Każdy wiek swój martwy sen posiada.

Każdy wiek ma sen, który jeszcze się narodzi

Arthur O’Shaughnessy

Każdy z nas nosi w sobie coś, czego

nie da się nazwać, a co stanowi

prawdę o nas samych

José Saramago

CZARNA LEGENDA
– CZĘŚĆ I –

ARCHANIOŁ

mojej wspaniałej Mamie

Najwybitniejsi diabli powstają z upadłych aniołów

Marian Kaczmarczyk

W pewnych okolicznościach nieśmiałe pragnienia

nabierają mocy, mnożąc się w nieskończoność

José Saramago

Nie ma rozkoszniejszego oszołomienia nad to, które daje

nieograniczona władza

Aleksiej Nikołajewicz Tołstoj

Czasem zdarza się upór, którego ani siłą, ani po dobroci

nie da się złamać

José Saramago

Nic nie jest tak szybkie, jak kalumnia:

niczego łatwiej nie można rzucić,

łatwiej zaakceptować i szybciej rozprowadzić

Marcus Tullius Cicero

Kamienie mają głęboki sen. Wystarczy przejść się

po polu, by się o tym przekonać. Leżą nieruchomo w ziemi,

czekając nie wiadomo na co

José Saramago

PODZIĘKOWANIA

Dziękuję mojej wspaniałej Mamie – za wszelkie wsparcie i pomoc, na które zawsze mogłam liczyć, a bez których byłoby mi bardzo trudno; za olbrzymią cierpliwość do artysty, bo do artysty trzeba mieć naprawdę niezwykłą cierpliwość; za wielką i nieustanną wiarę w moje marzenia oraz za entuzjazm, jakim obdarza mój świat zamknięty na kartach tej i każdej następnej powieści.

Dziękuję serdecznie pani profesor Zofii Siciarz, która uczyła mnie nie tylko języka polskiego, ale przede wszystkim miłości do literatury – za wszystkie krytyczne uwagi, wszelkie rady udzielone mi dawno temu, które zaowocowały dziś tą publikacją, ale przede wszystkim za wiarę we mnie i w moje pierwsze, nieśmiałe jeszcze wówczas, utwory.

Dziękuję Maciejowi Pawłowskiemu – za zrozumienie mojej pokręconej duszy, za cierpliwość i tolerancję na każdym kroku, za wsparcie w trudnych chwilach, za entuzjastyczną wiarę w powodzenie moich artystycznych marzeń i za bratnią duszę, która jest dla mnie bezcenna.

Dziękuję wszystkim moim Pierwszym Czytelnikom – za wszelkie krytyczne uwagi, słowa uznania, sugestie, ale nade wszystko za wielką radość, z jaką przyjęli Armanda i jego świat.

Dziękuję Każdemu, kto właśnie sięga po tę książkę. Wierzę, że przed Tobą wspaniała przygoda.

Autorka

30 maja anno Domini 1478. Segowia

Na wydarzenia dzisiejszego dnia szykowano mnie już od kołyski. Dziś skończyłem czternaście lat i zgodnie z wolą ojca mam wstąpić w szeregi mnichów – dominikanów z tutejszego klasztoru. Od rana w domu panował rwetes, wszyscy się gdzieś spieszyli, mama przypominała sobie o stu rzeczach naraz, ojciec udzielał mi upomnień po raz nie wiem który, a służba krzątała się bez opamiętania wśród kilku, dosłownie!, moich bagaży, jakby ich było znacznie więcej.

Obie moje siostry – Maria i Luiza – płakały, chociaż ojciec ostro za to na nie nakrzyczał, bo, jak powtarzał, powinny się cieszyć, że ich brat będzie służył Bogu. Ale one wiedziały swoje. Niestety ja również…

W końcu moje bagaże znalazły się w powozie, podobnie jak trzy potężne skrzynie mojego posagu: skromnego daru mego głęboko wierzącego ojca dla miejscowych dominikanów. Pożegnałem się z siostrami i dwoma braćmi – Silvio i Federigo – którzy usiłowali ukryć przed ojcem i przede mną wzruszenie, podziękowałem służbie za dotychczasową dobrą i lojalną pracę, ogarnąłem ostatni raz wzrokiem nasz przepiękny, duży dom otoczony gigantycznym ogrodem i wraz z rodzicami wsiadłem do powozu.

Szloch dławił mnie w gardle tak bardzo, że ledwie mogłem oddychać, ale zaciskałem zęby z całych sił, aby się nie rozpłakać. Za nic nie chciałem sprawić ojcu zawodu swoim zachowaniem, okazując mu, że po stokroć wolałbym zostać w domu, niż zamykać się za klasztornym murem. Winienem mu posłuszeństwo i lojalność i to nie podlegało żadnej dyskusji. Za to matka płakała całą drogę, a uciszanie jej przez ojca przynosiło efekt odwrotny. Ojciec, widząc to, przestał się w ogóle odzywać i większość drogi pokonaliśmy w milczeniu. Tylko kopyta koni wesoło stukały po bruku, piach chrzęścił pod kołami powozu, od czasu do czasu bat zaświszczał w powietrzu, przechodnie rozmawiali na ulicy, a wiatr unosił ten gwar beztroski prosto w otwarte, choć zasłonięte firankami okna naszego powozu.

Jakże zazdrościłem tym wolnym ludziom na ulicy! Każdemu z nich – od uśmiechniętego szlachcica spacerującego po porannej mszy po żebraka nurzającego się w rynsztoku, wyciągającego brudne, kościste dłonie po okruch chleba. Każdemu zazdrościłem. Tego, że może decydować sam o sobie, że może iść, dokąd zechce, robić, co zechce, bez konieczności tłumaczenia się z każdego kroku wszystkim dookoła. Mnie zakuto w kajdany jeszcze przed moim urodzeniem. Żyłem z nimi na rękach i nogach czternaście lat, a dziś wieziono mnie złotym powozem do więzienia, w którym miałem pozostać już po wsze czasy, związany jeszcze cięższym i poważniejszym brzemieniem…

Urodziłem się jako najmłodszy z pięciorga rodzeństwa w bogatej rodzinie szlacheckiej. Moja matka omal nie umarła, wydając mnie na świat. Były jakieś komplikacje przy porodzie i lekarze wezwali mojego ojca, aby pożegnał się z nią, bo ich zdaniem, jeśli urodziłbym się żywy i jeśli matka w ogóle przeżyłaby ten poród, to chyba tylko cudem. Ale ojciec zdenerwował się na lekarzy, kazał im nas oboje ratować za wszelką cenę, a sam pobiegł do domowej kaplicy i modlił się całą noc. To właśnie wówczas obiecał Bogu, że jeśli moja matka i ja przeżyjemy, dziecko, bez względu na płeć, zostanie oddane służbie Bogu i w dzień czternastej rocznicy narodzin wstąpi do klasztoru. Nie wiem, czy to Bóg wysłuchał modlitw ojca, czy lekarze się mylili w swoich diagnozach, czy też tak po prostu miało być, w każdym razie urodziłem się całkiem zdrów, a matka, choć osłabiona porodem, także czuła się dobrze. Tym samym los mój, jeszcze w łonie matki, został przesądzony…

Od najmłodszych lat powtarzano mi, że będę mnichem i że nie dla mnie uciechy tego świata. Ja mam spłacić dług, który ojciec zaciągnął u Boga w noc moich narodzin. Nie pozwalano mi się bawić, ale uczono modlitwy i rozwagi. Nie brałem udziału w życiu towarzyskim jako nastolatek, nie wolno mi było wychodzić z mojego pokoju podczas hucznych przyjęć i bali organizowanych często w naszym domu. Miałem zapomnieć o życiu doczesnym. Na zawsze.

Rzecz jasna mnie nikt o zdanie nie zapytał! A prawda jest taka, że nigdy nie czułem ani nie czuję w tej chwili szczególnego powołania do służby Bogu. Chociaż wierzę w Niego całym moim czternastoletnim sercem, to zawsze marzyłem o świeckim życiu. Ileż ja dałbym za jeden bal! Za beztroską zabawę! Za swobodny wybór lektur! Za wolność…

Odebrałem klasyczne wykształcenie, jak moje rodzeństwo. Ojciec wyjątkowo skrupulatnie o to zadbał. Ale że miałem wstąpić w szeregi oczytanych i wykształconych dominikanów, oprócz zwykłych przedmiotów dwóch nauczycieli uczyło mnie dodatkowo teologii i historii Kościoła Katolickiego. I muszę przyznać, że zwłaszcza ten drugi przedmiot był nawet ciekawy. Tyle że ja nie umiałem nigdy skupić się na nauce! Gdy nauczyciel czytał mi fragmenty Pisma Świętego, moje myśli, miast kierować się ku Bogu, podążały w zupełnie innym kierunku: ku zabawie, przyjaciołom, których nie wolno mi było mieć, ku wolnemu światu. Ciągle więc musieliśmy powtarzać lekcje, trzeba mi było tłumaczyć coś od początku, bo bez przerwy gubiłem się w zawiłych wątkach dysput teologicznych. Ojciec karcił mnie, będąc przekonany, że surowe kary i napomnienia wybiją mi z głowy głupoty. Ale chociaż cierpiałem to, że go zawiodłem, że ciągle zawodziłem go w jego wobec mnie oczekiwaniach na każdym niemal kroku, chociaż ciężko bolały mnie zarządzane przez niego kary cielesne, nijak nie mogłem zmusić mojej głowy do głębokich przemyśleń o wieczności i naturze Stwórcy. A teraz jechałem na spotkanie swego losu, który mój ojciec zaplanował, a ja musiałem wypełnić.

Przekroczyliśmy mury miejskie i za niedługą chwilę powóz nasz zatrzymał się przed główną furtą klasztorną. Po plecach przebiegł mi lodowaty, nieprzyjemny dreszcz…

Pierwszy wysiadł z powozu ojciec, a potem pomógł wysiąść matce. Na końcu ja, ociągając się, jakby mnie mieli prowadzić na tortury, postawiłem swoje stopy na wyłożonym chochlakami chodniku przed furtą Convento de Santa Cruz la Real w Segowii. Czy istotnie będzie to miejsce mego duchowego rozwoju, przemiany, w którym wreszcie zrozumiem, że droga wyznaczona mi przez ojca wiele lat temu była jedyną właściwą i słuszną? Moje serce pełne było obaw, a mój wewnętrzny głos krzyczał z całych sił, bym uciekał spod tych murów, jak najdalej i jak najszybciej, co przejmowało mnie zgrozą. Ale czyż miałem jakiś wybór?…

Służący zdjęli z powozu moje bagaże i skrzynie posagu wypełnione po brzegi złotem. Matka uścisnęła mnie mocno, cała we łzach. Ona też nie miała nic do powiedzenia. Czułem całym sobą, że chciałaby, abym pozostał w rodzinnym domu, kiedyś nawet słyszałem, jak spierała się o to z ojcem. Ale on rządził w naszej rodzinie twardą ręką i nie znosił, gdy mu się sprzeciwiano. Poza tym złożył obietnicę Bogu, a taka obietnica to niepisana umowa na całe życie. Bóg słowa dotrzymał, żyłem i moja matka także żyła. Teraz ojciec musiał dotrzymać swojego. Ja zaś byłem w tej umowie jedynie towarem handlowym. Jeśli słowa te są bluźniercze, wybacz mi, Boże, moją pychę. Jednak prawdą jest, że stojąc na nierównym chodniku dwa metry od bram klatki, w której miałem dać się za chwilę zamknąć, właśnie tak myślałem.

Ojciec polecił przynieść sługom skrzynie pod samą furtę, a mnie uścisnął po męsku: krótko i szorstko. Żegnałem się z nim na całe jego i moje życie, ale nawet w takiej chwili nie potrafił wykrzesać z siebie ani krzty czułości. Jak zawsze.

Podeszliśmy do furty. Była okazała, kuta z żelaza, dwuskrzydłowa. Otaczał ją niedawno wykuty w murach, ufundowany przez parę królewską: Królową Izabelę i króla Ferdynanda, portal o tak bogatej ornamentyce, że można byłoby i miesiąc mu się przyglądać, z każdym dniem odnajdując na nim szczegół niezauważony wczoraj. Na środku widniał ukrzyżowany Chrystus, jak żywy, przed którym klęczeli inkwizytorzy. Jednym z nich był święty Dominik Guzman, założyciel zakonu dominikanów. Inkwizytorzy trzymali krzyż z dwóch stron, za nimi zaś znajdowały się tablice herbowe: Królowej, pochodzącej z Kastylii, i Króla, który wywodzi się z Aragonii. Miało to, jak mniemałem, oznaczać, że para królewska strzeże świętej wiary katolickiej. Nie do końca rozumiałem, dlaczego na płaskorzeźbach widnieją inkwizytorzy, ponieważ w Kastylii nie ma Inkwizycji, ale widać miało to jakieś znaczenie symboliczne. Poniżej pod krzyżem wykuto psy walczące z kotami. A wszystko okalały wielokrotnie motywy łodyg i liści wyginających się w esy-floresy, figury świętych, kwiatów, wstęgi, szarfy, czyjeś dłonie, winorośle, twarze aniołów, kwiaty lilii. Zaniemówiłem z zachwytu, podziwiając to absolutne piękno i nieprzebrane bogactwo form i kształtów, i na chwilę całkiem zapomniałem, gdzie jestem.

Portal skończono wykuwać zeszłej jesieni, a pracowało nad nim kilku rzeźbiarzy ponad trzy lata. W mieście mówiło się, że Królowa Izabela ufundowała ten portal z sympatii do przeora klasztoru, ojca Tomása de Torquemady. Kiedy cztery lata temu uciekała z oblężonego przez jej przeciwników politycznych Villareal, kiedy nie była jeszcze Królową, a jedynie pretendentką do tronu Królestwa Kastylii, znalazła schronienie właśnie w Segowii, w starym arabskim zamku warownym. To padre[1] Torquemada przekonał władze miasta, że należy ją chronić, bo będzie kiedyś wielką Królową i zjednoczy kraj rozbity po niedawnej i nie do końca przeprowadzonej rekonkwiście. Trwała wówczas wojna domowa o tron, a skąd przeor klasztoru miał takie informacje o księżniczce Izabeli, nie mam pojęcia. Fakt jest faktem, że Segowia udzieliła jej schronienia. Tego samego roku Izabela Kastylijska została Królową, a rok późnej dokonała zjednoczenia Kastylii z Aragonią, wychodząc za mąż za dziedzica tronu Królestwa Aragonii – króla Ferdynanda. Z wdzięczności za okazaną jej pomoc Królowa do dziś opiekuje się Segowią, a zwłaszcza opactwem Santa Cruz. W noc ucieczki Izabeli Torquemada przybył ponoć do zamku i długo rozmawiał z księżniczką. Za dwa miesiące koronowano ją na Królową, a ceremonia ta odbyła się na Plaza Mayor w Segowii. W ramach podziękowania Izabela ufundowała renowację klasztornego kościoła. Odtąd klasztor Santa Cruz, czyli Świętego Krzyża, ma w nazwie słowo „la Real”, co oznacza Królewski Święty Krzyż.

Zdecydowane szarpnięcie przez mego ojca sznurem wiszącym przy furcie i dźwięk dzwonka, który rozbrzmiał po drugiej stronie, boleśnie i gwałtownie wyrwały mnie z tych wspomnień. Za jakąś minutę, może nieco dłużej, bo w tamtej chwili czas biegł dla mnie inaczej niż zazwyczaj, jedno skrzydło furty otworzyło się i pojawił się w nim brat furtian. Był to młody, bardzo przystojny, wysoki dominikanin, który powiódł oczami po naszej trójce. Twarz miał tak spokojną i łagodną, że może mi się wydawało, a może naprawdę obawy i strach zaczęły mnie opuszczać.

Brat furtian ukłonił się przed nami, pochylając głowę, i przedstawił się:

– Jestem brat José Mavineo de Alvarez. W czym mogę pomóc? – zapytał z nieudawaną uprzejmością i grzecznością w głosie.

Mój ojciec przedstawił nas, a potem powiedział, że jestem nowym nowicjuszem, że rozmawiał już w tej kwestii z czcigodnym ojcem przeorem. Brat José uśmiechnął się, jakby naraz przypomniał sobie, że istotnie miał się dziś zjawić przyszły nowicjusz. Poprosił, aby słudzy wnieśli skrzynie posagu i moje bagaże za mury, i w tym celu otworzył drugie skrzydło furty.

Kiedy skrzynie sprawnie znikały z chodnika za murem klasztoru, jeszcze raz ucałowałem matkę, która uczyniła mi na czole znak krzyża. Podziękowałem także ojcu i matce za całe moje dotychczasowe życie. Brat furtian szerokim gestem zaprosił mnie do środka. Biorąc głęboki wdech i zaciskając ze strachu powieki, wbrew sobie przekroczyłem wolno i niepewnie klasztorne podwoje. Brat José pożegnał się jeszcze z moimi rodzicami, dziękując im za ten wielki dar dla klasztoru, a mnie zastanawiało, czy ma na myśli mój nowicjat czy posag, a następnie zamknął oba skrzydła żelaznej furty.

Nie ma odwrotu! – pomyślałem.

Zbierałem się, aby nieść moje bagaże, ale brat José powstrzymał mnie:

– Zostaw to tutaj, Antonio. – Uśmiechnął się. – Później się tym zajmiemy. Teraz muszę przedstawić cię przeorowi, ojcu Tomásowi de Torquemadzie. Jest w tej chwili co prawda zajęty, ale może cię przyjmie. – To mówiąc, ruszył przed siebie alejką wyłożoną białymi i czarnymi, wypłukanymi przez wodę otoczakami ułożonymi na sztorc w przeróżne wzory.

Ruszyłem za nim i cieszyłem się cudnymi widokami, jakie co krok ukazywały się moim oczom. Od furty prowadziła nas kamienista alejka o długości jakichś pięciu lub sześciu metrów. U jej kresu, przed nami w oddali, widziałem dziedziniec, fontannę a za nią kościół. Po obu stronach alejki witały mnie dwa rzędy kolumn zwieńczonych blokami piaskowca, z których nad alejką zwieszały się na kształt sklepienia poplątane gałęzie i pędy kwitnących, ciemnoróżowych róż o pełnych, ale drobnych kwiatach. Słodki i ciężki ich zapach przywitał mnie jeszcze za furtą po tamtej stronie murów. Tutaj zaś przesycał on powietrze, nie pozostawiając miejsca na żadną inną woń.

Kiedy znaleźliśmy się na końcu alejki, a przed nami otworzył się dziedziniec z szemrzącą coś cicho fontanną, ujrzałem zbudowane z ciepłego piaskowca miejsce: jasne, wypełnione zielenią i wesołym słońcem, które pachniało różami, kwiatami drzewek pomarańczowych i cytrynowych rosnących w różnych miejscach dziedzińca, o tej porze roku z wolna już przekwitających, miejsce ciche, sielankowe, domowe ognisko samego Boga Ojca…

I stałem tak z otwartymi ustami, płacząc nad pięknem tego miejsca, karcąc się w myślach za wszelkie obawy związane z moim tutaj przybyciem.

– Robi wrażenie, prawda? – Brat furtian przystanął obok mnie. – Kiedy pierwszy raz to zobaczyłem, stanąłem zachwycony w tym samym miejscu co ty i nie mogłem się ruszyć. – Uśmiechnął się z rozmarzeniem na wspomnienie tego dnia, które musiało być dla niego przyjemne. – A teraz chodźmy, Antonio. Będziesz miał mnóstwo czasu na podziwianie piękna naszego opactwa. – To mówiąc, skręcił w prawo w bliźniaczą, acz o połowę węższą alejkę, także okoloną kolumnadą.

Nad nami zwieszały się róże, niektóre kolumny były nimi oplecione jak bluszczem. Zerkałem spomiędzy nich na zalany słońcem kościół, który zapierał dech w piersiach. Szliśmy w przyjemnym cieniu, po prawej stronie mijając drewniane drzwi.

– To dormitorium – brat José uprzedził moje pytanie. – Ma dwa poziomy i składa się z segmentów. Cele mnichów znajdują się na pierwszym piętrze, nowicjuszy – na parterze. W większości. Z wyjątkiem brata Alvaro, który mieszka na dolnym poziomie, i celi przeznaczonej dla nowicjusza brata Armanda, która znajduje się na pierwszym piętrze.

Rozejrzałem się po dormitorium. Rzeczywiście, przy każdym z segmentów ustawionych ciasno obok siebie biegły kamienne schodki na górę i mała galeryjka na pierwszym piętrze, czy też balkon, cokolwiek to było. Zastanawiałem się, dlaczego ów brat Armand musi mieć swojego ucznia na tym samym piętrze i kim on jest, że przeor zgadza się na takie łamanie reguł.

– A kim jest brat Armand, że przeor traktuje go tak wyjątkowo? – zapytałem.

Brat José spojrzał na mnie poważnie i powiedział krótko:

– Dowiesz się.

Alejka poprowadziła nas dalej w lewo, wciąż wzdłuż dormitorium. Brat José zatrzymał się za drugimi, licząc od zakrętu, ciemnobrązowymi drzwiami z litego drewna zwieńczonymi ostrołukiem. Obok, w ościeżach grubych murów, umieszczone były dwa wąskie okna, także zakończone w górze ostrymi łukami. I, co najbardziej mnie zdziwiło, ozdabiały je witraże. Zważywszy, jak misterną, precyzyjną i czasochłonną, a przez to drogą robotą są witraże, nic dziwnego, że widuje się je tylko w kościołach. Po raz pierwszy w życiu widziałem je w oknach tak zwyczajnego budynku, jakim jest dormitorium! Klasztor ten naprawdę musiał być bogaty i nie ulegało wątpliwości, że Królowa rzeczywiście bardzo ceni ojca Torquemadę!

Brat furtian otworzył drewniane drzwi i weszliśmy do niewielkiego pomieszczenia oświetlonego jedynie światłem przechodzącym przez jeden z owych kolorowych witraży, które widziałem na zewnątrz. Było tu chłodno i cicho. Po prawej stronie znajdowały się zamknięte na głucho okazałe dwuskrzydłowe drzwi drewniane ozdobione ornamentami, którym jednak z racji półmroku panującego w holu nie bardzo mogłem się przyjrzeć.

– To gabinet przeora – szepnął brat José, wskazując na owe ozdobne drzwi.

Kiwnąłem w odpowiedzi głową. Tymczasem brat furtian podszedł do uchylonych do połowy, niewielkich w porównaniu z gabinetem przeora, drzwi znajdujących się naprzeciwko wejścia do holu. Uszedłem za nim parę kroków i mogłem się przekonać, że i te drzwi zdobiły ornamenty: plątanina liści i kwiatów, które bardziej przypominały haftowaną koronkę niż płaskorzeźbę drewnianą. W szparze pomiędzy uchylonym krańcem drzwi a futryną mogłem zobaczyć siedzącego za olbrzymim biurkiem drobnego, starszego mnicha, całkowicie pochłoniętego lekturą opasłej księgi.

– Witaj, bracie Pedro – pozdrowił go brat José, wchodząc do środka pokoju starszego człowieka.

Brat Pedro uniósł wzrok znad starej i zakurzonej na krawędziach księgi i uśmiechnął się. Wstał zza biurka i wolno podszedł do nas. Był niewysoki, ale mimo swego wieku wciąż elegancki. Jego oczy pozostały poważne, mimo że twarz rozjaśniał uśmiech.

Brat José położył mi dłoń na ramieniu:

– To jest Antonio z rodziny de Garcia, nasz nowy nowicjusz – przedstawił mnie starszemu mnichowi. – Brat Pedro de la Fuente jest sekretarzem i skarbnikiem klasztoru, a także księgowym, gdyż prowadzi wszelkie nasze księgi rachunkowe – dodał.

