„A może wspólnym mianownikiem jest nie zagłuszona,

nie zadeptana do końca przez dorosłe życie dziecięcość?

Której nie należy mylić z niedojrzałością.

Która jest tęsknotą do Zabawy-Święta.

A jest to taka zabawa,

gdzie jest się nie tylko widzem,

ale i współtwórcą.

W której oczekiwanie jest ważniejsze niż spełnienie…

Zabawa, która długo jest marzeniem,

mozolnym, ofiarnym przygotowaniem,

a trwa krótko, jak fajerwerk,

zostawiając niedosyt i tęsknotę.

Tylko dzieci bawią się tak bezinteresownie,

a równocześnie z taką powagą,

że ich zabawa zamienia się w misterium.

Staje się natchniona.

Stwarza Inny Świat, gdzie wszystko staje się możliwe.

Bywają tacy, dla których celem jest droga.

Radością drogi są mijani ludzie, pejzaże, zdarzenia.

Marzenie i oczekiwanie. Przemijanie i pamięć ”.

Joanna Olczak-Ronikier

Spis treści

MAIK

HANIA

GOŹDZIKI

KONIUGACJE

MARELLE

ADIEU

YOON

PAMIĘTAJ

ATELIER

ZMIERZCH

LARGO

PASSAGE

MAIK

Przypadek i wola innych – rodziny, obcych – zdecydowały o takim przebiegu mego życia, jaki tu przedstawiam. Wyznanie raczej przykre, ale nie powiem, że bolesne, bo to nie byłoby szczere. Świadomość znikomego udziału mojej woli, zwłaszcza w czasie wojny i w okresie bezpośrednio po niej następującym, nie może nie budzić niepokoju, rozczarowania sobą samym, w chwili gdy może już nie starczyć czasu i sił na zrobienie ostatecznego bilansu.

Tak czy inaczej, trzeba zacząć od 17 października 1920 roku, kiedy to w klinice na Karowej, gdzie 50 lat później miała przyjść na świat moja córka, urodziła mnie, zdaje się bez kłopotów, Julia z Obretennych. Opowiadała mi, że była to słoneczna, lekko mroźna niedziela i doktor Popiel, który mnie odbierał, powiedział: „Będą na niego kobiety pracowały”. Chyba niezupełnie się ta przepowiednia sprawdziła.

O przodkach moich głucho. Wątpię, czy uda mi się jeszcze czegoś dowiedzieć od dalekich, właściwie mi nieznanych kuzynów – w razie czego dopisze się jakieś postscriptum.

Tak ze strony Ojca, jak Matki nie starano się przekazać potomkowi choćby legendy na temat dziadków, babek, stryjenek, wujków – całego tego lamusa, którego zazdrościłem kolegom i znajomym, nawet jeśli wiedziałem czy też domyślałem się, że niekoniecznie ściśle go inwentaryzowano, a najczęściej lakierowano lub pozłacano.

Ze strony ojca nie poznałem już ani dziadka, ani babci. Dziadek, Kazimierz Szepietowski, umarł w 1912 roku, przeżywszy 52 lata. Podobno na „galopujące suchoty”, ale był to chyba rak krtani. Babcia – Barbara z domu Schmydt, pierwsza żona dziadka, umarła w 1899 roku, żyła 36 lat.

Oboje leżą na cmentarzu w Sochaczewie.

I to wszystko, co wiem. Zachowały się bardzo nieliczne fotografie dziadka, z których jedna przedstawia go w hełmie strażackim, był bowiem naczelnikiem ochotniczej straży pożarnej w Sochaczewie, w tym dość podłym mieście. Oblicze surowe, wąs sumiasty, ogólnie raczej niesympatyczny. Czym się zajmował? Ano właśnie, nigdy ścisłych informacji na ten temat ani od Ojca, ani od stryja nie uzyskałem. Wydaje mi się, że Szepietowscy wywodzili się z drobnej szlachty zagrodowej, bodajże w Łomżyńskiem, zapewne zubożałej. Dziadek w Sochaczewie był chyba rzemieślnikiem (Babcia ze strony Matki powiedziała mi raz pogardliwym szeptem, że był kotlarzem [?]). Wszelkie opowieści o naszym ziemiańskim czy arcyszlacheckim pochodzeniu (między innymi z Szepietówki na Ukrainie!) są legendą, którą z małpią satysfakcją podsycałem u snobów, którym to imponowało (zwłaszcza u mojej byłej teściowej, Ireny Pukińskiej). Zresztą zawsze bardzo lubiłem historie zmyślone, interesowały mnie bardziej niż rzeczywistość.

