Redaktorzy

Teresa Mróz

prof. dr hab. nauk prawnych, Uniwersytet w Białymstoku

Mirosław Stec

prof. dr hab. nauk prawnych, Uniwersytet Jagielloński

Prawo gospodarcze prywatne

4. wydanie zaktualizowane i zmienione

Autorzy

dr hab. Katarzyna Bagan-Kurluta, dr Elżbieta Bieniek-Koronkiewicz,

dr hab. Adam Doliwa, dr hab. Agnieszka Malarewicz-Jakubów

prof. dr hab. Teresa Mróz, prof. dr hab. Mirosław Stec

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2016

Propozycja cytowania:
T. Mróz, M. Stec (red.), Prawo gospodarcze prywatne, wyd. 4, Warszawa 2016

Poszczególne rozdziały opracowali:

Katarzyna Bagan-Kurluta: część III rozdział 2 § 2, 3 i 7
Elżbieta Bieniek-Koronkiewicz: część II rozdział 1, 2 i 3 § 1
Adam Doliwa: część I, część III rozdział 1
Agnieszka Malarewicz-Jakubów: część II rozdział 3 § 2 i 3
Teresa Mróz: część III rozdział 2 § 1 i 4
Mirosław Stec: część III rozdział 2 § 5 i 6

Wydawca: Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2016

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Marta Świerk
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