Skłoniłem się nisko przed bratem Pedro, a potem ciekawie rozejrzałem się po jego gabinecie. Pod wszystkimi ścianami stały regały, a na nich księgi: duże, grube tomiska, stare i zakurzone, niektóre tak bardzo, że nie było już widać koloru skóry na ich okładkach. Kilka z nich oprawionych było w drewno. Domyślałem się, że są to księgi rachunkowe, ustawione na półkach według jakiegoś klucza. Mniejsze tomy leżały na stole ustawionym w głębi pokoju i gdzieniegdzie dość bezładnie w stertach na podłodze. Pod oknem stało owo duże biurko z rozłożoną okazałą księgą, świecznik, przybory do pisania i stos zapisanych kartek, niepoukładanych i miejscami podniszczonych. Być może były to rachunki klasztoru, które ojciec Pedro wpisywał do księgi, a może coś zupełnie innego.

Gdy tak oglądałem to wszystko, dolatywały do mnie strzępki rozmowy brata José z sekretarzem klasztoru.

– Muszę przedstawić mu Antonia. – Brat furtian ściszył głos. – Trzeba mu przecież przydzielić celę, a bez patrona tego nie zrobię.

– Tak, przeor jest u siebie. – Ojciec Pedro pokiwał głową bezsilnie, ale z całkowitym zrozumieniem. – Od trzech godzin siedzą z bratem Armandem nad jakimiś mapami. Zamknęli się zaraz po śniadaniu. – Może mi się wydawało, ale słyszałem w głosie brata Pedra zniecierpliwienie i trochę złość. – Spróbuję tam wejść. Ale nie spodziewaj się, że was przyjmie od razu. Wiesz przecież, że jak przeor pracuje z Armandem, świat wokół przestaje istnieć.

Brat José pokiwał ze zrozumieniem głową. Zaciekawiły mnie owe mapy, nad którymi pracował przeor, i ów tajemniczy brat Armand, którego jeszcze nie widziałem, a już tak wiele zdążyłem się o nim nasłuchać.

Ojciec Pedro wyszedł do holu, ja i brat furtian także.

– Może przeor powinien przydzielić Armandowi nowicjusza? – zażartował brat José. – Wtedy zająłby się czymś pożytecznym.

Sekretarz zatrzymał się na te słowa w pół kroku, pochylił się w naszą stronę i ściszając głos do szeptu, powiedział ze śmiertelną powagą:

– Mam wrażenie, drogi bracie, że święci się tu coś poważnego. Obaj z przeorem zdają się zaabsorbowani coraz bardziej sprawą, nad którą pracują. Nie mam pojęcia, o co chodzi, ale to coś wielkiego. Wczoraj przyszedł list od Królowej, prywatny, do Torquemady. Nie był adresowany do przeora Santa Cruz, ale do mnicha. Rzecz jasna nie znam jego treści, ale brat Tomás siedział z Armandem w gabinecie całą noc. – Brat Pedro westchnął. – Dlatego nie przypuszczam, żeby przeor przydzielił bratu Armandowi ucznia. A jeśli już, to tylko takiego, jak on. Wiesz, bracie, o czym mówię. – Spojrzał na furtiana porozumiewawczo. – Ten nowy chłopak, Ricardo de Deza, był tu wczoraj, już trzeci raz prosić, aby jego patronem był Armand, ale Torquemada odesłał go z kwitkiem. Patronuje mu brat Constantino – sekretarz zakończył swój wywód i podszedł do drzwi gabinetu przeora.

Zastukał w nie cicho, a potem wszedł do środka. Serce biło mi głośno z wrażenia, że zaraz poznam tak sławnego człowieka, jakim był w Segowii padre Torquemada. Po kilku chwilach sekretarz wyszedł z gabinetu, zamykając za sobą drzwi.

– Tak jak myślałem, przeor jest zajęty – brat Pedro powiedział to cicho, ale z przekąsem. – Teraz Antonia nie przyjmie, ale kazał mu tutaj zaczekać. Pytał o posag, czy przywieziony.

– Tak. – Brat José skinął głową.

– Przeor polecił przynieść go tutaj. Mam przeliczyć jego wartość. – Brat Pedro stanął w progu swojego gabinetu.

Chciałem iść z bratem José po skrzynie, ale kazał mi czekać na wezwanie czcigodnego przeora. Sam zaś wyszedł z dormitorium.

Zostałem sam na sam z moimi na nowo odradzającymi się obawami, bo brat Pedro pogrążył się na powrót w swoich księgach, a ja nie chciałem przeszkadzać mu w pracy. Ale to, co usłyszałem przed chwilą o ojcu przeorze i coraz bardziej tajemniczym bracie Armandzie, który jawił się w mej wyobraźni równie niedostępny, co zimny w relacjach międzyludzkich, napawało mnie lękiem. Bo i cóż mogłem sobie pomyśleć o mnichu, który przez przeora traktowany jest w sposób szczególny, który odebrał celę mieszkalną innemu mnichowi, by umieścić tam swego nowicjusza, którego koniec końców mieć nie zechciał; o mnichu, którego wiązała jakaś tajemnicza sprawa, którą dniami i nocami omawiał z przeorem, a w którą zamieszana była nawet Królowa Izabela, sprawa, przez którą nawet jego bracia z klasztoru nieszczególnie za nim przepadali – na ile zdążyłem się zorientować – i któremu na tej sympatii najwyraźniej nie zależało? Ów tajemniczy brat mnie przerażał… Bałem się go bardziej niż spotkania z przeorem. Jeszcze to imię: Armand. Dumne. Chłodne. Trochę aroganckie. Ono samo już budziło grozę. Próbowałem sobie wyobrazić, jak on wygląda, ale do głowy przychodziły mi same potworne obrazy, więc porzuciłem te myśli. Jedno mnie w tamtej chwili pocieszało: że nie będzie on moim patronem, bo nie chce mieć nowicjuszy. Myśl, że mógłbym być jego uczniem, przeraziła mnie tak bardzo, że zacząłem dygotać. Nagle zapragnąłem znaleźć się na zewnątrz, albo za murami, albo w ogóle jak najdalej stąd.

I wtedy drzwi gabinetu przeora ktoś otworzył od środka i pozostawił uchylone. Dla mnie, jak się domyślałem. Spojrzałem pytająco na sekretarza siedzącego w głębi swojego pokoju za szerokim biurkiem, ale księgi pochłaniały całkowicie jego uwagę. Ostrożnie podszedłem do uchylonych drzwi gabinetu przeora.

– Wejdź, Antonio – ze środka dał się słyszeć miły i uprzejmy głos.

Przestępując próg, zastanawiałem się, do kogo należy. Gabinet przeora był doprawdy olbrzymi! Pod trzema ścianami, poczynając od tej po mojej lewej stronie, a także pod ścianą naprzeciw drzwi wejściowych i po mojej prawej stronie, stały regały zawalone książkami, rulonami papierów, pudełkami, niedopalonymi świecami, stosami kartek, czystych i zapisanych, i całą masą innych szpargałów, Bóg jeden raczy wiedzieć, do czego służących. W jednej ze ścian na prawo wykute było smukłe okno z witrażem, którego kolorowe szybki pogrążały pomieszczenie w półmroku przeplatanym barwnymi plamami światła, które kładły się na ścianach, sprzętach, posadzce z ułożonej różnobarwnej mozaiki, a nawet na naszych ubraniach. Na ścianie na lewo nad regałem wisiał duży drewniany krzyż, a na nim żelazna figura konającego Chrystusa. Na środku pomieszczenia stał duży stół, a pod oknem biurko z przyborami do pisania. We wszystkich zaś rogach gabinetu, na biurku, na stole, na regałach, dosłownie niemal wszędzie stały świeczniki, a migotliwe światło wielu świec sprawiało, że wnętrze wydawało się ciepłe i jeszcze bardziej tajemnicze.

Na masywnym, ciężkim, drewnianym stole rozłożone były arkusze papieru: duży, kwadratowy, gruby arkusz, który, gdy podszedłem bliżej, okazał się mapą Kastylii, Andaluzji, Aragonii, a nawet Grenady!, oraz inne, mniejsze mapy, zapisane kartki papieru, otwarte listy ze złamanymi pieczęciami i różne tym podobne rzeczy. Nad stołem zwisał z sufitu na metalowym łańcuchu wielki żyrandol w kształcie żelaznej obręczy, na górze której zatknięte były świece różnej wielkości i w różnym stopniu wypalenia. Długie, żółtawe sople wosku zwieszały się złowieszczo nad rozłożonymi mapami. To właśnie przy tym stole stali przeor Tomás de Torquemada i ów drugi mnich, brat Armand.

Pochyliłem się grzecznie przed starszym z mnichów, który, jak się domyślałem, był przeorem, i przedstawiłem się.

– Witaj, Antonio! – odpowiedział brat Torquemada i podszedł do mnie bliżej, wystawiając do ucałowania pierścień na jego prawej dłoni.

Była chuda i koścista, o nad wyraz długich palcach. Pokornie ucałowałem tę oznakę władzy w opactwie. Brat Armand w tym czasie pochylony nad stołem w ogóle nie interesował się moim przybyciem.

Przeor tymczasem zmierzył mnie uważnym, nieco smutnym, a nieco zaciekawionym spojrzeniem, w którym było coś hipnotyzującego. Miał poważne, skupione, ciemne oczy, które się nie uśmiechały. Zdradzały zaś przenikliwy i bystry umysł o wielkiej inteligencji. Przeor był ode mnie wyższy o głowę i niesamowicie chudy. Jego dominikańska kuta dosłownie na nim wisiała. Być może umartwiał się głodówkami, a to świadczyło, że traktuje ascezę i umartwianie się w imię Boga bardzo poważnie. Twarz także miał poważną i tak samo chudą, a jej skóra zdawała się ciasno przylegać do czoła i wystających kości policzkowych. Usta zaś były cienkie i sprawiały wrażenie zaciśniętych, a brak zmarszczek wokół nich mógł oznaczać, że brat Torquemada rzadko się uśmiechał.

Zastanawiałem się, ile może mieć lat, zwłaszcza że krótko ścięte włosy przetykała już siwizna, a i dłonie przeora nie były dłońmi młodego człowieka. Jedynie w oczach tlił się ogień. Ogromny, stale obecny, wszechogarniający ogień, który od razu zobaczyłem, gdy przeor pierwszy raz na mnie spojrzał. I może mi się zdawało, ale był to ogień niszczący…

– Więc chcesz, mój chłopcze, zostać mnichem – przerwał ciszę brat Torquemada, wreszcie zdejmując ze mnie wzrok i podchodząc do stołu.

Dał mi ręką znak, abym i ja podszedł bliżej.

– Tak, padre – zapewniłem go, postąpiwszy w jego stronę parę kroków.

– Zobaczymy. – Przeor pochylił się nad mapami, jakby mnie w ogóle nie było w pokoju, a po chwili zapytał: – Czy wiesz, Antonio, jaki dziś mamy dzień? – Nie odrywał wzroku znad stołu.

– Niedzielę – odpowiedziałem zupełnie zdezorientowany.

– Tak. Ale pytałem o datę – przeor sprecyzował pytanie szorstkim głosem.

– 30 maja, padre. – Nie rozumiałem, o co mu chodzi.

– A czy wiesz, Antonio, jak ważna to data? – brat Torquemada kontynuował to przesłuchanie, studiując wielką mapę. – Wiesz, co wydarzyło się 30 maja wiele lat temu? – dodał, zawieszając głos, i bez wątpienia chciał mnie sprawdzić.

Szybko przebiegłem w myśli znane mi ważne wydarzenia historyczne, ale żadne związane z dzisiejszym dniem nie przychodziło mi do głowy.

Brat Torquemada oderwał wzrok od mapy i spojrzał wyczekująco w moją stronę. Dostrzegłem w jego oczach rozczarowanie.

– No i cóż? – zapytał chłodno, jakby wiedział, że nie znam odpowiedzi.

– Nic nie przychodzi mi do głowy, ojcze – wyjąkałem ze wstydem.

Przeor podszedł wówczas do mnie i długo patrzył mi w oczy spojrzeniem ciężkim, ojcowskim i zawiedzionym.

– Czterdzieści siedem lat temu, dokładnie dzisiaj, Inkwizycja we Francji spaliła na stosie tę dziwkę, której się wydawało, że Bóg z nią rozmawia – powiedział ze złością, nawet nie starając się ukryć emocji, a widząc moje zdezorientowanie, dodał: – O Joannie d’Arc mówię! – Przeor odwrócił się i zaczął chodzić po gabinecie.

Przyglądałem się, jak rzucane przez witraże kolorowe światło mieni się na jego białej kucie, ilekroć się poruszył. Przypomniałem sobie lekcje z historii Kościoła, na których istotnie mówiliśmy któregoś razu o Dziewicy Orleańskiej i jej widzeniach.

– O ile wiem, padre, została zrehabilitowana – powiedziałem niepewnie, zastanawiając się, czy w ogóle powinienem się odzywać.

Na dźwięk moich słów przeor zatrzymał się w pół kroku i razem z bratem Armandem spojrzeli po sobie. Zgroza była w tych spojrzeniach.

– Została – przeor przyznał poirytowany. – Bo przecież Karol VII nie mógł zawdzięczać tronu heretyczce! A ten przekupny idiota, Kalikst III, co zwał się papieżem, w 1456 roku uniewinnił tę dziwkę i obwołał męczennicą za wiarę![2] – Tym razem w głosie przeora była pogarda i wyrzut. I gniew.

– Ale przecież papież Kalikst III… – zacząłem, ale przeor mi przerwał.

– To była heretyczka, zapamiętaj to, synu. – Podszedł do mnie i po ojcowsku oparł dłonie na moich ramionach. – Dziwka i heretyczka!

– Tak, ojcze – odpowiedziałem pokornie, dochodząc do wniosku, że nie ma sensu się z nim spierać.

Zastanawiałem się jednak, dlaczego przeor nazywa ją dziwką, skoro jej dziewictwo zostało urzędowo poświadczone i co do tego nie ma wątpliwości w historii, ale wolałem się nie odzywać.

Tymczasem brat Torquemada otoczył mnie ramieniem, z pewnością także chudym i kościstym, jak cała reszta jego postaci, ale przez rękaw kuty dominikańskiej nie mogłem tego zobaczyć, i podprowadził jeszcze bliżej do stołu, przy którym stał brat Armand. Ów tajemniczy mnich spojrzał na mnie, ale w jego oczach było wiele ciepła i dobroci, więc moje dotychczasowe obawy pierzchły w jednej chwili.

– Dużo pracy przed tobą, Armandzie – zwrócił się doń przeor. – Powierzam ci wychowanie tego chłopca. – Popatrzył na mnie po ojcowsku i w zasadzie ciepło, ale twarz przeora, jak zdążyłem już zauważyć, nigdy się nie uśmiechała.

– Oczywiście. – odpowiedział brat Armand i poznałem ów miły i uprzejmy głos, który zawołał mnie niedawno z holu do gabinetu. – A Ricardo de Deza? – zapytał. – Prosił kilka razy…

– Ricardo to dla ciebie pestka, Armandzie. – Przeor obszedł stół i stanął obok mego świeżo mianowanego patrona. – Jest w ciebie wpatrzony jak w obrazek, chociaż jest u nas dopiero kilka dni. Nie musiałbyś go nawet uczyć. Uczyłby się sam. Zdecydowałem, że Ricardem zajmie się brat Constantino. Jest ostatnimi czasy przygnębiony, nie wiem dlaczego. A towarzystwo nowicjusza, zwłaszcza takiego jak Ricardo, dobrze mu zrobi.

Brat Armand odpowiedział skinieniem głowy, a przeor przeniósł wzrok na mnie.

– A więc ustalone. Antonio, to jest twój nowy patron, czcigodny ojciec Armand Castellano de Corell. – Przeor wskazał na niego dłonią.

Pokłoniłem się grzecznie na powitanie mojemu mistrzowi. Gdy opuściłem głowę, na chwilę wzrok mój padł na dużą mapę, na której rozrysowane były miasta Hiszpanii z zaznaczonymi obok czarnymi krzyżami i datami przy każdym z nich. Nic mi to nie mówiło, ale udało mi się zapamiętać: Sewilla 1480, Ávila 1483, Cordoba 1482. Szybko uniosłem wzrok znad mapy.

– Jest mi bardzo miło, padre – powiedziałem do brata Armanda najgrzeczniej, jak umiałem.

Uśmiechnął się w odpowiedzi, a był to uśmiech szczery i miły. Mój mistrz był młody, mógł mieć jakieś trzydzieści lat, był wysoki i szczupły, a wzrost dodawał mu powagi i elegancji. Ciemne włosy zaczesywał do tyłu i nie golił czubka głowy, jak mnisi, których tu widziałem. W panującym półmroku i kolorowych światłach nie mogłem z tej odległości dostrzec koloru jego oczu, ale nie były ani tak ciemne, ani tak chłodne jak u przeora. Był przystojny i w niczym nie przypominał potwornych niedawnych moich rojeń. Był także uprzejmy. Zastanawiałem się, czy to przypadkiem nie przyjaźń ojca Torquemady i zwykła o nią zazdrość nie są przyczyną niechęci dla mego nowego mistrza ze strony brata José i brata Pedro.

– Ojcze, jeśli to wszystko, pozwolisz, że oddalę się z Antoniem? – zapytał przeora brat Armand, przerywając niezręczną ciszę. – Mamy wiele spraw do omówienia, a zaraz Anioł Pański.

– Naturalnie, Armandzie. – Przeor pochylił się nad mapami i dał nam ręką znak, że możemy odejść.

Mój patron ukłonił się ojcu Torquemadzie, który, zajęty swoją zabawką, nawet nie zwrócił na to uwagi. Ja także się ukłoniłem. Wyszliśmy z mistrzem do holu.

Przez ten czas, kiedy przebywałem w gabinecie przeora, skrzynie z moim posagiem, skromnym darem dla klasztoru, zostały już wniesione. Ich wieka otworzono, a brat Pedro z okrągłą, miedzianą tacą krzątał się pomiędzy kuframi wypełnionymi złotymi monetami. Nie miałem pojęcia, ile tego było, bo ojciec mój tego ze mną nie omawiał. Ustalił wszystko bezpośrednio z przeorem. Ale musiało być tego sporo, bo zakon dominikanów nie przyjmuje w swoje szeregi dzieci z biednych rodzin. Domagają się wysokiego posagu.

Brat Armand przeszedł przez hol, nie zwróciwszy uwagi na otwarte skrzynie. Pospieszyłem za nim.

Na zewnątrz uderzyło mnie rozgrzane powietrze i gęsty, namacalny niemal zapach kwitnących wokół nas róż. Szliśmy z bratem Armandem tą samą, co poprzednio z bratem José, alejką wśród kolumn zwieńczonych pnączami kwiatów. Minęliśmy aleję prowadzącą do furty, skąd zabrałem swój bagaż. Brat Armand szedł dalej prosto, wzdłuż lewego skrzydła dormitorium, jak nas prowadziła kolejna alejka wyłożona białymi i czarnymi chochlakami i zwieńczona kwiatami róż. Kiedy spojrzałem pomiędzy kolumnami w stronę dziedzińca, zobaczyłem, że takie same rzędy kolumn opasane różami biegną wzdłuż całego dormitorium mającego kształt podkowy, od północy zaś obiegają apsydę kościoła i biegną jeszcze dalej, ale bryła kościoła zasłaniała dalszy widok.

W milczeniu, które z wolna zaczynało mi ciążyć, doszliśmy do miejsca, gdzie aleja zakręcała w prawo. Brat Armand wszedł na pierwsze piętro segmentu po niewysokich schodach i zawołał mnie, abym zrobił to samo.

– Jesteśmy na miejscu. – Mistrz przekręcił klucz w zamku i otworzył drzwi szeroko, wpuszczając do wąskiego korytarza światło dnia, a następnie wszedł do środka. – To moja cela. – Wskazał mi ręką drzwi po prawej stronie. – Tutaj twoja. – Brat Armand uszedł dwa kroki w głąb korytarza i pchnął drzwi do niedużego, ale przytulnego pokoju, leżącego dokładnie naprzeciwko jego celi, a potem wszedł ze mną do środka.

Pokój miał kształt kwadratu. Po prawej stronie od wejścia znajdowało się północne okno, pod nim prosty stolik służący za biurko, obok szafa drewniana. Naprzeciwko drzwi zaś stało pojedyncze łóżko, a obok niego wykute było zachodnie okno, pod którym na nocnej szafce stały przybory do mycia. Pod ścianą na lewo od drzwi ustawiony był sporych rozmiarów regał na książki, całkowicie pusty.

– Wiem, że jako syn szlachcica przywykłeś do innych wygód, ale dominikanie żyją skromnie. Jesteśmy zakonem żebrzącym – pouczył mnie mistrz. – Przyzwyczaisz się.

– Tak, ojcze – odpowiedziałem z pokorą, chociaż przyznaję, że ascetyczny i ubogi wystrój wnętrza nie nastrajał mnie optymistycznie, nawet jeśli spodziewałem się surowych warunków.

– Na łóżku leży biała tunika. Załóż ją na resztę dnia – instruował mnie brat Armand. – To nie jest jeszcze kuta nowicjusza, bo ceremonia przyjęcia nowych kandydatów do bractwa Santa Cruz odbędzie się za kilka dni, gdy dotrą do nas pozostali chłopcy. Do wszystkich mnichów w klasztorze będziesz się zwracał „ojcze”. Do mnie możesz mówić także „mistrzu”. Tylko dominikanie po złożeniu ślubów mogą pomiędzy sobą nazywać się „braćmi”. Jak będziesz się zwracał do swoich kolegów nowicjuszy, to już ustalicie między sobą. – Mistrz rozejrzał się po mojej celi. – Rozpakuj się teraz, nie będę ci przeszkadzał. Pójdziemy za chwilę na modlitwę na Anioł Pański. Usłyszysz dzwony. A po nabożeństwie zapoznam cię ze szczegółowym planem dnia obowiązującym w klasztorze. – Uśmiechnął się do mnie i tak samo, jak poprzednio przeor, teraz on położył mi dłonie na ramionach. – Cieszę się, Antonio, że będziesz moim uczniem. Postaram się być dla ciebie nauczycielem i jak najlepiej przygotować się do posługi Bogu. Gdybyś czegoś potrzebował, jestem u siebie. – To powiedziawszy, brat Armand wyszedł, zamykając za sobą drzwi.

Usiadłem na łóżku nieco oszołomiony wrażeniami. Pokój wydawał mi się przygnębiająco smutny, mały i mimowolnie kojarzył mi się z więzieniem. Otworzyłem szeroko północne, duże okno i długo wpatrywałem się w rozległe gaje oliwne rozciągające się w oddali, aż po horyzont.

Rozpakowałem swoje sprzęty: kilka książek na pustym regale wyglądało komicznie, na szafce nocnej spoczęła Biblia, brewiarz, lekcjonarz i różaniec. Niewielką ilość bielizny położyłem w szafie na jednej z czterech półek, a na dole sandały na zmianę i cieplejsze obuwie. Na biurku rozłożyłem przybory do pisania, pamiętnik, dodatkowy pojemnik inkaustu, zapas piór. Oto cały mój dobytek na resztę życia… Właśnie ta świadomość, że spędzę w tych murach resztę życia, napawała mnie grozą tak wielką, że strach dławił mi gardło, a w oczach zjawiały się całkiem nieproszone łzy. Bezradnie rozglądałem się po celi, jakbym szukał jakiegoś ratunku z tej sytuacji. Ale przecież wiedziałem, aż nadto dobrze, że żadna siła żadną miarą mnie od klasztoru nie wyratuje…

Przebrałem się w białą, cienką tunikę, długą do samych stóp, którą założyłem na samą bieliznę i przewiązałem ją w pasie sznurem, który obok niej leżał. A teraz kończę pisać te słowa, gdyż biją już dzwony na Anioł Pański i patron mój zapewne czeka na mnie, by wprowadzić mnie w ten nowy, całkiem mi obcy, tajemniczy świat.