Dyskrecja Ojca na temat Jego rodziny była zrozumiała. Niewątpliwie „odbił” od swej rodziny znacząco i po prostu się jej wstydził. Kilka razy, we wczesnej młodości, widziałem jakieś „ciotki” Bańkowskie i Furmankiewiczowe, jakiegoś „wuja” Szmydta, poczciwego utracjusza i oczywistego półgłówka, jakowychś braci Szmydtów prowadzących duży zakład ogrodniczy na Woli (przed Wielkanocą jeździłem tam z Ojcem po hortensje i hiacynty…) – w każdym razie Ojcu się nie dziwię.

Ojciec… Zawsze był dla mnie uosobieniem mądrości, zapobiegliwości, skuteczności, pracowitości. Chyba rzeczywiście posiadał te cechy i im zapewne zawdzięczał dojście do wysokiego stanowiska w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, pomimo braku kwalifikacji formalnych. Ukończył jedynie tzw. szkołę realną (w zaborze rosyjskim był to rodzaj szkoły średniej), poza rosyjskim nie znał żadnego języka obcego. Te niedostatki wyrównywał pracą, pracą, pracą… Personifikował ideał urzędnika sumiennego, gorliwego i oczywiście lojalnego wobec władzy, przełożonych. Doszedł do stanowiska naczelnika Wydziału Budżetowego i jak głosiła opinia tak jego podwładnych, jak wysokich przełożonych, z ministrem Beckiem włącznie, był niezastąpiony. A ponieważ na ogół nikt w dyplomacji nie zna się czy nie chce się znać na sprawach budżetowych, a jednocześnie chce jak najwięcej uzyskać dla swej placówki, zabiegano o jego względy i życzliwość, uznając jego wysokie kompetencje i szanując jego takt i rzetelność. Co pewien czas wyjeżdżał służbowo – raz był w Ankarze (w związku z budową nowego gmachu naszej ambasady), raz w Belgradzie (dobrze pamiętam, bo w przeddzień wyjazdu nakrył mnie na ulicy Mickiewicza, jak z kolegami paliłem pierwszego w życiu papierosa) i wielokrotnie w ZSRR – w Moskwie, Kijowie, Leningradzie, Charkowie. Te ostatnie wyjazdy były najbardziej atrakcyjne, przywiózł z nich bowiem kilka puszek wspaniałego kawioru, ale przede wszystkim dywany i różne cenne przedmioty (między innymi zegar z pozłacanego brązu Second Empire).

Nie czytał książek, nawet w czasie urlopu. W kinie był może 4–5 razy, do teatru chodził dwa razy w roku z Mamą i ojcem chrzestnym, panem Stanisławem Eską, oraz jego żoną. Na sztuce się nie znał, ale to, co kupował w kraju lub za granicą, było w dobrym guście – a to dzięki radom znających się na rzeczy kolegów. Milczący i opanowany, sprawiał wrażenie człowieka spokojnego i łagodnego. Ale gdy był czymś zdenerwowany, wybuchał takim gniewem, że należało szybko zejść mu z oczu, bo wówczas nie panował nad sobą i stawał się groźny dla otoczenia. Jednakże lanie sprawił mi tylko raz, i to niedotkliwe.

Mój kontakt z Ojcem był nijaki. Po pierwsze rzadki. Po powrocie z pracy o czwartej zjadał błyskawicznie obiad, po którym około godziny drzemał, i wracał bardzo często do biura. Po drugie, z braku wyższego wykształcenia i znajomości odpowiedniej lektury, nie miał ze mną o czym rozmawiać. Od czasu do czasu zabierał mnie w niedzielę na wystawę do Zachęty, a w lecie do Łazienek, gdzie zasiadaliśmy w kawiarni przy Starej Pomarańczarni. Przygrywała tam orkiestra, o ile pamiętam, grała „kawałki” salonowe i operetkowe. Tato pił, a ściślej – sączył przez słomkę czarną kawę z dodatkiem rumu, pozwalając synowi na mały łyczek.

