Spis treści

ZAMIAST WSTĘPU

Ecce homo: zwierzę, glina, drewno i kukurydza

1. WOBEC WSZECHŚWIATA

Czyhanie na Boga. O zasadzie antropicznej nieco inaczej

Dzieci Gai? Rzecz o ziemi ojczystej

Małe zielone ludziki i autorytet

Dänikenologia. Czyżby historia pewnego rezerwatu?

2. ZWIERZĘ MORALNE

Niedomałpa?

Spis ewolucyjnych niedoróbek

Nigdy nie znajdziemy brakującego ogniwa

O samolubnym genie – tyle człowieka, ile zwierzęcia?

Kultura, tradycja i wartości – czy tylko nasze?

3. HISTORIA NAUCZYCIELKĄ ŻYCIA

Co właściwie zdarzyło się 10 tysięcy lat p.n.e.?

Historia przez geografię kształtowana. Predestynacja?

Demokracja, demagogia, demografia, absurd

O społeczeństwie obywatelskim

Rzemiosło, miasto, kapitał

Europa i Barbaria, my i oni

Ameryka, średniowiecze i rozwój – wszystko po kolei

Trzecia fala… a może czwarta…

4. MYŚLĘ, WIĘC JESTEM

Homo sapiens – homo ludens

Krótka historia prawdy

Nie tylko Atlantyda, czyli o… myśleniu

Dziwny jest ten świat. O konwencji naukowej

Garnitury, liczenie i platonizm albo o myśleniu matematycznym

Systemowy czy magiczny obraz świata?

Spór o istnienie świata

5. TWÓRCA I SĘDZIA

Antropokosmos, imago mundi

Dobro i sumienie. Chór niespójnych głosów

Wymiary etyki w medycynie od neandertalczyka do epoki transplantacji

Człowiek człowiekowi człowiekiem

Sun Tzu – przyczynek do definicji człowieka

Nie to piękne, co się komu podoba. Rzecz nie tylko o kobietach

W sztuce nigdy nie chodziło tylko o piękno

6. RÓWNY BOGOM

Dowód (nie)istnienia Boga według Gödla

Ekumenizm najwyższą formą nieświadomości

Pierwsza sura koranu w interpretacji ruchu Ahmadijja i dogmatyki katolickiej

Relikwia, czyli o wierzeniu i myśleniu

Królowa i służka, czyli teologia i filozofia

7. O ZNIKOMOŚCI ŚWIATA TEGO

Tęsknota za końcem czasów, czyli nasze apokalipsy

O korzyściach ze śmierci

Zaświaty i fale

Przypadek pana H., czyli o mądrości ludowej

Shanti Devi i nie tylko

8. BEZ ODPOWIEDZI

Jedna czy wiele rzeczywistości?

Skąd przychodzimy? Kim jesteśmy? Dokąd zmierzamy?

ZAMIAST WSTĘPU

Omnium elementorum alterni recursus sunt;

quidquid alteri perit, in alterum transit,

et natura partes suas velut in ponderibus

constitutas examinat, ne portionum aequitate

turbata mundus praeponderet.

Omnia in omnibus sunt…

Wszystkie żywioły na zmianę wracają do siebie;

cokolwiek ginie w jednym, przechodzi do drugiego,

i natura rozważa swoje części jakby, kładąc je na

szalach, aby wskutek zburzenia proporcji świat nie

stracił równowagi.

Wszystko jest we wszystkim…

(cytowane fragmenty Myśli Seneki

opracował i przełożył Stanisław Stabryła, Warszawa 1999)

Ecce homo: zwierzę, glina, drewno i kukurydza

A gdy zakończyło się stwarzanie wszystkich czworonogów i ptaków, rzekli czworonogom i ptakom Stwórca, Twórca, Rodzice: „Mówcie, krzyczcie, ćwierkajcie, wołajcie, niech każdy przemówi wedle swego gatunku, wedle swego rodzaju”. Tak powiedziane zostało jeleniom, ptakom, pumom, jaguarom i wężom. „Wymówcie nasze imiona, chwalcie nas, waszą matkę i ojca. Wezwijcie Huracana, Chipi-Caculha, Raxa-Caculha, Serce Nieba, Serce Ziemi, Stwórcę, Twórcę, Rodziców; mówcie, wzywajcie, czcijcie nas!” – rzekli.

Ale nie można było sprawić, aby zwierzęta przemówiły jak ludzie; ryczały tylko, piały i krakały; nie ujawnił się kształt ich mowy; każde odzywało się w inny sposób. Kiedy Stwórca i Twórca ujrzeli, że niemożliwe jest, by przemówiły, rzekli między sobą: „Nie potrafią wypowiedzieć naszych imion, nas, swych stwórców i twórców. Tak nie powinno być” – rzekli sobie Rodzice.

Wówczas powiedzieli im: „Zostaniecie zmienione, ponieważ nie udało się skłonić was do mówienia. Zmieniliśmy zdanie; zachowacie wasze pożywienie, pastwiska, siedziby i gniazda; znajdziecie je w lasach i wąwozach. Nie udało się was skłonić, abyście oddawały nam cześć i wymawiały nasze imiona. Znajdą się inni, którzy będą nas czcili; stworzymy innych, którzy będą nam posłuszni. Wy poddajcie się waszemu przeznaczeniu: ciała wasze będą rozszarpywane. Tak się stanie. Taki ma być wasz los” – tak rzekli, ogłaszając swoją wolę zwierzętom małym i wielkim zamieszkującym oblicze ziemi.

I zapragnęli znów spróbować, chcieli uczynić nową próbę i raz jeszcze postarać się, by im oddano cześć.

– Zbliża się już świt i jutrzenka; stwórzmy tego, który będzie nas utrzymywał i żywił. Jak dokonać, aby nas wzywano, aby nas wspominano na ziemi? Wówczas stało się stworzenie i utworzenie. Z ziemi, z błota zrobili ciało. Lecz ujrzeli, że to nie było dobre, bo ciało rozpadało się, było miękkie, nie mogło się poruszać, brakowało mu siły, padało, woda z niego ciekła, nie mogło kręcić głową, twarz zwracało w jedną stronę, miało ogromną szyję i nie mogło patrzeć w tył. Z początku mówiło, ale brak mu było rozumu. Bardzo prędko przesiąkło wilgocią i nie mogło ustać na nogach. Wówczas roztrzaskali, zniszczyli swe dzieło i stworzenie.

A następnie zapytali: „Co uczynić, aby udoskonalić, aby właściwie stworzyć naszych czcicieli, tych, którzy będą wymawiali nasze imiona?” Po czym przemówili i prawdę powiedzieli: „Kukły, jakie uczynicie z drewna, będą dobre; mówić będą i rozprawiać na powierzchni ziemi”.

– Niech się więc stanie! – odpowiedziano na ich słowa.

I natychmiast powstały kukły wyrzeźbione w drewnie. Podobne były do człowieka, mówiły jak człowiek i zaludniły powierzchnię ziemi. Żyły i rozmnażały się, miały córki i miały synów owe kukły z drewna, nie miały jednak duszy ani rozumu, nie pamiętały o swym Stwórcy i Twórcy, wędrowały bez celu, a chodziły na czworakach. Tacy byli pierwsi ludzie, którzy w wielkiej ilości istnieli na powierzchni ziemi. Zaraz potem zniszczone zostały, zgładzone i wytracone kukły z drewna; i zadano im śmierć. Serce Nieba sprowadziło powódź, nastał wielki potop, który spadł na głowy drewnianych kukieł. Zrozpaczeni ludzie z drewna uciekali, jak mogli najprędzej; chcieli wspiąć się na dachy swych domów i dachy waliły się, zrzucając ich na ziemię; chcieli wejść na drzewa i drzewa strząsały ich daleko od siebie; chcieli schować się do pieczar, ale pieczary ich nie wpuszczały. I powiadają, że ich potomkami są małpy, które żyją teraz w lasach; są świadectwem ich istnienia, bo ciało ich z drewna uczynili Stwórca i Twórca. I z tej przyczyny małpa podobna jest do człowieka.

I rzekli Rodzice, Stwórcy i Twórcy, którzy zwą się Tepeu i Gucumatz: „Nadszedł czas świtu i czas dopełnienia się dzieła i pojawienia się tych, którzy mają nas wspierać i żywić, synów światłych, uczonych poddanych; niech pojawi się człowiek, ludzkość, na powierzchni ziemi”. Tak rzekli. Zeszli się, zgromadzili i odbyli naradę w ciemnościach i w nocy; szukali i rozprawiali, i tu rozważali i myśleli. W taki to sposób objawiły się jasno ich postanowienia i znaleźli, i odkryli to, z czego powinno być ciało człowieka. Z miejsc zwanych Paxil i Cayala nadeszły kolby kukurydzy żółtej i białej kukurydzy. W taki oto sposób znaleźli pożywienie i ono było tym, co złożyło się na ciało człowieka stworzonego, człowieka utworzonego; ono było krwią, z niego zrobiono krew człowieka.

Tak pochodzenie i istotę człowieka przedstawia Popol Vuh, święta księga Majów Quiche z Gwatemali (fragmenty oparte na polskim tłumaczeniu Haliny Czarnockiej i Carlosa Marrodana Casasa opublikowanym w roku 1979). Zwróćmy uwagę, że opis, chociaż wyraźnie mityczny, porusza szereg istotnych kwestii filozoficznych i ku naszemu zdumieniu w dużym stopniu odpowiada współczesnym wyobrażeniom na ten temat. Przecież dziś człowiek również zastanawia się nad własną naturą i, mimo niezaprzeczalnych osiągnięć nowoczesnej nauki, nadal nie potrafi sformułować jasnej definicji siebie samego. Pokazuje to, że problematyka Popol Vuh pozostaje ciągle nieprzedawniona. Powstaje pytanie, czy kiedykolwiek przestanie być aktualna?

Dla niektórych wąsko wyspecjalizowanych biologów jesteśmy zaledwie zwierzętami tak samo, jak to przedstawia pierwsza część prekolumbijskiego mitu. Oczywiście przy założeniu pewnej uproszczonej interpretacji i świadomym ograniczeniu się do procesów fizjologicznych czy ekologii możemy ten punkt widzenia zaakceptować jako częściową prawdę o naturze człowieka. Ale tylko częściową. Majowie już kilkaset lat temu odrzucili możliwość prostego utożsamienia zwierząt i ludzi. Dziś my, dysponując bez porównania szerszą wiedzą, dochodzimy do podobnego wniosku – jest w nas co najmniej tyle zwierzęcia, ile istoty rozumnej, ale nie jesteśmy bytami wyłącznie biologicznymi. Bez względu na olśniewające osiągnięcia ewolucjonizmu, medycyny, psychologii czy nawet ciągle budzącej kontrowersje socjobiologii, musimy się zgodzić, że homo sapiens jest czymś w rodzaju mieszaniny zwierzęcia i anioła. Jest istotą stojącą na granicy światów ziemskiego i niebiańskiego.

Motyw lepienia człowieka z mułu, błota albo gliny na kształt naczyń wytwarzanych przez garncarzy jest ogromnie popularny i niezależnie pojawiał się wielokrotnie w różnych punktach naszego globu i w najróżniejszych epokach. Wystarczy przypomnieć tak bliski Europejczykom mit biblijny. Oczywiście nikt nie uzna dziś tej opowieści za opis rzeczywistego procesu powstawania człowieka. Zazwyczaj uważa się go za metaforę długiego procesu prowadzącego od materii nieożywionej do życia i inteligencji. Tak samo nie traktujemy poważnie mitu Majów ani innych tradycyjnych opowieści o prapoczątkach człowieka znanych niemal wszystkim ludom świata. Mimo to warto odsłonić głębszą ideę ukrytą w tych opowieściach pod pozornie baśniową powłoczką.

Otóż Majowie prawdopodobnie zdawali sobie sprawę, że w sensie materialnym składamy się z substancji tworzącej cały wszechświat i przy pewnym uproszczeniu można zaryzykować stwierdzenie, że właściwie jesteśmy tożsami z owym mułem czy gliną. Czyż nie potwierdza tego współczesna nauka? Pierwiastki budujące nasze ciało są przecież identyczne z pierwiastkami wykrywanymi w minerałach, w kosmicznych mgławicach i gwiazdach. A jednak organizmami żywymi zajmuje się nie fizyka i chemia (które mogą odnosić się co najwyżej do niektórych aspektów procesów życiowych), lecz odrębna dziedzina zwana biologią, której nie da się zredukować do fizyki.

Świadomość odrębności życia jest obecna od początku ludzkości, a cytowane fragmenty Popol Vuh stanowią tego najlepszy dowód. Według opowieści Majów istoty zrobione z mułu okazały się nietrwałe i pozbawione siły; słowem niezdolne do funkcjonowania. Zabrakło im tego, co religie zwą duchem, co Arystoteles określił mianem entelechii, a osiemnastowieczni uczeni opisywali za pomocą terminu vis vitalis, czyli legendarnej siły życiowej, zasadniczo różnej od biernej w ich pojęciu i martwej materii. Tego rodzaju interpretacje prowadziły niestety do błędnych koncepcji witalistycznych, według których istotą życia miała być jakaś niematerialna, szczególna energia poruszająca rzekomo nieaktywną materię. Innymi słowy według witalistów istota życia miałaby być nieosiągalna dla badań naukowych, które ze swej natury odnoszą się wyłącznie do materii. Życie pojmowane witalistycznie stanowiłoby specyficzną iskrę pochodzącą z niematerialnego świata duchowego, na przykład od Boga, i zaszczepioną martwej materii. Taką dualistyczną interpretację ostro odróżniającą ciało od ducha raczej trudno dziś zaakceptować. Z drugiej jednak strony witalizm słusznie pokazał zasadniczą nieredukowalność życia do reguł fizyki i chemii oraz wskazał na konieczność utrzymania specjalnej metodologii badawczej typowej wyłącznie dla nauk biologicznych.