www.ksiegarnia.beck.pl

ISBN 978-83-255-9100-7

Spis treści

Przedmowa

Wykaz skrótów

Część I. Zagadnienia ogólne

Rozdział 1. Ogólna charakterystyka prawa gospodarczego prywatnego

§ 1. Pojęcie prawa gospodarczego prywatnego

I. Obrót gospodarczy

1. Pojęcie i znaczenie obrotu gospodarczego

2. Zróżnicowanie obrotu gospodarczego

II. Definicja prawa gospodarczego prywatnego

III. Prawo gospodarcze prywatne a prawo gospodarcze publiczne

§ 2. Zasady prawa gospodarczego prywatnego

I. Pojęcie i znaczenie zasad prawa gospodarczego prywatnego

II. Zasada wolności gospodarczej

III. Zasada równości przedsiębiorców

IV. Zasada profesjonalizmu

V. Zasada swobody umów

VI. Zasada ochrony rynku i wolności konkurencji

VII. Zasada ochrony bezpieczeństwa obrotu

§ 3. Źródła prawa gospodarczego prywatnego

I. Rodzaje źródeł prawa gospodarczego prywatnego

II. Zwyczaje handlowe, prawo zwyczajowe

III. Lex contractus

IV. Dobra wiara w znaczeniu obiektywnym

V. Krajowe i wspólnotowe prawo stanowione. Umowy międzynarodowe

VI. Lex mercatoria

Rozdział 2. Przedsiębiorca i przedsiębiorstwo

§ 1. Pojęcie i rodzaje przedsiębiorców

I. Definicja przedsiębiorcy

II. Przedsiębiorca a konsument

III. Rodzaje przedsiębiorców

1. Uwagi ogólne

2. Mikroprzedsiębiorcy oraz mali i średni przedsiębiorcy

3. Przedsiębiorcy krajowi i przedsiębiorcy zagraniczni

IV. Struktury organizacyjne współdziałania przedsiębiorców

1. Wewnętrzne i zewnętrzne struktury organizacyjne przedsiębiorców

2. Kooperacja gospodarcza

3. Przedsiębiorstwo międzynarodowe

4. Formy koncentracji gospodarczej

§ 2. Pojęcie przedsiębiorstwa

I. Uwagi ogólne

II. Funkcjonalne i przedmiotowe pojęcie przedsiębiorstwa

III. Przedsiębiorstwo jako przedmiot obrotu

1. Zbycie przedsiębiorstwa

2. Odpowiedzialność nabywcy oraz zbywcy przedsiębiorstwa za zobowiązania

§ 3. Rejestracja przedsiębiorców

I. Uwagi ogólne

II. Rejestr przedsiębiorców

III. Ewidencja działalności gospodarczej

§ 4. Firma jako oznaczenie przedsiębiorców

I. Uwagi wstępne

II. Pojęcie firmy

III. Brzmienie firmy

1. Uwagi ogólne

2. Firma przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną

3. Firma przedsiębiorcy będącego osobą prawną

3.1. Uwagi ogólne

3.2. Firma spółki handlowej

IV. Zasady prawa firmowego

1. Zasada prawdziwości

2. Zasada jedności firmy

3. Zasada ciągłości firmy

4. Zasada jawności firmy

5. Zasada wyłączności firmy

V. Ochrona firmy

§ 5. Rozstrzyganie sporów między przedsiębiorcami

I. Sąd polubowny

§ 6. Upadłość przedsiębiorcy i postępowanie naprawcze wobec przedsiębiorcy

I. Uwagi ogólne

II. Postępowanie upadłościowe i jego skutki

Rozdział 3. Zasady uczestnictwa przedsiębiorców w obrocie prawnym

§ 1. Uwagi wstępne

I. Czynności przedsiębiorców w obrocie prawnym

II. Pojęcie reprezentacji

1. Definicja

2. Reprezentacja sensu largo i sensu stricto

3. Reprezentacja jednoosobowa i łączna

§ 2. Samodzielne uczestnictwo przedsiębiorcy w obrocie prawnym

I. Osoby fizyczne

1. Przedsiębiorca indywidualny

2. Przedsiębiorca będący wspólnikiem spółki cywilnej

II. Osoby prawne

III. Jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną

§ 3. Działanie przez przedstawiciela

I. Pojęcie i rodzaje przedstawicielstwa

II. Działanie przez pełnomocnika

1. Pojęcie i rodzaje pełnomocnictwa

2. Udzielenie i wygaśnięcie pełnomocnictwa

III. Działanie przez prokurenta

1. Pojęcie i rodzaje prokury

1.1. Pojęcie i cechy charakterystyczne prokury

1.2. Prokura oddzielna i łączna

1.3. Prokura oddziałowa

2. Zakres umocowania prokurenta

3. Udzielenie prokury

4. Wygaśnięcie prokury

5. Ujawnienie prokury w rejestrze przedsiębiorców

Część II. Spółki jako przedsiębiorcy

Rozdział 1. Zagadnienia ogólne

§ 1. Pojęcie i klasyfikacja spółek

I. Pojęcie i cechy charakterystyczne spółek

II. Klasyfikacja spółek

1. Uwagi ogólne

2. Spółki cywilne i handlowe

3. Spółki osobowe i kapitałowe

4. Pozostałe podziały

5. Europejskie zgrupowanie interesów gospodarczych i spółka europejska

§ 2. Umowa spółki

I. Charakter prawny umowy spółki

II. Essentialia negotii umowy spółki

III. Treść i forma umowy spółki

IV. Skutki zawarcia umowy spółki

§ 3. Stosunki majątkowe spółek

I. Majątek spółki

II. Kapitał zakładowy

1. Pojęcie kapitału zakładowego

2. Funkcje kapitału zakładowego

3. Zasady kapitału zakładowego

III. Wkład do spółki

1. Pojęcie i rodzaje wkładów

2. Przedmiot wkładu

3. Wycena wkładów niepieniężnych

IV. Udziały w spółce

1. Uwagi ogólne

2. Udział w spółkach osobowych