Jestem pewien, że się go bałem. Ponieważ był konformistą – jak to zazwyczaj charakteryzuje urzędników państwowych – nie ośmielałem się powiedzieć czegoś niestosownego, uważałem na każde słowo, każdy krok, każdą uwagę. I tak przez długie lata. Przyczyniło się to walnie do pogłębienia i tak już wrodzonej bierności, postawy obronnej, unikania konfliktów. Myślę, że powinienem był okazywać mu więcej serdeczności, dawać dowody mego do niego zaufania. Trzeba było przekroczyć granicę lęku i rzekomej obcości. On cierpiał zapewne, widząc mnie tak różnym od tego, co było dla niego wzorem dzielnego mężczyzny. Ale jednocześnie mnie chronił, osłaniał, czynił to dyskretnie, a zawsze skutecznie.

Młodość miał szumną, miał wielkie powodzenie u kobiet, wykorzystywał to, zdaje się, w pełni, ale bez narażania się na kłopoty. Zdawałoby się, że może niejednej lekcji z tej dziedziny udzielić synowi. Tymczasem, gdy w bardzo trudnym dla mnie okresie dojrzewania zwróciłem się do niego o poradę, nie umiał mi nic sensownego powiedzieć. Wydał mi się bezradny i jakby zakłopotany, bez poczucia humoru. W gruncie rzeczy naiwny – ale wtedy nie zdawałem sobie sprawy, że to naiwność. I to była jedna jedyna rozmowa, jaką z nim miałem na te tematy, na spacerze w niedzielne, zimowe popołudnie. A lat już miałem siedemnaście! Jeszcze do tego powrócę, gdy będzie mowa o kobietach.

Mama… Łagodna, cicha, skromna, wyrozumiała, żyjąca w cieniu męża, ale w chwilach gdy przeżywał jakieś przykrości lub chorował (bał się chorób i źle je znosił), okazywała wielki hart ducha, dodawała mu odwagi, nieraz i wyrzucała słabość, ale nigdy złośliwie. Złośliwości nie znała. Bardzo religijna, ale bez dewocji, oburzała się na różne objawy braku moralności, w ujęciu chrześcijańskim, ale nigdy nikogo nie potępiała.

Urodziła się w 1891 roku w Zakroczymiu. Nigdy nie usłyszałem od niej ani słowa o jej ojcu, który chyba już dawno nie żył, gdy się urodziłem. Tak więc i o tym dziadku niczego właściwie nie wiem. Od Cioci Anny, rodzonej siostry Mamy, dowiedziałem się tylko, że był urzędnikiem poczty, ostatnio w Nieszawie, i że w domu zajmował się głównie popijaniem herbatki i czytaniem gazety.

Mama pracowała do 1935 roku w Najwyższej Izbie Kontroli, a potem zajmowała się domem.

Znała trochę francuski i potrafiła z nut zagrać co nieco na fortepianie. To z jej inicjatywy zapewne kupiono w 1928 roku pianino i zaczęto mnie uczyć muzyki. Do chwili gdy Mama przestała pracować zawodowo, zajmowała się mną Babcia, jedyna osoba z czworga dziadków, którą znałem. Ostatni raz widziałem Ją 5 września 1939 roku, opuszczając Warszawę, do której miałem wrócić po dziesięciu latach. O Babci (z domu Czarneckiej) tyle wiedziałem, że urodziła się w Kobryniu (na Wołyniu, obecnie na Białorusi) i nigdy nie pracowała zawodowo. Milcząca, surowych obyczajów, przesądna, a nawet zabobonna. Bała się śmiertelnie burzy, co i mnie na długie lata się udzieliło. Miała astmę i w związku z tym wąchała „proszek abisyński” (?), który sprowadzała z Francji dzięki pośrednictwu kolegów ojca. Świetnie przygotowywała ryby na Boże Narodzenie i Wielkanoc.

Bardzo nabożna, prowadziła mnie często do kościoła, głównie do katedry i jezuitów na Starym Mieście, straszyła piekłem i temu podobnymi okropnościami. Nie wiem, czy ją autentycznie kochałem, raczej się jej bałem, ale na pewno ją szanowałem.

I wreszcie Ciocia Ania. Najważniejsza postać w tej malutkiej rodzinie. Stara panna, z ogromnym poczuciem humoru, oddana bez reszty nam wszystkim, obdarowująca mnie co chwilę łakociami, zabawkami, książkami. Trzpiotowata, ale na pewno najinteligentniejsza ze wszystkich znanych mi Obretennych. Pracowała w Ministerstwie Sprawiedliwości, uwielbiana przez koleżanki i kolegów za swą życzliwość, gotowa nieść pomoc każdemu w potrzebie. Całkowicie bezinteresowna, niedbająca o siebie, za to obciążona ciągłymi kłopotami z bratem, wujem Michałem, sympatycznym, lecz lekkomyślnym człowiekiem, którego wciąż wyciągała z różnych tarapatów.