2 czerwca. Santa Cruz

Pierwsze moje dni w klasztorze upłynęły mi szybko, prawie w całości w towarzystwie ojca Armanda, którego mądrości i wiedzy nawet nie przeczuwałem. Ale po tym krótkim czasie mogę napisać, że myliłem się w moich pochopnych ocenach, obawiając się go pierwotnie i pozwalając mojej wyobraźni tworzyć fałszywy wizerunek tajemniczego mnicha tylko na podstawie uprzedzeń kolegów z opactwa, co do których zbyt szybko założyłem, że są prawdziwe.

Popołudniem w dzień mojego przyjazdu patron zabrał mnie na spacer po klasztorze, aby zapoznać mnie z topografią i rozmieszczeniem budynków oraz braćmi, z których każdy w opactwie, jak zdążyłem się zorientować, miał wyznaczoną do pełnienia konkretną funkcję.

Zaczęliśmy zwiedzanie od furty głównej, którą przybyłem do klasztoru. Brat Armand uchylił jedno jej skrzydło i pokazał mi z oddali budynek stojący nieopodal murów po lewej stronie, tuż przy drodze do miasta. Był to jednopiętrowy długi pawilon o ścianach z białego piaskowca i licznych oknach, kryty dachówką.

– To Szpital Świętego Krzyża – poinformował mój mistrz. – Należy do dóbr klasztornych i mnisi z wykształceniem medycznym opiekują się chorymi. Pomagają nam również siostry augustianki z miejscowego zgromadzenia.

– To wśród mnichów są lekarze? – zapytałem ze zdziwieniem, bo trudno było mi sobie wyobrazić, że wykształcony lekarz porzuca praktykę i swoich pacjentów i wstępuje do klasztoru.

Mistrz uśmiechnął się pobłażliwie.

– Ach, Antonio, wielu z nas jest lekarzami! Ja również.

– Ale… – chciałem zapytać, jak to możliwe, gdy brat Armand mi przerwał.

– Antonio, nie zapominaj, że dominikanie to zakon kaznodziejski. Naszym posłannictwem jest nauczanie, niesienie światła wiedzy ludziom. Zatem większość naszych braci to ludzie wykształceni, po studiach na uniwersytetach: w Salamance, w Palencji, nawet w Bolonii. Nierzadko są biegli w kilku dziedzinach – tłumaczył mi padre Armand. – Kiedy skończy się nowicjat, przeor i dotychczasowy patron decydują o posłaniu młodego mnicha na studia, zaraz po złożeniu przezeń ślubów, na kierunek dopasowany do jego upodobań i możliwości.

Otworzyłem szeroko oczy ze zdziwienia, słuchając mego patrona.

– Czy ja również pojadę na studia? – zapytałem niepewnie.

– Mam taką nadzieję, Antonio – odpowiedział szybko i bardzo poważnie mistrz. – Myślę, że przez czas nowicjatu odkryjesz swoje zainteresowania, jeśli jeszcze ich nie znasz, i za moim pośrednictwem poprosisz przeora o sfinansowanie dalszej nauki. – Brat Armand zamknął furtę i ruszyliśmy alejką w stronę dziedzińca. – Pokładam w tobie duże nadzieje, Antonio. – Mistrz spojrzał na mnie. – Ufam, że się nie zawiodę – dodał.

– Zrobię, co w mojej mocy, padre, aby cię nie rozczarować – odpowiedziałem pokornie.

Zrobiło mi się zimno na samą myśl o wielu latach spędzonych na nauce, do której, biorąc pod uwagę dotychczasowe moje osiągnięcia w tym przedmiocie, chyba nie byłem szczególnie uzdolniony. Ale z drugiej strony wyjazd na studia to także możliwość wyrwania się stąd do wielkiego świata, więc była to zawsze jakaś pociecha, zważywszy, że przyprowadzono mnie tu wbrew mojej woli i o wszystkim dotąd decydowano za mnie.

Skręciliśmy w lewo różaną aleją ocienioną dwoma rzędami kolumn i szliśmy wzdłuż dormitorium.

– A ty, mistrzu, długo studiowałeś medycynę? – zapytałem cicho, nie wiedząc, czy patron mój będzie chciał mi to opowiadać.

– Dziewięć lat – odparł. – Zrobiłem doktorat z medycyny i objąłem katedrę anatomii na Uniwersytecie w Bolonii. Wykładałem ją dwa ostatnie lata mojego tam pobytu. Studiowałem najpierw trzy lata w Salamance, potem dalsze sześć w Bolonii. Miałem własną praktykę za każdym razem w uniwersyteckich szpitalach. W Bolonii zostałem dyrektorem szpitala i małego leprozorium[3]. Kochałem medycynę. – Mistrz zamyślił się. – Nadal kocham. Dlatego założyłem tutaj ten szpital. – Wskazał ruchem głowy na mury klasztoru, za którymi stał pawilon szpitala. – Medycyna i leczenie ludzi to największa pasja i największa radość dla człowieka – dodał, a jego oczy zapłonęły jakimś dziwnym ogniem. – Jeśli będziesz chciał, możesz pomagać mi w szpitalu. Najpierw popatrzysz, jak opatruje się rany, jak dba o chorych, a potem zaczniesz wykonywać proste zabiegi i pomagać pracującym tam mnichom. W szpitalu służy jeden z nowicjuszy, Juan. A nowo przybyły twój kolega, Ricardo, już zgłosił się na ochotnika. Więc jeśli masz taką wolę, po ceremonii przyjęcia w poczet nowicjuszy zabiorę cię do szpitala. – Mistrz spojrzał na mnie wyczekująco.

– Bardzo chętnie, ojcze – odpowiedziałem zgodnie z prawdą.

Perspektywa pomocy innym i robienia czegoś praktycznego i pożytecznego była przyjemna.

Szliśmy wolno wzdłuż dormitorium, a ja wyglądałem spomiędzy kolumn na dziedziniec, na którego środku stała okazała fontanna z białego kamienia, której bezustannie płynąca woda szeptała coś w sobie tylko znanym języku. Wokół fontanny rosły cztery, niewiele wyższe ode mnie drzewka cytrusowe, obsypane białymi kwiatami. Sądząc po liściach, były to drzewa cytrynowe. Fontanna stała na niewielkim okrągłym patio wyłożonym chochlakami w czarnobiałe, leżące na przemian, koncentrycznie ułożone kręgi. Od niej w cztery strony świata rozchodziły się alejki, także wyłożone chochlakami: północna i południowa biegły do skrzydeł dormitorium i łączyły się z alejkami otoczonymi rzędami kolumn i ocienionymi pędami róż. Południowa prowadziła prosto do gabinetu przeora, północna do skrzydła dormitorium, w którym znajdowały się między innymi nasze cele: moja i mistrza. Zachodnia alejka prowadziła do głównej furty wejściowej klasztoru, zaś wschodnia – do bocznej kruchty kościoła, do drewnianej, niewysokiej dzwonnicy stojącej tuż obok oraz zakręcała dalej do głównego wejścia do kościoła. Na dziedzińcu gdzieniegdzie rosły drzewka pomarańczowe, zaś wokół kościoła – mandarynki, migdałowiec i drzewo brzoskwini. A wszystko to zalane było upalnym, jaskrawym słońcem szerokiej Kastylii, którego intensywny blask odbijał się od wykutych z białego piaskowca budynków, rażąc czasem oczy, i odcinał się pięknie na tle zielonej trawy dziedzińca, drzewek cytrusowych i bujnych pnączy róż.

Brat Armand, widząc, że rozglądam się po dziedzińcu, objaśniał dalej:

– Te drzewka to zasługa naszego brata aptekarza, który zajmuje się także zielarstwem i ogrodem, ojca Martina de Tarralby. To on kilka lat temu zasadził te drzewka i opiekuje się nimi jak ojciec. Ogród znajduje się w drugiej części opactwa, podejdziemy tam. A dziedziniec, gdzie stoi fontanna, nazywamy tu między sobą „wielkim”. W odróżnieniu od małego, leżącego po drugiej stronie kościoła, który nie jest już tak reprezentacyjny i znajdują się tam również zabudowania gospodarcze.

Kiwnąłem głową. Podeszliśmy do apsydy[4] kościoła, w której znajdowało się prezbiterium. Rzędy kolumn otaczały apsydę łukiem, ale tak, aby każdy, kto tędy przechodził, nie mógł powstrzymać się od przyjrzenia się architekturze kościelnej bryły. Ja także przystanąłem, zachwycony pięknem tego malutkiego, bardziej przypominającego dużą kaplicę, klasztornego kościółka. Zachwyciła mnie liczba ostrych smukłych pinakli[5], które rosły w górę, tworząc las prawdziwy w dwóch półkolistych rzędach na przegubach, gdzie łuki przyporowe wystające z murów prezbiterium biegły ku ziemi przyporami[6] przypominającymi długie, cienkie, złamane w górze pajęcze nogi. Przyglądałem się łukom podwójnym, ażurowym szczytom iglic pinakli i pomyślałem, że ci, co budowali te cuda, musieli mieć chyba skrzydła…

Mój mistrz także się zatrzymał i pozwolił mi do woli nacieszyć się widokiem wykutych z kamienia, oszałamiająco pięknych i lekkich konstrukcji. Pomiędzy gęsto ustawionymi przyporami widziałem rzędy smukłych okien, zajmujących całą wysokość ścian prezbiterium, zdobionych witrażami. Pozostała część kościoła, dużo wyższa od apsydy, prezentowała się tak samo wspaniale. Konstrukcję jednej nawy, także ozdobionej wysokimi oknami, dźwigały potrójne łuki przyporowe i przypory, na przegubach których umieszczono pinakle lub gdzieniegdzie gargulce. Dach kryty był dachówką w kolorze rdzy, a na skrzyżowaniu nawy głównej i poprzecznej na dachu wysoko w górę sięgała wieża iglica. Z Wielkiego Dziedzińca do kościoła wchodziło się bocznym wejściem przez transept. Główne, jak objaśnił mój mistrz, było zamknięte na stałe.

Kościółek klasztorny budową swą przywodził na myśl wielkie katedry, które teraz się stawia w dużych miastach całej Europy, tyle że był miniaturowy w porównaniu z nimi, skurczony do niewielkich rozmiarów, ale z zachowaniem całego bogactwa architektonicznego, jakie niesie ze sobą styl zwany gotykiem. Patrząc na to cudeńko, zastanawiałem się, czemu ktoś zadał sobie tyle trudu, aby wybudować tak ozdobny kościół w sercu klasztoru, do którego wstęp mają tylko mnisi. Rozumiem katedry, gdzie podziwiać ich piękno i witraże przychodzi cały okoliczny lud, ale tutaj, za zamkniętymi murami, podziwiać te cuda będą tylko tacy jak ja.

– To nowy kościół – przerwał ciszę brat Armand. – Poprzednio stała tu kaplica, nie tak ozdobna, ale w tym samym stylu. Uległa poważnemu zniszczeniu podczas pożaru kilkanaście lat temu. Izabela Kastylijska, ówczesna następczyni tronu, przejeżdżając przez Segowię, ufundowała renowację kaplicy. A ponieważ była hojna, padre Torquemada postanowił wybudować mały kościół.

– Jest zachwycający – powiedziałem, nie przestając mu się przyglądać. – Padre Tomás ma upodobanie w gotyku? Musiał zatrudnić najlepszego architekta – dodałem.

– To nie przeor wybrał styl, ale darczyńca. W całym kraju znane jest zamiłowanie Królowej do gotyku. Ona także przysłała sławnego architekta, który dziś jest nadwornym architektem Korony. W tamtym czasie jego mecenasem była matka Izabeli. – Brat Armand postąpił do przodu parę kroków. – Chodźmy, Antonio. Masz całe życie, żeby się napatrzyć – dodał z uśmiechem.

Oglądając się bez przerwy, ruszyłem za moim mistrzem, nie mogąc wyjść z podziwu dla tej misternej, a jednak stabilnej roboty budowniczego, który w mojej wyobraźni miał niewidzialne skrzydła. Talentu. Aleją pośród róż i kolumn obeszliśmy prezbiterium, skręciliśmy w lewo i dalej szliśmy w kierunku wschodnim wzdłuż długiego i wyższego niż dormitorium budynku.

– To kapitularz – odezwał się mistrz. – Raz na jakiś czas, w zależności od potrzeby, w tym budynku zbiera się kapituła klasztoru, by radzić się w ważnych sprawach. Tutaj przyjmujemy też przybywających z ważną wizytą gości. To na parterze. – Ojciec Armand wskazał eleganckim ruchem ręki na rząd licznych, jednakowych okien zwieńczonych ostrymi łukami, w które, ku mojemu zdziwieniu, wstawione były witraże. – Na pierwszym piętrze – mistrz wskazał dłonią górne okna, tym razem bez witraży – mieści się parlatorium, czyli rozmównica. Tutaj spotykamy się niekiedy w kilkuosobowych grupach, by coś między sobą przedyskutować albo omówić. Tutaj też odbywają się wykłady dla nowicjuszy, które ja prowadzę. Nie ma jakichś konkretnych terminów, zazwyczaj na koniec zajęć podaję termin kolejnego wykładu. Wszyscy nowicjusze mają obowiązek brać udział w zajęciach i dokształcać się samemu także poza wykładami. Najbliższe nasze spotkanie jest 19 czerwca, po ceremonii przyjęcia was oficjalnie w poczet nowicjuszy.

Skinąłem głową na słowa ojca Armanda i rozejrzałem się po fasadzie budynku, na ile pozwalały mi na to bujne pędy róż tworzące nad kolumnami baldachim. Po prawej stronie minęliśmy rozłożysty orzechowiec, rosnący za apsydą kościoła.

Szliśmy w ciszy, tylko podeszwy naszych sandałów stukały o chochlaki, gdzieniegdzie zachrzęścił piasek. Rozglądałem się po małym dziedzińcu, znajdującym się za kościołem. Nie był on reprezentacyjny, jak mówił mistrz, ale także zadbany i schludny. I także tu rosły pojedyncze drzewka cytrusowe, a za transeptem zobaczyłem duży figowiec. Biegnąca od wejścia głównego do kościoła aleja prowadziła dalej do dwóch wolnostojących budynków w głębi dziedzińca. Były niewielkie, ale zadbane, jak wszystko w tym klasztorze. Zastanawiałem się, co tam się mieści, ale wolałem poczekać, aż opowie mi o nich mistrz.

Kolumny prowadziły nas do zakrętu alei, ale brat Armand zatrzymał się przed dużymi drzwiami do budynku stojącego prostopadle do alejki, którą szliśmy.

– To budynek skryptorium – powiedział. – Na pierwszym piętrze mieści się czytelnia, a w podziemiach – dwukondygnacyjna biblioteka. Będziesz wraz z kolegami spędzał tu mnóstwo czasu, więc zapoznam cię z braćmi bibliotekarzami. – To mówiąc, mistrz szykował się do wejścia, ale w tym momencie zza drzwi wyszli na próg dwaj mnisi.

Ukłoniłem się im grzecznie.

– Armandzie – odezwał się starszy z nich, około trzydziestoletni brat, którego oczy, twarz i nawet cała sylwetka zdawała się emanować spokojem i pogodnym usposobieniem. – Dobrze, że cię widzę! – Mnich uścisnął dłoń mojego mistrza. – Dzisiaj znów przywieźli do szpitala dwóch chorych.

– Tyfus? – mój patron zapytał poważnie.

– Niestety tak – odpowiedział ten pierwszy. – Kazałem izolować.

Mistrz skinął głową.

– Bracie Alvaro – odezwał się padre Armand – pozwól, że ci przedstawię, to jest Antonio Gabriel de Garcia. Mój nowy uczeń.

Jeszcze raz ukłoniłem się przed ojcem Alvaro, a on uśmiechnął się szczerze. Miał opaloną słońcem twarz, która ze wszech miar skora była do uśmiechu. Mistrz mój mówił dalej:

– To jest brat Alvaro de Medina, mój serdeczny przyjaciel od lat, lekarz. Pracuje także w Leprozorium Świętego Krzyża – przedstawił mi dominikanina. – Oraz jego uczeń, Juan Sauli de Carmosa. – Wskazał dłonią na chłopca, który przez cały czas stał z tyłu w milczeniu.

Juan podał mi rękę, a potem serdecznie mnie uściskał. Nie krył radości z naszego spotkania, jakbym był jego przyjacielem od lat.

– Tak się cieszę! – powiedział do mnie. – Mieszkasz nad moją celą. Będziemy często się spotykać. Mam nadzieję, że zostaniemy przyjaciółmi – mówił szybko, z entuzjazmem, ciepłym, wesołym głosem.

Odniosłem wrażenie, jakbym go znał całe życie i o wszystkim mógł z nim porozmawiać. Był nieco wyższy ode mnie i w białych szatach wyglądał dostojnie. W ręku trzymał opasłą księgę, ale wyglądało to tak, jakby nic nie ważyła.

– Juan jest już prawie dwa lata w nowicjacie – wtrącił mój mistrz. – Pracuje ze mną w szpitalu. Antonio – zwrócił się do mnie – możesz i powinieneś korzystać z jego pomocy i doświadczenia.

– Oczywiście, padre – przytaknąłem.

Ojciec Alvaro i Juan zbierali się do odejścia.

– Bracie Alvaro, będziesz dziś jeszcze w szpitalu? – zapytał mój mistrz.

– Zaraz po nieszporach miałem się wybrać. – Ojciec de Medina odwrócił się w naszą stronę.

– Dobrze. Przyjdę po ciebie. Pójdziemy razem. – Padre Armand przekroczył próg skryptorium.

Juan i jego patron odeszli już aleją w stronę dormitorium. Wszedłem za mistrzem prosto ze słońca do ciemnego pomieszczenia i przed sobą widziałem jedynie zarys białej kuty dominikańskiej brata Armanda. Gdy wzrok mój przyzwyczaił się do ciemności, okazało się, że jesteśmy jedynie w nisko sklepionej, niewielkiej sieni. Mistrz mój mocno popchnął znajdujące się przed nim drzwi i obaj weszliśmy do pogrążonego w ciszy skryptorium.

Było to pomieszczenie okazałe, przedzielone na pół przez rząd stojących pośrodku kolumn, które dźwigały liczne żebra sklepienia. Po prawej stronie wzdłuż ściany, w której wykuto mnóstwo okien wychodzących na wschód, ustawione w dwóch rzędach były stoły kopistów. Wiele ich było, co najmniej dwadzieścia parę. Niektóre były puste, widać, że nieużywane od dawna, inne – przeciwnie, zawalone księgami, które kopista jakby porzucił na chwilę w roztargnieniu. Obok każdej ławy stał pojedynczy stołek i kilkuramienny, żelazny, stojący na podłodze świecznik. Było to dla mnie zrozumiałe, bo prawdopodobnie wielu mnichów pracuje w nocy lub wieczorami. Przy trzech stanowiskach siedzieli mnisi zajęci kopiowaniem, którzy, gdy weszliśmy, unieśli na chwilę wzrok znad ksiąg, by za chwilę wrócić do swej pracy.

Druga strona pomieszczenia służyła do swobodnego poruszania się. Na lewo od wejścia znajdowały się także schody prowadzące do podziemi, w których, jak wspomniał mistrz, znajdowała się biblioteka. Dalej za schodami stała długa ława z mnóstwem leżących na niej nieuporządkowanych ksiąg i papierów. Domyślałem się, że to ława bibliotekarza, ale samego bibliotekarza nigdzie nie zauważyłem.

Z kolei po prawej stronie od wejścia nieco dalej biegły kręcone schody na pierwsze piętro, zabezpieczone piękną, żelazną poręczą z ornamentem wyobrażającym gęsie pióra, litery alfabetu, otwarte księgi i tym podobne. Musiała być zamówiona tylko dla biblioteki, a schody, do których była przytwierdzona, musiały prowadzić do wspomnianej przez mistrza czytelni.

Padre Armand rozejrzał się wokół, z pewnością szukając bibliotekarza. Bo też i za chwilę z podziemi wyszedł bardzo szczupły mnich z naręczem książek i nie zwracając w ogóle na nas uwagi, podszedł do swojej długiej ławy, na blat której położył ciężko grube tomiska. W świetle padającym z szerokiego okna umieszczonego tuż za ławą mogłem przez chwilę dostrzec wirujące wokół ksiąg obłoczki leciwego kurzu. I chociaż nie wszystkie książki w przyniesionej stercie były stare, teraz przynajmniej równo obsypane osiadającym z obłoczków kurzem.

Bibliotekarz usiadł za ławą i zaczął spisywać tytuły ksiąg, które przed chwilą przyniósł.

– Chodźmy, Antonio. – Mój mistrz ruszył wzdłuż rzędu kolumn w stronę bibliotekarza.

Uczyniłem to samo. Gdy podeszliśmy bliżej, mogłem się przekonać, że chudy mnich wpisywał tytuły ksiąg do repertorium – największej księgi, jaką w życiu widziałem. Miała na pewno metr szerokości i co najmniej sześćdziesiąt centymetrów na wysokość, a może i więcej. Zastanawiałem się, do czego mogła służyć i dlaczego bibliotekarz wpisuje do niej tytuły książek.

– Witaj, czcigodny bracie Jorge – z rozważań wyrwał mnie głos mego mistrza.

Bibliotekarz uniósł głowę znad repertorium. Na ile mogłem ocenić, był trochę starszy od mojego patrona. Może o jakieś dziesięć lat. Wyraz jego twarzy zaś wskazywał bardzo dobitnie, że nie ucieszył się na nasz widok.

– Witaj, Armandzie – odparł sucho i szorstko, a w jego głosie i spojrzeniu nie było żadnych emocji. – Co cię sprowadza do skryptorium? – Po tych słowach mogłem się domyślić, że mistrz mój z całą pewnością nie jest kopistą.

– To mój nowy uczeń, Antonio – padre Armand przedstawił mnie, ja zaś skłoniłem się grzecznie. – Brat Jorge de Llorente – mówił dalej mój mistrz – opiekuje się skryptorium, biblioteką i czytelnią. Razem z bratem Santiago de Montilla, który, jak mniemam, jest na dole w bibliotece.

Ojciec Jorge skinął w odpowiedzi głową. Było to zgoła inne powitanie niż poprzednie z ojcem Alvaro i jego uczniem. Zastanawiałem się, jaka jest tego przyczyna, i doszedłem do wniosku, że bibliotekarz chyba nieszczególnie lubił mojego mistrza. Czy była to wzajemna niechęć? Tego nie udało mi się ustalić, bo brat Armand był bardzo uprzejmy dla ojca Jorge i uśmiechał się w rozmowie z nim, więc trudno mi było wyciągnąć jakieś wnioski.

Brat Jorge wstał zza ławy i podszedł do nas. Był szczupły, a w jego ruchach było jakieś zamyślenie, może nostalgia. Uścisnął mi dłoń krótkim, oszczędnym gestem, nie zmieniając ani na chwilę mimiki twarzy. Minę zaś miał poważną, oczy skupione, ale także w nich dostrzegłem smutek i jakby rozczarowanie.

– Ricardo jest na górze – brat bibliotekarz zniżył głos do szeptu i powiedział to bardziej do mojego mistrza niż do mnie, ale w aksamitnej ciszy panującej w skryptorium trudno było go nie usłyszeć. – Siedzi tam od śniadania. Nie wychodził na obiad. Nie był na modlitwie. Że też brat Constantino na to pozwala! – Zmarszczył brwi.

– Brat Constantino jest bardzo zajęty, przecież wiesz – rzucił w odpowiedzi mój patron. – Kościół, praca w szpitalu, organizacja modlitw, nocne officia. A dziś w szpitalu było mnóstwo roboty. Znów są przypadki tyfusu. Coraz więcej – dodał szybko.

Ojciec Jorge machnął ręką od niechcenia.

– Ten wasz szpital! – powiedział z pogardą. – Wydaje się wam, że uleczycie świat? Zaniedbujecie obowiązki.