3. Udział w spółkach kapitałowych

§ 4. Odpowiedzialność za zobowiązania spółek

I. Uwagi wstępne

II. Odpowiedzialność za zobowiązania spółki cywilnej

III. Odpowiedzialność za zobowiązania osobowych spółek handlowych

IV. Odpowiedzialność za zobowiązania spółek kapitałowych

V. Odpowiedzialność za zaległości podatkowe

§ 5. Spółka w organizacji

I. Uwagi ogólne

II. Charakter prawny spółki w organizacji

III. Czas trwania spółki w organizacji. Sukcesja praw i obowiązków

IV. Reprezentacja spółki w organizacji

V. Odpowiedzialność za zobowiązania spółki w organizacji

VI. Podsumowanie

§ 6. Spółka jednoosobowa

I. Pojęcie i rodzaje spółek jednoosobowych

II. Funkcje spółek jednoosobowych

III. Specyfika tworzenia i funkcjonowania spółki jednoosobowej

§ 7. Cel i gospodarcze zastosowanie spółek

Rozdział 2. Spółki osobowe

§ 1. Spółka cywilna

I. Pojęcie i charakter prawny

II. Powstanie stosunku spółki cywilnej

III. Prawa i obowiązki wspólników

1. Uwagi ogólne

2. Prawa i obowiązki o charakterze organizacyjnym

2.1. Prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki

2.2. Prawo i obowiązek reprezentacji spółki

2.3. Inne prawa organizacyjne

3. Prawa i obowiązki o charakterze majątkowym

3.1. Obowiązek wniesienia wkładu lub wykonywania innych oznaczonych działań na rzecz spółki

3.2. Prawo żądania podziału i wypłaty zysku oraz obowiązek partycypacji w stratach

3.3. Prawo do części majątku w razie wystąpienia ze spółki lub jej rozwiązania

IV. Zmiany składu osobowego i rozwiązanie spółki

1. Zmiany składu osobowego spółki

2. Rozwiązanie stosunku spółki

§ 2. Spółka jawna

I. Definicja normatywna i charakter prawny

II. Tworzenie spółki

1. Uwagi ogólne

2. Umowa spółki

3. Wpis do rejestru

III. Prawa i obowiązki wspólników

1. Uwagi ogólne

2. Prawa i obowiązki organizacyjne

2.1. Prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki

2.2. Prawo reprezentowania spółki

2.3. Inne prawa i obowiązki organizacyjne

3. Prawa i obowiązki majątkowe

3.1. Prawo do żądania podziału i wypłaty udziału w zysku oraz obowiązek partycypacji w stratach

3.2. Inne prawa i obowiązki majątkowe

IV. Zmiany składu osobowego i rozwiązanie spółki

1. Okoliczności powodujące zmianę składu osobowego spółki

2. Rozwiązanie spółki

3. Likwidacja spółki

§ 3. Spółka partnerska

I. Definicja normatywna i charakter prawny

II. Tworzenie spółki

1. Uwagi ogólne

2. Umowa spółki

3. Wpis do rejestru

III. Odpowiedzialność za zobowiązania spółki

IV. Prowadzenie spraw spółki i jej reprezentacja

1. Uwagi ogólne

2. Prowadzenie spraw spółki i jej reprezentacja przez partnerów

2.1. Prowadzenie spraw spółki

2.2. Reprezentacja spółki

3. Powołanie zarządu

V. Zmiany składu osobowego i rozwiązanie spółki

1. Zmiany składu osobowego

2. Rozwiązanie i likwidacja spółki

§ 4. Spółka komandytowa

I. Definicja normatywna i charakter prawny

II. Tworzenie spółki

1. Uwagi ogólne

2. Umowa spółki

3. Wpis do rejestru

III. Odpowiedzialność za zobowiązania spółki

IV. Prawa i obowiązki wspólników

1. Uwagi ogólne

2. Prawa i obowiązki komplementariuszy

3. Prawa i obowiązki komandytariuszy

V. Rozwiązanie i likwidacja spółki

§ 5. Spółka komandytowo-akcyjna

I. Definicja normatywna i charakter prawny

II. Tworzenie spółki

1. Uwagi ogólne

2. Statut

3. Wniesienie wkładów

4. Wpis do rejestru

III. Prawo do udziału w zysku

IV. Prowadzenie spraw spółki i jej reprezentacja

1. Prowadzenie spraw spółki

2. Reprezentacja spółki

V. Organy spółki i ich kompetencje

1. Uwagi ogólne

2. Walne zgromadzenie

2.1. Kompetencje walnego zgromadzenia

2.2. Zwoływanie walnych zgromadzeń i prawo uczestniczenia w nich

2.3. Prawo głosu na walnym zgromadzeniu spółki komandytowo-akcyjnej

2.4. Uchwały walnego zgromadzenia

3. Rada nadzorcza

3.1. Kompetencje

3.2. Skład i sposób powoływania

VI. Wystąpienie wspólnika oraz rozwiązanie i likwidacja spółki

1. Wystąpienie wspólnika

2. Rozwiązanie spółki i jej likwidacja

Rozdział 3. Spółki kapitałowe

§ 1. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

I. Pojęcie i charakter prawny

II. Tworzenie spółki

1. Uwagi wstępne

2. Umowa spółki

3. Wniesienie wkładów na kapitał zakładowy

4. Ustanowienie organów

5. Wpis do rejestru

6. Zawiązanie i zarejestrowanie spółki z o.o. z wykorzystaniem wzorca umowy

III. Organy spółki

1. Uwagi ogólne

2. Zarząd

2.1. Powoływanie i odwoływanie członków zarządu

2.2. Kadencja i mandat członka zarządu

2.3. Kompetencje zarządu i sposób ich wykonywania