W mitach muł to element ziemi, synonim mocy mrocznych i nieświadomych, które nurtują rzeczywistość i konstytuują jej najgłębszą tkankę, lecz niekoniecznie ujawniają swoją obecność w bezpośrednim działaniu. Ziemia reprezentuje niezniszczalny pierwiastek żeński i dlatego w większości kultur jawi się jako Wielka Macierz lub Pramatka prawdopodobnie przedstawiana już w słynnych paleolitycznych figurkach zwanych Wenus. Jednakże, owa Pramatka świata sama w sobie jest raczej bierna, ponieważ jej moc to tylko trwanie i powielanie pozbawione kreatywności i dążenia wzwyż. To dlatego według Majów posągi ulepione z mułu nie mogły zasługiwać na miano prawdziwego człowieka, choć miały jego zewnętrzną postać, a nawet przynajmniej częściowo podobny skład.

W tym kontekście warto przypomnieć, że muł i niektóre rodzaje gleby bywają zjadane i to nie tylko w okresie głodu. Takie praktyki znały ludy Afryki, Amazonii i Indochin, Malajowie czy też Australijczycy. Chodzi o to, że ludzki organizm potrzebuje wielu substancji mineralnych zawartych właśnie w glebie. W tym sensie zjadanie ziemi było odżywcze a jednocześnie w jakiś sposób symboliczne, ponieważ pokazywało, jak wielką rolę w życiu człowieka odgrywa ziemia postrzegana w kategoriach mitycznej pramatki i żywicielki.

Każdy, kto choć trochę zna się na biologii, wie, że próby redukcji zjawisk organicznych do czystej fizyki zawsze kończą się wykreowaniem takiej właśnie „mułowej”, pustej istoty pozbawionej życia. Organizm badany wyłącznie metodami fizykalnymi rozpada się na procesy utleniania i redukcji, przepływ elektryczności albo wychwyt fotonów, ale brakuje tu „tego czegoś”, co określano jako dusza lub entelechia, czego poszukiwali witaliści, a w języku codziennym jest nazywane po prostu życiem. Znamiennym jest to, że cech życia nie ma zarówno w mułowej istocie ze starożytnego mitu Majów, jak też w obrazie człowieka budowanym przez niektóre współczesne redukcjonistyczne teorie naukowe, które za jedyną słuszną metodologię badawczą uznają sprowadzanie wszystkiego do zjawisk fizyki i opisywanie w języku matematyki. Taki opis powoduje, że tracimy z oczu wyjątkowość życia, a pytanie o naszą naturę nadal pozostaje otwarte.

Następna w środkowoamerykańskim micie próba stworzenia ludzi opowiada o drewnianych kukłach. Już samo określenie „kukła” wyraźnie wskazuje, że Majowie odróżniali zewnętrzne podobieństwo oraz funkcjonowanie odnoszące się do głębszych poziomów organizacji. Kukła człowieka jest zaledwie jego karykaturą, która nie sięga do samej istoty człowieczeństwa. Podobnie człowiek nie jest małpą w sensie psychicznym i kulturowym, chociaż biologicznie niewątpliwie należy do naczelnych. Małpy są bardzo podobne do ludzi i nikt temu nie zaprzecza, ale to my tworzymy zaawansowaną cywilizację, a nie one. Niczego tu nie zmienia również fakt, że ponad dziewięćdziesiąt procent genów człowieka jest identycznych z genami szympansa. Na dodatek badania z przełomu XX i XXI wieku pokazały, że człowiek ma większość genów wspólnych nawet z tak odległymi organizmami jak płazy czy robaki. Najwyraźniej więc same geny nie wystarczają do bycia człowiekiem. Genetycy mówią, że tajemnica leży w sposobie odczytania informacji zapisanej w genach i we wzajemnych relacjach między genami. To zaś oznacza, że genotyp jest wciąż tylko martwym zapisem, a życie w całej swojej różnorodności pojawia się w chwili jego odczytywania i interpretacji. Z tych samych ludzkich genów można zatem „odczytać” zarówno człowieka, jak i zwierzę.

Nieprzypadkowo starożytny mit Majów opowiada o małpach jako nieudanym albo niepełnym człowieku. W pewnym sensie, jeśli spojrzeć na problem z antropocentrycznego punktu widzenia, tak rzeczywiście jest. Wiemy jednak, że ewolucja naczelnych doprowadziła zarówno do powstania dzisiejszego goryla czy szympansa, jak też człowieka. Wymienione gatunki są produktem równoległych i niezależnych od siebie procesów ewolucji. Nie ma więc mowy o jakimś jednym szczycie rozwojowym w postaci akurat naszego gatunku, ponieważ każdy organizm jest swoistym szczytem, aktualnie najwyższą formą istnienia w ramach określonej grupy organizmów i końcowym w danym momencie stadium rozwoju. Trzeba przy tym pamiętać, że procesy ewolucyjne wcale się nie zakończyły, a ciągłym zmianom podlega i człowiek, i reszta istot żywych, a także cała nasza planeta i wszechświat.

A jednak szczególny rozwój kulturowy sytuuje człowieka na diametralnie odmiennej płaszczyźnie, która wyróżnia nas spośród pozostałych naczelnych. Nie dziwmy się więc, że starożytni mieszkańcy Gwatemali uznali małpę tylko za człekopodobną kukłę. W ich oczach małpa to niedoszły człowiek, któremu zabrakło ludzkiego ducha, a dzisiejszy stan wiedzy potwierdza w sposób niezaprzeczalny, że małpa oraz człowiek faktycznie stoją blisko siebie i nie istnieje ostra, jednoznaczna granica między zwierzętami i ludźmi.

Warto zwrócić uwagę, że w micie Majów ostateczną prasubstancją człowieka stała się kukurydza. Nie chodzi tu bowiem tylko o zwyczajne zrobienie ludzi z ziaren tego zboża. Dla ludów Ameryki Środkowej kukurydza oznaczała samo życie, bo na niej opierała się cała tamtejsza cywilizacja. Była darem bogów, wspólnym produktem sił niebiańskich i ziemskich; słońce i męski bóg deszczu Tlaloc jednoczyli swoje wysiłki z żeńskimi energiami gleby, aby kukurydza mogła wykiełkować, wyrosnąć i wydać plon. Zjednoczenie przeciwieństw dało nową jakość w postaci życia. Znamienne, że te same idee legły u podstaw szeroko znanej meksykańskiej legendy o Pierzastym Wężu reprezentującym w równym stopniu ziemię (wąż) i niebo (ptak). Jest to zjednoczenie aktywnych, jasnych, dążących do sfer wyższych pierwiastków męskich oraz biernych, ciemnych i zachowawczych pierwiastków żeńskich. Żaden z nich sam w sobie nie stanowi pełni istnienia. W pojedynkę są zaledwie potencjalną cząstką większej całości. Dopiero ich połączenie okazuje się światostwórcze, gdyż żaden z nich nie jest zdolny do samodzielnego budowania rzeczywistości, a zwłaszcza do wykreowania człowieka. A zatem stworzenie człowieka z kukurydzy wskazuje na połączenie w nim dwóch odrębnych natur, sytuując go pomiędzy ziemskim światem materii i zwierząt oraz niebiańskim światem ducha i bogów.

Czy nie przypomina to biblijnej opowieści o Adamie co prawda ulepionym z ziemskiej gliny, ale natchnionym boskim duchem? Może nie jest przypadkiem, że w wielu dawnych kulturach garncarstwem tradycyjnie zajmowały się kobiety, jako reprezentantki tej samej tellurycznej mocy zaczerpniętej z żeńskiej natury ziemi, która tkwi zarówno w glinie, jak i w kobiecie? Może na tym też polegał sens napełniania dzbanów winem, o czym wspominają ewangeliści? Wino jest przecież dziełem energii słonecznej i dążenia roślin wzwyż, a dzban to ciężka, ziemska glina, chociaż bez dzbana cenny trunek rozleje się i zmarnuje, bezproduktywnie wsiąkając w ziemię. To dzban nadaje formę szlachetnej, lecz jednak bezkształtnej cieczy. Jest to zatem alegorycznie przedstawiona relacja między formą i treścią. Sam dzban jest zaledwie pustą formą, a samo wino to treść piękna, lecz bezużyteczna, bo pozbawiona formy.

Współczesna psychologia, etnologia i nauki społeczno-historyczne nie posługują się tak alegorycznym językiem, a mimo to pokazują bardzo podobną wizję człowieka. Postrzegają go jako istotę, która bazuje na podłożu biologicznym, lecz poprzez rozwój kultury przekroczyła swoje biologiczne ograniczenia, stopniowo wchodząc na teren absolutnie niedostępny innym mieszkańcom Ziemi. W dzbanie organizmu zasadniczo identycznego z organizmem małp znalazło się wino kultury niosącej treści nieznane małpom.

Zarówno więc opowieść Majów, jak też mitologie innych starożytnych ludów, a także nowoczesna nauka definiują człowieka w kategoriach paradoksu. W każdym wymiarze jesteśmy wewnętrznie sprzeczni, złożeni z wzajemnie przeciwstawnych elementów. Jakiekolwiek nawet najprostsze pytanie o naturę ludzką wywołuje lawinę całkowicie odmiennych interpretacji, z których każda niesie jakąś cząstkę prawdy o nas samych, lecz żadna nie jest pełna, bo taką być nie może. Człowiek jest aktem stawania się jednocześnie na wielu frontach, przy czym nie ma pełnej harmonii między każdym z tych procesów. Natura człowieka przypomina raczej figurę niemożliwą, której poszczególne elementy są oczywiste i niesprzeczne jedynie lokalnie, lecz w zestawieniu z całością figury mniejsze elementy zawsze okazują się absurdalne i niewyrażalne w języku logiki. To dlatego religie i mistycy posługują się przede wszystkim alegoriami i obrazami, na ogół unikając opisu w kategoriach logiki, poddającego się racjonalnym regułom.

Nie istnieją jednoznaczne odpowiedzi, prawdy absolutne i pewniki. Na tym właśnie polega wielkość i siła ludzkości. Stajemy ciągle przed tymi samymi problemami, a kolejne rozwiązania, które potrafimy wskazać, są wyznacznikiem naszego rozwoju i treścią naszej historii. Jesteśmy zatem garncarzami, którzy lepią kolejne dzbany i co roku wlewają do nich świeżo wytworzone wino. Pozornie wszystko się powtarza zgodnie z chrześcijańskim przekonaniem, że jak było na początku, tak będzie na wieki wieków, a jednak i dzbany, i następujące po sobie roczniki wina są różne. Tak jak różne były kolejne zbiory kukurydzy u Majów powtarzające się w dorocznym cyklu nieustannego odradzania się życia.

Stałe pozostają pytania o nasze miejsce we wszechświecie, stosunek do rodzimej planety, na której żyjemy, o związek z innymi organizmami żywymi i charakter ludzkiego poznania. Wciąż nas fascynuje poszukiwanie wyższych form istnienia, nasza przeszłość i powstanie poszczególnych elementów kultury, a także przyszłość i ewentualny cel lub koniec, do którego zmierzamy… O tym właśnie traktują kolejne szkice tej książki, łącząc nowoczesne, logiczne, racjonalne lub wręcz scjentystyczne teorie z często irracjonalną tradycją zaklętą w religiach, wizjach mistyków, dziełach sztuki, w naszych zbiorowych losach, a nawet w legendach i zmyśleniach, które jednak nader często konstytuują społeczną tkankę ludzkiej kultury.

1. WOBEC WSZECHŚWIATA

Grande solacium est cum universo rapi; quidquid est

quod nos sic vivere, sic mori iussit, eadem necessitate

et deos alligat.

Jest wielką pociechą, że unosi nas ta sama siła, co i kosmos.

Czymkolwiek jest to, co każe nam tak żyć i tak umierać,

również i bogów pęta tą samą koniecznością.

(Seneka)

Czyhanie na Boga.
O zasadzie antropicznej nieco inaczej

- Kilkanaście miliardów lat temu – Big Bang zaczyna ekspansję znanego nam wszechświata, pojawiają się cząstki, a potem pierwsze atomy;

- Parę miliardów lat później – powstanie galaktyk, gwiazd i planet;

- Około 5 miliardów lat temu – powstaje Słońce, a nieco później planeta Ziemia;

- Ponad 3 miliardy lat temu – na Ziemi rozwija się życie oparte na związkach węgla;

- Ponad 3 miliony lat temu – na Ziemi powstaje rodzaj homo, czyli człowiek;

- Mniej więcej 4 tysiące lat p.n.e. – człowiek zaczyna uważać siebie za centrum świata;

- XVI-XIX wiek – przychodzi otrzeźwienie i człowiek rezygnuje z centralnej pozycji.