– Zapominasz się, bracie Jorge – padre Armand powiedział to chłodnym, upominającym tonem, aż przeszły mnie ciarki. – A szpital jest potrzebny. Leczymy ludzi, korzystając z wiedzy, której oni nie posiadają. Czyż nie jest to wypełnianie nakazu świętego Augustyna, wedle reguły którego żyjemy? – zapytał pokornie. – Nieść światło wiedzy dla żyjących w ciemności.

Ojciec Jorge wpatrywał się zimno w mojego mistrza.

– Owszem – przyznał. – I nie mam nic przeciwko wiedzy i jej pogłębianiu. Ale nadmiar wiedzy prowadzi do arogancji i pychy, a to już grzechy poważne.

Uśmiech i uprzejmość znikły z twarzy brata Armanda. Surowym spojrzeniem mierzył bibliotekarza, jakby coś w jego wypowiedzi go dotknęło.

– To przez ciebie, Armandzie, Ricardo siedzi tam, na górze. – Ojciec Jorge wskazał ręką na piętro znajdujące się nad nami. – Zamiast się modlić, czyta, co mu kazałeś. Chce się przypodobać tobie, a powinien chcieć przypodobać się Bogu – zakończył z goryczą.

Przyznaję, że się pogubiłem, z czyjej winy Ricardo był w czytelni i kto wobec kogo zaniedbywał swoje obowiązki. Jedno wydało mi się pewne: pomiędzy moim mistrzem a bratem bibliotekarzem istniała głęboka niechęć, której źródła nie znałem, ale mogłem oglądać jej owoce.

– Twoje zdanie na temat moich metod nauczania nowicjuszy mnie nie interesuje, czcigodny bracie Jorge. – W głosie brata Armanda była wymuszona uprzejmość. – Przyszedłem tylko przedstawić ci Antonia. – Spojrzał na mnie przelotnie. – Antonio szczerze interesuje się życiem i procesem Joanny d’Arc. Dlatego chciałem cię prosić, abyś przygotował mu na dziś wieczór kopie akt jej procesu.

Słuchałem zaskoczony tego, co mówił mistrz, bo wcale proces tej heretyczki, jak kazał mi ją nazywać przeor, nie interesował mnie aż tak bardzo, a już na pewno nie pragnąłem studiować akt jej procesu. Ale mistrz najwyraźniej sobie tego życzył, a ja winienem być mu posłuszny. Przytaknąłem więc w odpowiedzi na pytający wzrok bibliotekarza.

– Którego procesu? – zapytał ojciec Jorge. – Inkwizycyjnego czy rehabilitacyjnego?

– Obu, rzecz jasna. – Brat Armand uśmiechnął się uprzejmie.

– Dobrze więc. – Brat bibliotekarz westchnął ciężko. – Akta będą przygotowane w czytelni po kolacji – zwrócił się do mnie. – Jak skończysz czytać, zamkniesz drzwi główne do skryptorium, a klucz oddasz mi rano przed jutrznią. Ty lub Ricardo, który z was skończy ostatni. – Bibliotekarz spojrzał na mnie z jakąś boleścią w oczach i poczułem się nieswojo.

– Tak, ojcze – zapewniłem go.

Po tych słowach brat Armand i ja pożegnaliśmy się grzecznie i wyszliśmy z budynku.

– Znasz łacinę, jak mniemam – zagadnął mistrz, gdy szliśmy dalej aleją różaną wzdłuż ściany skryptorium.

– Tak, ojcze.

– To dobrze, bo kopie akt są po łacinie, jak same oryginały – dodał mój patron.

– Ojcze, jak to się stało, że upubliczniono tajne akta procesu inkwizycyjnego? – zapytałem, bo wydawało mi się dziwne, że mogę swobodnie przeczytać akta procesu prowadzonego przez Świętą Inkwizycję, która pracuje zawsze w absolutnej tajemnicy i nigdy nie upublicznia akt swoich ofiar.

– Papież Kalikst III kazał to zrobić – mistrz powiedział to z pogardą. – Najpierw zarządził rewizję procesu Joanny d’Arc, a gdy naciskani przez niego sędziowie orzekli, że Inkwizycja się pomyliła, papież kazał kopiować akta i rozesłać trybunałom inkwizycyjnym i zakonom dominikanów w całej chrześcijańskiej Europie ku przestrodze, by więcej nie popełniano takich błędów. – Pokręcił z niedowierzaniem głową. – To było niedopuszczalne! Podważył autorytet inkwizytora, przyznał, że Inkwizycja się myli! I właśnie dlatego Święte Oficjum należy oderwać od Watykanu, jego polityki i nacisków. Gdy inkwizytor nie będzie miał nad sobą przełożonego, będzie odpowiadał jedynie przed Bogiem i historią, wówczas będzie sędzią niezawisłym – mistrz mówił z zapałem, na koniec popatrzył na mnie, a widząc po mojej minie, że niewiele znam się na tych rzeczach, dodał: – Kiedyś to zrozumiesz, Antonio. I przyznasz mi rację. A teraz chodźmy dalej.

Ruszyliśmy szybciej przed siebie. Pomyślałem, że mój mistrz musi mieć olbrzymią wiedzę w tej materii, skoro mówił z takim przekonaniem.

– Padre, jeśli mogę, czy oprócz medycyny znasz się również na prawie? – zapytałem nieśmiało. – Mówisz o takich zawiłych rzeczach…

Ojciec Armand uśmiechnął się.

– Owszem – przyznał – studiowałem prawo rzymskie i prawo kanoniczne. Dziewięć lat. I teologię. Widzisz, Antonio, wiedza otwiera przed tobą drzwi, o jakich nie śniłeś. Ale musisz być dobry w tym, co studiujesz. Najlepszy. Wtedy dojdziesz do naprawdę wielkich rzeczy. – Spojrzał na mnie. – A chciałbyś tego, prawda, Antonio?

Sposób, w jaki mistrz zadał to pytanie, nie pozostawiał wątpliwości, jaką odpowiedź chce usłyszeć. A prawda jest taka, że chociaż podziwiam jego umysł i wiedzę, którą skrywa, to wcale nie chciałbym latami studiować zawiłych kwestii prawnych i teologicznych. Nie mam ambicji, by się doktoryzować, jak on.

– Chciałbym mieć kiedyś taką wiedzę jak ty, mistrzu – odpowiedziałem.

Chyba nawet nie było to kłamstwo, bo wiedzę chciałbym mieć, ale nie lubię się uczyć, co, rzecz jasna, pominąłem milczeniem.

– Wszystko w swoim czasie, Antonio – odparł dumnie mistrz, ani się domyślając moich prawdziwych pragnień.

Tymczasem doszliśmy spacerkiem do końca fasady skryptorium, gdzie rząd kolumn po naszej lewej stronie kończył się. W tym miejscu wystawały nieco na aleję dwa bliźniacze, piętrowe, ale niewielkie budynki, przytulone do siebie ciasno, że i noża pomiędzy nie nie dałoby się wściubić.

– To tłocznia wina i oliwy. – Brat Armand wskazał na pierwszy z budynków. – Oliwę tłoczymy w klasztorze dwa razy do roku z oliwek przyniesionych nam w darze od mieszkańców Segowii. Zajmuje się tym brat Bernardo de Rossi, który opiekuje się także pralnią, ale o tym zaraz. Oliwę nasz klasztor sprzedaje, zostawiając sobie jedynie niezbędny jej zapas. – Mistrz zatrzymał się przed budynkiem. – Wino wyrabia natomiast brat José, którego już poznałeś przy furcie klasztornej.

Kiwnąłem potakująco głową.

– Winogrona z tutejszych winnic klasztor także otrzymuje w darze od bogobojnych mieszkańców z okolicy. Wino tłoczymy na nasze własne potrzeby. Nowicjusze, jeśli tego chcą, mogą pomagać w tłoczeniu wina i oliwy, więc jeśli będziesz miał ochotę, możesz nauczyć się tej sztuki – mówił dalej mistrz. – Na pierwszym piętrze jest mała pracownia, gdzie brat José wyrabia nalewki zdrowotne przez cały okres letni i jesienny, aby były dostępne potem jako lekarstwa. Zgłoś się do niego, wiele ci opowie. Wiele z tych nalewek wykorzystujemy w pracy w szpitalu. – Znów ruszyliśmy przed siebie. – Tutaj – mistrz wskazał na następny budynek, przed którym się zatrzymaliśmy – jest królestwo brata Martina de Tarralby, naszego aptekarza. Brat Martin opiekuje się także ogrodem, zajmuje się zielarstwem i sporządza receptury lekarstw. – To mówiąc, mistrz wszedł do budynku i dał mi ręką znak, bym uczynił to samo.

Znaleźliśmy się w dużym pomieszczeniu, którego jedynym wystrojem były olbrzymie regały sięgające sufitu, ustawione pod każdą ścianą. Na półkach stały przeróżne słoje, słoiczki, flakony, pudełka, lniane torebeczki we wszelkich rozmiarach i kształtach, butle i butelki, sterty suchych roślin, teraz całkiem pozbawionych koloru i kształtu, usypane kopce kolorowych, sproszkowanych substancji i inne nieznane mi przedmioty, których nigdy nie widziałem. Liczba tego wszystkiego była przeogromna, tak że mój umysł z trudem ogarniał te ilości, a cóż dopiero, gdyby miał się pokusić o ich przeliczenie. Po bliższym przyjrzeniu się zauważyłem, że słoje wypełniały przeróżne rzeczy: proszki we wszystkich możliwych kolorach, jakieś grudki, nasiona, suche płatki kwiatów, suszone owoce, oleiste, gęste ciecze, przeróżne płyny, korzenie, pędy roślin, suszone, poskręcane liście, a nawet pączki całych kwiatów oraz wiele, wiele innych rzeczy, które z wyglądu nic mi nie przypominały, abym mógł je nazwać. W powietrzu unosił się ciężki zapach składający się z pomieszanych woni wydzielanych przez wszystkie te medykamenty. Na środku pomieszczenia, które należałoby chyba nazwać apteką, stały dwa duże, ciężkie stoły. Na jednym w stosach usypane były jakieś nasiona, liście jakichś roślin, długie gałęzie, badyle albo łodygi czegoś tam i czerwony proszek. Na drugim stole stała miedziana waga o okrągłych, płaskich szalkach, oszałamiający zbiór różnorakich odważników, także miedzianych, kilka moździerzy różnej wielkości, niektóre z resztkami tego, co w nich rozdrabniano, oraz kilka ksiąg oprawionych w ciemną skórę, noszących ślady nazbyt częstego użytkowania. Jedna z nich była otwarta.

Gdy weszliśmy, ojciec Martin odważał precyzyjnie na wadze jakiś brązowy proszek. Obok wagi na stole stał niewielki słoik, do którego wsypywał odmierzoną substancję. Jak mogłem się przekonać, gdy podeszliśmy bliżej, w słoiku tym znajdowały się już dwa inne rodzaje proszku o podobnej do brązowego konsystencji.

Brat Martin mógł być mniej więcej w wieku mojego mistrza lub niewiele odeń starszy. Był za to postawniejszy, tęższy, choć wzrostem obaj byli równi. Miał także przyjemną twarz, z której bił spokój i skupienie. A duże, ciemnobrązowe oczy spoglądały na mnie z cichym, nieco powściągliwym uśmiechem. W jego ruchach, gdy odważał proszek na wadze, była dokładność. Robił to powoli, trochę jakby z namaszczeniem, co świadczyło, że lubi swoją pracę i sprawia mu ona przyjemność.

Brat Armand przedstawił nas sobie. Aptekarz uścisnął mnie serdecznie i zaofiarował swoją pomoc, gdybym jej kiedykolwiek potrzebował.

– Tutaj – wskazał ręką na regały – są lekarstwa na wszelkie dolegliwości. – Ojciec Martin uśmiechnął się. – Nie było cię dziś w szpitalu, bracie Armandzie. – Spojrzał na mojego mistrza. – Szukał cię brat Alvaro, był u mnie.

– Tak. Wiem. – Mój patron rozejrzał się po regałach. – Przeor zajął mi całe przedpołudnie. Podobno znów są przypadki tyfusu plamistego?

– Brat Constantino obawia się epidemii – powiedział aptekarz poważnie. – Całe przedpołudnie zgłaszali się ponoć nowi chorzy. Brat Alvaro boi się, że niebawem zabraknie miejsca.

Słuchałem słów brata Martina z wypiekami na twarzy, bo naraz zacząłem pojmować grozę sytuacji. Za to mój mistrz stał zamyślony i odniosłem wrażenie, że ledwie co słuchał. Zastanowiło mnie to.

– Bracie Armandzie… – Aptekarz najwidoczniej również to zauważył, bo przestał mówić o epidemii.

Mój mistrz spojrzał na mnie, jakby nagle ocknął się ze snu na jawie, i przez ułamek sekundy zauważyłem w tym spojrzeniu smutek, być może na wspomnienie obrazów, które nagle stanęły mu przed oczami przywołane słowami ojca Martina. Potem zaś szybko przeniósł wzrok na brata aptekarza.

– Więc wezmę trochę utartego korzenia imbiru, bracie Martinie – powiedział. – Łagodzi nudności i zapobiega wymiotom.

Aptekarz natychmiast porzucił swoje dotychczasowe zajęcie i podszedł do znajdującego się za naszymi plecami regału. Przyniósł stamtąd lniany, trzykilogramowy worek, z którego do małego, papierowego zawiniątka usypał szufelkę tartego korzenia imbiru. Kiedyś w dzieciństwie kazano mi wypić gorący napar z imbiru i doświadczenia tego ohydnego, piekącego smaku nie zapomnę już chyba do końca życia.

Mój mistrz podziękował za imbir, odbierając zawiniątko, które podał mnie.

– A jak bukszpan, który dałem poprzednio do szpitala? – zapytał brat Martin, gdy już mieliśmy wychodzić. – Podziałał? Jest poprawa?

– Na razie nie widzę żadnej – odpowiedział mistrz. – Ale może jest za wcześnie. Ataki powtarzają się co cztery dni. Pacjent jest już bardzo wyczerpany – opisywał jakiś przypadek ze szpitala. – Ta choroba jest zdradliwa. Nie mamy pojęcia, gdzie mógł o tej porze roku zarazić się malarią, gdy praktycznie nie ma wilgoci. Ale bukszpan to jedyne lekarstwo, jakie znamy – zakończył z rezygnacją.

– We Francji jest pewna roślina. – Brat Martin zniżył głos do konspiracyjnego szeptu. – Podobno, bo jej nigdy nie widziałem – dodał zaraz. – Rośnie jako drzewo niedaleko miasta Chinon. Ponoć nasiona i fragmenty pnia tej rośliny wyłowiono któregoś razu z morza na południowym wybrzeżu Francji. Nie wiadomo, skąd się tam wzięły ani skąd przypłynęły. Zasadzono nasiona, ale wyrosła tylko jedna roślina, upalnym latem, i w dodatku okazało się, że trzeba ją trzymać w cieple, a na zimę wstawiać donicę z nią do pomieszczeń mieszkalnych, bo inaczej obumiera. Z kory tej dziwnej rośliny miejscowi robią proszek, który podobno leczy malarię[7]. To bardziej eksperyment niż potwierdzona w medycynie skuteczność, ale stosują ten proszek nawet lekarze w szpitalu.

– Leczy ją całkowicie? – dopytywał mój mistrz, a po wyrazie jego twarzy, zaciekawionym i pełnym entuzjazmu, wywnioskowałem, że jest bardzo zaabsorbowany tym tematem, albo malarią, albo, co bardziej prawdopodobne, medycyną w ogóle.

– Tego nie wiem, bracie Armandzie, ale skoro stosują ten proszek, to pewnie tak. Może można byłoby sprowadzić tę roślinę do nas, albo chociaż korę? – Brat aptekarz także się zapalił.

Jego i tak duże i ciemne oczy zrobiły się jeszcze większe.

– Osobiście porozmawiam o tym z Torquemadą. – Mojemu mistrzowi musiało bardzo zależeć na tej roślinie, skoro chciał fatygować samego przeora. – Sprowadź ją, bracie, do nas. Jeśli jest tak skuteczna, jak mówisz, przyda się na pewno w szpitalu.

– Oczywiście. – Brat Martin skinął głową. – Jeszcze dziś napiszę list do dominikanów we Francji, do klasztoru najbliższego miastu Chinon.

Pomyślałem, że ojciec Armand z pewnością jest bardzo dobrym lekarzem, skoro praca w szpitalu tak go interesuje, skoro przejmuje się losem swych pacjentów i bardzo stara się o nowe leki dla nich i chciałby wszelkimi dostępnymi medycynie środkami ulżyć im w chorobie i cierpieniu, nawet sposobami z tak odległych miejsc jak Chinon we Francji. To bardzo piękne i szlachetne tak pomagać innym, poświęcać im swój wolny czas i całą energię, nie mogąc przecież liczyć na żadną zapłatę, może poza wdzięcznością. Przecież to kwintesencja naszej wiary! Wiedząc to wszystko, czyż można tego nie dostrzegać i nie doceniać? Tym bardziej zastanawiało mnie chłodne zachowanie brata Jorgego oraz brata José i brata Pedra wobec mego mistrza.

Tymczasem pożegnaliśmy się z ojcem Martinem i wyszliśmy na zewnątrz.

– Co to jest ta malaria? – zapytałem.

– To straszna choroba. – Mistrz ruszył alejką przed siebie. – Co trzy lub cztery dni pojawiają się ataki gorączki, bardzo wysokiej, i zimnych dreszczy. Pacjent trzęsie się z zimna w największym upale. Poci się. W malignie ma omamy. Gdy atak ustępuje, jest jeden lub dwa dni spokoju i znów przychodzi atak. I tak do wyczerpania organizmu, śmierci lub nagłego ozdrowienia. Nie ma na to lekarstwa.

Słuchałem przerażony tej opowieści.

– To zaraźliwe? – zapytałem.

– Owszem. – Mistrz skinął głową. – Ale nie wiemy, w jaki sposób się przenosi. Dotąd sądziliśmy, że jest coś w wilgotnym powietrzu, nad wodą, na bagnistych łąkach. Tam najczęściej notuje się przypadki malarii. Ale ten pacjent, który leży w naszym szpitalu, pochodzi z Segowii. Nigdzie ostatnio nie wyjeżdżał. Zdaje się on przeczyć naszej teorii o wilgotnym powietrzu. Ale może to nietypowy jakiś przebieg choroby. Wiesz, wyjątek od reguły. W końcu w Bolonii w szpitalu uniwersyteckim widziałem chorego na malarię z atakami występującymi co dwa tygodnie! Co zastanawia mnie najbardziej, nikt nie zaraża się od chorego: ani siostry, które się nim opiekują, ani lekarze, ani inni pacjenci. Pocieszające to jest, zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę przebieg i skutki tej strasznej choroby – zakończył brat Armand, a widząc moją wystraszoną minę, dodał: – Nie masz się czym przejmować, drogi mój Antonio. Jeśli chcesz pracować w szpitalu, musisz podjąć ryzyko zachorowania. Pamiętaj, że są choroby gorsze od malarii.

Pomyślałem, że wolałbym nie być wystawionym na takie ryzyko. W naszej wędrówce przez opactwo doszliśmy do miejsca, gdzie kolumnada po prawej stronie kończyła się wraz z krańcem fasady budynku apteki i dalej chochlaki poprowadziły nas obok ogródka, którym, według słów mistrza, zajmował się brat Martin, a który mijaliśmy po lewej naszej stronie, zaraz za apteką.

– Wspomniany ogród. – Brat Armand spojrzał na wypielone, równiutkie grządki, porośnięte roślinami, których w większości nie znałem.

Był tam również warzywniak, kilka młodych drzewek owocowych i cała grządka maków, które powoli już przekwitały o tej porze roku. Zastanawiałem się, po co hodowali tutaj tak nietrwałe kwiatki, których płatki opadają od byle podmuchu wiatru, tym bardziej że ich nie ścięli, aby przyozdobić nimi jakieś wnętrze, ale wszystkie je pozostawili na grządce. Widocznie było inne wytłumaczenie tej uprawy, z pewnością medycznie uzasadnione, ale nie chciałem już męczyć mojego mistrza tyloma pytaniami, więc tylko patrzyłem.

Po prawej stronie alejka prowadziła do studni stojącej w głębi małego dziedzińca. Była to obszerna, kamienna i zadaszona studnia. Obok niej znajdowały się dwa budynki umieszczone dokładnie naprzeciwko apteki i tłoczni oliwy. Wejścia do nich znajdowały się od strony kościoła i trzeba było obejść studnię, żeby się do nich dostać.

– To umywalnia. – Brat Armand wskazał pierwszy z bliźniaczych budynków. – W klasztorze dbamy nie tylko o czystość duszy, ale i ciała. – Podeszliśmy pod budynek. – Obok jest pralnia i suszarnia. Dostaniesz po dwa komplety odzieży: dwie kuty na lato i dwie na zimę. Brudne odzienie oddajesz do pralni. Nie pierzemy sami. Zajmuje się tym, jak wspomniałem, brat Bernardo de Rossi. Na górze, na poddaszu jest suszarnia. Nie zdziw się, jeśli po upraniu dostaniesz kutę noszoną wcześniej przez innego nowicjusza. Nasza reguła mówi, że wszystko mamy wspólne, także odzież. Bieliznę osobistą możesz prać sobie sam lub przynieść do pralni. To już zależy od ciebie. – Mistrz podszedł na powrót do studni i odchodzącą od niej alejką skręcił w prawo, w stronę refektarza.

Znajdowaliśmy się teraz po południowej stronie klasztoru, po tej samej, gdzie dalej na zachód znajdował się gabinet przeora. Tutaj stały zabudowania gospodarcze, jak stajnia dla zaledwie trzech osiołków, obora dla dwóch kóz i jednej krowy, chlew i kurnik. Ale najpierw refektarz, w którym miałem już okazję być na obiedzie, znajdujący się na pierwszym piętrze budynku będącego lustrzanym tylko dużo mniejszym odbiciem skryptorium, jeśli chodzi o jego usytuowanie wśród zabudowań klasztoru.

– W budynku refektarza na parterze mieści się także kuchnia – kontynuował mój mistrz. – Ustalicie między sobą, mam na myśli nowicjuszy, którego dnia będziecie pomagać braciom w kuchni i służyć do posiłków. Ale to dopiero, jak przyjadą pozostali chłopcy. W podziemiu jest spiżarnia i składnica oliwy i win, które trzymamy dla wyjątkowych gości lub na wyjątkowe okazje.

Oglądałem w milczeniu budynek. Minęliśmy pozostałe zabudowania gospodarcze oraz maleńki budyneczek toalet, przytulony do muru, za węgłem którego wykuto małą furtę. Brat Armand zatrzymał się przy niej.

– Boczne wyjście poza mury klasztoru. – Wskazał ręką na żelazne skrzydło niewysokich drzwiczek. – Nie jest używane i dlatego zamykamy furtę na klucz. Za nią są strome schody kute w litym kamieniu, bo w tym miejscu klasztor stoi na skraju niewysokiej skarpy. W dole biegnie droga.

Uwierzyłem bratu Armandowi na słowo, bo przez żelazną furtę i wysoki na trzy metry mur nie mogłem zobaczyć tego, o czym mówił. Już miałem iść dalej, gdy wzrok mój padł na główne wejście do kościoła. Od bocznej furty w murach wprost do drzwi biegła szeroka aleja, jak wszystkie pozostałe wyłożona chochlakami. Jak wspomniałem, kościółek klasztorny jest niewielki i główne drzwi wejściowe także wielkimi nie były. Ale za to zdobienia portalu nad wejściem zachwycały swym bogactwem i pomysłowością! Portal miał kształt ostrego łuku o pięciu archiwoltach[8] rzeźbionych, których ramiona podtrzymywały postacie świętych wysokie na ponad metr, umieszczone po bokach portalu, jedne za drugimi. Każda kolejna archiwolta była nieco mniejsza od poprzedniej i głębiej osadzona. Ościeże kute z piaskowca podtrzymywał w środku pojedynczy filar, z którego patrzył na wchodzących konający na krzyżu Chrystus, a Jego figura wraz z krzyżem miała jakieś dwa metry wysokości. Nad nim zaś, pod archiwoltami, umieszczony był herb dominikanów z krzyżem ułożonym z kwiatów lilii. Opasywała go wstęga, na której wyrzeźbiono słowa: LAUDARE, BENEDICERE, PRAEDICARE, oznaczające: „chwalić, błogosławić, nauczać”. To dewiza zakonu dominikanów. Pierwsze z dwóch słów odnoszą się do Boga, ostatnie – do ludu, którego nauczycielami i kaznodziejami powinni stać się mnisi. Przynajmniej takie były założenia, gdy zakon powstawał. Co z tych postanowień pozostało? – pewnie przekonam się już wkrótce.