2.4. Zakaz konkurencji dotyczący członków zarządu

2.5. Odpowiedzialność członków zarządu

3. Organy nadzoru

4. Zgromadzenie wspólników

4.1. Charakter prawny zgromadzenia wspólników i jego kompetencje

4.2. Zwoływanie zgromadzeń wspólników

4.3. Tryb działania zgromadzenia wspólników

4.4. Uchylenie uchwały i stwierdzenie nieważności uchwały

IV. Zmiana umowy spółki oraz wysokości kapitału zakładowego

1. Zmiana umowy spółki

2. Podwyższenie kapitału zakładowego

3. Obniżenie kapitału zakładowego

V. Prawa i obowiązki wspólników

1. Uwagi ogólne

2. Prawa wspólników

2.1. Prawa majątkowe

2.1.1. Prawo do dywidendy

2.1.2. Prawo do rozporządzania udziałem

2.1.3. Inne prawa majątkowe

2.2. Prawa organizacyjne

2.2.1. Prawo do uczestniczenia w zgromadzeniu wspólników

2.2.2. Prawo indywidualnej kontroli i prawo do informacji

2.2.3. Inne prawa organizacyjne

2.3. Prawa mniejszości

2.4. Prawa większości

3. Obowiązki wspólników

3.1. Obowiązek wniesienia wkładu

3.2. Obowiązek lojalności wobec spółki

3.3. Inne obowiązki

VI. Rozwiązanie i likwidacja spółki

1. Przyczyny rozwiązania spółki

2. Likwidacja spółki

§ 2. Spółka akcyjna

I. Pojęcie spółki akcyjnej i jej istota

1. Korporacyjny charakter spółki akcyjnej

2. Istotne cechy spółki akcyjnej

II. Akcja jako konstytutywny element spółki akcyjnej

1. Akcja jako papier wartościowy

2. Akcja jako ułamek kapitału zakładowego

3. Akcja jako zespół praw i obowiązków przysługujących akcjonariuszowi

III. Forma i rodzaje akcji

1. Akcje imienne i na okaziciela

2. Akcje zwykłe i akcje uprzywilejowane

3. Świadectwa użytkowe

4. Akcje gotówkowe i aportowe

5. Akcje związane z obowiązkiem świadczeń

6. Akcje „zmaterializowane”

7. Akcje „zdematerializowane”

IV. Prawa i obowiązki akcjonariusza ucieleśnione w akcji

1. Prawa majątkowe akcjonariusza

1.1. Prawo do dywidendy

1.2. Prawo do poboru akcji nowej emisji

1.3. Prawo do udziału w tzw. masie likwidacyjnej

1.4. Prawo do rozporządzania akcją

2. Prawa korporacyjne akcjonariuszy

2.1. Prawa związane z uczestnictwem akcjonariusza w walnym zgromadzeniu

2.2. Prawo do wytoczenia powództwa na rzecz spółki (tzw. actio pro socio)

2.3. Prawo do informacji i kontroli spółki

2.4. Bierne prawo wyborcze do organów spółki

2.5. Prawa mniejszości

2.6. Prawa większości

3. Obowiązki akcjonariuszy

3.1. Obowiązek pokrycia akcji (wniesienia wkładu)

3.2. Obowiązek powtarzających się świadczeń niepieniężnych

V. Rozporządzanie akcją

1. Zbycie akcji

2. Zastawianie akcji

3. Umorzenie i unieważnienie akcji

VI. Powstanie spółki akcyjnej

1. Założyciele spółki akcyjnej

2. Zawiązanie spółki akcyjnej

3. Statut spółki akcyjnej

4. Zebranie kapitału akcyjnego

5. Powołanie pierwszych organów spółki akcyjnej

6. Rejestracja spółki akcyjnej

VII. Organy spółki akcyjnej

1. Pojęcie i rola organów spółki akcyjnej

1.1. Rodzaje organów

1.2. Zasady podziału kompetencji pomiędzy organami spółki akcyjnej

1.3. Reglamentacja uczestnictwa w organach spółki akcyjnej

1.4. Uczestnictwo pracowników spółki akcyjnej w jej organach

1.5. Brak zdolności osób prawnych do członkostwa w organach spółki akcyjnej

2. Zarząd

3. Rada nadzorcza

4. Walne zgromadzenie

VIII. Odpowiedzialność za zobowiązania spółki akcyjnej

1. Odpowiedzialność spółki i akcjonariuszy względem osób trzecich

1.1. Odpowiedzialność spółki

1.2. Odpowiedzialność akcjonariuszy

2. Odpowiedzialność osób uczestniczących w tworzeniu spółki

3. Odpowiedzialność członków organów spółki akcyjnej

3.1. Odpowiedzialność członków zarządu wobec wierzycieli spółki

3.2. Odpowiedzialność członków organów wobec spółki

IX. Rozwiązanie i likwidacja spółki akcyjnej

1. Rozwiązanie spółki akcyjnej – przyczyny

2. Likwidacja spółki akcyjnej

3. Likwidacja a upadłość spółki akcyjnej

§ 3. Transformacje spółek

I. Uwagi wprowadzające

II. Łączenie się spółek

1. Pojęcie i przyczyny łączenia się spółek

2. Sposoby łączenia się spółek

3. Procedura łączenia się spółek

3.1. Faza przygotowawcza

3.2. Faza właścicielska – powzięcie uchwały o połączeniu

3.3. Faza rejestracji i ogłoszenia połączenia

4. Uproszczone łączenie się spółek kapitałowych

5. Skutki połączenia spółek

III. Podział spółek

1. Pojęcie i przyczyny podziału spółek

2. Sposoby podziału spółek

3. Procedura podziału spółek

3.1. Faza przygotowawcza

3.2. Faza właścicielska – powzięcie uchwały o połączeniu

3.3. Faza rejestracji i ogłoszenia podziału

4. Skutki podziału spółki

IV. Przekształcanie spółek