Zasada antropiczna jest jedną z tych koncepcji filozoficznych, które są często dyskutowane na przełomie XX i XXI wieku. Jej intelektualna nośność wynika jednak, jak się zdaje, nie tyle z wartości samej idei, ile z naszych tęsknot i niespełnionych dążeń do uporządkowania wizji świata. Jesteśmy, niestety, osamotnieni, beznadziejnie zagubieni w ogromie wszechświata, którego nie potrafimy zrozumieć. I nie chodzi tu wcale o naszą wiedzę, która przynajmniej w XX i XXI wieku wzrasta w zawrotnym tempie i zdaje się zbliżać nas do wyjaśnienia mechanizmów rządzących rzeczywistością, zarówno tą zewnętrzną, jak i wewnętrzną, mikrokosmiczną. Racjonalnie jesteśmy coraz bogatsi, materialnie i technologicznie coraz skuteczniejsi, lecz emocjonalnie niestety wpadamy w próżnię. Nasz umysł nie znajduje oparcia w sferze odczuwania. A szczególnie zatrważające jest to, że im bardziej rozwijamy intelekt, im więcej wiedzy gromadzimy w naszych archiwach, tym mocniejsze jest wrażenie zagubienia. Toniemy w informacyjnym szumie i poczuciu bezsensu mimo ogromnego rozwoju nauki, czyli wiedzy doświadczalnej, mierzalnej i uzasadnionej logicznie. Jest to bowiem wiedza w istocie powierzchowna i emocjonalnie pusta, która nie zaspokaja charakterystycznego dla człowieka pragnienia sensu. Nauki fizykalne jedynie opisują rzeczywistość i odnajdują relacje między jej rozmaitymi elementami. Czasem, w oparciu o analogie i ekstrapolacje, pozwalają przewidywać przyszłe zachowania określonych obiektów, a nawet zbudować na tej podstawie maszyny. A jednak ani fizyka, ani biologia, ani też najbardziej zaawansowane technologie nie potrafią odpowiedzieć na pytanie o znaczenie tego wszystkiego. Co więcej, nauki doświadczalne w ogóle nie zajmują się takimi kwestiami, traktując je jako niepoważne i rzekomo nienaukowe. Innymi słowy, nauka wypchnęła w niebyt to, co człowieka obchodzi najbardziej.

W takim dość ponurym klimacie pojawiła się koncepcja znana jako zasada antropiczna. Wydaje się, że nie jest ona tylko prostą konsekwencją rozwoju nauki, ponieważ wynika w równym stopniu z wiedzy, jak też ze stanu naszych umysłów ogarniętych przerażeniem w obliczu ogromu i pustki obojętnego wszechświata. Tradycyjnie rozumiana religia właściwie już przestała funkcjonować w sferze poznawczej i straciła dawny walor wyjaśniający, stopniowo przekształcając się zaledwie w element folkloru. W alternatywnym wobec religii świecie pokazanym przez naukę nie ma już Dobra i Zła rozumianych jako sprzymierzeńcy i wrogowie ludzkości. W XX wieku odeszła w przeszłość kosmiczna walka sił światła i mroku, a człowiek poczuł się samotny wobec wszechświata bez Boga i Szatana. A im bardziej człowiek jest samotny, z tym większym uporem poszukuje idei oswajającej rzeczywistość i ujmującej wszystko w kategoriach ludzkich, tak jak to robiły religie. Jednak próby dostosowania istniejących już systemów religijnych do zmienionych okoliczności lub tworzenia nowych religii kończą się raczej niepowodzeniem w sensie intelektualnym. Co prawda część z tych ruchów doprowadziła do powstania wspólnot religijnych, lecz na ogół ich istnienie opiera się raczej na unikaniu starcia z nowoczesną nauką, a nie na jej oswojeniu. Czasem wyznawcy uciekają wręcz w fanatyzm, odcinając się od bezbożnych nowinek, z którymi nie potrafią sobie poradzić. Dużo łatwiej jest je odrzucić niż włączyć do jakichkolwiek wierzeń. Przede wszystkim jednak nowe ruchy religijne nie wnoszą w istocie nic nowego. Nie są inspiracją dla badaczy, ograniczając się jedynie do zaspokajania potrzeb emocjonalnych. To zbyt mało jak na wymagania współczesnego człowieka, któremu wpojono przekonanie o wartości racjonalizmu.

W tej sytuacji być może mniej zaskakującym wyda się fakt, że to naukowcy, i to na dodatek reprezentanci nauk fizykalnych, dali impuls do odrodzenia pewnej formy religijności. Zaczęło się niewinnie od pozornie prostego pytania o stałe fizyczne konstytuujące nasz wszechświat. Właściwie dlaczego obserwowana przez astronomów prędkość ucieczki galaktyk jest taka, a nie inna? Dlaczego stała grawitacyjna występująca we wzorach Einsteina ma akurat taką, a nie inną wartość? Jaki sens ma znany nam ładunek elektronu? Co by się stało, gdyby te wielkości zmienić bodaj o kilka procent? Oczywiście dla tradycyjnie myślących fizyków takie pytania są pozbawione sensu, ponieważ zadaniem badacza nie jest kreowanie nowych światów, lecz opis świata już istniejącego. A zatem stałe nie podlegają dyskusji.

Jakież więc było zdziwienie uczonych, którzy (być może po trosze dla zabawy) podjęli jednak trud teoretycznego wyliczenia warunków panujących we wszechświecie po hipotetycznej modyfikacji niektórych parametrów. Ku swemu zdumieniu fizycy odkryli, że nawet minimalna zmiana choćby jednego parametru w stosunku do stanu aktualnie obserwowanego mogłaby wykluczać powstanie i istnienie galaktyk i Słońca. Nie byłoby naszej planety, życia na niej oraz człowieka. Okazało się, że zmiana określonych parametrów może wykluczyć pojawienie się atomów, które wydają się czymś oczywistym i powszechnym. Nasz wszechświat jawi się jako tylko jedna z tysięcy lub więcej możliwości i prawdopodobnie istnieją też inne wszechświaty z innymi stałymi, a więc z inną fizyką. Niektóre mogą być wypełnione samym promieniowaniem, inne przez całe swoje trwanie toną w mroku. Zatem nasz jak dotąd stabilny świat okazał się nagle niebywale wrażliwy na zakłócenia, a to, że my istniejemy, jest najwyraźniej wynikiem bardzo konkretnego układu stałych fizycznych, który wcale nie musiał wystąpić, nie jest powszechny i prawdopodobnie wcale nie jest wieczny.

Zauważył to Robert Dicke i na podstawie tej obserwacji ogłosił w 1961 roku pierwszą wersję zasady antropicznej. Według tej koncepcji wszechświat jest taki, jakim go widzimy, ponieważ… my istniejemy. To, zdawałoby się dość bezsensowne, twierdzenie nie jest jednak tautologią, lecz raczej oryginalnym ujęciem prawdy powszechnie znanej. Jesteśmy dziećmi wszechświata i żyjemy tylko dzięki jego „łaskawości”, a zatem obowiązujące w nim prawa fizyczne muszą być tymi samymi prawami, które tworzą człowieka. W innym wszechświecie, z odmiennymi parametrami po prostu nie byłoby ludzi. Nie byłoby nikogo, kto mógłby obserwować i badać rzeczywistość. A zatem świat jako zjawisko nie zaistniałby, ponieważ samo pojęcie zjawiska zakłada, że istnieje obserwator. W pewnym stopniu przypomina to założenia solipsyzmu, według którego istnieje tylko obserwator, a reszta rzeczywistości jest zaledwie jego obserwacją. „Odkrycie” Dicke’a nie jest więc prawdziwą nowością, a jedynie innym i nieco paradoksalnym ujęciem prawdy starej jak sama nauka czy raczej jak filozofia.

A jednak to paradoksalne ujęcie okazało się inspiracją dla następnych myślicieli. Przykładem jest o wiele bardziej dyskusyjna mocna zasada antropiczna stanowiąca rozwinięcie idei Dicke’a. Sformułował ją Brandon Carter w 1973 roku. Według niej wszechświat istnieje tylko ze względu na człowieka. Cała ewolucja od cząstek elementarnych i związków chemicznych, poprzez gwiazdy, planety i w końcu organizmy żywe miałaby służyć jedynie powstaniu człowieka. Tak przeformułowana zasada antropiczna przestaje być tylko prostą konstatacją faktu, że człowiek podlega tym samym prawom co całość istnienia, a ewentualna zmiana parametrów fizycznych oznaczałaby kres ludzkości. W nowym ujęciu bowiem wszechświat jawi się jako celowy proces, z góry ukierunkowany na powstanie i istnienie człowieka.

Czy to czegoś nie przypomina? Podejrzewam, że każdy z łatwością zauważy tu nie tylko podobieństwo, ale niemal tożsamość idei antropicznej w jej mocnej wersji z tezami chrześcijaństwa lub innej wersji kreacjonizmu. W obu koncepcjach sensem świata jest istnienie człowieka jako najważniejszego i najdoskonalszego dzieła Boga. Świat powstał tylko po to, by mógł żyć człowiek, o czym mówią wszystkie religie monoteistyczne. Człowiek jako centrum kosmosu żyjący na Ziemi w jego środku pod ochronnym „kloszem” sfery gwiazd stałych (które usunął niegdyś Giordano Bruno), człowiek jako jedyna istota obdarzona duszą i obraz Stwórcy… Ewentualnie człowiek rozumiany jako domowe zwierzątko Boga, który troszczy się o los swojego pupila, otacza go opieką i wskazuje, jak żyć w świecie zbudowanym specjalnie dla niego. Bezkrytyczna ufność pokładana w Bogu oznacza bezpieczeństwo i w istocie zwalnia człowieka z odpowiedzialności.

Niestety, utraciliśmy to uspokajające poczucie bezpieczeństwa, krocząc drogą naukowego poznania co najmniej od XVI wieku, a dziś beznadziejnie tęsknimy za tą dawną, dziecięcą ufnością wobec rzeczywistości stworzonej tylko dla nas. Przyjęliśmy odpowiedzialność za siebie i coraz większą część otaczającej nas rzeczywistości. Właściwe wygnanie człowieka z raju dokonało się zatem nie sześć tysięcy lat temu, jak tego chce Biblia, lecz gdzieś między renesansem i oświeceniem. Od pięciu wieków przypominamy dzieci opuszczające dom rodzinny i przekonujące się, że świat jest inny od ich wyobrażeń, logicznie chłodny i zazwyczaj mało dla nich przyjazny, a w najlepszym przypadku obojętny. Z tej perspektywy mocna zasada antropiczna wydaje się być nie do końca uświadamianą próbą powrotu do wszechświata mającego głębszy sens. Albo może do Boga jako freudowskiego ojca, surowego lecz opiekuńczego, budzącego respekt, a zarazem dającego oparcie.

Co prawda fizycy i kosmologowie na ogół nie mówią otwartym tekstem o Bogu jako dawcy sensu, ale wnioski narzucają się same. Jeżeli bowiem zakładamy, że celem ewolucji całego bytu jest istota ludzka, która przecież pojawia się na końcu tak skonstruowanego programu rozwoju, wydaje się, że ktoś lub coś musiało tę istotę antycypować na długo przed jej powstaniem. Jakaś inteligencja powinna zatem stworzyć program postępowej ewolucji, a uchwytną miarą zakładanego postępu jest zbliżanie się świata do człowieczeństwa. Co ciekawe, nawet ewolucjoniści ulegają temu złudzeniu, kiedy rysują kolejne wizerunki istot od małpy do współczesnego człowieka. Bezwiednie wpajają nam przeświadczenie, że był to liniowy, ukierunkowany rozwój lub program, którego punktem docelowym jest człowiek.

Błąd tego ujęcia polega nie tylko na nieuzasadnionym przekonaniu, że taki program istnieje, lecz także na założeniu, że jest on precyzyjnie zaplanowany i dokładnie realizowany. Nie mamy żadnego dowodu na poparcie tych tez i nie znamy dziś żadnego naturalnego procesu zdolnego do przewidywania przyszłości. Patrzymy jedynie na przeszłość, post factum formułujemy koncepcje tej przeszłości i budujemy modele pasujące do już zaistniałych wydarzeń. W ten sposób na własny użytek tworzymy iluzję uporządkowania, aby potem szukać uzasadnienia tego porządku. Ponieważ w oczach wielu ludzi materia nie jest zdolna do samoporządkowania, jedynym możliwym do wyobrażenia mechanizmem wydaje się być działanie jakiejś inteligencji, czyli istoty rozumnej. A zatem Boga.

Nasza zeświecczała kultura zachodnia wręcz czyha dziś na wszelkie możliwości zaspokojenia głodu sacrum i sensu, lecz oczywiście przy zachowaniu zasad lub przynajmniej pozorów tak cenionej naukowości. Nie należy zatem dziwić się fascynacji współczesnych kosmologów tezami zasady antropicznej aspirującej nawet do tytułu teorii naukowej. Wydaje się jednak, że należałoby ją widzieć w kontekście co najmniej kilkusetletniego sporu między monoteizmem i naukami doświadczalnymi, a nie jako koncepcję naukową. Spróbujmy przeanalizować ważniejsze problemy związane z tym zagadnieniem. Zwolennicy zasady antropicznej uważają ją za teorię wyjaśniającą za jednym zamachem wszystkie nasze wątpliwości i tworzącą spójny obraz świata. Nawiasem mówiąc, jest to cecha charakterystyczna dla myślenia religijnego, a nawet sekciarskiego. W każdym razie należy zadać sobie pytanie – czy zasada antropiczna faktycznie wszystko wyjaśnia? Z całą pewnością otrzymana w ten sposób wizja świata jest naprawdę spójna, ponieważ jedno proste stwierdzenie daje się zastosować do absolutnie wszystkich obserwowanych zjawisk. Na każde pytanie możemy przecież odpowiedzieć, że ostatecznym celem jest człowiek i, co najciekawsze, trudno to twierdzenie obalić w bezpośrednim doświadczeniu lub na drodze logicznej, bo przecież człowiek faktycznie istnieje. Wygląda więc na to, że zasada antropiczna ma solidne podstawy.