Pod herbem i wstęgą na tympanonie stał pies z pochodnią w pysku, twarzą zwrócony do wchodzących. Pochodnia się paliła.

Mistrz pozwolił mi na chwilę nacieszyć oczy widokiem portalu, a potem ruszyliśmy dalej. Przyglądałem się ojcu Armandowi, jak szedł dostojnie, z elegancją w każdym kroku, wyprostowany. Miał na twarzy wyraz cichego spokoju, jaki miewa człowiek, gdy głowy jego nie zaprzątają żadne problemy.

– Tutaj – nie zatrzymując się, mistrz wskazał ręką na niewielki budynek wciśnięty pomiędzy mur przy bocznej furcie a ścianę południowego skrzydła dormitorium – jest cela odosobnienia. Służy czasem jako kara dla tych z nas, którzy zawinili czymś wobec współbraci. – A widząc mój poważny wzrok, dodał: – W zasadzie jej nie używamy. Żyjemy tu w spokoju i bez konfliktów.

Aleja prowadziła nas znów pomiędzy dwoma rzędami kolumn, oplecionych w górze gałęziami róż. Po naszej lewej stronie było dormitorium, a z prawej dobiegało ciche szemranie wody w fontannie. Tak doszliśmy do gabinetu przeora, przed drzwiami którego brat Armand zatrzymał się.

– Tutaj się rozejdziemy – powiedział. – Przeor wzywa mnie do siebie. Jego cela znajduje się na pierwszym piętrze, tuż nad gabinetem i sekretariatem. Zabierz imbir do naszego segmentu. Później po niego przyjdę.

Pożegnałem się więc z moim mistrzem i alejką wzdłuż dormitorium wróciłem do swojej celi.

Po kolacji zaś, zgodnie z życzeniem brata Armanda, udałem się do czytelni, zapoznać się z aktami procesu heretyczki znanej jako Dziewica Orleańska. Słońce już dawno zaszło i nad klasztorem rozsnuła się szarówka wieczoru, w alejach otoczonych kolumnadą było zaś prawie zupełnie ciemno. Mnisi rozchodzili się z refektarza, niosąc w dłoniach małe lampki oliwne, które oświetlały im drogę. Ja też niosłem swoją, którą po nieszporach podarował mi brat Armand.

Drzwi skryptorium były otwarte, zaś w środku, ku memu zdziwieniu, zastałem brata Jorge de Llorente, który w blasku jednej świecy siedział za swoją ławą bibliotekarza i z całą pewnością czekał na mnie.

– Jesteś, Antonio! – Wstał zza biurka na mój widok. – To są klucze do skryptorium. – Mówiąc to, wręczył mi dwa duże zawieszone na metalowym, nieco zardzewiałym kółku klucze.

Okazały się ciężkie, gdy wziąłem je do ręki, jakby ciężaru dodawała im odpowiedzialność za dopilnowanie wszystkiego jak należy.

– Biblioteka jest otwarta – mówił dalej ojciec Jorge, wskazując na barierkę okalającą schody do podziemi, a za nimi głębiej, pod powierzchnią podłogi skryptorium, pojedyncze drzwi drewniane. – Klucza do niej nie zabieram, ale nie chciałbym, abyście myszkowali na dole po naszych zbiorach. Gdybyście potrzebowali jakiejś księgi, jutro wam ją przygotuję. Nie szukajcie sami, bo i tak nie znajdziecie, nie znając klucza do rozmieszczenia ksiąg – brat bibliotekarz powiedział to upominającym tonem i spojrzał na mnie smutno.

Zastanowił mnie ten smutek w jego oczach.

– My? – zapytałem, rozglądając się po pustym i ciemnym skryptorium.

– Na górze jest Ricardo. I pewnie znów spędzi tu całą noc. Trzecią z rzędu – powiedział brat Jorge z irytacją. – Ten chłopak się wykończy, jak się nie wyśpi. Wcale bym go tu nie wpuszczał, gdyby przeor nie poprosił mnie o to osobiście. Pewnie na prośbę Armanda. A w bibliotece jest Oscar, nowicjusz brata Santiago. Ale on praktycznie mieszka w bibliotece. – Pokręcił z niezadowoleniem głową. – Widzę, że i ty zamierzasz tu przesiadywać. – Popatrzył na mnie z litością, ale zanim zdążyłem mu odpowiedzieć, że to przecież nie zależy ode mnie, dodał: – Ech, wy młodzi! Za moich czasów do obowiązków nowicjusza nie należało przesiadywanie w czytelni po nocach. Armand was do tego zmusza, a nie powinien. Pamiętaj o tym, Antonio. Nie musisz tego robić. – Zajrzał mi w oczy, jakby znał na wylot moje myśli.

Skinąłem głową, ale przecież on i ja doskonale wiedzieliśmy, że patronowi muszę być posłuszny, że z pewnością padre Armand chce dla mnie jak najlepiej, nie robi niczego złego, co byłoby sprzeczne z regułą, zatem nie miałem powodu, aby mu się sprzeciwiać. Prawda była też taka, że nie miałem przede wszystkim odwagi, by mu się sprzeciwić.

– W takim razie pójdę już. – Brat Jorge westchnął. – Akta procesu Joanny d’Arc są na górze w czytelni. Czekają na ciebie. Potem połóż je tutaj, na moim biurku. – Wskazał ręką miejsce, gdzie mam zostawić akta. – Dobranoc, Antonio.

Brat Jorge zapalił swoją lampkę oliwną od płomienia pojedynczej świecy, który następnie zdmuchnął i ruszył w stronę drzwi wyjściowych.

– Dobranoc, padre! – odpowiedziałem za nim.

Patrzyłem, jak krąg złotego światła rzucanego od płomienia lampy oddala się ode mnie, aż znikł za drzwiami skryptorium. Ja także ruszyłem do czytelni. Chciałem jak najszybciej przeczytać akta, by jeszcze wyspać się choć ze dwie godziny przed jutrznią.

Czytelnia była dużym pomieszczeniem, bliźniaczo podobnym do skryptorium, z rzędami ławek po obu stronach kolumn podtrzymujących sklepienie krzyżowo-żebrowe. Niewiele jednak ponad to mogłem zobaczyć w jej wystroju ze względu na ciemności, które w niewielkim stopniu rozpraszała moja lampa oliwna i kilka świec zapalonych dalej przede mną na pulpicie, przy którym ktoś siedział. Jak mniemałem, był to ten nowicjusz, o którym wspomniał brat Jorge. Bibliotekarz położył akta procesu Joanny d’Arc na stoliku tuż obok niego, jakby chciał, żebyśmy się poznali.

Podszedłem do niego i przywitałem się grzecznie, ale on dopiero po dłuższej chwili i z ociąganiem się oderwał wzrok od księgi, którą studiował, i spojrzał na mnie dziwnym, rozgorączkowanym wzrokiem. Jego oczy błyszczały w blasku płomieni świec. Miał wypieki na twarzy i przez chwilę wydawało się, że przypomina sobie, gdzie jest.

– Przepraszam, mówiłeś coś? – zapytał po chwili głosem o czystej, ładnej barwie. – Zaczytałem się – dodał, a na jego twarzy pojawił się blady uśmiech.

Był wzrostu mojego mistrza, a w białej tunice, identycznej jak moja, wyglądał dostojnie.

– Jestem Antonio de Garcia – powtórzyłem, zapalając świece na stojącym obok mojej ławki świeczniku. – Będziemy razem pracować dziś w nocy. – Uśmiechnąłem się i wyciągnąłem dłoń na powitanie.

– Ricardo de Deza. – Uścisnął mi dłoń. – Słyszałem o tobie. Twoim patronem jest czcigodny brat Armand Castellano de Corell! – prawie wykrzyknął jego nazwisko. – Wiesz, jaki zaszczyt cię spotkał?! Na pewno wiesz. Na pewno cieszysz się, że to on. – Oczy Ricarda zdawały się błyszczeć jeszcze bardziej.

Pokiwałem głową, chociaż prawdę mówiąc, nie wiedziałem, że być uczniem brata Armanda to aż taki zaszczyt i dlaczego, ale okazując swoją niewiedzę, nie chciałem wykazać się ignorancją, więc przytaknąłem.

– Twój patron także cię tu przysyła i każe się uczyć? – zagadnąłem.

– Brat Constantino? Nie. – Ricardo uśmiechnął się nieznacznie. – Ale dał mi wolną rękę, jeśli chcę się uczyć. On nie będzie mi w tym przeszkadzał. Nawet mnie zachęcał. Brat Constantino, gdy był nowicjuszem, także uczył się tu po godzinach.

– Myślałem, że padre Torquemada na prośbę mojego mistrza cię tu przysłał… – Zaczynałem się gubić w tym.

– Bo żeby przesiadywać w czytelni i bibliotece po nocach, trzeba mieć zezwolenie przeora – mówił Ricardo. – Dlatego poprosiłem brata Armanda, który będzie miał z nami zajęcia, aby dano mi takie pozwolenie. Przeor się zgodził, widzę, że w twoim przypadku również.

Pomyślałem, że w moim przypadku ja sam się nie prosiłem, żeby tu przesiadywać. Mnie kazano tutaj przyjść. Ale z wolna zaczynałem rozumieć, że Ricardo jest z tych, którzy w imię ambicji, nauki i miłości do książek nigdy mnie nie zrozumieją.

– Pomyśl sobie, Antonio – Ricardo mówił, zapalając się coraz bardziej – cała wiedza współczesnego świata dla nas na wyciągnięcie ręki! Całe to bogactwo, o którym inni mogą tylko marzyć!

Pomyślałem, że faktycznie całe, bo biblioteka jest otwarta, a brat Jorge zostawił nam klucz, ale nic mu nie powiedziałem. Westchnąłem. Po raz pierwszy wówczas przyszło mi do głowy, że to Ricardo, nie ja, powinien być uczniem brata Armanda. Dogadaliby się natychmiast.

Usiadłem w swojej ławce i przyjrzałem się opasłym tomom akt. Zejdzie mi z tym do południa, nie tylko do jutrzni! – pomyślałem ze zgrozą. Jakże wolałbym teraz kłaść się spać w swojej celi, niż przerzucać pożółkłe, pisane blaknącym atramentem strony opatrzone pieczęciami biskupa Cauchona i Trybunału Inkwizycyjnego w Rouen!

– Wybacz mi ciekawość – zagadnął nieśmiało Ricardo, wybijając mnie z rozmyślań – ale gdy brat bibliotekarz przyniósł dla ciebie te księgi, zajrzałem, co to jest. Brat Armand polecił ci przestudiować te akta, czy sam chciałeś? – Znów entuzjazm był w jego oczach.

Sam chciałem! Na Boga, czy mój nocny towarzysz na pewno trwał przy zdrowych zmysłach?! Nabierałem pewności, że Ricardo i ja nigdy się nie zrozumiemy.

– Mój mistrz życzył sobie, abym zapoznał się z tymi aktami – odpowiedziałem zgodnie z prawdą. – Rozmawialiśmy o Joannie d’Arc z przeorem i brat Armand chyba uznał, że powinienem zgłębić tę materię.

– Rozmawiałeś z przeorem o procesie inkwizycyjnym?! – Ricardo znów wykrzyknął te słowa, jakby sam fakt rozmowy z bratem Torquemadą był czymś niezwykłym.

Skinąłem głową.

– Brat Armand musi cię bardzo lubić i cenić, skoro zabiera cię na rozmowy z przeorem. – Oczy Ricarda zrobiły się wielkie i miały dziwny, gorączkowy wyraz. – Musisz być bardzo dobry, Antonio. Z pewnością masz olbrzymią wiedzę i przeor to zauważył. Dlatego zostałeś uczniem samego brata Armanda! Ja prosiłem o to kilka razy, ale przeor mi odmówił. Widocznie muszę się jeszcze wiele uczyć. Także od ciebie, Antonio. Cieszę się, że będziemy razem w nowicjacie. Miałbyś coś przeciwko temu, żebym od czasu do czasu rozmawiał z twoim patronem?

– Oczywiście, że nie – odpowiedziałem.

Ricardo cały promieniał ze szczęścia. Chciałem mu powiedzieć, że to nie było tak, że brat Armand wcale nie zabiera mnie na rozmowy z przeorem, że nie mam pojęcia, dlaczego padre Torquemada powierzył mnie opiece ojca de Corell, i że wcale nie mam tej wiedzy, o której mówił, ale machnąłem ręką. Gorączka w jego oczach, zdradzająca ani chybi objawy uwielbienia dla mojego mistrza, była nie do ugaszenia. Na nic zdałyby się moje zaprzeczenia i sprostowania.

– Myślisz, że czcigodny brat Armand zgodziłby się, abym zapoznał się z aktami procesów Joanny d’Arc, gdybym go o to poprosił? – zapytał Ricardo z nadzieją w oczach. – Oczywiście jak skończysz na nich pracować.

– Myślę, że tak – odpowiedziałem. – Mój mistrz bardzo ceni u innych ambicję i głód wiedzy, więc nie przypuszczam, aby komukolwiek tej wiedzy odmawiał. – Pomyślałem, że brat Armand wolałby u mnie widzieć taki zapał do nauki, jak u Ricarda. – A ty co czytasz? – zagadnąłem go bardziej przez uprzejmość niż z ciekawości.

– Practica officii. – Ricardo spojrzał przelotnie na otwartą księgę i położył na niej dłoń z jakimś nabożeństwem, a potem uśmiechnął się.

– Practica officii – powtórzyłem. – Sprawowanie urzędu. Jakiego?

– Inkwizytora – odpowiedział tak poważnym tonem, jakby chodziło o kogoś mu bliskiego. – Nie znasz tego dzieła? – zapytał zdziwiony.

Pokręciłem przecząco głową. Zaczyna się! – pomyślałem.

– To wybitne dzieło wybitnego umysłu. – Ricardo zapalił się. – Practica officii inquisitionis haereticae pravitatis. Napisał ją Bernard Gui. Ten człowiek już za życia był legendą. Wielkie dzieło i wielka osobowość. Był niezwykle skutecznym inkwizytorem, a metody śledcze opisał w swojej książce. Można ją nazwać podręcznikiem do nauki dla inkwizytorów: obecnych i przyszłych. Musisz to koniecznie przeczytać!

Przytaknąłem, chociaż, rzecz jasna, wcale nie zamierzałem czytać tej książki, a przynajmniej nie z własnej, nieprzymuszonej woli, ale wspominanie o tym Ricardo było bez sensu.

– A dlaczego ty ją czytasz? – zapytałem.

– Bo chcę zostać inkwizytorem. – Ricardo wyprostował się na krześle i zrobił poważną minę.

Zaskoczyła mnie ta odpowiedź! Nie przyszłoby mi do głowy, że siedzący obok mnie zapaleniec może mieć tak sprecyzowane dążenia i realizuje je, co widać po doborze lektury, planowo i z determinacją.

Inkwizytor… To słowo budziło we mnie odrazę i zgrozę. Kojarzyło mi się z szaleńczymi wojnami religijnymi we Francji i paleniem na stosach niewinnych ludzi, uznanych arbitralnie za heretyków. Oczywiście dopuszczałem do siebie myśl, że wielu z nich mogło faktycznie być winnymi herezji, ale z pewnością zdarzały się i fałszywe oskarżenia. Inkwizytorzy rządzili strachem i ogniem. Na szczęście nie było ich zbyt wielu i nie posiadali omnipotencji. Odpowiadali przed biskupami i przed papieżem i poza wydarzeniami w Prowansji ponad dwieście lat temu ich władza stopniowo malała. A teraz Ricardo marzył, by stać się taki jak oni…

– Ale dlaczego? Dlaczego chcesz zostać inkwizytorem? – Teraz i ja także zapaliłem się do rozmowy.

Ricardo uśmiechnął się z dumą.

– Ponieważ uważam to za zaszczyt – odpowiedział wolno, aby każde słowo wybrzmiało echem w pustej czytelni.

Blask świec, który padał na jego twarz, nagle w moich oczach uczynił ją upiorną. Przez chwilę niemal zobaczyłem w jego błyszczącym spojrzeniu płomienie. Nie były to jednak mdłe płomyki świec, ale ognie stosów…

– Ricardo – spróbowałem jeszcze raz ostudzić jego zapał – przecież w Kastylii Inkwizycja nie istnieje.

– Jeszcze nie. – Skinął głową. – Ale kto wie, może za parę lat ustanowią jej trybunały i u nas? Przecież w Aragonii już funkcjonują. A małżeństwo Królowej Izabeli z królem Aragonii, Ferdynandem, doprowadziło do zjednoczenia obu królestw. Może niedługo i u nas pojawią się Święte Urzędy? Zanim zostanę mnichem i wykształcę się na teologa i prawnika, minie kilka lat. Do tego czasu wszystko może się zmienić. – Mówił tak, jakby miał poukładany w głowie konkretny plan. – A nawet jeśli nie, to wyjadę do Aragonii i tam będę orzekał.

Pomyślałem, że takiego zapaleńca nic na świecie nie powstrzyma, i zakończyłem rozmowę. Musiałem przecież przeczytać akta Joanny d’Arc, bo jak wytłumaczyłbym się przed moim mistrzem? Zabraliśmy się więc obaj z Ricardem za lekturę. Ku memu zaskoczeniu, akta czytało się bardzo szybko. Protokoły przesłuchań podejrzanej, choć długie, pisano potoczną łaciną, nie prawniczą. W miarę czytania zastanawiałem się, czym zasłużyła sobie ta biedna dziewczyna na taką mękę? Gdzie jej wina? To znów przyznawałem rację sędziom. I tak na zmianę. Gdy dobrnąłem do końca procesu rehabilitacyjnego, uznałem, że wbrew temu, co powiedział przeor, papież miał rację, polecając ją uniewinnić. Ja w każdym razie wierzyłem w jej niewinność. Tylko jak miałem powiedzieć o tym mojemu mistrzowi? Bo byłem przekonany, że podziela on stanowisko przeora.

Biły dzwony na jutrznię, gdy skończyłem czytać. I muszę przyznać, że lektura mnie wciągnęła. Ricardo siedział obok mnie całą noc, całkowicie pochłonięty podręcznikiem Bernarda Gui. Zamknąłem akta i wstałem z krzesła. Za oknami świtało, a wschodnie niebo zrobiło się różowawe. Zbliżał się wschód słońca. Zgasiłem świece na stojącym obok mojej ławki świeczniku.

– Ricardo, wzywają na jutrznię. – Zbierałem się do wyjścia.

– Idź, idź – powiedział pod nosem i od niechcenia mój nocny towarzysz.

– Ricardo! Jutrznia! – powtórzyłem głośniej.

Ale on tylko machnął ręką. Zostawiłem mu więc klucze do skryptorium, a sam zbiegłem na dół po kręconych schodach. Położyłem akta na biurku ojca Jorgego, jak prosił. Idąc ku wyjściu, zauważyłem, że drzwi do biblioteki są otwarte. Pewnie Oscar cały czas tam przebywał. W ciągu nocy nie słyszałem jednak, aby ktokolwiek chodził na dole po skryptorium, także ja i Ricardo nie ruszaliśmy się ze swoich miejsc. Więc Oscar nie wyszedł z podziemi nawet na chwilę, tak był zaczytany. Kolejny dziwak! – pomyślałem. Nie miałem jednak czasu dłużej się nad tym zastanawiać. Pobiegłem na wezwanie dzwonów.

Na zewnątrz było chłodno, mnisi z wolna zbierali się na dziedzińcu. Biły dzwony: na drewnianej, z wyglądu dość starej dzwonnicy, która stała z boku, niedaleko wejścia do kościoła, oraz sygnaturka na kościelnej wieży.

Odnalazłem brata Jorgego i powiedziałem mu, że Ricardo i Oscar są jeszcze w czytelni. Bibliotekarz skrzywił się, gdy to usłyszał, ale nic nie powiedział, tylko skinął głową. Chyba nie miał dziś najlepszego nastroju i uznałem, że najrozsądniej będzie nie wnikać głębiej w tę sprawę. Zastanawiałem się, dlaczego tak się przejmuje mną i Ricardem, czemu tak bulwersuje go fakt, że mistrz mój kazał mi się uczyć. Musiało być jakieś wytłumaczenie jego zachowania.

Brat Armand także zszedł na dziedziniec i gdy krawędź słońca pojawiła się nad horyzontem, weszliśmy wszyscy do kościoła na modlitwę. Dołączył do nas również Ricardo, chociaż bałem się, że nie przyjdzie. Zdążył w ostatniej chwili. Już przeor miał zaintonować hymn, gdy Ricardo wbiegł do kościoła, z tymi samymi wypiekami na twarzy, które miał nad lekturą i z tym samym rozgorączkowanym spojrzeniem, pełnym entuzjazmu i zapału. Ukłonił się przed przeorem, ale ten, zamiast go skarcić, popatrzył nań ciekawie. Bez wątpienia wiedział, że Ricardo całe noce spędza nad książkami, być może wiedział nad jakimi, i milcząco zaaprobował tym samym taką postawę. Oscar zaś nie pojawił się w ogóle.

Odśpiewaliśmy hymn i zaczęło się nabożeństwo jutrzni. Po tych trzech dniach w klasztorze zdążyłem już polubić je bardziej niż inne. Świat budzi się ze snu, pierzchają ciemności nocy, a z nimi wszelkie nocne widziadła i koszmary, co siały niepokój w duszy. Ławki mojego mistrza i moja są pod wschodnią ścianą nawy głównej i w czasie jutrzni wschodzące słońce powoli zagląda w okna po naszej prawej stronie kościoła i ozdabia przeciwległą ścianę kolorowymi plamami światła, które przechodzi przez szybki witraży. Surowe i zimne wnętrze wypełnia się naraz ciepłym, wielobarwnym blaskiem nowych nadziei rodzącego się dnia. Wesołe światło zdaje się wlewać w nasze dusze i rozjaśniać je kojącym światłem samego Boga, którego chwalimy pieśnią. To najpiękniejszy moment dnia. Bez wątpienia architekt przemyślał pod tym względem usytuowanie kościoła i zrezygnował z dość częstego zorientowania ołtarza na wschód.

– Przeczytałeś akta? – mistrz zapytał mnie, gdy wychodziliśmy z kościoła.

– Tak, padre.

– Dobrze. – Skinął głową. – W ciągu dnia będę zajęty. Porozmawiamy o tym wieczorem, po kolacji. Gdyby mnie ktoś szukał, będę w szpitalu.

– Mógłbym iść z tobą, ojcze? – zapytałem, bo wizyta w szpitalu wydała mi się bardzo ciekawa.

– Zabrałbym cię, Antonio, ale nie jesteś jeszcze nowicjuszem. – W głosie mistrza słyszałem, że naprawdę chciałby to zrobić. – Nie mogę cię narażać. Możesz się przecież rozmyślić i wrócić do domu rodzinnego.

– Ale ja bardzo chcę się narażać – zapewniłem go.

– Bez dyskusji. – Brat Armand podniósł dłoń, abym zamilknął.

Jego oblicze stało się chmurne. Zmarszczył czoło.

– Tak, ojcze – odpowiedziałem cicho i z pokorą.