1. Pojęcie i przyczyny przekształcenia spółek

2. Procedura przekształcania spółki

2.1. Faza przygotowawcza

2.2. Faza właścicielska – powzięcie uchwały o przekształceniu

2.3. Faza rejestracji i ogłoszenia przekształcenia

3. Skutki przekształcenia spółki

Część III. Umowy w obrocie gospodarczym

Rozdział 1. Zagadnienia ogólne

§ 1. Pojęcie umowy gospodarczej

I. Definicja i znaczenie umowy w obrocie gospodarczym

II. Cechy szczególne umów gospodarczych

III. Systematyka umów gospodarczych

§ 2. Zawarcie umowy w obrocie gospodarczym

I. Uwagi wstępne

II. Przygotowanie zawarcia umowy

1. Pojęcie i rodzaje czynności przygotowawczych

2. Culpa in contrahendo

3. Umowa przedwstępna

III. Sposoby zawierania umów

1. Oferta i jej przyjęcie

2. Negocjacje

3. Przetarg i aukcja

IV. Forma umowy

1. Swoboda formy

2. Formy szczególne

3. Forma następczych czynności prawnych

4. Skutki niedochowania formy zastrzeżonej

V. Zawarcie umowy poza lokalem przedsiębiorstwa

VI. Zawarcie umowy na odległość

§ 3. Wykonanie i zmiana umowy w obrocie gospodarczym

I. Wykonanie umowy w obrocie gospodarczym

1. Sposób wykonania umowy

2. Zasada należytej staranności i jakości świadczenia

3. Miejsce i termin spełnienia świadczenia

4. Dowody wykonania umowy

5. Przedawnienie roszczeń

II. Przekształcanie umów

1. Zmiana treści umowy

2. Zmiana podmiotów umowy

§ 4. Kontraktowa odpowiedzialność odszkodowawcza

I. Pojęcie i zasady odpowiedzialności odszkodowawczej

II. Przesłanki odpowiedzialności kontraktowej

III. Okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność

IV. Zakres obowiązku odszkodowawczego

V. Kary umowne

§ 5. Odpowiedzialność przedsiębiorcy za produkt

I. Ewolucja rozwiązań prawnych

II. Charakter prawny odpowiedzialności za produkt niebezpieczny

III. Produkt niebezpieczny

IV. Podmioty odpowiedzialne i uprawnione

V. Przesłanki i zasada odpowiedzialności za produkt niebezpieczny

VI. Uwagi końcowe

Rozdział 2. Podstawowe umowy z zakresu obrotu gospodarczego

§ 1. Umowy przenoszące własność rzeczy i praw

I. Sprzedaż

1. Ogólna charakterystyka prawna umowy i jej znaczenie gospodarcze

2. Przedmiot sprzedaży

3. Prawa i obowiązki stron

4. Specyfika odpowiedzialności sprzedawcy

5. Gwarancja przy sprzedaży

6. Sprzedaż na odległość i poza lokalem

II. Inne umowy

1. Dostawa jako forma kooperacji

2. Kontraktacja

§ 2. Umowy o korzystanie z rzeczy i praw

I. Umowy najmu i dzierżawy

1. Źródła i charakterystyka prawna umowy najmu

2. Prawa i obowiązki stron umowy najmu

3. Zakończenie umowy najmu

4. Umowa dzierżawy

II. Umowa leasingu

1. Źródła i charakterystyka prawna

2. Strony i treść umowy

3. Prawa i obowiązki stron

III. Umowa franchisingu

1. Źródła i charakterystyka prawna

2. Strony i treść umowy

IV. Umowa know-how

§ 3. Umowy pośrednictwa w obrocie gospodarczym

I. Umowa agencyjna

1. Źródła i charakterystyka prawna

2. Strony i treść umowy

3. Prawa i obowiązki stron

4. Zawarcie i ustanie umowy

II. Inne umowy

1. Umowa komisu

2. Umowa forfaitingu

§ 4. Umowy w budowlanych procesach inwestycyjnych

I. Umowa o roboty budowlane

1. Charakterystyka ogólna oraz znaczenie gospodarcze umowy

2. Rodzaje umów o roboty budowlane

3. Prawa i obowiązki stron umowy

4. Skutki prawne naruszenia obowiązków umownych

II. Inne umowy

1. Umowa o roboty geodezyjno-kartograficzne

2. Umowa o prace projektowe

§ 5. Umowy przewozowe

I. Umowa przewozu

1. Źródła i charakterystyka prawna

2. Treść i strony umowy

3. Zawarcie umowy i dokumenty przewozowe

4. Prawa i obowiązki stron

5. Odpowiedzialność przewoźnika

6. Dochodzenie roszczeń i ich przedawnienie

II. Inne umowy

1. Umowa czarteru środka transportowego

2. Umowa spedycji

§ 6. Umowy w działalności bankowej

I. Charakterystyka ogólna czynności bankowych

1. Pojęcie i zakres czynności bankowych

2. Źródła prawa

3. Systematyka umów

II. Umowa rachunku bankowego

1. Pojęcie i charakter prawny

2. Strony umowy

3. Zawarcie i treść umowy

4. Obowiązki stron

5. Rodzaje rachunków bankowych

6. Odpowiedzialność banku

III. Umowa kredytu bankowego

1. Pojęcie i charakter prawny

2. Strony i zawarcie umowy

3. Treść umowy oraz prawa i obowiązki stron

4. Rodzaje kredytów

5. Odpowiedzialność stron umowy

IV. Pozostałe umowy w działalności bankowej

1. Umowa gwarancji bankowej

2. Umowa pożyczki bankowej

3. Umowa o dyskonto weksli

§ 7. Umowy z zakresu ubezpieczeń gospodarczych

I. Umowa ubezpieczenia

1. Źródła i charakterystyka prawna

2. Strony i treść umowy

3. Zawarcie umowy