Tak więc rodzina bez tradycji, jakby niedbająca o to, co tam kiedyś było. Brak dokumentów, pamiątek, fotografii, było tego troszkę, ale w czasie wojny przepadło prawie wszystko.

Atmosfera w domu, jeśli nie było Cioci, była taka sobie, poważno-cicha. Mama miała często migreny, zasłaniano wtedy okna, chodziło się na paluszkach i w ogóle obowiązywała cisza. Kontakty towarzyskie nikłe, rozrywki praktycznie żadne. Biblioteki w tym okresie nie było. Ożywiło się nieco, gdy zjawiło się pianino.

Leszno 87 m. 2. Pierwsze piętro. Obskurna kamienica, pod nami fabryczka wody sodowej pana Icka Dubickiego i mikroskopijny, arcybiedny sklepik spożywczy pani Zofii Batyckiej (to samo imię i nazwisko nosiła też Miss Polonia, w którymś tam roku lat dwudziestych). Rodzice sprowadzili się tam chyba w 1918 roku po powrocie z Rosji, gdzie znaleźli się w roku 1915. Ojciec był oczywiście zmobilizowany do armii carskiej, a gdy Niemcy zbliżali się do Warszawy, wojska rosyjskie wycofywały się na Wschód. Ojciec na szczęście dostał się do sztabu, który stacjonował, zdaje się, w Winnicy (na Ukrainie) i prochu chyba nie powąchał, a co więcej, zezwolono mu na sprowadzenie żony. Po wybuchu rewolucji przeżywali gehennę – głód, nędzę, Ojciec ciężko zachorował na „hiszpankę” (ówczesna grypa, która dziesiątkowała ludność). Ciocia też znalazła się w Rosji, w Moskwie, była zatrudniona w jakimś tam Komisariacie Ludowym, Mama też. Przy użyciu jakiegoś fortelu udało się wszystkim wyjechać w wagonie towarowym do Warszawy, gdzie uzyskanie mieszkania wydawało się niemożliwe. Zrozpaczony Ojciec przez przypadek znalazł to na Lesznie, i tak się zaczęło. Mama była w ciąży, urodziła wkrótce po przyjeździe córeczkę (nie pamiętam, jak miała na imię), która umarła, mając 9–10 miesięcy. Nie umiano mi wskazać, gdzie jest pochowana na Powązkach. No a wkrótce zjawiłem się ja.

Mieszkanie było trzypokojowe. Naprzeciwko drzwi wejściowych wąski pokój, w którym mieszkały Babcia i Ciocia. Stał tam fortepian. Korytarz biegnący w prawo prowadził do kuchni. Po drodze po lewej stronie pokój stołowy z balkonem, po prawej sypialnia, z oknem wychodzącym na podwórze, o dziwo czyste. Z kuchni wychodziło się na balkon, a z niego drewnianymi schodami na podwórze.

Łazienki nie było. Kąpano mnie w balii (drewniana lub blaszana duża misa służąca do prania).

Kran w kuchni służył za umywalnię, ale była też umywalka stojąca w sypialni, wlewano do niej wodę dzbanem. Po ścianie chodziły karaluchy.

Wszyscy troje spaliśmy we wspomnianym pokoju sypialnym. Umeblowanie było skromne, tak jak i w stołowym. W tym ostatnim pamiętam dobrze kredens, duży, ciemny (dąb?). A w sypialnym toaletę Mamy, jasną z dużym lustrem pośrodku i dwoma małymi w ruchomych skrzydłach.

Nudziłem się okropnie, nie wolno mi było bawić się z dziećmi na podwórku, u nas nie bywali żadni moi rówieśnicy. Rzadko przychodziła trochę ode mnie starsza Krysia, młodsza córka państwa Homolickich. Pan Wiktor Homolicki miał aptekę dwa domy dalej, idąc w stronę Żelaznej, jego żona była moją matką chrzestną. Rodzice zaprzyjaźnili się z nimi w czasie choroby mojej siostrzyczki. Okazywali Rodzicom wiele serca, robili wszystko, co mogli w swoim zakresie, aby ratować to maleństwo. Pan Wiktor był przemiłym drobnym człowieczkiem, coś tam cichutko mruczącym niewidocznymi ustami, zagubionymi w gęstym wąsie i bródce. Słynął w całej dzielnicy ze swej dobroci, biednym dawał lekarstwa za darmo. Pani Zofia natomiast była korpulentną bourgeoise, bardzo pogodną, dowcipną, budzącą zaufanie. Rodzice zabierali mnie czasem do nich na przyjęcia, które wydawały mi się bardzo wystawne. Nade wszystko zachwycało mnie ich mieszkanie z bardzo dużym salonem, w którym szczególnie przyciągał moją uwagę wielki kryształowy żyrandol.