Jednak sytuacja przedstawia się znacznie gorzej, kiedy zajmiemy się bliżej owym rzekomo uniwersalnym „wyjaśnianiem” poprzez zasadę antropiczną. Wyjaśniać cokolwiek oznacza umieścić to w ogólniejszym modelu, w większej całości i w zgodzie z prawidłowościami, które umożliwią nam powiązanie zjawisk już zaistniałych i przewidywanie przyszłych. Niestety, zasada antropiczna potrafi jedynie powiązać ze sobą fakty z przeszłości, czyli jest postgnostyczna, a niczego nie mówi o przyszłości, nie ma waloru prognostycznego. Tym samym nie spełnia podstawowego wymogu, który stawia się teoriom naukowym. Oczywiście można powiedzieć, że ewolucjonizm także nie potrafi określić przyszłości, mimo że większość naukowców uznaje go za poważną teorię naukową. Jednak istnieje zasadnicza różnica między ewolucjonizmem a zasadą antropiczną. Ewolucjonizm opiera się na znanych, obserwowanych i dających się mierzyć zjawiskach, a więc nie odwołuje się do sił pozamaterialnych lub hipotetycznych programów mających istnieć poza rzeczywistością dostępną empirycznie. Natomiast zasada antropiczna wskazuje na hipotetyczny program, a więc coś, czego nie można badać ani potwierdzić jego istnienia.

W dodatku, gdyby człowiek był celem świata, jak to zakładają zwolennicy zasady antropicznej, ewolucja już by się właściwie zakończyła. Tymczasem procesy ewolucji w każdym wymiarze rzeczywistości od najprostszych składników materii po ciała niebieskie, organizmy żywe i samego człowieka nadal trwają. W oczywisty sposób jest to sprzeczne z tezą, jakoby człowiek był celem i najwyższym lub przynajmniej końcowym „produktem” ewolucji. Zasada antropiczna nie potrafi więc wyjaśnić procesów zachodzących współcześnie, co ją zdecydowanie odróżnia od ewolucjonizmu. Zasada antropiczna tylko pozornie „wyjaśnia” zjawiska z przeszłości, ponieważ jej tezy opierają się zazwyczaj na niedokładnej znajomości faktów lub na rażąco tendencyjnych uproszczeniach i uogólnieniach. Na przykład zakłada jednokierunkowość i liniowość ewolucji ponoć wiodącej konsekwentnie od najprostszych form istnienia materii aż do rozumnego człowieka. Jest to teza bardzo prosta i pozornie oczywista niczym tradycyjna drabina bytów popularna w średniowieczu, chociaż średniowieczni myśliciele w Europie odrzucali ewolucjonizm jako sprzeczny z ideą stworzenia świata przez Boga. Dzisiaj „każdy wie”, że człowiek wywodzi się od małp (lub raczej jest jedną z małp), te od ssaków niższych, ssaki od gadów i tak dalej, aż do bakterii. Wizja bardzo przejrzysta, lecz tak bardzo uproszczona, że okazuje się fałszywa. Doszukano się już kilkunastu istot zbliżonych do praludzi i to wcale niespokrewnionych bezpośrednio ze sobą. Wszystkie one wyginęły, a nam pozostaje zapytać, jaki był sens ich istnienia, jeżeli celem miał być współczesny homo sapiens? Człowiek neandertalski rozwinął mózg czasem większy od mózgu dzisiejszego człowieka, a mimo to wymarł, ustępując miejsca naszym bezpośrednim przodkom. Sam neandertalczyk okazał się ślepą uliczką ewolucji, co zdecydowanie przeczy tezie o rzekomym ukierunkowaniu rozwoju świata. Małpy rozwinęły się z najprymitywniejszych grup ssaków, podczas gdy najbardziej wyspecjalizowanymi formami ssaków są kopytne, wieloryby czy drapieżniki. A jednak to nie one stały się naszymi antenatami. Innymi słowy, z punktu widzenia człowieka jako celu rozwoju powstanie kopytnych, wielorybów i drapieżnych było ślepą uliczką ewolucji. Gdzie tu liniowość ewolucji i konsekwentne dążenie do wytworzenia istoty rozumnej? Raczej trudno ją znaleźć w rozwoju istot żywych. Biologia odsłania nie drzewo genealogiczne z człowiekiem na najwyższej gałęzi, lecz szeroko rozgałęziony krzew o milionach gałązek zmierzających w rozmaitych kierunkach. Człowiek jest jedną z tych gałązek. Na dodatek, w różnych odgałęzieniach tego krzewu często powtarzają się analogiczne rozwiązania, wymierają rozmaite formy i pojawiają się nowe, niekoniecznie doskonalsze od poprzedników, a to przeczy założeniu, że wszystko się doskonali w drodze ku człowieczeństwu.

Podobnych przykładów można przytoczyć setki i to nie tylko z obszaru ewolucji biologicznej, ale również w ewolucji chemicznej, ewolucji planet, gwiazd i tak dalej. Katastrofy od czasu do czasu dotykające Ziemię też nie wyglądają na część jakiegoś planu. Noszą raczej znamiona wydarzeń przypadkowych i niszczycielskich, a nie twórczych. Tak było choćby z upadkiem dużego meteorytu, który spowodował globalną klęskę ekologiczną, wyginięcie dinozaurów, amonitów i wielu innych grup organizmów, a w rezultacie koniec ery mezozoicznej. Po co więc było marnotrawstwo sił ewolucji i czasu, żeby rozwinąć wspaniały świat mezozoicznych dinozaurów, pterozaurów czy ichtiozaurów, jeżeli wszystko zakończyło się gwałtowną zagładą? Rzeczywistość wcale nie chce rozwijać się według zadanego schematu, obserwujemy liczne zawirowania, zatrzymania, a nawet cofnięcia ewolucji biologicznej.

Około 75 tysięcy lat temu wybuch superwulkanu Toba w Indonezji zabił niemal wszystkich żyjących wtedy ludzi: według szacunków z około miliona osobników przetrwało zaledwie kilka tysięcy w równikowej Afryce. Stąd jeszcze raz zaczęła się wędrówka ludzi, która doprowadziła do zaludnienia całej planety. Można jednak zapytać, jaki sens miałaby ta prehistoryczna katastrofa, jeśli założymy istnienie rozumnego planu ewolucji ukierunkowanej na postęp? Ba, katastrofa wywołana przez wulkan przyniosła konsekwencje zgoła przeciwne, ponieważ przetrwały tylko populacje afrykańskie, a zatem drastycznie spadło zróżnicowanie genetyczne człowieka. I rzeczywiście, współczesna ludzkość jest niezwykle jednolita genetycznie, co może okazać się bardzo groźne, jeżeli dotknie nas jakaś katastrofa ekologiczna lub pandemia. Możemy dysponować zbyt małą pulą potencjalnej zmienności, żeby przystosować się do nowych warunków.

Podobne niekonsekwencje rozwojowe są także immanentną częścią historii cywilizacji. Wystarczy przypomnieć załamanie kultur śródziemnomorskich po upadku Rzymu. Po tej katastrofie Europa potrzebowała aż tysiąca lat, aby otrząsnąć się z szoku i jeszcze raz zacząć wszystko niemal od nowa. Niezmiernie trudno byłoby udowodnić, że tysiącletni regres europejskiej kultury w średniowieczu jest krokiem wiodącym człowieka do jakiegoś wyższego, czy zaplanowanego celu.

Oczywiście, można przyjąć, że Rozum rządzący światem dla zabawy lub zamaskowania swej działalności celowo wprowadza elementy przypadku i chaosu, lecz takie podejście praktycznie wyklucza możliwość weryfikacji koncepcji antropicznej. Trudno sensownie dyskutować o czymś, co nie poddaje się żadnym regułom i może dowolnie zmieniać zasady działania. Istnieje za to inna koncepcja, rozwinięta przez biologów, a potem włączona do ogólnej teorii systemów, która tradycyjną celowość zwaną za Arystotelesem teleologią zastępuje pojęciem teleonomii. Teleologia zakładała istnienie z góry narzuconego (na przykład przez Boga) celu bądź programu, który musi być zrealizowany. Teleonomia zaś wskazuje, że każdy element rzeczywistości istnieje i jest aktywny w sposób ukierunkowany, ponieważ nie może istnieć inaczej. Jednakże, owo ukierunkowanie wynika z natury tego elementu, z samego jego istnienia, a nie z zewnętrznego planu. Na przykład każdy organizm żywy dąży do utrzymania swego istnienia i przedłużenia go w potomstwie. Hipotetyczny organizm, który nie zachowywałby w ten sposób, musiałby zginąć, a jego geny i skłonność do zachowań antyprokreacyjnych lub wręcz samobójczych ostatecznie zniknęłyby. A zatem sposobem istnienia organizmu żywego jest jego dążność do trwania i ukierunkowanie na pozostawienie potomstwa. Jednak nie jest to dążność zaplanowana przez kogokolwiek, lecz wynika ona z bycia żywym.

Podobnie każdy indywidualny człowiek stawia sobie określone wymagania i zmierza do realizacji własnych marzeń. Dopiero wszystkie te indywidualne dążenia tworzą ogólne ukierunkowanie rozwoju społeczeństw. Nie można jednak wykazać, że istnieje odgórnie ustalony program rozwoju społeczeństw.

Lokalne tendencje i zjawiska celowości obserwowane u pojedynczych osobników składają się na ogólne ukierunkowanie procesów całego wszechświata. Można je dostrzec w tendencji do różnicowania powstających struktur i w narastającej złożoności, lecz w żadnym wypadku nie ma ono charakteru liniowego. Gra sprzecznych dążeń i zmienność warunków powodują rozwój wielokierunkowy, z licznymi załamaniami i zatrzymaniami, a nawet cofnięciami. Bez wątpienia nie jest to realizacja jasnego, logicznego programu, chociaż elementy ukierunkowania ewolucji są zauważalne. Na przykład obiekty bardziej złożone mogą rozwijać się dopiero po powstaniu obiektów prostszych stanowiących części tych pierwszych. Trudno byłoby wyobrazić sobie pojawienie się organizmu wielokomórkowego przed powstaniem komórki. Nic jednak nie stoi na przeszkodzie, żeby obiekty złożone ulegały wtórnemu uproszczeniu. Widać to na przykład u organizmów pasożytniczych: przodkowie tasiemca mieli układ pokarmowy, ale stracili go jako niepotrzebny.

Wniosek nasuwa się jeden i jest zdecydowanie sprzeczny z zasadą antropiczną: nie jesteśmy w stanie potwierdzić rozwoju liniowego, nie dostrzegamy jednego kierunku ewolucji i nie zauważamy ciągłego doskonalenia się bytów w sensie powiększania stopnia złożoności. Idea powszechnego postępu nie wytrzymuje więc krytyki, chociaż można wykazać istnienie ogólnej tendencji do powiększania złożoności. Zresztą zadziwiająca byłaby „rozrzutność” przyrody, która wytworzyła tak niewyobrażalnie ogromny wszechświat tylko po to, by mógł zaistnieć człowiek. Przy celowym i rozumnym działaniu zawsze dążymy do minimalizacji kosztów oraz eliminacji zbędnych procesów pobocznych, a tymczasem wszechświat tworzy bez oglądania się na koszty. Prawdę mówiąc, człowiekowi jako centrum rzeczywistości wystarczałby niewielki, zamknięty wszechświat na miarę Ptolemeusza albo Kopernika. Po co miliardy galaktyk z jeszcze większą liczbą gwiazd, które zresztą już dawno zginęły albo zginą w przyszłości bez wiedzy homo sapiens z maleńkiej trzeciej planety krążącej wokół Słońca? Może jest to raczej wskazówka dla nas, że cała ta kosmiczna maszyneria pracuje sama dla siebie, a ludzie są zjawiskiem marginalnym? Czyżbyśmy więc byli jakimś rodzajem produktu ubocznego? Wtedy pozorna „rozrzutność” przyrody okazałaby się zrozumiała, chociaż mało przyjemna dla ludzkiej ambicji. Na zakończenie tego krótkiego wyliczenia cech zasady antropicznej warto zwrócić uwagę, że, w przeciwieństwie do teorii grawitacji, ewolucji albo chemicznego prawa okresowości, nie daje się ona wyprowadzić ze znanych praw przyrody. Wręcz przeciwnie – jest wyraźnym zaprzeczeniem kilku podstawowych reguł. Przyczynę wszechświata, jaką ma być człowiek, umieszcza po skutkach, czyli po pojawieniu się samego wszechświata. Takie pogwałcenie związków przyczynowo-skutkowych pociąga za sobą następną poważną konsekwencję: przepływ informacji z przyszłości do przeszłości wbrew kierunkowi wzrastania entropii określającej zwrot strzałki czasu. W tej chwili nie znamy żadnych mechanizmów umożliwiających podobne procesy. Jedynie fenomeny opisywane przez parapsychologów, jeśli zaakceptować ich istnienie, zdają się wskazywać, że być może zjawiska niezależne od zasady przyczynowości mogą czasem zachodzić. Jednak nawet przyjmując ich realność, trudno nie oprzeć się wrażeniu, że mają one charakter marginalny. Być może są to procesy zaledwie wypełniające jakieś hipotetyczne „luki” w świecie przyczynowym? Oczywiście założenie, że cały program ewolucji wszechświata, łącznie ze zjawiskami nieliniowymi, jest dziełem Boga funkcjonującego poza wszelkimi prawami, pozornie rozwiązywałby nasz problem i powodował odrzucenie wszystkich wymienionych dotąd zarzutów. Zasada antropiczna praktycznie utożsamiona z religijną teleologią mogłaby okazać się prawdziwą, a nawet stałaby się paranaukowym wsparciem tez monoteizmu. Niestety wydaje się to bardzo mało prawdopodobne, jeśli uwzględnimy brzytwę Ockhama. Zasada niemnożenia bytów zbędnych albo minimalizacji wstępnie poczynionych założeń, sformułowana zresztą w religijnie nastawionym średniowieczu, jest narzędziem bezwzględnym. Oto stawia nas przed pytaniem, czy przyjąć istnienie istoty w jakiś sposób kierującej wszechświatem, ale działającej poza obserwowanymi prawami przyrody, a zatem niewykrywalnej w doświadczeniu? Alternatywą jest założenie, że wszechświat rozwija się bezkierunkowo, za to w zgodzie z regułami ustalonymi empirycznie, czyli wykrywalnymi w otaczającej nas rzeczywistości. Brzytwa Ockhama preferuje oczywiście ten drugi pogląd, który nie wymaga żadnych wstępnych założeń niewynikających z badania przyrody. Natomiast hipoteza Demiurga albo Pana Świata jest wyraźnie słabsza logicznie i trudniejsza do obrony. Z drugiej strony musimy jednak przyznać, że nie ma sposobu jej bezpośredniego obalenia tak samo, jak nie ma dowodu przeciw istnieniu czarownic, krasnoludków lub elfów. Brzytwa Ockhama jest tylko dyrektywą metodologiczną i bardzo mocną poszlaką, lecz ma charakter statystyczny. Zatem nie może być jednoznacznym dowodem na cokolwiek. Oznacza to, że wybór światopoglądu zależy przede wszystkim od naszej woli, nie bardzo dając się poprzeć jednoznacznymi argumentami. W ostatecznym rozrachunku zasada antropiczna, a szczególnie jej mocna postać, traci status teorii naukowej i trudno ją uznać za koncepcję równie poważną jak prawa mechaniki albo genetyki. Jednak ciągle pozostaje ona bardzo istotnym zjawiskiem psychologicznym i społecznym, wytworem naszych czasów i naszej mentalności. Jest jedną z najświeższych prób oswojenia świata odkrywanego przez naukę, tak przecież obcego człowiekowi i tak odległego od naszych pragnień. Żadna z precyzyjnych, matematycznie i logicznie doskonałych teorii nie daje nam poczucia bezpieczeństwa i pewności typowych dla światopoglądu religijnego. Stąd bierze się nasze uparte poszukiwanie Boga, Stwórcy, Wielkiego Budowniczego czy choćby jakiejś reguły wszechświata nieobojętnej wobec człowieka. Z takiej perspektywy zasada antropiczna wydaje się być kolejną próbą odnalezienia sensu człowieka. I według wszelkiego prawdopodobieństwa nie ostatnią.