Mistrz mój odszedł w stronę swojej celi, ja zostałem w alejce obok fontanny. Patrzyłem za nim.

– Ja nie mogę się rozmyślić… – powiedziałem do siebie.

4 czerwca

Tak, jak powiedział brat Armand, nie zabrał mnie ze sobą do szpitala. A ponieważ nie bardzo miałem co ze sobą zrobić, w związku z tym włóczyłem się trochę po opactwie, by poznać się z pozostałymi mnichami i nowicjuszami.

Wszystkie dni w klasztorze wyglądają podobnie. Około godziny czwartej trzydzieści rankiem bijące dzwony wzywają wszystkich na jutrznię, która rozpoczyna się równo o wschodzie słońca. Zaraz po niej jest pryma, pierwsze, a w zasadzie drugie nabożeństwo dnia. Po niej, o piątej trzydzieści mniej więcej, rozpoczyna się msza święta i dziękczynienie. Potem odmawiamy tercję. Następnie rozchodzimy się do swoich cel, a bracia odpowiedzialni za przygotowanie posiłków idą do refektarza i kuchni. Za około godzinę jemy śniadanie. Reguła świętego Augustyna nakazuje nam spożywać posiłki w ciszy. Nie wolno nam rozmawiać ze sobą, a jedynie przeor może postanowić, że jeden z nas będzie na głos czytał święte teksty.

Po śniadaniu jest czas na pracę lub naukę lub pomoc innym braciom w ich obowiązkach. Zauważyłem, że każdy z braci w klasztorze ma wyznaczone jakieś zajęcie, czymś się trudni, więc po posiłku każdy rozchodzi się do swoich zajęć. Nowicjusze, Juan i Alejandro, którego jeszcze nie poznałem, pomagali dziś w skryptorium i bibliotece. Tylko ja i Ricardo nie mieliśmy co ze sobą zrobić, to znaczy Ricardo zaraz po śniadaniu pognał prosto do czytelni, zapewne aby dokończyć lekturę Practica officii.

W południe bijący dzwon wzywa wszystkich na Anioł Pański, a po nim na nabożeństwo zwane sekstą. Ponieważ obiad jest już przygotowany, z kościoła idziemy prosto do refektarza. Po obiedzie znów jest czas na pracę lub naukę. O osiemnastej idziemy na krótkie nabożeństwo – nonę. Po niej do zachodu słońca jest czas wolny, który każdy spędza, jak chce. O zachodzie słońca zaś biją dzwony na nieszpór, nabożeństwo nieco podobne do jutrzni. Następnie jest kolacja i ostatnia modlitwa dnia, czyli kompleta. Po niej rozpoczyna się silentium, czyli cisza nocy, którą Ricardo regularnie spędza w czytelni. Jest to czas na odpoczynek, kontemplację i modlitwę.

Ponieważ brat Armand poszedł do szpitala, zajrzałem do kościoła, by podziwiać tam cuda, jakie wykuto w kamieniu. Usiadłem w swojej ławce w pełnym snopów światła wnętrzu. Przez środek nawy głównej biegnie w stronę ołtarza wąskie przejście pomiędzy ławkami. Nie ma kolumn podpierających sklepienie o wielu żebrach. A ponieważ ściany zdobi mnóstwo okien i galeryjek wysoko w górze, budowniczowie zaplanowali las łuków przyporowych na zewnątrz kościoła, które dźwigają ciężar ścian, a nade wszystko sklepienia. Na suficie na skrzyżowaniu żeber znajdują się przepiękne zworniki o przeróżnych kształtach: kul, sopli i stożków, ozdobione wykutymi w kamieniu ornamentami o kształcie liści winorośli, pędów roślinnych, kwiatów, płatków róż, czasem twarzy małych aniołków.

Na ołtarzu stoi krzyż Pański, a cierpiący straszliwe męki Chrystus spogląda na nas łagodnie na krótko przed swą śmiercią. Święty Krzyż. Santa Cruz. Poza figurą krzyża i stołem ofiarnym oraz niewielką amboną zawieszoną u góry po lewej stronie na ołtarzu nie ma żadnych innych ozdób. Poza jedną… Są nią witraże. Prezbiterium tworzą w zasadzie same okna – wąskie, biegnące niemal od podłogi do żeber sklepienia. Jedno przy drugim, oddzielone wąskimi, może dziesięciocentymetrowymi kawałkami ścian, okalają święty krzyż bajecznymi kolorami. Światło, które przez nie wpada, mami oczy tak niezliczoną ilością barw, że ścian prezbiterium w zasadzie w ogóle nie widać. Wszystko powlekają kolorowe plamy, w których święci opowiadają swoje dzieje. Okien apsydy jest trzynaście. Każdy z witraży zaś poświęcono jednemu z apostołów, a trzynasty, umieszczony centralnie, opowiada historie z życia Jezusa. Są przepiękne, cudowne i odbierały mi mowę z zachwytu. To dlatego na zewnątrz prezbiterium tak wiele przypór musi dźwigać ciężar sklepienia, ale za to widok – i to z obu stron – jest oszałamiający!

– To arcydzieło – odezwał się za moimi plecami czyjś głos.

Odwróciłem się. Był to mnich, którego znałem z widzenia z nabożeństw. To on dzwonił co rano na jutrznię i na każdą inną modlitwę. Pochyliłem przed nim głowę i przedstawiłem się.

– Nazywam się Constantino Veliger de Vargas. – Mnich uścisnął mnie życzliwie. – Opiekuję się kościołem, jak może zauważyłeś, daję znak do modlitwy, organizuję życie sakralne w klasztorze. – Uśmiechnął się.

Był w wieku mojego mistrza, ale włosy ścinał krótko. W niebieskich jego oczach była jakaś tęsknota, niezaspokojona, ale tęsknota pozbawiona złudzeń, która nie czyni już nieszczęśliwym. Zdumiało mnie to.

– Jesteś uczniem czcigodnego brata Armanda? – ojciec Constantino z szacunkiem, dotąd niespotkanym w klasztorze, wymówił imię mego patrona.

– Tak – odpowiedziałem.

Uśmiechnął się. Miał w sobie wiele godności i dumy, ale się nie wywyższał. Przeciwnie, jego twarz jaśniała dobrocią i życzliwością.

– To wspaniały mentor – przerwał milczenie brat Constantino. – Wiele cię nauczy. Korzystaj z tej wiedzy, bo tylko wiedza zaprowadzi cię do wielkich rzeczy, Antonio. A przecież wszyscy chcemy dojść do wielkich rzeczy, prawda? – Spojrzał na mnie dziwnym, tajemniczym wzrokiem i odniosłem wrażenie, że coś kryje się za tymi słowami.

Przypominał mi brata Armanda z tą żądzą wiedzy i wiarą w naukę. Pomyślałem, że świetnie dobrali się z Ricardem, chociaż u tego ostatniego żądza wiedzy przypominała raczej obsesję niż tylko ambicję.

– Tak, padre – odpowiedziałem. – Dobrze znasz mego mistrza? – zapytałem, mając nadzieję dowiedzieć się czegoś więcej o tym, co wydawało mi się, że ukrywa.

Odniosłem naraz wrażenie, że klasztor ten pełen jest tajemnic, które każdy z braci skrywa głęboko w sobie. Tajemnic, które często dotyczą brata Armanda. Tajemnic, które bardzo chciałbym poznać…

– Znam go od wielu lat. – Brat Constantino odwrócił twarz, tak że nie widziałem jego oczu. – Byłem już nowicjuszem półtora roku, kiedy tu przybył. On i brat Alvaro. Zjawili się prawie jednocześnie i bardzo zaprzyjaźnili. Razem chodziliśmy na zajęcia. Ale nie przyjaźniliśmy się, jak on z Alvarem. Może tak by się stało, ale Armanda w opiekę wziął sam Torquemada. Wówczas twój patron nie miał już czasu na przyjaźnie, choć obaj całe dnie nadal spędzaliśmy w bibliotece. Potem Armand wyjechał na studia, ja po nim również. Nasze drogi rozeszły się całkowicie – zakończył z goryczą w głosie, która nie wiedziałem, skąd się brała.

– Mój mistrz wyjechał na studia pierwszy, padre? – Coś mi się nie zgadzało. – Przecież był młodszy od ciebie, później zaczął nowicjat.

Brat Constantino popatrzył na mnie pobłażliwie, a za cieniem spowijającym jego spojrzenie kryła się, i byłem o tym przekonany, jakaś tajemnica. Mroczna i smutna. Taka, o której lepiej jest nie wspominać…

– Tak zdecydował przeor – powiedział sucho brat Constantino. – Zresztą, jakie to miało znaczenie? Po powrocie brata Armanda założyliśmy Szpital Świętego Krzyża i leprozorium, w którym we trzech, z bratem Alvarem, pracujemy. I to cała historia.

– Jesteś, ojcze, lekarzem? – zapytałem, będąc pewny, że nie powiedział mi wszystkiego.

Skinął w odpowiedzi głową.

– Podobno macie w szpitalu epidemię tyfusu? – Spragniony byłem wieści, bo szpital wydawał mi się ciekawym miejscem, o niebo ciekawszym niż te mury.

– Brat Armand nie zabrał cię tam jeszcze? – Padre Constantino uśmiechnął się, ale uśmiech zaraz znikł z jego twarzy. – Owszem. Są przypadki tyfusu plamistego i moim zdaniem trzeba powiadomić władze miasta, że grozi nam epidemia – powiedział poważnie. – Brat Armand nie rozumie i upiera się… – Przerwał w pół zdania. – Nie zawracaj sobie tym głowy, Antonio – dodał zaraz. – Pewnie twój mistrz ma rację, a ja się mylę. – Odwrócił wzrok tak samo jak wtedy, gdy mówił o przyjeździe brata Armanda do klasztoru, dawno temu. – Na pewno już ci o tym mówił, skoro pytasz.

– Mistrz niczego nie chciał mi powiedzieć o tyfusie – powiedziałem trochę z wyrzutem, może niepotrzebnym. – I chyba zasmuca go ta epidemia. Widziałem to w jego oczach.

Brat Constantino spojrzał na mnie uważnie.

– Zasmuca go, ale nie ta epidemia – powiedział prawie szeptem, akcentując słowo „ta”.

– A która? – zapytałem z ciekawością.

Brat Constantino nic nie odpowiedział. Patrzył w bok i chyba nad czymś się zastanawiał. Długo. A potem zaczął mówić:

– Twój patron przeżył w przeszłości straszną rzecz. Straszną. Miało to związek z wielką epidemią tyfusu w Toledo wiele lat temu. I dlatego teraz nie chce zauważyć, że grozi nam nowa epidemia. Nie chce dostrzegać przypadków tyfusu, bo przypomina mu się… – Zawahał się i spojrzał na mnie. – Nie powinienem ci o tym mówić, Antonio. Poczekaj, aż opowie ci to brat Armand.

Słuchałem opowieści brata Constantino z wypiekami na twarzy. Skarciłem się także w duchu za wszelkie złe myśli o moim mistrzu, obiecując sobie solennie poprawę.

– Ty też pochodzisz, ojcze, z Toledo? – Pomyślałem, że może tą drogą dowiem się czegoś o owej strasznej rzeczy, którą przeżył mój mistrz.

– Nie. – Podeszliśmy do wyjścia z kościoła. – Ja przyjechałem z Madrytu. Ale o epidemii w Toledo słyszeliśmy, aż za dobrze. Cały kraj patrzył wtedy na zamknięte bramy stolicy i modlił się o zmiłowanie. Miałem wtedy dziesięć lat i też się modliłem.

Wyszliśmy przed kościół na zalany przedpołudniowym słońcem dziedziniec. Woda w fontannie szemrała coś tajemniczego. Nie jestem nawet w stanie opisać, jak bardzo zaciekawił mnie brat Constantino swoją mocno fragmentaryczną opowieścią! Chciałem mu zadać masę pytań, ale wiedziałem też, że nie wypadało mi go wypytywać o szczegóły z prywatnego życia mojego patrona i w dodatku za jego plecami. To byłby grzech obmowy, a tego chciałem uniknąć.

Ukłoniłem się bratu Constantinowi i grzecznie odszedłem w stronę swojej celi. Z zupełnie innym nastawieniem szedłem na spotkanie z moim mistrzem.

Brat Armand nie pojawił się na modlitwie Anioł Pański. Nie było go też na obiedzie. Podobnie jak brata Alvaro. Bez wątpienia zatrzymała ich sytuacja w szpitalu. A i padre Constantino – takie odniosłem wrażenie – wrócił do opactwa tylko ze względu na obowiązki w kościele.

Po obiedzie podszedł do mnie Juan, nowicjusz brata Alvaro.

– Witaj – powiedział z uśmiechem, gdy wyszliśmy z refektarza. – Wreszcie mam wolne popołudnie. Mój mistrz jest w szpitalu, nie chciał mojej asysty, brat Armand nie zadał niczego do czytania, więc możemy nareszcie bliżej się poznać.

Uśmiechnąłem się do niego również.

– A często brat Armand zadaje pracę do nauki? – zapytałem z żartem i zastanawiałem się, czy chcę znać odpowiedź.

– Nie. – Juan pokręcił przecząco głową. – Pewnie ciebie będzie trochę bardziej męczył, ale da się przeżyć. Przyzwyczaisz się. Lata nowicjatu szybko zlecą i pewnie wyślą cię na studia. Nie każdy jest taki jak Ricardo i Oscar – dodał z lekką ironią w głosie.

– Oscar – powtórzyłem. – Jeszcze go nie poznałem. – Rozejrzałem się wśród wychodzących z refektarza braci.

– Bo Oscar jest jak cień – roześmiał się Juan. – Blady, chudy, mało je, prawie nie sypia i w zasadzie rzadko kiedy wychodzi na światło dzienne.

– Żartujesz, prawda? – także się roześmiałem.

Nie wydawało mi się możliwe, aby ktoś taki mógł w ogóle funkcjonować w klasztorze.

– Ani trochę. – Juan nadal był rozbawiony. – Oscar Siliceo de Garrido jest nowicjuszem ponad rok u brata Santiago de Montilla, drugiego bibliotekarza. Jeśli Ricardo spędza większość czasu nad książkami, to Oscar spędza nad nimi cały swój czas, dosłownie. Przesiaduje w bibliotece dniami i nocami, czasem zabiera książki do swojej celi i siedzi nad nimi długo w noc. Jeśli się dobrze wychylisz z zachodniego okna, to zobaczysz okno jego celi, niedaleko naszego segmentu. My jesteśmy na rogu, dalej obok nas w stronę furty jest segment, w którym na górze mieszka brat Jorge de Llorente, a na parterze jego nowicjusz, Alejandro, a za nimi segment padre Santiago i cela na dole należąca właśnie do Oscara. W ostatnim segmencie na rogu alejki prowadzącej do furty mieszka brat José, ale jego musiałeś już poznać.

Kiwnąłem głową.

– Muszę wstąpić do mojej celi – mówił dalej Juan. – Zabiorę dwie książki i pójdziemy do skryptorium. Tam poznasz Alejandra i Oscara.

Zgodziłem się. Alejką obok kościoła i dzwonnicy poszliśmy do naszego segmentu. Cela Juana jest pod względem umeblowania bardzo podobna do mojej, ale widać, że ktoś mieszka w niej o wiele dłużej niż ja w swojej. Na regałach stoi pełno książek i wystruganych z drewna figurek. Gdy weszliśmy, na biurku leżały rozrzucone kartki, częściowo zapisane, i pióra gęsie w nieładzie.

Juan zabrał naszykowane na regale dwie książki i wyszliśmy na zewnątrz. Było piękne, upalne popołudnie, bezwietrzne, duszne zapachem róż, błękitne bezchmurnym niebem. Klasztor wydał mi się zamkniętym, oderwanym od rzeczywistości światem, w którym czas zatrzymał się na jedno słoneczne popołudnie.

Szliśmy z Juanem wzdłuż dormitorium.

– To segment padre Constantina. – Wskazał na budynek graniczący z celami brata Armanda i brata Alvaro. – Poznałeś go, to brat, który wzywa na modlitwę. Jest bardzo mądry, ale się z tym nie obnosi. Pracuję z nim czasem w szpitalu. Jest zawsze życzliwy i chętny do pomocy – mówił szybko Juan. – Ale trudno się z nim rozmawia o rzeczach poza pracą. Jest strasznie skryty. O sobie nic nie mówi i nie wiem, czy ktokolwiek w klasztorze tak naprawdę go zna. A na dole w celi na parterze mieszka Ricardo. Przyjechał kilka dni przed tobą. Twojego mistrza zauważył już pierwszego dnia i od razu poszedł do brata Torquemady prosić o jego patronat. Ale stało się inaczej. Może brat Armand nie chciał? – Juan wzruszył ramionami. – Podobno nie miał dotąd jeszcze żadnego nowicjusza w opiece – powiedział konspiracyjnie. – Ale nikt nie wie dlaczego. Może przez to, że nas wszystkich uczy i w zasadzie bardzo dużo czasu z nim spędzamy. Pewnie nie miał dotąd kiedy zajmować się uczniem.

Na chwilę zapadła cisza, a ja mimowolnie przypomniałem sobie ową tajemniczą epidemię tyfusu w Toledo, która miała mieć wielki wpływ na brata Armanda, o której opowiadał brat Constantino.

– A tu – Juan wskazał pierwsze piętro segmentu graniczącego z celami Ricarda i padre de Vargas – tu mieszka brat Domingo de Vivera. Najstarszy z braci w klasztorze. Ma siedemdziesiąt cztery lata i już nie przydziela się mu nowicjuszy. Cela pod nim na parterze jest pusta. Brat Domingo w swoim życiu aż dwadzieścia razy odbywał pieszo pielgrzymkę do Santiago de Compostela. Jest bardzo pobożny. Zobaczysz go często w kościele pomiędzy modlitwami. Rzadko z kimś rozmawia, bo, jak twierdzi, nie interesują go już sprawy doczesne. Czasem może ci coś doradzić w naprawdę ważnej sprawie. Ale nie zawracaj mu głowy zbyt często.

Santiago de Compostela. Najsłynniejsze sanktuarium Europy, do którego pielgrzymują co roku tłumy wiernych. Miejsce złożenia doczesnych szczątków świętego Jakuba Większego, apostoła, oraz dwóch jego uczniów. Uważa się, że każdy chrześcijanin powinien choć raz w życiu odbyć pielgrzymkę do Santiago de Compostela. W całej Hiszpanii, a ponoć i w całej Europie, drogi prowadzące do tego sanktuarium oznaczone są symbolem muszli przegrzebka, w które podobno odziany był święty Jakub, kiedy wynurzył się z morza opodal Santiago de Compostela podczas bitwy Hiszpanów z Arabami o dominację nad tą ziemią. Jego pojawienie się przesądziło o zwycięstwie Hiszpanów i w podzięce za ten cud postawiono tuż nad brzegiem niewielkie sanktuarium, w którym następnie złożono szczątki świętego. Kościół potem rozbudowywano i dziś jest to, jak mówią, wielkie sanktuarium. Szlak oznakowany muszlami nosi nazwę Camino de Santiago. Wzdłuż całej takiej drogi są domy, gdzie pielgrzym otrzyma za darmo dach nad głową i posiłek. Znakiem rozpoznawczym pielgrzyma jest muszla przegrzebka. Mój ojciec przed moim przybyciem do Santa Cruz surowo przykazał mi odbycie takiej pielgrzymki, jeśli tylko przeor i moje obowiązki w klasztorze na to pozwolą. Dla ojca była to w moim przypadku sprawa honoru. Nie muszę chyba pisać, że tak jak wstąpienie do klasztoru nie było moim marzeniem, tak wcale wizja odbycia wielomiesięcznej pieszej wędrówki do odległego i całkowicie dla mnie obcego miejsca także nie była szczytem moich marzeń i nie rozpalała mojej wyobraźni. Liczyłem na to, że mnisi poprzez złożenie ślubów nie muszą już uczestniczyć w tego typu wycieczkach, a tu okazuje się, że nie tylko jest to w dobrym tonie, ale że niektórzy robili to już wiele razy!

W skryptorium panował cień, bo słońce z wolna chyliło się ku zachodowi, zaś wschodnie okna pogrążone były w cieniach późnego popołudnia. Kilku mnichów, kopistów, zajmowało się swoją pracą i wcale nie zainteresowali się, gdy weszliśmy.

Brat Jorge siedział za swoją ławą zawalony stosem różnych książek. Na chwilę podniósł wzrok na dźwięk naszych kroków, ale zaraz powrócił do swojego zajęcia.

– Ricardo jest na górze – rzucił krótko brat bibliotekarz. – Jeśli go szukacie. – Nawet nie oderwał wzroku od ksiąg.

– Nie. Nie szukamy go. – Juan uśmiechnął się. – Jest może Alejandro? – zapytał, odkładając na ławę przyniesione książki.

Brat Jorge zdawał się nie usłyszeć tego pytania, bo spojrzał na mnie uważnie.

– Armand znów zlecił ci jakąś lekturę? – rzucił oschle.

Zauważyłem, że nie poprzedzał imienia mego mistrza słowem „brat” lub „padre”, a nazywał go tylko z imienia, tak, jak się mówi do nowicjuszy. I może mi się wydawało, ale było to cokolwiek niegrzeczne.

– Nie, ojcze – odpowiedziałem. – Mistrz dał mi wolne popołudnie.

Wbrew moim oczekiwaniom brata Jorgego wcale nie usatysfakcjonowała moja odpowiedź. Mruknął pod nosem coś niezrozumiałego, ale pewien byłem, że o bracie Armandzie, i wrócił do swej pracy.

– Alejandro jest w bibliotece na dolnym poziomie – bibliotekarz teraz dopiero odpowiedział na pytanie Juana, kolejny raz nie odrywając wzroku znad ksiąg.

– Chodźmy. – Juan pociągnął mnie za sobą schodami w dół.

Po przejściu kilkunastu kamiennych stopni w dół stanęliśmy na wysokości górnego poziomu biblioteki i przez otwarte szeroko drzwi udało mi się jedynie zerknąć do wnętrza na las stojących w dwóch rzędach wysokich, drewnianych regałów, jeden za drugim, wypełnionych po brzegi książkami. Zeszliśmy z Juanem jedno piętro niżej, na najniższy poziom biblioteki. Pomieszczenie było bliźniaczo podobne do tego na górze, tak samo bogato oświetlone świecami, których niezliczona ilość zatknięta była na wielu świecznikach stojących na podłodze w różnych miejscach tej olbrzymiej sali. Sklepienie dźwigały grube, okrągłe w przekroju kolumny, stojące pomiędzy ciężkimi, zrobionymi z ciemnego drewna regałami. Nie mam pojęcia, ile ich było i ile mogło być ksiąg na regałach zgromadzonych, ale nigdy jeszcze czegoś takiego nie widziałem.

– Biblioteka… – powiedział powoli Juan. – Każdy, kto pierwszy raz staje na jej progu, traci oddech z zachwytu. – Uśmiechnął się.

Czułem dokładnie to samo w tamtej chwili. W tej wielkiej sali byłem maleńkim pyłkiem świata, co narodził się i przeminie dość szybko, ale księgi stojące na regałach, a nade wszystko wiedza, już kilkusetletnia, w nich zamknięta trwać będą długo po mnie. Być może to skłaniało mego mistrza do zdobywania tej wiedzy. Być może to pierwsze wrażenie, którego się nie spodziewałem, odmieni także mnie?…

Ruszyliśmy z Juanem przez bibliotekę wzdłuż głównego przejścia. Zadzierałem wysoko głowę i przyglądałem się z zachwytem księgom spoglądającym na nas z wysokości ostatnich półek. Obok niektórych regałów stały niewysokie drabinki. Zaś pod wszystkimi ścianami sali także ustawiono regały z książkami, jako że pomieszczenia biblioteki nie miały okien i można było zagospodarować także i tę powierzchnię. Powietrze pachniało starym papierem, kurzem, co wirował w drgającym blasku świec, woskiem i skórą, w którą większość ksiąg była oprawiona. Pachniało też starym drewnem i impregnatem, którym trzeba było regały co jakiś czas konserwować.