4. Prawa i obowiązki stron

5. Przedawnienie roszczeń

II. Umowy koasekuracji i reasekuracji

Przedmowa

Czwarte wydanie podręcznika zostało przygotowane przez Autorów na prośbę Wydawcy ze względu na wyczerpanie nakładu trzech poprzednich wydań. Nowe wydanie związane jest także z koniecznością aktualizacji treści podręcznika wynikającą z permanentnie zmieniającego się stanu normatywnego unijnego i polskiego.

Autorów bardzo cieszy życzliwe przyjęcie ich dzieła przez pracowników i studentów wydziałów prawa oznaczające aprobatę dla prezentowanego w nim ujęcia problematyki tej gałęzi prawa. Dlatego też Autorzy zasadniczo nie zmieniają samej koncepcji opracowania, jak również jego układu i sekwencji omawianych materii. Koncepcja ta jest wynikiem zarówno wieloletnich doświadczeń dydaktycznych, jak i przemyśleń doktrynalnych Autorów – pracowników Wydziału Prawa Uniwersytetu w Białymstoku i Uniwersytetu Jagiellońskiego. Uznają bowiem za trafne i nadal aktualne stwierdzenie, że dla studiujących ten przedmiot w wymiarze 60 godzin wykładowych i tyluż godzin ćwiczeniowych, dotychczas oferowane na rynku publikacje przedstawiają tę problematykę albo zbyt ogólnie i skrótowo, albo nazbyt obszernie. Konsekwencją tego jest odrębne publikowanie poszczególnych części tej gałęzi prawa (prawo spółek, prawo umów gospodarczych, prawo papierów wartościowych) i pomijanie, w konsekwencji, zagadnień mieszczących się w części ogólnej. Dlatego Autorzy zaproponowali ujęcie polegające na połączeniu w jednym podręczniku podstawowych (wyżej wskazanych) segmentów tej dyscypliny dydaktycznej, z pominięciem jedynie prawa papierów wartościowych, które doczekało się kilku samoistnych i dydaktycznie satysfakcjonujących pozycji. Można zatem stwierdzić, że podręcznik ten zawiera takie quantum wiedzy i informacji, które wystarcza do właściwego przygotowania się studentów prawa do egzaminu w zakresie zawartej w nim problematyki.

Wynikiem merytorycznych dociekań zespołu jest propozycja dotycząca zarówno kwestii natury terminologicznej, jak i konstrukcyjnej. Autorzy przyjmują, że termin „prawo gospodarcze prywatne” odpowiada w większym stopniu obecnemu przedmiotowi regulacji stosunków gospodarczoprawnych niż stosowane dotąd najczęściej, ale oceniane jako mało adekwatne dla obecnego rozmiaru i znaczenia działalności gospodarczej określenie „prawo handlowe”. Jest to też wyrazem uznawanej przez Autorów za słuszną szerokiej koncepcji tej gałęzi prawa, obejmującej znaczącą większość sfer działalności gospodarczej, co najlepiej uwidacznia się w strukturze części III podręcznika przy prezentacji poszczególnych typów umów gospodarczych (m.in. pośrednictwa gospodarczego, inwestycyjnych, transportowych, bankowych czy ubezpieczeniowych). Równie istotne z punktu widzenia idei tego podręcznika jest wyodrębnienie i – dużo szersze niż w innych pozycjach dydaktycznych – przedstawienie części ogólnej. Nie bez znaczenia pozostaje również konkluzja, że nazwa gałęzi i tytuł podręcznika nawiązują do klasycznego, ale wciąż podstawowego i generalnego podziału na prawo prywatne i prawo publiczne. Tym samym prawo gospodarcze prywatne jawi się jako gałąź prawa wyraźnie odrębna od drugiego istotnego działu prawa odnoszącego się do działalności gospodarczej, czyli prawa gospodarczego publicznego. Normy tego ostatniego, wykorzystując metodę administracyjno-prawną, regulują stosunek państwa do gospodarki i jego w niej udział. O ile ich celem jest cywilizowanie działalności państwa wobec gospodarki i chronienie w szczególności przedsiębiorców przed zbyt daleko idącą ingerencją państwa w ich działalność (C. Kosikowski, Publiczne prawo gospodarcze Polski i Unii Europejskiej, Warszawa 2010, s. 44 i nast.), o tyle normy prawa gospodarczego prywatnego, wykorzystując metodę cywilnoprawną, opierają się na zasadzie wzajemnej autonomiczności i równorzędności podmiotów stosunków prawnych uczestniczących w działalności gospodarczej. Większość interesów majątkowych uczestników rynkowego obrotu gospodarczego, opartego na fundamentalnej zasadzie wolności gospodarczej, artykułowana jest przede wszystkim na poziomie przedsiębiorcy i jego przedsiębiorstwa. Prawo gospodarcze prywatne reguluje majątkowe stosunki gospodarcze, godząc interesy poszczególnych przedsiębiorców z użyciem metody, przejawiającej się przede wszystkim w swobodzie kontraktowej i ekwiwalentności świadczeń uczestników obrotu gospodarczego (A. Stelmachowski, Zarys teorii prawa cywilnego, Warszawa 1998, s. 47 i nast.).