Pamiętam, jak na imieniny Krysi przyszedłem – miałem wtedy chyba 7–8 lat – w stroju ułańskim (pewno z tektury pokrytej amarantową tkaniną i w czapce) i odśpiewałem: „Jeszcze jeden mazur dzisiaj, choć poranek świta, czy pozwoli panna Krysia…”. Musiało to wyglądać idiotycznie i chyba cholernie rozśmieszyło zgromadzone tam dziewczęta.

A więc nudziłem się. Zanim nauczyłem się pisać i czytać, zapełniałem kartki papieru bazgrołami, ale nigdy nie przychodziła mi ochota na rysowanie. Poza tym bawiłem się w księdza. Na ustawionych w rządku krzesełkach kładłem obrus i parę grubych książek, jakie jednak w domu się znajdowały – była to na pewno dwutomowa „Współczesna literatura polska” Wilhelma Feldmana, „Encyklopedia Lekarska”… Następnie zarzucałem na siebie największy ręcznik kąpielowy i… odprawiałem mszę (cytując, co zapamiętałem z tekstu łacińskiego, np. „Dominus vobiscum” – wówczas msze odprawiano wyłącznie po łacinie). Ale przede wszystkim wygłaszałem kazania. Pisać i czytać nauczyłem się podobno wcześniej niż wiele innych dzieci. Uczyła mnie pani, której twarz nieźle pamiętam, nosiła binokle, często się uśmiechała i w ogóle była miła. Na lekcje, które odbywały się w pokoju stołowym, przychodził jednocześnie ze mną „studiujący” Józio, zapewne syn blisko mieszkających osób, ale nie sąsiadów. Mniej zdolny ode mnie, a raczej po prostu tępy, zazdrościł mi postępów w nauce i pewnego dnia, ni stąd, ni zowąd, zdzielił mnie piórnikiem w głowę (siedział naprzeciw mnie po drugiej stronie stołu), i to dość dotkliwie. Były jakieś uroczyste przeprosiny, ale przestał uczestniczyć w lekcjach.

Nie zapadałem na typowe choroby dziecięce (miałem odrę dopiero w wieku piętnastu lat i bardzo łagodną świnkę, też późno), natomiast na jakieś nerwice czy paranerwice. Bardzo przykre było uczucie duszenia się przed zaśnięciem, wydawało mi się, że w piersiach i krtani piętrzą się zwały ni to waty, ni to gliny, i podrywałem się, krzycząc: „Duszę się, duszę…” i w płacz. Pojawiało się to przez kilka, a może kilkanaście miesięcy. Chudy i blady, pewno ciągle wyglądałem na chorego lub przynajmniej chorowitego. Hodowano, oj hodowano we mnie przekonanie o mojej słabości – zostawiło to głęboki ślad na moim charakterze, chyba na całe życie. Nie wolno mi było biegać, „bo się spocisz i dostaniesz zapalenia płuc” (jak się zdarzało w czasie wakacji, że się spociłem, to Mama szybko nadchodziła z ręcznikiem, żeby wytrzeć mi plecy!). Nie wolno mi było grać w piłkę, jeździć na rowerze, pływać… ani jeść lodów, co najwyżej rozpuszczone, to znaczy taką zupę, okropność!

Musiałem pić obrzydliwy tran. Choć byłem bardzo żywy – nie mogłem wytrzymać siedzenia przy stole, biegałem po całym mieszkaniu, wymyślałem najdziksze skoki – to jednak zacząłem hodować, za przykładem rodziców, swoją słabość, inność, oryginalność (!), różne cechy różniące mnie od tych silnych, jeżdżących na rowerze, chodzących na wycieczki i zanadto, jak na mój gust, wesołych. Trzeba jednak przyznać sprawiedliwość Rodzicom, że usilnie mnie pielęgnując, jednocześnie mnie nie rozpieszczali. Nie było mowy, żebym czegoś nie chciał jeść, żebym kaprysił, nie słuchał poleceń, mazgaił się, jeśli nie dostałem zabawki itp. Dyscyplina była surowa, ale stosowana pogodnie, bez wybuchów gniewu, pokrzykiwań, kar. Nakazy i zakazy były czymś naturalnym i podporządkowywałem się im bez protestu. Zresztą grzeszyłem chyba tylko roztrzepaniem i niezłośliwymi figlami.