Przy którymś z nich spotkaliśmy nareszcie nowicjusza brata Jorgego, który zajęty był zdejmowaniem ksiąg z półki i układaniem na niej innych. Bardzo sprawnie poruszał się po jednej z drabinek, aby sięgnąć do górnych półek. Na nasz widok uśmiechnął się szczerze i zszedł na dół.

– Wreszcie mogę cię poznać! – Uścisnął mnie z całych sił. – Cały klasztor o tobie mówi! Nazywam się Alejandro. W całości to brzmi tak: Alejandro Silva de Sarmiento. – Roześmiał się. – Powoli kończę już nowicjat.

Przedstawiłem się mojemu rozmówcy, który nie przestawał się uśmiechać. Mógł być ode mnie starszy o dwa lata, może trzy. Miał ciemniejszą karnację niż ja i Juan i, co mnie najbardziej zdziwiło, nosił dłuższe, kręcone włosy, sięgające mu za ucho. Były czarne jak smoła i otaczały mu twarz burzą niesfornych loków. Był wysoki i szczupły, a przez wzrost wydawał się jeszcze szczuplejszy.

– Dlaczego cały klasztor o mnie mówi? – zapytałem.

– No, jak to: dlaczego?! – Alejandro mówił z entuzjazmem. – Bo jesteś pierwszym uczniem Wielkiego Armanda! – zaakcentował dwa ostatnie słowa. – Jedynym, jakiego miał. Każdy z mnichów miał dotąd jakiegoś ucznia, oprócz Armanda. Przeor go wyróżnia, co wielu z nas się nie podoba, bo reguła świętego Augustyna mówi, że wszyscy bracia w zakonie, nawet przeor, jesteśmy sobie równi. – Zauważyłem, że Alejandro wzorem swego patrona nazywa mego mistrza jedynie z imienia.

– Brat Armand nie jest lubiany w klasztorze? – zapytałem nieśmiało.

Alejandro i Juan spojrzeli po sobie tajemniczo.

– Cóż… – zaczął Juan. – Nie to, że nie jest lubiany…

– Nie wszyscy go lubią – dokończył pewnie Alejandro. – Jest wyniosły i bardzo pewny siebie. Torquemada darzy go czymś więcej niż tylko przyjaźnią. On go podziwia. Kombinują coś we dwóch. Ciągle ich widzę, jak spacerują wieczorami po dziedzińcu i o czymś rozmawiają półgłosem. W sekrecie. Przeor Armandowi pozwala na wszystko! – wykrzyknął. – Najpierw szpital, potem leprozorium. Co dalej?

– Przecież szpital jest dobrodziejstwem! – broniłem brata Armanda, bo wydawało mi się, że to, o czym mówił Alejandro, to zwykłe uprzedzenia.

– Oczywiście, że tak – zaczął Juan. – Ale gdyby z takim pomysłem zgłosił się do przeora którykolwiek z mnichów poza twoim patronem, padre Torquemada nigdy by się nie zgodził. A bratu Armandowi pozwolił. Antonio, nasza reguła zezwala nam na opuszczanie murów klasztornych tylko w wyjątkowych sytuacjach i zawsze w towarzystwie innych mnichów. A Armand nie dość, że swobodnie opuszcza klasztor, kiedy chce, to jeszcze wychodzi bez asysty. – Juan mówił o wiele ciszej, może przez to, żeby go nikt nie usłyszał, bo w końcu jego patron jest serdecznym przyjacielem mego mistrza. – Ja nic nie mam do pracy w szpitalu. Uważam, że jest potrzebna. W końcu brat Alvaro i ja także tam pracujemy, ale my przynajmniej staramy się przestrzegać nakazu asysty.

– Chodzi o to – podjął temat Alejandro – że Armand lekceważy prawa i zasady naszego zakonu. Nie wszystkie, ale jednak. Normalnie każdy inny mnich byłby przez Torquemadę ukarany, ale nie Armand. To rodzi konflikty i niechęć do niego. Bo właściwie dlaczego przeor go wyróżnia?

Wzruszyłem ramionami.

– Nie mam pojęcia – powiedziałem. – Nawet nie wiem, że go wyróżnia.

– To nie słyszałeś jeszcze tej historii?! – Alejandro prawie krzyknął. – Jak to możliwe, że nikt ci jej jeszcze nie powiedział? Nawet nie wiesz, z kim będziesz przez najbliższe lata spędzał mnóstwo czasu!

Zastanowiłem się, czy na pewno chcę poznać tę historię. I drażnił mnie sposób, w jaki Alejandro wyrażał się o moim mistrzu. Bez względu na to, czy go lubił czy nie, nie powinien tak o nim mówić.

– Nie chcę tego słuchać. – Zamierzałem wrócić do swojej celi, ale Juan chwycił mnie za ramię, zatrzymując na miejscu.

– Powinieneś to usłyszeć. – Przestał się uśmiechać. – Bo nie wiesz, z kim masz do czynienia. I nikt inny w klasztorze ci tego nie opowie, bo nikt nie przejmuje się twoim losem. Będą tylko patrzeć.

Zrobiło mi się zimno. Juan mówił tak, jakby moim patronem był sam Lucyfer, nie człowiek.

Usiedliśmy na podłodze pomiędzy regałami i Alejandro zaczął swoją opowieść o niebo bardziej stonowanym głosem, ku mej pociesze:

– Armand był ostatnim i jedynym dziedzicem największego majątku Kastylii. Większego niż skarbiec królewski. Wniósł go cały w posagu do dóbr klasztornych Santa Cruz. Kiedy tu przybył, miał, zdaje się, szesnaście lat i przeor, którym wtedy również był Tomás de Torquemada, oddał go pod patronat mojego mistrza, brata Jorgego. I na początku wszystko układało się dobrze. Aż Armand zaczął przepadać na całe dnie w bibliotece. Spędzał nad książkami każdą wolną chwilę. Przestał przebywać z patronem. Nawet opuszczał nabożeństwa. Brat Jorge zwracał mu uwagę, karcił, chciał nawet ukarać, ale przeor mu zabronił. Armand stawał się coraz bardziej arogancki i zuchwały, kłócił się z patronem, aż w końcu doszło do otwartego konfliktu zaledwie w trzecim miesiącu jego nowicjatu! Brat Jorge któregoś dnia zwrócił się do przeora, aby upomniał Armanda. Ale przeor wezwał do siebie Armanda i pochwalił go za ambicję i żądzę wiedzy, jaką wykazuje, studiując księgi. Obiecał mu studia w Bolonii. W niecały miesiąc później, na specjalne życzenie Torquemady, Armand złożył śluby zakonne. Cztery miesiące po wstąpieniu w nowicjat! A za chwilę wyjechał na studia, najpierw do Salamanki, potem do Bolonii. Nie było go w Santa Cruz dziewięć lat i nikomu jeszcze Torquemada nie pozwolił wyjechać na tak długo. Nikomu nie opłacił nauki na tylu kierunkach i na dwóch uniwersytetach. I nadal traktuje go wyjątkowo. Jakby coś wobec niego zamierzał… Armand z bratem Jorge w zasadzie nie rozmawiają i wiem, że mój mistrz nieszczególnie lubi twojego patrona. Ja na początku byłem zafascynowany nim, jego wiedzą, ale dość szybko zmieniłem zdanie. – Alejandro przerwał na chwilę swoją opowieść, której słuchałem trochę nie dowierzając, chociaż intuicja mówiła mi, że może być prawdziwa.

– A co się dzieje na wykładach? – zapytałem.

– Na wykładach? Nic – Alejandro powiedział to cicho. – Nic takiego. Trzeba przyznać, że Armand bardzo dobrze wykłada. Tyle że dużo wymaga. Często musimy siedzieć w bibliotece i czytelni. A że mamy też swoich patronów i swoje obowiązki, wolny czas na naukę musimy wygospodarować kosztem snu. Armand nie uznaje, że ktoś czegoś nie zrobił, czegoś się nie nauczył. Uważa, że wszyscy są tak samo ambitni i żądni wiedzy jak on, i tylko takich ludzi szanuje. Mierzy każdego swoją miarą i biada ci, Antonio, jeśli nie będziesz mu posłuszny. – Alejandro spojrzał na mnie ze smutkiem.

– Nie mogę w to uwierzyć. – Wstałem z podłogi. – Każdy jest inny, brat Armand nie może mnie zmusić do nauki! Nie jestem taki jak on.

– I dlatego będzie ci ciężko. – Juan stanął obok i objął mnie ramieniem, chcąc chyba dodać mi otuchy. – Ale masz nas. – Uśmiechnął się. – Zawsze możesz na nas liczyć.

– Jeśli to wszystko, co mówicie, jest prawdą, to Ricardo powinien być uczniem brata Armanda, nie ja – dodałem z rezygnacją.

Alejandro wstał z podłogi.

– Nie mam pojęcia, dlaczego przeor nie zgodził się na prośbę Ricarda. To młodsza wersja Wielkiego Armanda. Dogadaliby się bez trudu. – Alejandro uśmiechnął się złośliwie.

– Albo pozabijaliby się, kłócąc, który z nich jest mądrzejszy – dodał Juan i obaj z Alejandrem wybuchnęli śmiechem.

Nie było mi wcale do żartów. Chciałem jak najszybciej wrócić do mojej celi, zwłaszcza że zbliżał się nieszpór. Cała ta opowieść zaczynała mi ciążyć i doszedłem do wniosku, że niepotrzebnie jej wysłuchałem. Mistrzowi należał się szacunek, bezwarunkowy. Jakaś straszna tragedia, o której mówił brat Constantino, miała na mego patrona z pewnością wpływ, o czym, jak sądziłem, Juan i Alejandro nie wiedzieli. Ale osądzili go bardzo łatwo.

– Dlaczego nazywacie brata Armanda „Wielkim”? – przekrzyczałem ich śmiech.

– Bo taki jest – rzucił Alejandro. – Uważa się za ważniaka. Za lepszego od innych – mówił z pogardą. – Tak między nami, Antonio, wśród nowicjuszy wołamy na Armanda „Archanioł”. Tak żartobliwie. Bo jest primus inter pares[9]! – Znów roześmieli się z Juanem.

– Muszę już iść – rzuciłem i skierowałem się do schodów.

Juan ruszył za mną.

– Do zobaczenia! – krzyknął za nami Alejandro, ale nawet się nie odwróciłem.

– Antonio, zaczekaj! – Juan dogonił mnie. – Nie gniewaj się na Alejandra. Taki już jest, że zawsze mówi prawdę w oczy. – Wchodziliśmy po schodach. – Chcieliśmy cię tylko ostrzec. Żebyś na każdym kroku i z każdym wypowiadanym słowem uważał na brata Armanda.

Kiedy wyszliśmy ze skryptorium, zatrzymałem się na alejce wśród kolumn. Róże nad nami pachniały mocniej niż zwykle.

– Nie gniewam się. – Uśmiechnąłem się do Juana. – Doceniam waszą troskę. Mam nadzieję, że mylicie się co do mojego mistrza. Jak dotąd nie okazał mi pogardy.

– Oczywiście, Antonio. – Juan powiedział to przepraszającym tonem.

W milczeniu dotarliśmy do naszego segmentu i poszedłem prosto do swojej celi. Wyjrzałem przez okno na zachodzące słońce, potem na Segowię.

Archanioł. Byłem skołowany i przytłoczony tą opowieścią. Alejandro pewnie nasłuchał się od brata Jorgego. Musiał przecież być powód owej niechęci brata bibliotekarza do mojego mistrza. Z drugiej strony brat Armand nie wydawał mi się tak apodyktyczny, tak arogancki i tak wyniosły, jak mówili. Przeciwnie. Dla mnie, jak dotąd, był bardzo miły. Ale ja jestem w klasztorze zaledwie kilka dni i jakąż mogę mieć wiedzę w tym przedmiocie? Alejandro i Juan są tutaj ponad półtora roku i z pewnością mieli więcej okazji do kontaktów z bratem Armandem niż ja. Musieli mieć zatem rację, a jeśli tak, czeka mnie tu piekło na ziemi, bo w niczym nie przypominam mego mistrza. Nie mam wielkich ambicji, nauka przychodzi mi z trudem, nie mam jakichś sprecyzowanych planów na przyszłość, zwłaszcza w kwestii mojego wykształcenia, nie jestem także pobożny, jak mnich być powinien, słowem: ze wszech miar tu nie pasuję. Pech chciał, że nie mogłem się urodzić, i ojciec obiecał mnie Bogu. Pech, że wybrał akurat klasztor dominikanów, gdzie obowiązkiem każdego mnicha jest uczyć się i jeszcze raz uczyć. I pech wreszcie, że oddano mnie pod opiekę brata Armanda, który pod względem wykształcenia kompromisów nie uznaje. Pech od początku do końca. Aż bałem się pomyśleć, co jeszcze miało mnie czekać w tym owianym dziwną atmosferą opactwie Santa Cruz la Real w Segowii.

Dzwon bijący na nieszpór wyrwał mnie z rozmyślań. Na korytarzu spotkałem mego mistrza, który wracał ze szpitala. Szkaplerz miał poplamiony krwią, dość obficie. Musiał to być pracowity dzień, skoro dopiero teraz udało mu się wyrwać na modlitwę. Polecił mi iść samemu na nabożeństwo, a on za chwilę dołączy. Zbiegłem więc na dziedziniec, gdzie spotkałem Juana i brata Alvaro. Padre de Medina był zmęczony i ledwie uśmiechnął się na mój widok.

– Sądny dzień w szpitalu, Antonio – powiedział ojciec Alvaro, gdy podszedłem do nich bliżej. – Amputowaliśmy nogę młodemu chłopakowi, który pracował przy renowacji muru alkazaru. Przygniotły go kamienie.

Wzdrygnąłem się na samą myśl o obcięciu nogi żywcem, choćby nie wiem w jak dobrym szpitalu.

– To straszne… – Wykrzywiłem się.

– Brat Armand to świetny lekarz – mówił dalej brat Alvaro, nie zwracając uwagi na moją minę. – Gdyby nie on, chłopak by się wykrwawił. Potrzeba nam takich ludzi w szpitalu. O niesamowitej intuicji medycznej i szybkości w podejmowaniu decyzji.

– Mój mistrz amputował nogę temu chłopcu?! – zapytałem z niedowierzaniem, że własnymi rękami, wśród krzyku i bólu, i nie zważając na to ani trochę, tak zwyczajnie obciął mu nogę.

– Tak – odpowiedział szybko brat Alvaro. – Antonio, praca w szpitalu to nie tylko diagnoza i podanie leków. To także opatrywanie ran, łamanie i składanie kości, czasem amputacja. Ja bym nie wytrzymał nerwowo, żeby obciąć człowiekowi kończynę – przyznał. – Ale to wcale nie czyni mnie dobrym człowiekiem. Wiedziałem, jako lekarz, że tylko w ten sposób można ocalić tego chłopca. A brat Armand zachował zimną krew i zdrowy rozsądek. To świadczy o jego wielkości.

Na tym nasza rozmowa się zakończyła. Mnie było niedobrze na samą myśl o wszystkim, co mówił brat Alvaro. Wiedziałem też, że nie byłbym zdolny do czegoś takiego, nawet by ratować czyjeś życie. Wchodziłem do kościoła z mieszanymi uczuciami, u boku mego mistrza, który zdążył przebrać się i dołączył do nas, jak obiecał.

Ale nie mogłem się skupić na modlitwie i cały czas myślałem o tym chłopcu, co też musiał dziś przeżyć, jak potworny był to ból i że od tego nie zwariował! Przeżył, to prawda, ale będzie kaleką już do końca, a brat Alvaro powiedział, że był młody.

Przeor rozpoczął modlitwę:

– Deus in adiutorium meum intende.

Domine, ad adiuvandum me festina.

Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto.

Sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in saecula saeculorum[10].

– Amen. Alleluja! – odpowiedzieliśmy chórem.

Brat Constantino zaintonował hymn uroczyście. Przyglądałem się, jak ostatnie promienie słońca zaglądają w witraże na zachodniej ścianie kościoła. I nie wiem, czy zachód był dziś tak mocno czerwony, czy też myśli moje zmącone były zasłyszaną dopiero co historią, dość, że światło zalewające kościół zdało mi się poświatą krwawą, pomną przelanej dziś krwi, młodej i tak cierpiącej z bólu. Nie mogłem przestać o tym myśleć.

– Antonio, skup się na modlitwie – szepnął do mnie mój mistrz, składając dłonie do pacierza.

Spojrzałem na jego długie, eleganckie palce, co splatały się pobożnie, na jasne, umyte z niedawnej krwi dłonie wystające zza mankietów śnieżnobiałej kuty dominikańskiej i mimowolnie przed oczami stawał mi obraz tych samych dłoni odrąbujących toporem lub innym narzędziem nogę temu biednemu chłopcu, dłoni obryzganych krwią z otwartej rany, zaciskających się na kikucie, by obandażować go i zatrzymać krwawienie. Oszaleję! – pomyślałem.

– Antonio! – upomniał mnie mistrz. – Co się z tobą dzieje?!

Spojrzałem mu w oczy. Były ciemnoniebieskie, jak niebo przed nadejściem ciemności nocy. Nieco zmęczone, bo cienie pokładły się pod jego powiekami, pełnymi wrażeń dzisiejszego dnia, jak sobie wyobrażałem. Przerażał mnie mój mistrz. Przerażała ta wola i determinacja, która nie pozwoliła mu cofnąć ręki przed odcięciem nogi chłopcu. Czy i mnie zrobiłby to samo, gdyby zaszła taka konieczność? Mimowolnie wyobraziłem sobie tę scenę: jak bierze zamach toporem nad odsłoniętą moją nogą i… Zacząłem dygotać. Trząsłem się ze strachu lub nadmiaru wrażeń podsycanych dodatkowo przez mą wyobraźnię.

Brat Constantino zaczął śpiewać Magnificat na cześć Najświętszej Maryi Panny i wszyscy wstaliśmy z ławek, aby doń dołączyć. Odwróciłem wzrok od mojego mistrza, ale kątem oka widziałem, że co jakiś czas zerkał na mnie uważnie.

Słońce zaszło już zupełnie i cienie poczęły się zbierać w kościele, jakby zwiastowały jakieś nieszczęście. W tamtej chwili tak byłem rozdygotany, że bez trudu przychodziły mi do głowy najczarniejsze wizje. Wreszcie nabożeństwo się skończyło i wyszliśmy na dziedziniec. Chciałem przed kolacją pójść do swojej celi, by nieco ochłonąć, ale brat Armand zatrzymał mnie.

– Antonio, co się stało w kościele? – zapytał zaskoczony.

Rozejrzałem się wokół siebie, unikając wzroku mego mistrza. Mnisi rozchodzili się w swoje strony. Dygotałem.

– Antonio! – Brat Armand położył mi dłonie na ramionach i lekko mną potrząsnął.

Te same dłonie, którymi… Zamknąłem oczy, aby nań nie patrzeć, i wymamrotałem:

– Tamten chłopiec… On żyje, prawda? Ten chłopiec… Bo jeśli umarł… To na nic!… On musi żyć…

– Antonio, spójrz na mnie – usłyszałem łagodny głos mojego mistrza.

Otworzyłem oczy. Uśmiechał się, ale twarz miał zakłopotaną.

– Jaki chłopiec? – westchnął z cierpliwością.

Wziąłem głęboki wdech.

– No, ten z odrąbaną nogą… – Ledwie słyszałem własny, drżący głos.

W głowie mi się kręciło. Brat Armand zaś roześmiał się pobłażliwie.

– I to cię tak wystraszyło? – zapytał, jakby rzeczywiście nie było to nic ważnego.

Nie byłem w stanie nic powiedzieć, więc tylko kiwnąłem głową.

– Gdybym tego nie zrobił, on umarłby na pewno – powiedział po chwili mój mistrz, tym razem już poważnie. – Kamienie zmiażdżyły mu kolano. Prędzej czy później wdałoby się zakażenie i zrobiłaby się gangrena. Tak czy inaczej trzeba byłoby mu tę nogę obciąć. Taka jest praca lekarza.

– Ale to musiało strasznie boleć! Musiało być okropne! – broniłem się.

– Musiało – przyznał mistrz. – Ale co mogliśmy na to poradzić? Podaliśmy mu opium, aby go odurzyć. Opium działa też przeciwbólowo, ale i tak pewnie czuł go dość mocno. Ból kostny jest najgorszym odczuwalnym przez człowieka fizycznym bólem. Za to teraz będzie już lepiej. Przeżyje.

Powoli przestawałem dygotać i pozwalałem słowom brata Armanda docierać do mojej wyobraźni i przemawiać do mego rozsądku. Ale mimo wszystko ciągle nie mogłem uwierzyć, że mój mistrz, ostoja spokoju i wychowania, wykształcenia, elegancji i godności, mógł tak po prostu z zimną krwią urządzić komuś taką jatkę. Zaczynałem wierzyć w każde słowo Alejandra, a nawet zdawało mi się, że i tak słowa te były dla brata Armanda łaskawe.

Ruszyliśmy w stronę refektarza.

– Muszę cię jak najszybciej zabrać do szpitala – podsumował sytuację mój patron. – Powinieneś się przyzwyczajać do takich widoków. Zobojętnieć. Skoro masz zostać lekarzem, nie wolno ci się wahać w takich sytuacjach.

Wątpiłem, abym mógł kiedykolwiek zobojętnieć na takie widoki.

– Nie wiem, ojcze, czy chcę zostać lekarzem – powiedziałem niepewnie.

– Zostaniesz lekarzem, Antonio – usłyszałem w głosie brata Armanda nacisk. – Na pewno o tym marzysz, ale dziś jesteś trochę wystraszony. Przygotuję cię do studiów. Będziesz najlepszy. – Mistrz mówił z taką pewnością siebie i przekonaniem, że tak będzie, iż czułem, że kiedy przyjdzie czas, nie będę miał nic do powiedzenia.

Nie będę miał wyjścia…

Po komplecie mistrz poprosił mnie do swojej celi. Trochę uspokojony wszedłem do jego nieco większego niż mój pokoju. Obszedłem celę za milczącym pozwoleniem brata Armanda. Była podobnie, dość skromnie umeblowana, z tą różnicą, że regały dosłownie uginały się pod ciężarem książek i ksiąg w przeróżnej oprawie i wielkości. Od wejścia po lewej stronie oraz na ścianie naprzeciwko okna wychodzącego na dziedziniec wzdłuż całej długości obu ścian od podłogi aż do sufitu książki wypełniały dosłownie całą przestrzeń. Na wprost drzwi było łóżko, dość dziwnie ustawione, nogami w stronę wejścia. Obok łóżka na nocnej szafce leżała Biblia, dwie inne książki i mały modlitewnik oprawiony w czarną skórę z nabitym na przedniej okładce żelaznym, płaskim krzyżem.

Po prawej stronie od drzwi było okno, które, jak wspomniałem, wychodziło na Wielki Dziedziniec i słychać było przez nie szemranie wody w fontannie. Pod oknem zaś stało biurko i krzesło. Na blacie leżały jakieś papiery, pisma, przybory do pisania oraz rozłożona mapa Kastylii i Aragonii, na której na czarno zaznaczono krzyże obok różnych miejscowości. Obok krzyży widniały daty. Niektóre były przekreślone i wpisano nowy rok. Ale wszystkie te daty łączyło jedno: dotyczyły lat przyszłych, po 1480 roku. Wydawało mi się, że mapa ta jest mniejszą kopią tej dużej, którą widziałem pierwszego dnia w gabinecie przeora, ale nie miałem za wiele czasu, by lepiej się jej przyglądać, i nie chciałem, aby mój mistrz zauważył, że zbytnio interesuję się tą materią.

– Olbrzymi księgozbiór, padre – przyznałem cicho.