Literatura

J. D. Barrow, F. J. Tipler, The Anthropic Cosmological Principle. Oxford 1986.

G. Gale, The Anthropic Principle. Scientific American, grudzień 1981.

B. Greene, Ukryta rzeczywistość. W poszukiwaniu światów równoległych. Warszawa 2012.

A. Guth, Zrób to sam: Wszechświat [w:] Trzecia kultura. red. J. Brockman. Warszawa 1996.

S. W. Hawking, R. Penrose, Natura czasu i przestrzeni. Poznań 1996.

M. Kaku, Hiperprzestrzeń. Wszechświaty równoległe, pętle czasowe i dziesiąty wymiar. Warszawa 1995.

S. Kauffman, Porządek za darmo [w:] Trzecia kultura. red. J. Brockman. Warszawa 1996.

B. Kuchowicz, S. Szymczak, Dzieje materii przez fizyków odczytane. Warszawa 1978.

S. Lem, Summa Technologie. Kraków 1964.

M. Rees, Zespół wszechświatów [w:] Trzecia kultura. red. J. Brockman. Warszawa 1996.

I. S. Szkłowski, Wszechświat, życie, myśl. Warszawa1965.

S. Weinberg, Pierwsze trzy minuty. Warszawa 1998.

Dzieci Gai? Rzecz o ziemi ojczystej

- 5 miliardów lat temu – formuje się planeta Ziemia;

- Ponad 3 miliardy lat temu – powstaje życie na Ziemi;

- Dużo później – organizmy fotosyntetyzujące wytwarzają atmosferę tlenową;

- Ponad pół miliarda lat temu – pojawiają się zwierzęta tkankowe;

- Trochę później – powstają zwierzęta kręgowe;

- Około 3 milionów lat temu – powstaje człowiek;

- XX / XXI wiek – człowiek odkrywa, że jest częścią biosfery w wymiarze chemicznym, ekologicznym i genetycznym.

Twierdzenie o istnieniu Gai, zdawałoby się, jest już dawno nieaktualne. Przecież Matka-Ziemia starożytnych Greków przed wiekami zeszła ze sceny, chroniąc się na kartach mitologii i tylko czasem jest wykorzystywana przez autorów literatury science fiction lub fantasy. A jednak brytyjski chemik James Lovelock wydał w roku 1979 książkę zatytułowaną Gaja i przedstawił w niej swoje poglądy wysnute z osiągnięć dwudziestowiecznej nauki, a nie fantastyki czy mitologii. W dodatku jego dzieło bardzo szybko wyrosło na publikację wręcz programową dla całego szeregu intelektualistów nie tylko w Wielkiej Brytanii czy w strefie kultury anglosaskiej, ale na całym globie. Zasadnicza teza Lovelocka, że człowiek nie jest panem stworzenia ani nawet jego szczytem, lecz częścią wielkiego superorganizmu Gai, okazała się niezwykle nośna. Na przełomie drugiego i trzeciego tysiąclecia stała się ona już trwałym elementem kultury zachodniej nurtującym społeczną podświadomość i wpływającym na pojmowanie rzeczywistości. Niemal każdy jako tako wykształcony człowiek w tej czy innej formie zetknął się z ideą Ziemi pojmowanej w kategoriach równowagi i rozwoju obejmujących nie tylko biosferę, ale też człowieka, oceany, skalną skorupę pokrywającą magmowe wnętrze planety i gazową atmosferę wokół. Krótko mówiąc, rozpowszechniło się przekonanie, że planeta Ziemia jest gigantyczną całością, niemal mistyczną jednością. Wszystko wskazuje więc, że wbrew utartym poglądom Gaja wcale nie przeszła do lamusa pojęć nieużytecznych, które rozwijająca się ludzkość odrzuciła jako zbędne. Wręcz przeciwnie, wydaje się, że była i nadal jest obecna chyba w każdym kręgu kulturowym, chociaż zazwyczaj nazywa się ją różnymi imionami.

W języku greckim słowo gaia lub ge oznacza po prostu ziemię, lecz jego powiązania etymologiczne i konotacje kulturowe sięgają nieporównanie dalej. Wystarczy wspomnieć o łacińskich gens i genus równoznacznych z rodem, a stąd już tylko krok do genealogii, nowoczesnej genetyki i pojęcia genu… A kto wie, czy i geniusz nie należy do tego kręgu, skoro łaciński genius loci to duch określonego miejsca na ziemi, jego istota? Przypomnijmy sobie choćby mit o Alkioneusie, ostatnim z gigantów, synu Gai, który nawet śmiertelnie raniony odzyskiwał siły natychmiast po dotknięciu ojczystej ziemi. Dopiero mocarny Herakles musiał go unieść w dalekie kraje i tam zdołał zabić, gdzie obca ziemia już nie ożywiała niepokonanego dotąd giganta. Wszystko to wskazuje na organiczny związek ziemi z najgłębszą treścią i istotą naszego bytu, z duchem ożywiającym i twórczym, z uzdolnieniem do rzeczy wielkich i wybitnych, a wreszcie z pochodzeniem i dziedzicznością, choć niekoniecznie w naszym współczesnym, biologizującym znaczeniu tego słowa.

Jeżeli przypomnimy sobie treść starożytnego mitu, łatwo dostrzeżemy jeszcze szerszy kontekst pojęcia ziemi. Gaja okazuje się najważniejszym z bóstw chtonicznych (od greckiego chthon – bogini ziemia), macierzą, od której pochodzą wszystkie istoty świata podziemnego, świata umarłych i magii, duchów i sił kryjących się w tajemniczych ciemnościach gdzieś poza zasięgiem naszego wzroku. Jej przeciwieństwem i naturalnym dopełnieniem był Uranos, bóstwo nieba, praojciec istot powietrznych i świetlistych. Warto przy tym odnotować, że przeciwstawienie nieba i ziemi lub pierwiastka męskiego i żeńskiego wcale nie jest wynalazkiem greckim. Praktycznie każda kultura zna tego rodzaju biegunowość w organizacji kosmosu. Na przykład w Egipcie ziemia była bogiem o imieniu Geb, a ponad nim rozciągała się niebiańska bogini Nut. Sumerowie i Babilończycy zapisali światostwórczą opowieść o dwóch potworach – żeńskim Ki, czyli ziemi i męskim An, niebie. W Chinach natykamy się na komplementarne pierwiastki jin i jang. Indusi znali męski i żeński aspekt każdego swojego bóstwa, a jego doskonałość upatrywali w pełnym zjednoczeniu przeciwstawnych sił. W cywilizacjach meksykańskich niebo reprezentowane przez orła lub szerzej ptaka było przeciwstawiane ziemi uosabianej w wężu; ich złączenie stawało się źródłem wszelkiego ruchu, życia i rozwoju; stąd pozornie paradoksalne bóstwo zwane Pierzastym Wężem. Grecy zaczerpnęli swoją ideę ziemi i nieba z wyobrażeń ludów Azji Mniejszej, gdzie znane były bóstwa dolne i górne lub żeńskie – ziemskie i męskie, czyli niebiańskie.

Przykłady możemy mnożyć. Istota jest jednak nie w tysiącu mitów mówiących właściwie to samo, lecz w ogólnoludzkim, uniwersalnym przekonaniu o zasadniczej jedności świata, a szczególnie naszej planety. Czy z tego punktu widzenia książka Lovelocka nie wydaje się zaledwie nowoczesną wersją tamtych mitów ubranych w szaty ścisłej nauki? Zapewne tak jest i sam autor musiał zdawać sobie z tego sprawę, skoro użył obecnego już w starożytności pojęcia matki-ziemi dla przedstawienia nowoczesnej, aspirującej do naukowości koncepcji naszej planety. Jeśli zaś dwudziestowieczna wersja Gai tak dobrze wpisuje się w prastarą tradycję bogini-ziemi i pramatki, można chyba zaryzykować stwierdzenie, iż Lovelock nie wymyślił niczego nowego. Wystąpił raczej w roli interpretatora piszącego kolejny komentarz do pradawnej świętej księgi i, jak każdy z długiego szeregu prawomyślnych interpretatorów, nie ośmielił się, czy może nie zdołał zmienić istoty kanonicznego tekstu, przetwarzając go tylko za pomocą najnowszych, aktualnie dostępnych mu narzędzi. Na dowód słuszności tych słów przeanalizujmy podstawowe tezy koncepcji Gai.Przede wszystkim Lovelock zakłada wzajemne powiązanie wszystkich elementów tworzących naszą planetę. Czy nie przypomina to wzmiankowanych już magicznych i mrocznych sił wpływających na losy świata? Z wnętrza bogini ziemi miały wydobywać się potwory i cyklopi, bogowie, a także tajemne, niedookreślone ewapory, które wspomagały ludzi, albo ich ostatecznie pogrążały. Jaskinie były obrazem łona Ziemi, z którego przybył człowiek i do którego wraca po śmierci. W mrocznych otchłaniach tkwią moce groźne, lecz zarazem niezbędne do życia i dlatego właśnie tam znajdowały się pierwotne świątynie i tam też składano zwłoki, czego przykładem może być pochówek neandertalczyka w mezopotamskim Shanidar. Zwróćmy uwagę, że do dziś podziemia napawają nas strachem przed mocami natury i jakże często obawy te znajdują bardzo konkretne potwierdzenie w klęskach żywiołowych mających swoje źródła pod ziemią i zaskakujących nawet najlepiej zorganizowane społeczeństwa.

Lovelock uwzględnia te fakty i wyciąga z nich wniosek o uzależnieniu człowieka od warunków przyrodniczych. Oczywiście w żaden sposób nie można tego twierdzenia zakwestionować ze względu na jego jawną oczywistość. Ale w tym właśnie tkwi słabość pomysłu Lovelocka. Według zasad logiki zdanie, które nie niesie jakiejkolwiek informacji, czyli nie różni się treścią od zdania poprzedniego, jest bezwartościowe. Niczego nam przecież nie przekazuje i nie wprowadza zmiany ani w rzeczywistości zewnętrznej, ani w naszym umyśle, a to powoduje, że takie zdanie traci wszelką wartość epistemologiczną. Tak więc stwierdzenie, że Ziemia to splot wielorakich współzależności, a my jesteśmy w nie uwikłani, nie jest odkryciem bez względu na to, czy ujmiemy to w kategoriach magicznych, ekologicznych, czy też jako koncepcję Gai. To jest po prostu banał. Niczego nie zmienia również spektakularna wizja Ziemi jako superorganizmu. Nasza planeta ma być w tym ujęciu samodzielną strukturą w całości podlegającą ciągłej ewolucji. Oczywiście dla masowego czytelnika i tak zwanej opinii publicznej obraz żywej Ziemi z nami w roli insektów pasożytujących na gigantycznym ciele Gai wydaje się niezwykle frapujący i przemawiający do wyobraźni. A jednak nawet bardzo pobieżna analiza wskazuje, że na wyobraźni wszystko się kończy. Ewolucję naszej planety już od dawna przedstawia się jako ciąg przemian we wszystkich jej elementach jednocześnie. Dostrzegamy ścisły związek pomiędzy konwekcją magmy w gorącym wnętrzu planety a dryfem płyt skalnych w obrębie skorupy ziemskiej, który przekłada się na zmienną konfigurację lądów i oceanów oraz wypiętrzanie gór, a to wszystko odbija się na układzie prądów morskich, stref klimatycznych oraz rozwoju organizmów żywych i cywilizacji. Nauka zna te powiązania już od wielu lat i nikogo one nie dziwią.