Wydarzeniem w tym pierwszym dziesięcioleciu było pojawienie się pianina firmy Kerntopf. Wprawdzie w pokoju Babci stał też fortepian, ale na nim grał tylko parę razy pan Strunicki, kolega wuja Michała. Obaj w mundurach wojskowych zjawiali się bardzo rzadko i ku mojej radości grali i śpiewali. Razem z pianinem pojawiła się nauczycielka muzyki, panna Łosakiewicz, przyszła pani profesor Konserwatorium Warszawskiego. Nie pamiętam dokładnie, jak wyglądała, natomiast dobrze pamiętam, że bardzo mi się podobała. Fascynowała mnie zwłaszcza jej cera, taka „różowo-porcelanowa”, mówiłem sobie. I pewnego dnia mój zachwyt wyraził się czynem: wskazującym palcem dotknąłem jej prawego policzka. Niestety, źle to przyjęła, poskarżyła się Rodzicom, że „uderzyłem ją po twarzy”. Awanturą (bez lania) i nieśmiałymi przeprosinami zakończyła się ta pierwsza próba niewątpliwie seksualnego zainteresowania kobietą.

W 1929 roku wydarzeniem było „wstąpienie” do trzeciego oddziału, tzw. klasy wstępnej, trzyoddziałowej szkoły pani Anders-Puchaczewskiej, gdzie mnie zapisano za namową mojej matki chrzestnej, której obie córki (wyżej wymieniona Krysia i starsza od niej Hanka) do tejże uczelni chodziły.

Była to szkoła koedukacyjna, więc od razu wpadła mi w oko czarnowłosa z warkoczykami, Nina Henniżanka. Ale na mnie ani spojrzała, więc cierpiałem. Nie lubiłem natomiast wysokiej, chyba nad wiek rozwiniętej Sztabówny. I raz, na lekcji gimnastyki, na skutek jakiegoś konfliktu podniosłem nogę w jej stronę, co mogło wyglądać na chęć kopnięcia jej w tyłek. Na moje nieszczęście akurat weszła do sali przełożona, sama pani Anders-Puchaczewska, no i awantura. Wezwała Mamę, odbyła się dramatyczna scena w gabinecie przełożonej, puściłem łezkę, ale uważałem, że to niesprawiedliwe, bo rzeczywiście nie miałem zamiaru jej kopnąć, choć gest był oczywiście nieprzystojny. Ale poza tym moja nieśmiałość (przez całe lata niemal chorobliwa) nie pozwalała mi się bronić. Po prostu kneblowała mi usta.

Po zakończeniu tych jednorocznych „studiów” dostałem się w 1930 roku do gimnazjum państwowego im. Adama Mickiewicza na ulicy Sewerynów. O ile dobrze pamiętam, nie zdawałem żadnego egzaminu, ale trzeba było złożyć podanie. Ojciec bardzo był tym przejęty, musiał uzyskać jakieś tam zaświadczenie i poparcie Ministerstwa Spraw Zagranicznych – pamiętam, że się bardzo nisko ukłonił dyrektorowi gimnazjum.

W lecie od wczesnego dzieciństwa wyjeżdżałem, pod opieką Babuni, do Anina. Oczywiście z tak zwanymi betami: prześcieradłami, kołdrami, miskami, sztućcami itp. Wynajmowano parter, a czasem i całą willę, i prowadzono gospodarstwo. Rodzice dojeżdżali z Warszawy (śmieszną ciuchcią – już dawno temu zlikwidowaną) co pewien czas w sobotę po południu i zostawali do niedzieli wieczór. Mamę te peregrynacje męczyły, pamiętam jej zmęczoną spoconą twarz i wyraz jakby zniechęcenia. Nieraz czekała ją niespodzianka: Tato z miną nieco zakłopotaną oznajmiał po przyjeździe, że zaprosił na „dziś wieczór” paru kolegów. Zdenerwowana, zaczerwieniona, ze łzami przygotowywała przyjęcie. A to nie było byle co. Kurczęta pieczone (z nadzieniem oczywiście!), sałatki rozmaite, śledziki, grzybki itp., itd. Pamiętam parę takich hałaśliwych wieczorów i ogromne zmęczenie Mamy, której pomagała wprawdzie Babcia, ale ta pomoc stawała się przyczyną nieporozumień przy kuchni.