Brat Armand zapalił świece na świeczniku stojącym w rogu celi pomiędzy łóżkiem a biurkiem.

– W większości z Bolonii i z Salamanki – odpowiedział. – Jak wrócisz ze studiów na kilku kierunkach, przywieziesz taki sam lub podobny.

Przytaknąłem, chociaż wątpiłem, aby tak się stało.

– Przeczytałeś akta procesu Joanny d’Arc – nawiązał mistrz do celu mojej u niego wizyty. – I? Co możesz powiedzieć na ten temat? – zapytał z ciekawością, a ja przypomniałem sobie moje nocne posiedzenie w czytelni z rozentuzjazmowanym Ricardem.

Bałem się tego pytania. Cóż ja, czternastoletni chłopak, mogłem myśleć o procesie nad heretyczką? Brat Armand usiadł przy biurku, a mnie wskazał, abym usiadł na łóżku, co uczyniłem.

– Nie rozumiem, dlaczego przewodniczył sądowi biskup Cauchon. Nie był przecież inkwizytorem, a to był proces o herezję – powiedziałem niepewnie.

– Masz rację, Antonio. – Mistrz uśmiechnął się, najwyraźniej zadowolony z mojej odpowiedzi. – Pierre Cauchon nie miał najmniejszych kompetencji do prowadzenia jej procesu. Nie dość, że nie był inkwizytorem, to w dodatku został opłacony przez Anglików, którym zależało na uznaniu Joanny d’Arc za heretyczkę, aby podważyć dokonaną za jej pomocą koronację Karola VII na króla Francji. Co prawda był w składzie orzekającym inkwizytor, ale także przekupiony, za co powinien zostać ukarany. Pamiętaj, Antonio, że na tym świecie jeden jest tylko niezależny urząd władny rozpatrywać sprawy herezji i wydawać wyroki na heretyków: Święta Inkwizycja.

Skinąłem w odpowiedzi głową.

– Oskarżona nie miała obrońcy, padre – powiedziałem. – A przecież należało wysłuchać i jej racji. A poza tym wśród sędziów nie było nikogo ze strony francuskiej, sami poplecznicy Anglików.

– To akurat jest najmniej istotne – rzucił mistrz krótko. – Inkwizytorzy także by jej nie sprzyjali. Byliby niezależni. – Wstał zza biurka i zaczął chodzić po celi.

– Ale nie miała obrońcy – upierałem się.

– A kto przy zdrowych zmysłach podjąłby się jej obrony? – brat Armand zapytał z niedowierzaniem.

– Jak to? Przecież oskarżony ma prawo do obrony.

– Prawo ma – przyznał mistrz. – Ale to martwe prawo. Może bronić się sam, a poza tym sędzia jest jego obrońcą. Ma obowiązek przeprowadzić zarówno dowody przemawiające za skazaniem, jak i dowody, które przeczą winie oskarżonego. Po cóż tu jeszcze obrońca?

– Ale skoro jest prokurator… – zacząłem. – Co z równością stron?

– Antonio, w procesie inkwizycyjnym nie ma równości stron! – Mistrz mój dziwił się coraz bardziej moim słowom, jakbym ja sam zaczął opowiadać herezje. – Poza tym nie bierzesz pod uwagę jednej, bardzo istotnej rzeczy: ten, kto ośmiela się stanąć w obronie oskarżonego, sam może być uznany za heretyka. Sam za chwilę może stać się oskarżonym i spłonąć na stosie. Czy uważasz, że ktoś o zdrowych zmysłach odważy się wziąć w obronę osobę posądzoną o herezję?

– Padre, czy to prawo jest przestrzegane? – zapytałem, zastanawiając się. – Bo mój nauczyciel historii Kościoła opowiadał mi, że w procesie inkwizycyjnym są obrońcy i nikt nie posądza ich o herezję. – Byłem zdezorientowany.

– Twój nauczyciel dobrze ci powiedział. – Brat Armand znów się uśmiechnął. – Prawo, o którym ci wspomniałem przed chwilą, oficjalnie jeszcze nie istnieje i oskarżony nadal ma prawo do obrońcy. Ale można je wywieść z innych zasad rządzących procesem. Choćby tylko z tego faktu, że inkwizytor decyduje, czy ktoś zostanie oskarżony o herezję czy nie. To on sporządza akt oskarżenia. Ma omnipotencję. Poza tym takie prawo zostanie ustanowione. Już niedługo. – Mistrz ostatnie słowa powiedział tajemniczo, a mnie zrobiło się zimno.

Skąd brat Armand może wiedzieć takie rzeczy? I kto właściwie miałby takie prawo ustanowić? Chyba tylko papież, bo przecież on stoi na czele sieci trybunałów Inkwizycji we wszystkich krajach. Ale mistrz mówił tak, jakby o czymś wiedział… Był jednak tylko zwykłym mnichem. Nie przebywał w Watykanie, więc skąd?…

– Ale trzeba mieć dowody, padre – powiedziałem. – Zeznania świadków. Czterech. Pełnoletnich.

– Tak, tak – brat Armand nie dawał za wygraną. – Stara teoria dowodowa, którą należy zmienić. Powinno wystarczyć zeznanie jednego świadka. Ale nawet i teraz do wszczęcia procesu wystarcza samooskarżenie.

– Ale Joanna d’Arc nie doniosła sama na siebie – broniłem, jak umiałem swojego stanowiska. – Nikt nie złożył przeciwko niej zeznań obciążających. Nie było podstaw do wszczęcia procesu!

– Nie? – zapytał zaczepnie brat Armand.

Odniosłem wrażenie, że rozmowa ze mną go bawi. Całe szczęście! – pomyślałem.

– Czyż Joanna d’Arc nie rozpowiadała wszem i wobec, że słyszy głosy świętego Michała Archanioła, świętej Małgorzaty i świętej Katarzyny? – zapytał.

– No, tak – odpowiedziałem. – Ale nie rozumiem…

– To było właśnie samooskarżenie – przerwał mi brat Armand. – Jakie mamy podstawy, by wierzyć, że Bóg wybrał ją akurat, wiejską dziewczynę, by doprowadzić Karola VII do koronacji? Czy uważasz, Antonio, że Bóg zajmuje się tak przyziemnymi sprawami? I w dodatku miałby posłać do dwunastolatki aż troje świętych? Nie, Atonio. Ta teoria jest szyta grubymi nićmi – skwitował mistrz.

W miarę słuchania jego słów przytaczane przezeń argumenty wydały mi się logiczne. Czytając akta procesu tej biednej dziewczyny, sam powątpiewałem, czy to, co mówiła, było prawdą. Jeśli zaś było kłamstwem, to bardzo dobrze utkanym.

– Czy zatem, twoim zdaniem, rewizja procesu Joanny była konieczna? – zapytał mistrz, nie przestając chodzić po celi.

– Właściwie nie – odpowiedziałem. – Ale przecież biskup Cauchon nie miał prawa orzekać.

– Nie powinno być tej rewizji! – Brat Armand podniósł głos, jakby zły był na papieża. – Przede wszystkim dlatego, że pomimo błędów proceduralnych wyrok skazujący był słuszny, a dusza tej dziewczyny znalazła wreszcie spokój. A po wtóre dlatego, że pod wyrokiem podpisał się również inkwizytor. A papież, wszczynając proces rewizyjny i orzekając, że Joanna została niewinnie spalona, podważył nieomylny osąd inkwizytora, podkopał zaufanie do Świętej Inkwizycji, co jest niedopuszczalne. Ale Kalikst III był słabym papieżem, zależnym od króla Francji, który zmusił go do rehabilitacji Joanny d’Arc, aby nie być posądzonym o to, że zawdzięcza tron heretyczce! W takiej sytuacji każdy mógłby wypowiedzieć mu posłuszeństwo i pozbawić tronu. Wówczas Francja przeszłaby pod berło Anglii. Trwała wojna stuletnia. Król Francji nie miał wyboru, ale papież miał! – Mistrz był wzburzony i chodził nerwowo po pokoju.

Nie za bardzo rozumiałem, dlaczego tak się zachowywał i dlaczego tak bardzo przejmuje się procesem sprzed prawie pięćdziesięciu lat. Już miałem go o to zapytać, gdy odezwał się pierwszy:

– Dlatego Inkwizycję należy oderwać od Watykanu. Aby nie ulegała niczyim naciskom. Wtedy będzie niezależna. Inkwizytor jest sędzią duszy i tylko on decyduje swobodnie, czy dusza zbłądziła, czy też nie. Musi mieć zagwarantowaną niezależność i niezawisłość orzekania. Nie powinno być żadnych obrońców. Prokuratorzy także są niepotrzebni. Tylko sędziowie i oskarżony. I żadnej apelacji, rewizji wyroku, wznowienia procesu i zastanawiania się. Jeśli inkwizytor nakazuje spalić, to tak ma być. Nikt na świecie nie może mieć władzy, by taki wyrok uchylić. Ani król. Ani papież. Inkwizytor jest sługą pierwszym po Bogu. A kara jest wykonywana natychmiast, bez zbędnych ceregieli. A jeśli nawet zdarzy się pomyłka, to, jak mawiał święty Tomasz z Akwinu: „lepiej, żeby zmarło stu sprawiedliwych, niż gdyby jeden grzesznik uniknął kary”. – Brat Armand zamilkł, a w jego oczach tlił się dziwny, złowieszczy żar.

Cierpła mi skóra, gdy tego słuchałem. Nie sądziłem, że mistrz mój miał tak radykalne poglądy. Przerażały mnie, muszę przyznać.

– Ojcze, taka organizacja nie istnieje… – powiedziałem ze zdziwieniem, bo znana mi z lekcji historii Kościoła Inkwizycja była zupełnie odmienna od tej, którą przed chwilą opisał.

Brat Armand uśmiechnął się.

– Masz rację, Antonio. Nie istnieje – powiedział tajemniczo. – Jeszcze nie.

Znów zrobiło mi się zimno, bo w ostatnich słowach mistrza słychać było złowrogie proroctwo. Cóż zamyśla ten człowiek?

– Co masz na myśli, padre? – zapytałem, zanim zdążyłem pomyśleć, że pytać nie powinienem.

– Zobaczysz – powiedział cicho brat Armand, a potem dodał: – Zrobiło się późno, Antonio. Jest po północy. Idź już do swojej celi.

Wstałem z łóżka, ukłoniłem się i życzyłem mistrzowi dobrej nocy. Sam zastanawiałem się, czy po wrażeniach, tak licznych, dzisiejszego dnia dane mi będzie spać.

– Antonio, jeszcze jedna rzecz – zatrzymał mnie w drzwiach brat Armand. – Ricardo czytał ostatnio książkę Bernarda Gui. Wydaje mi się, że już skończył. Pójdziesz jutro do biblioteki i zaczniesz ją również czytać. Masz przed sobą mnóstwo książek i tylko dwa lata nowicjatu.

– Ale, ojcze… – zacząłem. – Dlaczego mam czytać Practica officii?

– Widzę, że rozmawiałeś z Ricardem – ucieszył się mistrz i podszedł do mnie. – Ponieważ sobie tego życzę, Antonio – powiedział łagodnie i stanowczo. – Ty także sobie tego życzysz, prawda?

Zaniemówiłem. Chciałem powiedzieć mistrzowi, że wcale tak nie jest. Nadarzała się po temu okazja, ale głos uwiązł mi w gardle. Bałem się brata Armanda i jego na moje słowa reakcji.

– Bierz przykład z Ricarda – mówił dalej mistrz. – Odkąd tu przyjechał, cały czas spędza w bibliotece. Podobnie jak nowicjusz Oscar. Oni wiedzą, czego chcą. Dążą do celu. Tylko nauka i wiedza, Antonio, doprowadzą cię w życiu do czegoś. Tylko one, pamiętaj. Nie możesz być przeciętny. Nie ty, mój uczeń. Ty przyćmisz Oscara i Ricarda! Ale musisz się bardziej postarać. – Upomnienie w głosie brata Armanda mroziło we mnie wszelką odwagę. – Na razie spędzasz czas na poznawaniu opactwa. Wiem to. Ale nie marnuj czasu na niepotrzebne znajomości. I pamiętaj, Antonio, liczę na ciebie. Przeor również.

– Tak, padre, będę pamiętał – powiedziałem cicho, nie znajdując w sobie dość odwagi, by sprzeciwić się mistrzowi, który potrafił narzucić swą wolę.

Słyszałem w jego głosie, że nie życzył sobie sprzeciwu. Wyszedłem z celi brata Armanda.

Ach, Alejandro! Powinienem cię przeprosić! – pomyślałem, przechodząc przez ciemny korytarz, w którym paliła się pojedyncza lampka oliwna zatknięta na ścianie po lewej stronie. – Miałeś rację po tysiąckroć!

Nie mogłem zasnąć tej nocy. Czułem na dnie serca nieprzyjemne uczucie rodzącego się wobec brata Armanda oporu i ohydne, karcące, upokarzające przekonanie, że jestem wobec niego bezsilny. A nade wszystko przygniatał mnie ciężar sprostania oczekiwaniom mojego mistrza i przeora, nałożony mi na barki przez brata Armanda.

[1] padre – z hiszp. ojciec, ksiądz, rodzic; słowo etymologicznie pochodzi z łaciny, gdzie pater znaczy ojciec (przyp. aut.).

[2] Joanna d’Arc – Dziewica Orleańska, święta Kościoła Katolickiego, urodzona 6 stycznia 1412 roku w Domrémy-la-Pucelle we Francji, zmarła 30 maja 1431 roku w Rouen. W czasie wojny stuletniej Joanna stanęła na czele wojsk francuskich i przewodziła żołnierzom w kilku bitwach. Skutecznie ruszyła na odsiecz Orleanu i dzięki jej strategii i charyzmie miasto oswobodzono spod oblężenia Anglików. Poprowadziła też wojska francuskie do kilku innych zwycięstw. Joanna twierdziła, że objawił jej się Archanioł Michał, święta Katarzyna i święta Małgorzata, którzy przekazali jej wolę Boga, który chce, aby wyswobodziła Francję z rąk Anglików. Jej zwycięstwa w wojnie stuletniej umożliwiły Karolowi VII, pretendentowi do tronu, koronację na króla Francji. Przez cały czas Joanna utrzymywała, że posłał ją Bóg. Została schwytana przez Burgundczyków i przekazana Anglikom, którzy postawili ją przed sądem Świętej Inkwizycji. Jej słowa zostały uznane za herezję i Joannę skazano na spalenie na stosie. Wyrok wykonano 30 maja 1431 roku w Rouen. Trybunałowi przewodniczył biskup Pierre Cauchon. W chwili śmierci Joanna miała 19 lat. 24 lata później papież Kalikst III wszczął proces rewizyjny, a sąd kościelny uniewinnił Joannę i uznał męczennicą za wiarę. Joanna d’Arc jest do dziś uważana za bohaterkę narodową i patronkę Francji. W 1909 roku została beatyfikowana, a w 1920 roku kanonizowana. Jest dziś czczona w Kościele Katolickim jako patronka Francji, męczenników, ludzi wyśmiewanych za swą pobożność, jeńców, więźniów, ludzi walczących o niepodległość, żołnierzy i patriotów (przyp. aut.).

[3] Leprozorium – od łac. lepra – trąd; były to miejsca odosobnienia trędowatych. Pierwsze powstawały już w IV wieku n.e., ale najwięcej leprozoriów w Europie utworzono w średniowieczu, bo wówczas trąd był na tym kontynencie najbardziej rozpowszechniony. Początkowo służyły wyłącznie odizolowaniu chorych od zdrowej części społeczeństwa. Dopiero pod koniec XIX wieku zaczęto podejmować pierwsze, nieudane próby leczenia trądu. Wiele leprozoriów w rzeczywistości było koloniami dla trędowatych, miejscem, gdzie spędzali nierzadko całe życie, jeśli zachorowali jako dzieci lub młodzież. Jeszcze na początku ubiegłego stulecia istniały duże leprozoria w Stanach Zjednoczonych, a izolacja w nich chorych była przymusowa. Przykładowo było to leprozorium w Carville w stanie Luizjana (obecnie mieści się tam muzeum) czy osada dla trędowatych Kalaupapa na hawajskiej wyspie Molokai (ta osada istnieje do dziś i jest nadal zamieszkana przez osoby, które spędziły tam większość życia jako trędowaci, a obecnie są już wyleczone). Leprozoria istnieją do dzisiaj w krajach, gdzie nadal panuje trąd, np. w Indiach, w wielu krajach Afryki, ale obecnie pełnią funkcje ośrodków leczenia trądu, szpitali, często także miejsc rehabilitacji chorych na trąd oraz osób już wyleczonych, natomiast nie są to tylko miejsca odosobnienia (przyp. aut).

[4] Apsyda – z gr. łuk, zakrzywienie; jest to element architektury sakralnej stanowiący niszę na zamknięciu chóru, najczęściej nawy głównej (apsyda główna), ale także na zamknięciu naw bocznych i nawy poprzecznej, czyli transeptu (apsydy boczne). Apsyda zbudowana jest zazwyczaj na planie półkola, rzadziej półelipsy, zaś w gotyku najchętniej stosowano apsydy na planie wieloboków. Apsyda najczęściej jest otwarta od strony wnętrza kościoła, a w architekturze gotyckiej umieszczano w niej wysokie okna, czego najlepszym przykładem jest kaplica Sainte-Chapelle w Paryżu. [Źródło: Wilfried Koch, Style w architekturze, Warszawa 1996, str. 427] (przyp. aut.).

[5] Pinakiel – inaczej fiala, z gr. phiale – naczynie; jest to typowy element architektoniczny gotyku o kształcie wieżyczki lub iglicy wieńczącej przyporę. Wieżyczka ta miała kształt ostrosłupa lub rzadziej stożka, była dość wysoka, smukła i bardzo bogato ornamentowana. Poza niewątpliwymi walorami dekoracyjnymi, pinakiel przede wszystkim miał za zadanie dociążyć przyporę, na której był osadzony, a przez to był elementem całego systemu dźwigającego gotyckie sklepienie krzyżowo-żebrowe. [Źródło: Wilfried Koch, Style w architekturze, Warszawa 1996, str. 468] (przyp. aut).

[6] Przypora – element architektoniczny całego systemu przyporowego, najczęściej stosowany w architekturze gotyckiej. Przypora ma kształt kolumny i ma za zadanie dźwigać ciężar sklepienia. W architekturze sakralnej gotyku ściany wielonawowych katedr przestały pełnić funkcję nośną z uwagi na dużą liczbę wysokich okien, które w nich umieszczano. Dlatego niezbędne stało się zastosowanie całego systemu przypór zewnętrznych, stojących obok ścian, które łączono ze ścianą za pomocą łuków. W miarę, jak styl gotycki się rozwijał, w katedrach dążono do jak największej liczby okien, a więc i większa liczba przypór stojących na zewnątrz musiała dźwigać sklepienie. Nierzadko otaczają one katedry szerokim, kilkustopniowym wieńcem przypór o różnej wysokości w zależności od tego, sklepienie której nawy podtrzymują. Aby jeszcze bardziej zapewnić stabilność, na przegubie łuku i przypory stawiano pinakle, które swoim ciężarem stabilizowały przyporę. [Źródło: Wilfried Koch, Style w architekturze, Warszawa 1996, str. 471] (przyp. aut.).

[7] Mowa jest o chininie, łac. Chininum, alkaloidzie znajdującym się w korze drzewa chinowego, zwanego też „chinowcem lekarskim”, rośliny pochodzącej z rodziny marzanowatych, rosnącej w Andach w Ameryce Południowej. Chinina była pierwszym lekiem przeciwko malarii, ma również działanie przeciwgorączkowe i przeciwzapalne. Chininę pierwsi zastosowali Inkowie, macerując wodą tłuczoną korę drzewa, którą następnie podawali chorym na febrę. Hiszpańscy konkwistadorzy, a przede wszystkim przybywający z nimi do Ameryki Południowej jezuiccy misjonarze odkryli działanie chininy i przywieźli ją ze sobą do Europy około 1632 roku. W tym samym roku została pierwszy raz zastosowana w sposób udokumentowany w leczeniu malarii w miejscowości pod Madrytem. Jednakże istnieją nieudokumentowane doniesienia, że kora drzewa chinowego była stosowana już wcześniej we Francji, właśnie w okolicach miasta Chinon. W jaki sposób kora chinowca znalazła się w tym kraju, nie wiadomo (przyp. aut.).

[8] Archiwolta – z wł. przedni łuk; element architektoniczny stosowany we wszystkich stylach w postaci łuku wieńczącego portal nad drzwiami; w stylu gotyckim miał kształt ostrego łuku i był wielokrotnie powtarzany: każdy łuk nieco mniejszy i osadzony głębiej od poprzedniego. Archiwolty były bogato ornamentowane, zwłaszcza w gotyku umieszczano na nich rzeźby świętych lub sceny biblijne. Nierzadko cały portal z licznymi archiwoltami miał własną tematykę, czyli wszystkie rzeźby i płaskorzeźby na nim umieszczone dotyczyły jakiegoś fragmentu np. z ewangelii. Przykładem niech będzie Puerta de la Asunción w Katedrze w Sewilli (gotyk) lub Portico da Gloria w Sanktuarium Santiago de Compostela (styl romański). [Źródło: Wilfried Koch, Style w architekturze, Warszawa 1996, str. 428] (przyp. aut.).

[9] Primus inter pares – łac. pierwszy wśród równych (przyp. aut.).

[10] Racz mnie wybawić, o Boże; Panie, pospiesz mi na pomoc! Chwała Ojcu i Synowi i Duchowi Świętemu, jak była na początku, teraz i zawsze i na wieki wieków. Amen. Alleluja. Tymi słowami rozpoczynają się Nieszpory w Kościele Katolickim. Pierwsze dwa wersy pochodzą z Psalmu Dawida nr 70 (69); Ps 70, 1–2 (przyp. aut.).

PUBLIKACJĘ KSIĄŻKI WSPARŁ
BANK SPÓŁDZIELCZY W PRZYSUSZE

Historia Banku Spółdzielczego w Przysusze sięga roku 1910, czyli liczymy sobie 105 lat. Prowadzimy działalność w szeroko pojętych obszarach rolniczych. Posiadamy znaczące kapitały i potrafimy obsłużyć klientów w 15 placówkach organizacyjnych. Działalność Banku jest konkurencyjna wobec innych banków działających na naszym terenie, wobec czego jesteśmy głównie bankiem pierwszego wyboru i bankiem najbardziej przyjaznym dla lokalnego biznesu. Świadczy to również o tym, że Bank cieszy się dobrą reputacją i zdobył na rynku renomę partnera godnego zaufania. Należy podnieść, że jesteśmy również bankiem nowoczesnym, chociaż z tradycjami i posiadamy oczekiwane przez naszych klientów produkty, również w nowoczesnym informatycznym wydaniu.

Szczycimy się tym, że Bank ze swej misji spółdzielczej szeroko wspiera różnego rodzaju inicjatywy społeczne, kulturalne i wychowawcze.

Szanujemy bardzo naszych klientów, o czym świadczy chociażby otrzymanie szeregu prestiżowych nagród i wyróżnień: I miejsce w konkursie „Najlepsza Instytucja Finansowa” organizowanym przez Magazyn „Rzeczpospolita” oraz ogólnopolski certyfikat „Rzetelni w Biznesie”.

Czarna legenda Tom I. Archanioł

Wydanie pierwsze, ISBN 978-83-7942-933-2

© Anna Burzyńska i Novae Res s.c. 2015

Wydawnictwo i autorka dziękują za wsparcie publikacji firmie Hydromega oraz Bankowi Spółdzielczemu w Przysusze.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

REDAKCJA: Paulina Klas

KOREKTA: Bartłomiej Kuczkowski

OKŁADKA: Krystian Żelazo

KONWERSJA DO EPUB/MOBI: InkPad.pl

NOVAE RES – WYDAWNICTWO INNOWACYJNE

al. Zwycięstwa 96/98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem

Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.