Co nowego wnosi więc teza o Gai jako superorganizmie? Z naukowego punktu widzenia nie daje nic, ale w wymiarze społecznej świadomości może być traktowana jako popularyzacja wiedzy o świecie i ludziach, która przekłada się na upowszechnienie postaw proekologicznych i traktowanie innych istot na Ziemi jak partnerów człowieka, a nie obiekty eksploatacji. Podobne idee w różnych dziedzinach pojawiały się już wcześniej i nie spowodowały postępu w szczegółowych naukach empirycznych, ale spełniły istotną funkcję w sferze światopoglądu. Przypomnijmy sobie średniowieczną koncepcję społeczeństwa, w którym każdy ze stanów winien odgrywać przypisaną mu rolę na wzór organów w ciele człowieka, albo tradycyjny indyjski system kastowy przyporządkowujący poszczególnym kastom określone zadania analogicznie do funkcjonowania ludzkiego organizmu. Te same ekwiwalenty spotykamy w konfucjanizmie i w chrześcijańskim obrazie Kościoła z Chrystusem jako jego głową. Zresztą o pewnej oczywistości takiego porównania świadczy też głośna praca Normana Daviesa poświęcona dziejom Europy: autor zastosował średniowieczną wizję „Pani Europy” jako wielkiej istoty z poszczególnymi krajami w roli rozmaitych części ciała. Jest to bardzo widowiskowe, ale niczego nie wyjaśnia ani nie rozwija wiedzy. Należy więc raczej do kategorii sztuki lub mnemotechniki czy nawet socjotechniki, lecz nie nauki. Z punktu widzenia nauk przyrodniczych uznanie całej planety za osobnika w tradycyjnym znaczeniu tego słowa wydaje się raczej wątpliwe. Badania wykazują jednoznacznie, że intuicyjnie zrozumiała kategoria osobnika jest trudna do zdefiniowania na gruncie doświadczalnym. Na przykład pojedynczy wirus, który można skrystalizować, a potem znowu uaktywnić, okazuje się bliższy cząstce chemicznej niż organizmowi. Poza tym w normalnym cyklu namnażania wirusy ulegają rozpadowi, żeby zsyntetyzować się od nowa, często przy tym wymieniając część swego materiału genetycznego z komórką gospodarza. Trudno więc uznać, że pojedynczy wirus to osobnik. Może co najwyżej stanowi chwilową całość funkcjonalną?

Pozornie mniej trudności nastręcza komórka bakteryjna dobrze odgraniczona od otoczenia błoną lub ścianą komórkową i z własnym aparatem genetycznym. Cóż, kiedy w procesie koniugacji dwie różne komórki bakterii potrafią wymieniać się częścią swego genomu, czy po takim procesie każda z nich jest nadal tym samym osobnikiem?

Wątpliwości rosną jeszcze bardziej, gdy poddać analizie komórki organizmów wyższych. Komórka jądrowa okazuje się bowiem rodzajem dość scentralizowanej kolonii: jądro komórkowe zawiaduje całością, ale odpowiedzialne za oddychanie mitochondria i fotosyntetyzujące chloroplasty to nic innego jak bakterie, które niegdyś wniknęły do wnętrza komórki i tam pozostały w roli symbiontów otoczonych dodatkową błoną. Do dziś te organelle zachowały własny genom i samodzielnie mnożą się niezależnie od jądra komórkowego. Co zatem należałoby uznać tu za osobnika – całą komórkę, mitochondria w jej wnętrzu czy może chloroplasty? A może wszystkie te elementy?

Grupy komórek współdziałające dla wspólnego dobra to następny etap ewolucji i zarazem kolejny kłopot dla klasyfikatorów. Dopóki każda komórka zachowuje zdolność do samodzielnego życia, mówimy o kolonii, a komórki traktujemy jako osobniki. Jednak pojedyncze komórki gąbek na ogół nie potrafią już funkcjonować samodzielnie, chociaż urwany większy kawałek gąbki bez problemu utworzy nową. Czy zatem gąbka jest osobnikiem, czy może kolonią? Co więcej, nawet wśród form powszechnie uznawanych za wielokomórkowe sytuacja wcale nie wygląda lepiej. Wszyscy wiemy, że wiele roślin można rozmnożyć poprzez odcięcie ich fragmentu, co od wieków jest wykorzystywane przez ogrodników. Czy to jednak oznacza, że ogrodnik podzielił osobnika na dwa? Na domiar złego także zwierzęta wyższe okazują się mniej osobnikami, a bardziej koloniami komórek. Przecież rak przez wieki prześladujący człowieka to nic innego jak „bunt” kilku komórek, które przestały współpracować, a zaczęły indywidualny rozwój kosztem sąsiadów. Trudno byłoby uznać, że część osobnika mogła „się zbuntować” – to wskazuje raczej na zawsze zachowywaną odrębność poszczególnych komórek w ramach organizmu. W każdym razie pojęcie osobnika traci ostrość, ponieważ nie wiadomo, czy należy je odnieść do komórki, czy raczej do zespołu współdziałających komórek, a może do organelli wewnątrz komórki?

Co więcej, każdy wielokomórkowy organizm może funkcjonować wyłącznie w ściśle określonych warunkach i we współpracy z innymi organizmami. Przykładem jest pojedynczy człowiek, który uważa się za samodzielną i dobrze wyodrębnioną całość zwaną osobnikiem lub jednostką. A przecież wiadomo, że liczba komórek mikroorganizmów współżyjących z człowiekiem w jego jelitach, układzie oddechowym, na skórze i w innych częściach ciała przewyższa liczbę komórek samego człowieka. Bez tych mikroorganizmów nie można byłoby na przykład trawić. Skóra oczyszczona z mikroorganizmów staje się łatwo przenikliwa dla zarazków i substancji chemicznych, co prowadzi do powstania alergii. Wyjałowienie ciała człowieka (na przykład antybiotykami) kończy się ciężkimi chorobami. Innymi słowy to, co nazywamy jednostką ludzką, jest w istocie funkcją współdziałania organizmu wielokomórkowego z miliardami komórek bakteryjnych i pierwotniaczych. Według szacunków genetyków w układzie człowiek – mikroorganizmy geny ludzkie stanowią tylko ok. 10% wszystkich rodzajów znajdujących się tam genów. Rodzi się więc naturalne, chociaż dość przewrotne pytanie, kto właściwie jest siłą dominującą w tym, co tradycyjnie określa się pojęciem ludzkiej jednostki. Osobnik zdaje się być zaledwie funkcjonalną całością powstającą w procesie współpracy wielu organizmów i trwającą tylko przez pewien czas, dopóki nie dojdzie do jej rozpadu.

Jeszcze bardziej znaczące okazuje się zjawisko współpracy na poziomie ponadosobniczym. Na przykład w społeczeństwie pszczół i mrówek pojedynczy owad nie ma żadnego znaczenia. Żyje krótko, pełniąc określone funkcje i całym swoim istnieniem służy wyłącznie interesom wspólnoty. Skrajnym przykładem tego fenomenu są niektóre termity, gdzie kasta „zatykaczy dziur” własnymi wielkimi głowami zamyka szczeliny w gnieździe zaatakowanym przez wrogie owady. Oczywiście w tej sytuacji bezbronni zatykacze nieodwołalnie giną dla dobra wspólnego (czy nie przypomina to białych ciałek krwi w organizmie człowieka?). Wygląda więc na to, że jednostką liczącą się dla termitów jest całe gniazdo, rodzaj „superorganizmu”, a nie pojedynczy owad, jak choćby żołnierz czy wspomniany zatykacz dziur. A zatem czy osobnikiem będzie pojedynczy termit, czy całe gniazdo, fruwająca robotnica pszczoły czy raczej cała pszczela rodzina, pojedyncza mrówka czy całe mrowisko? Przecież pojedyncza pszczoła ani mrówka nie mogą żyć samodzielnie.

Należy jednak pamiętać, że pojedynczy człowiek również nie może żyć w oderwaniu od społeczeństwa. Każda istota ludzka musi współpracować z innymi ludzkimi istotami. Pustelnicy żyjący samotnie gdzieś na pustyni zazwyczaj mogli funkcjonować tylko dzięki pomocy ze strony odwiedzających ich pielgrzymów. Co więcej, istnienie pustelników było odbiciem pewnych społecznych idei i służyło ich krzewieniu. Jaki sens miałoby życie Szymona Słupnika, gdyby inni o nim nie wiedzieli? Oczywiście sami pustelnicy głosili, że uciekli od społeczeństwa, żeby zjednoczyć się z Bogiem. W rzeczywistości jednak byli wytworem tego społeczeństwa jako jego specyficzny margines. Gdyby wszyscy ludzie przyjęli idee pustelnicze, pobożni eremici umarliby z głodu, ponieważ nie miałby kto ich karmić. Poza tym pustelnicy z założenia nie mieli dzieci, a to oznacza, że w ciągu jednego pokolenia zniknęliby z powierzchni ziemi, gdyby ich szeregi nie były stale uzupełniane. Innymi słowy to społeczeństwo wytwarza idee eremityzmu i tworzy warunki do ich realizacji.

Żaden gatunek na Ziemi nie żyje w pełnej izolacji, a nawet nie mógłby tak istnieć, ponieważ stanowi fragment większej całości określanej jako ekosystem, gdzie klimat, gleba, mikroorganizmy, rośliny i zwierzęta trwają w dynamicznej, wzajemnie warunkowanej równowadze. Czy nie przypomina to jakiegoś „superorganizmu”? Podobne całości mogą obejmować coraz większe połaci naszej Ziemi, osiągając w końcu poziom całej planety, czyli Gai. Dla planety życie pojedynczego człowieka nie ma żadnej wartości, a nawet trwanie całego gatunku może być ważne tylko przez jakiś czas.

Ogólny wniosek z tych kilku uwag zdaje się być dość oczywisty. Okazuje się, że na każdym poziomie organizacji w oparciu o określone kryteria możemy wyróżnić jakąś funkcjonującą strukturę, uznając ją za pewną całość lub nawet osobnika, i doskonale udokumentujemy to całym szeregiem odpowiednio dobranych obserwacji. W takim ujęciu Gaja Lovelocka jest tylko jednym z pięter tej drabiny o tyle jednak efektownym, że dotyczy bezpośrednio człowieka.

Pouczającym wydaje się jeszcze jeden aspekt koncepcji Gai. W swojej nowoczesnej wersji narodziła się ona wraz z rozbudzeniem świadomości ekologicznej. Pokazanie człowieka jako mało znaczącego elementu wielkiej Gai chyba nieprzypadkowo zbiegło się z rosnącym zainteresowaniem ochroną środowiska. Idea powstała niejako na „społeczne zamówienie”.

W ten oto sposób ostatecznie opuszczamy teren przyrodoznawstwa, wchodząc na obszar zjawisk społecznych. Istnieje bowiem silne zapotrzebowanie na teoretyczne uzasadnienie dla ruchów ekologicznych, najlepiej naukowe lub filozoficzne, które jednak docierałoby do przeciętnego człowieka mało obeznanego z fachową ekologią i jej żargonem. Gaja, w całej swojej prostocie i obrazowości, jawi się jako czynnik skutecznie kształtujący ludzkie postawy i promujący określone zachowania, które ostatecznie mogą uratować naszą cywilizację przed zagładą we własnych śmieciach. Zresztą zachodzi tu istotne, i chyba nieprzypadkowe, ideowe pokrewieństwo z ruchami New Age, tym nowoczesnym „ekologicznym” mistycyzmem może nazbyt swobodnie czerpiącym z rozmaitych tradycji, lecz akcentującym jedność całej planety i wszechświata.

W kulturze zachodniej od połowy XX wieku szerzy się ruch określany ogólnym mianem „neopogaństwa”. W istocie chodzi o nawrót do dawnych kultów przyrody, które zniszczył zwycięski pochód chrześcijaństwa. Renesans wierzeń staroceltyckich, germańskich czy słowiańskich wiąże się z postawą szacunku do natury, a „neopoganie” bardzo często wskazują na Gaję jako bliską im ideę. Do pewnego stopnia wyjaśnia to, dlaczego kościoły chrześcijańskie są tak krytyczne wobec koncepcji Lovelocka i dlaczego widzą w niej chęć zbudowania swoistego ekologicznego kultu.

Pozostaje fundamentalne pytanie, czy faktycznie powinniśmy uważać się za dzieci Gai? Bez wątpienia tak. Nikt przecież w sposób sensowny nie może zaprzeczyć, że stworzyła nas Ziemia, tu jest nasza kolebka, gdzie żyjemy i rozwinęliśmy naszą kulturę. Czy to jednak potwierdza tezę o superorganizmie, czyli wielkiej macierzy Gai? Na pierwszy rzut oka wydaje się, że nie, że to tylko poetycka wizja, która niewiele wnosi do naszego rozumienia świata.