Mama przywoziła za każdym razem mnóstwo książek, to samo Ciocia.

Łakocie, poza chałwą, mało mnie interesowały.

Rzadko miewałem na tych wakacjach kolegów czy koleżanki, więc książki były ratunkiem przed nudą. Bo i z Babcią nie było o czym rozmawiać, chyba tylko o duchach i burzach. Tych ostatnich strasznie się bała i gdy nadchodziła burza, stawiała zapaloną gromnicę w oknie i, co gorsza, pakowała się. „Bo jak piorun uderzy i będzie pożar, to trzeba będzie uciekać” (wille, w których mieszkaliśmy, były na ogół drewniane). Przez lata bałem się burzy panicznie.

Najdawniejsze wakacje spędzane z Rodzicami to chyba Rymanów w 1927 roku. Pierwszy pobyt w górach, więc radość ogromna. Duży, drewniany pensjonat, mnóstwo pań, z których jedna, kulejąca, przekomarzała się z Ojcem i w chwili naszego odjazdu wręczyła mu olbrzymi bukiet chwastów.

Rok wcześniej, a może dwa lata później, byliśmy w Ciechocinku. W pamięci pozostała mi jedynie wizyta, którą złożyliśmy przyjacielowi Mamy i Ciotki z lat wczesnej ich młodości, księdzu Wincentemu Matuszewskiemu, proboszczowi parafii w Osięcinach (na Kujawach). Uroczy, dowcipny staruszek, który drażniąc się z Mamą – ku jej przerażeniu – kazał mi wyjść przez okno do ogrodu, wejść na drzewo i narwać sobie kilka śliwek („Proszę księdza, ale Maciek pił przecież kwaśne mleko”). Była to dla mnie wielka przygoda. Biedny ksiądz został przez Niemców rozstrzelany na początku okupacji. Pamiętam jeszcze, że pisywał do Mamy bardzo piękne listy.

Ale najpiękniejsze wakacje, które z tych czasów pamiętam, to pobyt w czerwcu 1928 roku w Żegiestowie, blisko Krynicy. Wówczas było to jeszcze uzdrowisko stosunkowo mało znane, ale bardzo piękne.

Od malutkiej stacyjki położonej nad rwącym Popradem stromą drogą wiozła nas dorożka, która zatrzymała się przed pensjonatem „Stanisławówka” prawie niewidocznym za drzewami, do którego wchodziło się po schodkach. Nieco dalej dochodziło się do „centrum”, tj. małego deptaku z muszlą koncertową, przy nim stały dwa pensjonaty i jakiś budynek, w którym dokonywano zabiegów leczniczych i w którym znajdowały się rozkoszne kąpiele mineralne. Kilkaset metrów za deptakiem – pijalnia wód, gdzie pijałem z zachwytem bardzo żelazistą zimną wodę mineralną. Stromymi schodkami schodziło się do Popradu, w którym się pluskałem pod okiem Ojca, dobrego pływaka. Po zapadnięciu zmroku roje robaczków świętojańskich, tj. świetlików (lucioles). Zachwycające.

Spotykaliśmy się tam codziennie z lekarzem uzdrowiska, doktorem Kotulskim, pogodnym, zawsze uśmiechniętym, trzydziestoparoletnim panem, z którym Rodzice się zaprzyjaźnili. Kierował moją kuracją, pamiętam, jak kazał mi się prosto trzymać i zachęcał do ruchu – do czego zresztą nie potrzebowałem zachęty. Chodziłem na piękne spacery. Raz na spacerze z Rodzicami spotkaliśmy się oko w oko z sarenką. Pierwszy i jedyny raz w życiu zobaczyłem leżącą na kamieniu w pobliżu pensjonatu salamandrę, czarną w żółto-pomarańczowe plamy. Rzadki płaz, o którym starożytni mniemali, że gasi ogień, a czarnoksiężnicy w średniowieczu widzieli w niej tajemniczą istotę reprezentującą podziemne siły ognia. Zakochany byłem w tym Żegiestowie, toteż wróciliśmy tam jeszcze w 1932 i 1937 roku, a w połowie lat 70-tych pojechałem tam na krótką wycieczkę z Krynicy, już z Zosią.