Określenie prawa gospodarczego prywatnego bazuje więc na dwóch podstawowych kryteriach: podmiotowym i przedmiotowo-funkcjonalnym, które stały się podstawą do skonstruowania struktury wewnętrznej podręcznika. Dzieli się on na trzy części. Pierwsza obejmuje zagadnienia ogólne i zawiera wyjaśnienie podstawowych pojęć, zasad i konstrukcji prawnych z zakresu objętego prawem gospodarczym prywatnym.

Trzonem materii podręcznika zamieszczonym po zagadnieniach ogólnych – w części drugiej – jest problematyka organizacyjno-prawnych, najważniejszych form działania przedsiębiorców w obrocie gospodarczym, a więc spółek. Zagadnienia te zostały przedstawione w układzie odbiegającym od zwykle przyjmowanego w podręcznikach z zakresu prawa spółek, co dotyczy zwłaszcza spółki akcyjnej, w której na czołowe miejsce wysuwa się kwestia charakteru prawnego akcji jako instytucji centralnej, stanowiącej o istocie tej postaci spółki.

Trzecia część dotyczy problematyki umów (kontraktów), zawieranych w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej między przedsiębiorcami lub przez przedsiębiorców z konsumentami. Omówione zostały tu najważniejsze umowy występujące w wybranych, ale najistotniejszych obszarach działalności gospodarczej według klasycznego schematu mającego zastosowanie w analizie prawnej kontraktów.

Podręcznik napisany jest, jak powiedziano wyżej, przede wszystkim z myślą o studentach wydziałów prawa, jednak może być wykorzystywany także na innych kierunkach, zwłaszcza tych najbardziej zbliżonych, takich jak: administracja, marketing, zarządzanie, ekonomia. Stanowić tam będzie źródło pogłębienia wiedzy z zakresu reguł prawnych obowiązujących w obrocie gospodarczym. Zawarta w podręczniku analiza mechanizmów działania instytucji prawnych może być przydatna także praktykom wykonującym zawody prawnicze oraz przedstawicielom innych zawodów, w których wymagana jest znajomość prawa w zakresie funkcjonowania obrotu gospodarczego.

Materia objęta zakresem podręcznika jest bardzo obszerna. Mimo to Autorzy – biorąc pod uwagę potrzeby dydaktyki i założenie, że podręcznik będzie wykorzystywany nie tylko przez studentów na kierunkach magisterskich, ale także licencjackich – dążyli do maksymalnej zwięzłości tekstu, dokładając równocześnie starań, aby fakt ten nie miał negatywnego wpływu na poziom merytorycznych rozważań podręcznika. Ocenę stopnia osiągnięcia tego celu pozostawiają Autorzy czytelnikom.

Warto dodać, że młodsi koledzy Autorów, teoretycy i praktycy, specjaliści z prawa gospodarczego prywatnego: Sz. Pszczółka, M. J. Skrodzka, K. Skrodzki, M. Zaremba przygotowali i opublikowali w Wydawnictwie C.H. Beck aktualne materiały pomocnicze – repetytoria: Prawo handlowe. Testy. Kazusy. Tablice oraz Umowy w obrocie gospodarczym. Testy. Kazusy. Tablice. Mogą one być przydatne i pomocne w opanowaniu szerokiego zakresu problematyki zawartej w podręczniku.

W publikacji uwzględniono stan normatywny obowiązujący na dzień 31.3.2016 r.

Warszawa, lipiec 2016 r.

Redaktorzy

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

GospU

ustawa z 23.12.1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.) – nie obowiązuje

KC

Kodeks cywilny z 23.4.1964 r.

KH

Kodeks handlowy z 27.6.1934 r. – nie obowiązuje

KK

Kodeks karny z 6.6.1997 r.

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r.

KP

Kodeks pracy z 26.6.1974 r.

KPA

Kodeks postępowania administracyjnego z 14.6.1960 r.

KPC

Kodeks postępowania cywilnego z 17.11.1964 r.

KRO

Kodeks rodzinny i opiekuńczy z 25.2.1964 r.

KRSU

ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 687 ze zm.)

KSH

Kodeks spółek handlowych z 15.9.2000 r.

ObrIFinU

ustawa z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 94 ze zm.)

OchrKonkurU

ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 184 ze zm.)

OfPublU

ustawa z 20.7.2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1382 ze zm.)