A jednak nauka w początkach trzeciego tysiąclecia odkryła co najmniej kilka faktów zdających się przemawiać za tezą Lovelocka. Chodzi na przykład o wymianę genów między różnymi gatunkami za pośrednictwem wirusów. Wirus wbudowuje się w DNA zaatakowanej komórki i zmusza ją do wytworzenia dużej ilości wirusowego DNA. Następnie zostają wydzielone odcinki, które jako nowe wirusy mogą infekować następne komórki. Przy tej okazji dochodzi często do niedokładnego „wycinania” wirusowego DNA, czyli nowe wirusy mogą zawierać część materiału genetycznego swojego gospodarza, zostawiając jednocześnie część własnego DNA w komórce gospodarza. Bywa, że w ten sposób fragment DNA zaatakowanej komórki przechodzi z wirusem do następnej zaatakowanej komórki i tam zostaje odcięty, czyli wchodzi w skład jej materiału genetycznego. Innymi słowy materiał genetyczny może w pewnym stopniu wędrować między gatunkami. Dzięki temu zmienność genetyczna i plastyczność poszczególnych gatunków wzrasta. Obserwowane w naturze procesy adaptacyjne i ewolucyjne przebiegają więc szybciej, niż wynikałoby to tylko z tempa mutacji i rekombinacji genów, przemiany nie są bowiem ograniczone do poszczególnych gatunków. Niektóre cechy mogą więc przenosić się między gatunkami, a to oznacza, że pule genetyczne wszystkich gatunków na Ziemi tworzą coś na kształt systemu naczyń połączonych.

Literatura

C. J. Allegre, S.H. Schneider, Ewolucja Ziemi. Świat Nauki 12, 1994.

Z. Kubiak, Mitologia Greków i Rzymian. Warszawa 1998.

W. J. H. Kunicki-Goldfinger, Szukanie możliwości. Ewolucja jako gra przypadków i ograniczeń. Warszawa 1989.

J. Lovelock, Gaia: A New Look at Life on Earth. Oxford 2000.

L. Margulis, Gaja to twarda sztuka. [w:] Trzecia kultura. red. J. Brockman. Warszawa 1996.

T. Tyrrell, On Gaia: A Critical Investigation of the Relationship between Life and Earth. Princeton 2013.

Małe zielone ludziki i autorytet

- I w. p.n.e. – Lukrecjusz twierdzi, że w kosmosie istnieje wiele cywilizacji;

- XVI w. – Giordano Bruno głosi wielość zamieszkanych światów;

- 1897 r. – Wells pisze Wojnę światów;

- Od 1947 r. – początek fascynacji UFO po obserwacjach rzekomych pojazdów z kosmosu nad Ameryką i po incydencie w Roswell;

- 1959 r. – Giuseppe Cocconi i Philip Morrison proponują wykorzystanie fal radiowych do wykrywania obcych cywilizacji w kosmosie;

- Od 1968 r. – Däniken lansuje tezę o ingerencji kosmitów w dzieje Ziemi i człowieka.

Swego czasu Telewizja Polska wyemitowała wywiad z pewnym szeroko znanym pisarzem i wszechstronnym erudytą. Rozmowa przebiegała w sposób konwencjonalny, nie przynosząc żadnych widowiskowych spięć, obrazoburczych idei, ani też nie zachwycając intelektualnymi fajerwerkami. Ot, jeszcze jeden program z „gadającymi głowami”. Nic w nim nie zwracało specjalnie uwagi, dopóki nie padło pytanie o UFO. Pisarz zareagował uśmiechem politowania, a odpowiedź, jakiej udzielił, miała mniej więcej ten sens, że wśród ludzi inteligentnych o niektórych głupstwach rozmawiać po prostu nie wypada. Pani redaktor skwitowała to uśmiechem, który miał chyba oznaczać, że oczywiście rozumie, a zatem ona też należy do owej uśmiechającej się z wyższością elity. Potem usłyszeliśmy, że żadnych cywilizacji w kosmosie na pewno nie ma, a my jesteśmy jedynymi myślącymi istotami, bo tak powiedział Autorytet. A zatem problem został rozwiązany. Potem wywiad potoczył się już bez przeszkód aż ku szczęśliwemu zakończeniu. A mnie pozostał nieprzyjemny posmak.

Nie dlatego, że jestem zwolennikiem tezy, jakoby małe zielone ufoludki chmarami przybywały na naszą ukochaną planetę w swoich fruwających spodkach czy jakichkolwiek innych elementach zastawy stołowej. Nie mam żadnych oporów, aby usłyszeć rzeczowe argumenty przeciw kosmitom lub na rzecz ich istnienia. Niedopuszczalne jest jednak, jak mi się wydaje, arbitralne stwierdzenie, że tak jest, bo ja tak mówię, a wszyscy wątpiący w moje słowo co najwyżej mogą być uznani za niezbyt rozgarniętych. Historia ludzkiej myśli zna sporo takich nieomylnych autorytetów i zawsze kończyło się to ich ośmieszeniem. Przypomnijmy choćby anegdotyczny już przypadek Hegla, który przekonany o swojej wielkości miał ponoć powiedzieć, że skoro fakty nie zgadzają się z jego filozoficzną koncepcją, tym gorzej dla faktów.

Wchodząc na teren bardziej konkretny warto przytoczyć sprawę Lwa Tołstoja, wielkiego pisarza powszechnie uważanego za mędrca, wręcz wyrocznię, który autorytatywnie wypowiadał się na rozmaite tematy. Otóż Tołstoj miał nieszczęście powiedzieć, że nigdy nie poznamy składu chemicznego gwiazd. Niejako na pocieszenie dodał, że człowiek, jako istota z natury przywiązana do swojej planety, i tak nigdy nie opuści Ziemi, a więc wiedza o kosmosie nie jest mu do niczego potrzebna. I kropka.

Nonszalancja mędrca z Łysej Polany wyszła na jaw już niewiele lat później, kiedy Kirchhoff i Bunsen opracowali metodę spektroskopii i wykazali, że analiza widma światła rozszczepionego na poszczególne kolory pozwala łatwo rozróżniać pierwiastki emitujące to światło. I oto w latach 1854-1859 zaczyna się systematyczna analiza widmowa światła gwiazd, a naukowcy poznają w ten sposób ich skład pierwiastkowy.

Na zaprzeczenie drugiemu twierdzeniu Tołstoja wypadło czekać nieco dłużej, ale dziś wiemy już doskonale, że było równie fałszywe: człowiek oderwał się od Ziemi, osiągnął orbitę swojej planety, potem Księżyc i zdołał wysłać sondy kosmiczne na Marsa oraz w okolice innych planet. Wkrótce potem jedna z sond opuściła Układ Słoneczny. Nic nie wskazuje, że w przyszłości nie będziemy mogli zbliżyć się do gwiazd, chociaż Tołstoj wykluczał taką ewentualność.

Aby uniknąć oskarżenia o tendencyjne wydobycie i przerysowanie „potknięcia” jednego z autorytetów, przypomnijmy jeszcze sławną, czy raczej niesławną, opinię o meteorytach wygłoszoną tym razem przez wybitnego uczonego, jakim niewątpliwie był Lavoisier. Rzecz zdarzyła się w 1772 roku. Znany myśliciel, jako członek Akademii Francuskiej, otrzymał do zanalizowania kamień z Luce. Wieśniacy upierali się, że ów kamień spadł z nieba, czym zresztą potwierdzali dość rozpowszechniony wśród ludu zabobon o spadających kamieniach. Ówcześni intelektualiści „wiedzieli” jednak, że wbrew ludowym zabobonom żadne kamienie nie mogą pochodzić z nieba, a te, które znajdowano gorące i nadtopione w miejscach domniemanych lądowań, zostały jedynie trafione piorunem. Zgodnie z ówczesną wiedzą takie obiekty z całą pewnością powinny być uznawane za ziemskie.

Lavoisier, jako wybitny umysł i naukowy autorytet swoich czasów, tak właśnie ocenił rzeczony kamień i sprawę, jak mu się zdawało, ostatecznie rozstrzygnął. Tyle tylko, że kamień z Luce naprawdę był meteorytem i to zabobonny, niewykształcony lud miał rację, a nie ludzie z cenzusem naukowym. Każdy, bez względu na posiadaną wiedzę i pozycję społeczną, może się mylić. Niechże jednak dopuszcza możliwość własnej pomyłki i nie przyjmuje postawy wszechwiedzącego, który z góry autorytatywnie wyklucza możliwość popełnienia błędu.

Cały problem tkwi w naszej tendencji do kreowania autorytetów z etykietą nieomylności, które okazują się bardzo skutecznym hamulcem na drodze poznania. Powinniśmy zawsze o tym pamiętać i wystrzegać się wiary w autorytety, jeżeli nie chcemy popaść w śmieszność. We wspominanym telewizyjnym wywiadzie mogliśmy obejrzeć taki właśnie popis intelektualnego autorytaryzmu czerpiącego pewność siebie przede wszystkim z własnej wielkości. Naprawdę bowiem nikt ze współczesnych uczonych jeszcze nie jest w stanie ani zaprzeczyć istnieniu zjawisk zwanych UFO, ani też potwierdzić ich jako wytworu obcych cywilizacji. Każda opinia na ten temat powinna być raczej wygłaszana z ostrożnym i skromnym zastrzeżeniem w rodzaju „ja tak uważam” lub też „prawdopodobnie”. Wtedy wszystko byłoby w porządku. Zwłaszcza, że ludzie znają sporo faktów przemawiających za istnieniem UFO.

Po pierwsze niezidentyfikowane obiekty latające (jak również te unoszące się na wodzie) są podobno obserwowane co najmniej od kilku tysięcy lat. „Ufolodzy” z zapałem tropią domniemane ślady takich dawnych spotkań w postaci opisów literackich, obrazów, a nawet naskalnych prehistorycznych malowideł. Oczywiście chętnie odrzucamy dziś te „dowody”, nawet ich nie analizując, ponieważ wierność starego wizerunku i stosowany przy opisie archaiczny język zawsze pozostawiają wiele do życzenia pod względem logiki i precyzji wypowiedzi, więc mogą być rozmaicie rozumiane. Najczęściej zwyczajnie nie pojmujemy intencji ich twórców, albo dostrzegamy przede wszystkim znaczenie symboliczne z czytelnymi odniesieniami do religii lub magii (prawdopodobnie jak najbardziej słusznie). Ostatecznie zawsze możemy uciec się do przypuszczenia, że dany człowiek doznał omamu, lub mu się wydawało, zwłaszcza jeśli pragnął lub spodziewał się coś zobaczyć. Taką interpretację podpowiada rozsądek. Trochę trudniej jednak zaprzeczać zbiorowym spotkaniom, kiedy, jak utrzymują kronikarze, setki ludzi jednocześnie widziało nad miastami „eskadry czarownic” lub „watahy diabłów i demonów”. Czy w takim wypadku wystarcza termin „zbiorowa halucynacja”?

Warto także zwrócić uwagę, że pojęcia używane do opisu zawsze odpowiadają konwencji swojej epoki i dlatego nie powinniśmy dyskredytować tamtych przekazów tylko ze względu na rzekomo widziane istoty nadnaturalne. Dziś te same „czarownice” byłyby prawdopodobnie „latającymi talerzami”, co przecież wcale nie brzmi poważniej. Istotnym wydaje się coś zupełnie innego. Otóż wiele wskazuje, że spotkania czy raczej obserwacje nieznanych obiektów zdarzały się również dawniej. Oczywiście nie potrafimy zweryfikować historycznych przekazów ani też nie możemy niczego powiedzieć o częstotliwości takich fenomenów w przeszłości, a to ze względu na brak ścisłych i wiarygodnych danych. Mimo to trudno arbitralnie uznać je wszystkie za niebyłe. Może więc lepiej zaklasyfikować te informacje do kategorii „niepewnych i nieweryfikowalnych”?

Obecnie dysponujemy o wiele doskonalszymi metodami rejestracji takich fenomenów i ich analizy. Wszyscy bez większych problemów zgodzimy się na halucynacje, zbiorowe omamy wywołane choćby silnymi przeżyciami religijnymi, szczególne układy chmur albo inne, zgoła banalne, zjawiska, które doskonale tłumaczą i naszych przodków, i nas samych żyjących w dobie rozwiniętej techniki. Co jednak zrobić z fotografiami i filmami? Nawet po wykluczeniu tych indywidualnych zdjęć wykonanych przez samotnych obserwatorów, a przez to podejrzewanych o mistyfikację, mamy przecież fotografie robione w tłumie świadków, którzy widzieli to samo. Czy aparaty i kamery też miewają omamy, zbiorowe halucynacje albo ulegają sugestii religijnej? Bez wątpienia większość z tych obrazów można interpretować w ramach naszej obecnej wiedzy, choćby jako balony meteorologiczne, ale z pewnością nie wszystkie. Nie mamy więc prawa jednoznacznie im zaprzeczać, lub udawać, że nic się nie zdarzyło. Po prostu trzeba przyznać się do niewiedzy i czekać na rozwiązanie zagadki, niekoniecznie odwołując się do cywilizacji pozaziemskich. Prawdopodobnie bowiem naturalne zjawiska wystarczą do wyjaśnienia większości tych fenomenów.

Zagorzali przeciwnicy UFO zapominają o jeszcze jednym fakcie. Zjawisko, czy to się nam podoba, czy nie, jest dość powszechne, co samo w sobie czyni je problemem wartym rozpatrzenia. Trochę to przypomina znaną wypowiedź Kanta na temat duchów. Zauważył on, że każde pojedyncze spotkanie domniemanego gościa z zaświatów można zdyskredytować albo nawet wyjaśnić w kategoriach naukowego pozytywizmu, ale ich powszechność i częstość skłaniają go do uznania ich prawdziwości en bloc.