Dość już o wakacjach, wróćmy jeszcze na ulicę Leszno. Jedną z moich ulubionych rozrywek było przysiadanie się wieczorem do Cioci i śledzenie, jak wypisuje skrzypiącą stalówką umieszczoną w obsadce tzw. asygnaty (zlecenia wypłaty) – pracowała w księgowości Ministerstwa Sprawiedliwości.

Czasem grywała ze mną w jakieś prościutkie gry karciane, np. w „durnia”.

Rozmowy toczono głównie o chorobach i o jedzeniu, ale trochę i o polityce, zwłaszcza gdy zachodziły jakieś poważniejsze wydarzenia. Pamiętam na przykład poważne rozmowy o przewrocie majowym marszałka Piłsudskiego w 1926 roku. Nie wolno było podchodzić do okien, a tym bardziej wychodzić na balkon. Raz dojrzałem, jak po drugiej stronie opustoszałej ulicy chodził żołnierz z karabinem.

Czytało się „Kurier Warszawski” i „Gazetę Polską”. „Kurier” był organem narodowo-chrześcijańskim, a „Gazeta” organem rządowym. Z tygodników pamiętam „Świat”. Zdarzyło się, że w jednym z numerów tego czasopisma dojrzałem i z zainteresowaniem oglądałem fotografie aktów z wystawy malarstwa w Zachęcie.

Oświadczenie Anny Obretennej w Warszawie, ul. Hoża 19 m. 68

Drugiego września 1944 roku byłam zabrana z ulicy Mostowej róg Freta (wracałam na Żoliborz) i w gronie szeregu osób skierowana na Wolę, później do Pruszkowa, skąd pociągiem towarowym z dużym transportem, po czterech dniach podróży, skierowano nas do obozu w Gross-Rosen, a na drugi dzień zatrzymano mężczyzn. Kobiety po trzydniowej podróży (w strasznych warunkach) odesłano do Fürstenbergu, a później pieszo szło się kilka kilometrów do Ravensbrück. Tam przebywając trzy dni pod gołym niebem, po ścisłej rewizji, zabierając posiadane rzeczy i dając tzw. pasiaki, skierowano nas na bloki przeważnie po 50–100 osób, na prycze trzypoziomowe z siennikami wypchanymi wiórami drzewnymi. Codziennie po 2–3 godzinach apelu rano pędzono do robót ziemnych nad jeziorem na szereg godzin, po powrocie dawano w blaszankach trochę jarzynowej zupy i znów apel. Po dłuższym czasie po jednym apelu, z powodu opuchlizny nóg, byłam odstawiona do zlikwidowania, uratowała mnie blokowa, niezapomniana, zmarła tuż po wojnie Zofia Barbizowska, przeznaczając mnie do sprzątania ogólnych ubikacji. Jakiś czas przetrzymywali nas na bloku, gdyż słychać było naloty. W końcu kwietnia 1945 roku na terenie obozu zjawiły się karetki szwedzkiego Czerwonego Krzyża, które zabrały pewną ilość chorych więźniarek i pojechały pod blok, gdzie przebywałam, szczęśliwie zabrano i mnie (opuchlizna i biegunka), miałam numer 30.106. Znalazłam się w Szwecji, po dezynfekcji spalono pasiaki, strasznie brudne, po kwarantannie skierowano mnie po kąpieli i przebraniu do szpitala w Norköping, ratowano, leczono i odżywiano. Wkrótce dokonano operacji lewej stopy, ślady są i zniekształcenie stopy. Zaraz stwierdzono wodę w boku, ratowano i leczono, ale skierowano do innego szpitala w miejscowości Rosöga, gdzie przebywałam do trzydziestego lipca 1946 roku. Po powrocie do kraju w sierpniu zatrzymałam się w Krakowie u brata i zgłosiłam się do Związku więźniów. Piętnastego lutego 1947 roku wróciłam do Warszawy do pracy w Ministerstwie Sprawiedliwości, gdzie wcześniej pracowałam do 1939 roku w Wydziale Rachunkowym. W lipcu 1958 roku przeszłam na emeryturę.

REDAKCJA: Katarzyna Czapiewska

KOREKTA: Paulina Klas

OKŁADKA: Daniel Rusnak

ILUSTRACJE: Marta Bâ

KONWERSJA DO EPUB/MOBI: InkPad.pl

© Marta Bâ i Novae Res s.c. 2015

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-7942-268-5

NOVAE RES – WYDAWNICTWO INNOWACYJNE

al. Zwycięstwa 96/98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem

Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.