I taki był chyba sposób rozumowania amerykańskich specjalistów i ludzi zajmujących się bezpieczeństwem Stanów Zjednoczonych, skoro w latach 1956-1969 lotnictwo wojskowe tego kraju realizowało wyjątkowo szeroko zakrojony tajny program Blue Book. Przewidywał on zbieranie i klasyfikowanie wszelkich danych o UFO. Czy mamy przez to rozumieć, że wojsko goniło za ułudą albo baśnią? Przypomnijmy, że za początek nowożytnej fascynacji UFO uznaje się zazwyczaj rok 1947, kiedy amerykański pilot Kenneth. Arnold obserwował rzekomo dziewięć pojazdów nad Ameryką Północną. Późniejsze badania wykazały, że w miejscach wskazanych przez Arnolda nie mógł lecieć jakikolwiek pojazd, a rzekome UFO to prawdopodobnie refleksy światła na szybie w kabinie samolotu Arnolda. Jednak już kilka lat później rząd USA uruchamia specjalny program badawczy Sign, potem Grudge i wspominany Blue Book, a doktor Josef Allen Hynek tworzy klasyfikację zarejestrowanych obiektów (w roku 1990 ulepszoną wersję tej klasyfikacji UFO opracuje Jacques Vallee). Podobne utajnione programy pojawiają się także w armiach Wielkiej Brytanii, Niemiec, Francji i innych państw, a w 1978 roku nawet w Związku Radzieckim oficjalnie odżegnującym się od „burżuazyjnej zachodniej nauki przesiąkniętej idealizmem”. Albo więc wojskowi największych światowych potęg dali się zwieść bajkom o żelaznym wilku (czego nie można przecież wykluczyć), albo istnieją realne podstawy całego tego zamieszania. Co więcej, amerykańskie czynniki oficjalne były nastawione bardzo sceptycznie i jednoznacznie żądały, aby finansowane przez nich programy zdyskredytowały UFO jako zjawisko pochodzące z kosmosu. Mimo tego próba zbagatelizowania problemu powiodła się tylko częściowo. Udowodniono, że zjawiska zwane UFO istnieją, chociaż w przytłaczającej większości poddają się racjonalnemu wyjaśnieniu i sensownej interpretacji w ramach dotychczasowej wiedzy, a zaledwie kilka procent pozostaje niewyjaśnionych. Nie ma też żadnych dających się zweryfikować dowodów na to, że powinniśmy uznać UFO za produkt pozaziemskiej inteligencji.

Realność tego zjawiska czy to ziemskiego, czy kosmicznego pochodzenia pośrednio potwierdza jeszcze tajna instrukcja dla amerykańskich lotników wojskowych (ujawniona w 1990 roku), która nakazywała rejestrować i opisywać wszelkie spotkania z obcymi pojazdami, zwłaszcza radzieckimi, i dokładnie rozróżniała okręty, rakiety, samoloty oraz… UFO. To wszystko oznacza, że zdawano sobie sprawę z odmienności tych czterech kategorii i nie mylono ich. Tak więc w kontekście tych wszystkich faktów chyba już nie powinno dziwić założenie centralnego archiwum spotkań z niezidentyfikowanymi obiektami pod nazwą UFO-CAT w Chicago w 1994 roku. Większość tych fenomenów można wyjaśnić bez uciekania się do kosmitów, lecz to nie znaczy, że jesteśmy jedynymi istotami w kosmosie zdolnymi do stworzenia cywilizacji. Świadczy to jedynie, że dotychczas nie potrafiliśmy ich wykryć.

Oczywiście „ufolodzy” z upodobaniem przytaczają relacje ze sławnego Roswell w Nowym Meksyku, gdzie 4 lipca 1947 roku spadł rzekomo obcy pojazd. Po latach twierdzono nawet, że znaleziono ciała kosmitów, którzy mieli zginąć w katastrofie. Według plotek wszystkie fragmenty rozrzucone na ziemi w Roswell zabrało wojsko, a całe zdarzenie utajniono, rzekomo wmawiając ludziom, że był to upadek zwyczajnego balonu meteorologicznego albo samolotu. Nikt więc nie dysponuje jakimkolwiek wyraźnym dowodem, że chodziło o kosmitów.

Podobne wydarzenia miały miejsce w kilku punktach naszej planety i wszędzie pozostały zaledwie opowieści nielicznych świadków. Z jakichś powodów rządy i armie różnych państw miały ukrywać lądowania kosmitów. Powstaje jednak pytanie, w jakim celu miałyby to robić?

Krótko mówiąc, możemy tylko gubić się w domysłach i dziwić, dlaczego wojsko miało tak skrupulatnie zebrać i ukryć szczątki zwykłego balonu. A może jednak wszystkie te wydarzenia, łącznie z interwencją armii, są po prostu zmyślone? Przecież niegdyś też „wszyscy wiedzieli”, że czarownice spotykają się na sabatach i sporo kobiet poszło za to na stos, chociaż przez kilkaset lat nikt takiego sabatu nie widział na własne oczy. Nawet w inkwizycyjnych dokumentach nie ma zapisu, że ktokolwiek oglądał sabat. Może my zachowujemy się podobnie w odniesieniu do UFO i chcemy wierzyć, że te obiekty pochodzą spoza Ziemi, na co przecież nie ma realnych dowodów?

Warto przyjrzeć się szczegółom incydentu w Roswell. Wojsko uparcie twierdziło, że chodzi o resztki balonu meteorologicznego, chociaż świadkowie od początku wskazywali, że ten balon musiał być dość dziwny, a przynajmniej nietypowy. Sprzeczność między opiniami świadków oraz oficjalnym oświadczeniem armii miała dowodzić, że władze ukrywają szczątki pozaziemskiego pojazdu. Dziś jednak wiadomo, że wojsko ukrywało w ten sposób katastrofę nietypowego balonu używanego do monitorowania atmosfery, aby wykryć radzieckie próby jądrowe. Był to tajny program wywiadowczy i dlatego nie można było ujawnić go opinii publicznej. Nikt też początkowo nie mówił o latającym spodku ani o zwłokach pilotów. Informacje o rzekomych szczątkach kosmitów pojawią się wiele lat później, co nie czyni ich wiarygodnymi. W każdym razie ani Roswell, ani inne domniemane miejsca lądowania obcych nie mogą na razie być argumentem w jakiejkolwiek poważnej dyskusji, pozostając wciąż w obszarze literatury fantastycznej lub dziennikarskich kaczek.

Tu jednak zaczyna się inny, co najmniej tak samo ciekawy problem. Chodzi o możliwość istnienia kosmitów w ogóle, niekoniecznie tych, którzy mają do nas ponoć docierać albo rzekomo giną w Roswell. Już Giordano Bruno był przekonany, że wszechświat nie wydał tylko jednego człowieka, i głosił wielość zamieszkanych światów (za co w końcu zapłacił życiem). Lukrecjusz, Daniel Defoe, Cyrano de Bergerac, myśliciele oświeceniowi… Wszyscy oni twierdzili, że kosmos jest zamieszkany przez rozmaite istoty rozumne. Charakterystyczne jest przy tym, że dawni zwolennicy wielości zamieszkanych światów nie odwoływali się do zjawiska UFO. Można to wyjaśniać na kilka sposobów. Albo UFO wtedy jeszcze nie występowało, czemu jednak zdają się przeczyć legendarne opisy latających bóstw i czarowników, albo nikt nie przypuszczał, że obserwowane obiekty można wiązać z innymi cywilizacjami. Pewną rolę odegrał tu zapewne stopień technologicznego zaawansowania ludzkości w minionych epokach; skoro ówczesny człowiek nie potrafił opuścić Ziemi, trudno było wyobrazić sobie, że inne istoty mogły odbywać podróże w przestrzeni kosmicznej. Z czasem doszła jeszcze jedna przyczyna – wykształceni, „oświeceni” intelektualiści odrzucali opowieści prostego ludu o latających demonach albo diabłach jako przeraźliwy przesąd. Przecież poważni ludzie dbający o swój wizerunek nie powinni zajmować się przesądami (czego przykładem był choćby przedstawiany już stosunek nauki do ludowych opowieści o meteorytach jako kamieniach spadających z nieba).

A jednak niektórzy z tych „poważnych uczonych” opisywali wszechświat z wieloma cywilizacjami. Dlaczego? Odpowiedź jest nie tylko względnie prosta, ale też ciągle aktualna: wszyscy byli przekonani, że ogromny wszechświat nie mógł wydać zaledwie jednej istoty rozumnej. To wynika z rachunku prawdopodobieństwa, czyli z niewyobrażalnej liczby istniejących gwiazd i planet oraz liczby związków chemicznych i ich kombinacji. Twierdzenie, że życie a potem cywilizacja powstały tylko raz, wydaje się absurdem. Owszem, na początku XXI wieku nie mamy ani jednego potwierdzonego kontaktu z „obcymi”, ani jednego śladu ich działalności, a naukowy program poszukiwawczy zwany SETI nie przyniósł sukcesu, lecz to nie jest dowód, że ich tam nie ma. Być może poszukiwaliśmy nie w tych rejonach, gdzie trzeba, może nie tym rodzajem fal albo nie potrafimy z elektromagnetycznego szumu kosmosu wyłowić znaczących fragmentów promieniowania niosących treść? Na razie odnotowaliśmy porażkę, ale to nie wyklucza istnienia kosmitów. Przez wiele lat szukaliśmy pozasłonecznych układów planetarnych, ponieważ astrofizyka, zdrowy rozsądek i rachunek prawdopodobieństwa wskazywały na teoretycznie dużą częstotliwość występowania planet. Mimo to przez kilka dziesiątków lat nikt nie potwierdził tych przypuszczeń. Pojawiały się nawet głosy o rzekomej wyjątkowości Słońca skwapliwie podchwytywane przez tradycjonalistów znowu pragnących widzieć w człowieku „szczyt stworzenia” i „wybrańca Boga”.

Dopiero w 1992 roku Aleksander Wolszczan i Dale Frail zarejestrowali okresowe zmiany pulsara PSR B1257+12, które dały się wyjaśnić przy założeniu, że wokół niego krąży niewidoczna planeta. Od tej chwili rozwiązał się prawdziwy worek z planetami i każdego roku odkrywano ich coraz więcej. Około roku 2010 człowiek znał już kilkaset planet poza Układem Słonecznym. Żaden mędrzec nie potrafił tego wcześniej przewidzieć. Czy choćby największy autorytet i erudyta jest dziś w stanie przepowiedzieć, że za rok lub dwa nie odkryjemy naszych kosmicznych „braci w rozumie”?

Dla ludzkości sprawa kosmicznych cywilizacji jest bardzo istotna, bo ich obecność lub nieobecność we wszechświecie implikuje diametralnie odmienne interpretacje naszego własnego istnienia. Zakładając, że jesteśmy jedyni, uznajemy się za coś absolutnie wyjątkowego. Bylibyśmy więc pupilami wszechświata, którzy, zgodnie z tezami wielu religii albo z zasadą antropiczną, stanowią punkt szczytowy ewolucji. Niestety dotychczas nie potwierdziła tego żadna nauka szczegółowa, a rozwój wiedzy zawsze i nieodmiennie prowadził do odkrywania kolejnych powiązań człowieka ze światem zewnętrznym i pokazywał nas jako coś normalnego, naturalny składnik większej rzeczywistości.

Inna możliwość to przyjęcie, że jesteśmy odstępstwem od „normalności”. W tej koncepcji materia wszechświata rozwija się w sposób zrównoważony, ale doszło do jej lokalnego „zrakowacenia”, zwyrodnienia w postaci życia i rozumu. Ziemia byłaby miejscem wyjątkowego odchylenia od kosmicznej normy, zakłócenia uniwersalnej równowagi. Zatem życie nie może być zjawiskiem pospolitym. Myśl wydaje się interesująca, lecz trudna do udowodnienia, skoro te same prawa przyrody obowiązują w „normalnym” świecie i w naszej rzekomo „nienormalnej” ludzkiej egzystencji. Poza tym pojawia się problem, jak wyznaczyć hipotetyczną „normę” w rozwoju materii?

Alternatywą jest przyjęcie starożytnego poglądu, że wszechświat wytworzył wiele, może nawet miliardy rodzajów życia i rozumu. To stawia nas w jednym szeregu i pozbawia poczucia wyjątkowości. Ewentualna wielość istot rozumnych dałaby nam pewność, że jako ludzkość nie jesteśmy zwyrodnieniem materii, lecz naturalną konsekwencją ewolucji wszechświata. Skłania też ewentualnie do badań porównawczych, co tym bardziej poszerzy wiedzę o nas samych. Dlatego warto poszukiwać innych, chociaż na razie ciągle hipotetycznych, cywilizacji. Jak dotąd nie mamy racjonalnych podstaw, aby kategorycznie zaprzeczać ich istnieniu.

Literatura

G. Bourdais, UFO. 50 tajemniczych lat. Warszawa 1999.

J. Dorschner, Sind wir allein im Weltall? Leipzig, 1974.

P. R. Hill, Unconventional Flying Objects: A Scientific Analysis. Hampton Roads Publishing, 1995.

J. A. Hynek, The UFO Experience: A Scientific Inquiry. Da Capo Press 1998.

H. Lammer, O. Sidla, UFO – bliskie spotkania. Warszawa 1999.

S. Lem, Summa technologiae. Kraków 1964.

N. Pope, Open Skies, Closed Minds. London 1996.

H. Reeves, Cierpliwość niebios. Zarys ewolucji kosmicznej. Warszawa 1991.

R. Stone, UFO. Fantazja czy rzeczywistość? Katowice 1999.

Skąd przychodzimy, dokąd zmierzamy

Wydanie pierwsze, ISBN 978-83-7942-730-7

© Leszek Żuk i Novae Res s.c. 2015

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

Redakcja: Joanna Grubba

Korekta: Mateusz Suchecki

Okładka: Paulina Radomska-Skierkowska

Ilustracje: Leszek Żuk

Konwersja do EPUB/MOBI: InkPad.pl

Novae Res – Wydawnictwo Innowacyjne

al. Zwycięstwa 96/98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem

Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.