OgrGospU

ustawa z 21.8.1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne (tekst jedn. Dz.U. z 2006 r. Nr 216, poz. 1584 ze zm.)

OrdPU

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 613 ze zm.)

PPU

ustawa z 25.9.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1384 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 128 ze zm.)

PrBud

ustawa z 7.7.1994 r. – Prawo budowlane (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 290 ze zm.)

PrGosp

ustawa z 19.11.1999 r. – Prawo działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.) – nie obowiązuje

PrKons

ustawa z 30.5.2014 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 827 ze zm.)

PrPapW

ustawa z 21.8.1997 r. – Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 111, poz. 937 ze zm.) – nie obowiązuje

PrPrzew

ustawa z 15.11.1984 r. – Prawo przewozowe (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 915)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 21)

PrUpad

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 233 ze zm.)

PrywU

ustawa z 30.8.1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 981)

RachunkU

ustawa z 29.9.1994 r. o rachunkowości (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1047)

SwobGospU

ustawa z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 584 ze zm.)

TermZTHU

ustawa z 12.6.2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych (Dz.U. Nr 139, poz. 1323 ze zm.) – nie obowiązuje

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm.)

2. Organy orzekające

ETS

Europejski Trybunał Sprawiedliwości

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN (7)

Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów

TK

Trybunał Konstytucyjny

3. Czasopisma

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz. UE

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

MoP

Monitor Prawniczy

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSN

Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego. Orzeczenia Izby Cywilnej (w latach 1933–1952), Orzecznictwo Sądu Najwyższego (w latach 1953–1961: Izby Cywilnej i Izby Karnej, wroku 1962: Izby Cywilnej, w latach: 1963–1981: Izby Cywilnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach: 1982–1989: Izby Cywilnej i Administracyjnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach: 1990–1994: Izby Cywilnej oraz Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, od 1995 roku: Izby Cywilnej)

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich (w latach 1957–1989: Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych)

OSPiKA

Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych)

Pr. Gosp.

Prawo Gospodarcze

Pr. Sp.

Prawo Spółek

4. Inne skróty

art.

artykuł

CEIDG

Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej

cz.

część

in princ.

in principio

KRS

Krajowy Rejestr Sądowy

lit.

litera

MF

Minister Finansów

min.

minister

m.in.

między innymi

MS

Minister Sprawiedliwości

nast.

następna (-e, -y)

Nb.

numer brzegowy

NBP

Narodowy Bank Polski

np.

na przykład

Nr

numer

orz.

orzeczenie

PKD

Polska Klasyfikacja Działalności

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

r.

rok

RDN

Rejestr Dłużników Niewypłacalnych

red.

redakcja (-ą)

RM

Rada Ministrów

rozp.

rozporządzenie

s.

strona

SE

Spółka Europejska

tekst jedn.

tekst jednolity

uchw.

uchwała

UE

Unia Europejska

UOKiK

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

wyr.

wyrok

z.

zeszyt

zarz.

zarządzenie

zd.

zdanie

Część I. Zagadnienia ogólne

Rozdział 1. Ogólna charakterystyka prawa gospodarczego prywatnego

Literatura: A. Bierć, Zarys prawa prywatnego. Część ogólna, Warszawa 2012; S. Biernat, A. Wasilewski, Wolność gospodarcza w Europie, Kraków 2000; A. Cieśliński, Wspólnotowe prawo gospodarcze, Warszawa 2003; A. Kidyba, Prawo handlowe, Warszawa 2004, rozdz. 1; J. Jacyszyn, C. Kosikowski, Podstawy prawa gospodarczego, Warszawa 2001; C. Kosikowski, Publiczne prawo gospodarcze Polski i Unii Europejskiej, Warszawa 2005; K. Pawłowicz, [w:] C. Banasiński, H. Gronkiewicz-Waltz, K. Pawłowicz, D. Szafrański, M. Wierzbowski, M. Wyrzykowski, Prawo gospodarcze. Zagadnienia administracyjnoprawne, Warszawa 2003, rozdz. 4; Z. Radwański, Teoria umów, Warszawa 1977; S. Włodyka, Prawo gospodarcze. Zarys systemu, t. 1, Część ogólna, Warszawa 1981; tenże, [w:] S. Włodyka (red.), Prawo umów gospodarczych, Warszawa 2001, rozdz. 1; Cz. Żuławska, Zasady prawa gospodarczego prywatnego, Warszawa 2007.

§ 1. Pojęcie prawa gospodarczego prywatnego

I. Obrót gospodarczy

1. Pojęcie i znaczenie obrotu gospodarczego

1

Specyfiką działu prawa, któremu poświęcony został niniejszy podręcznik, oprócz charakterystycznej metody regulacji stosunków społecznych, jest również charakterystyczny przedmiot regulacji. Prawo gospodarcze prywatne reguluje bowiem stosunki społeczne zachodzące w związku z aktami wymiany dóbr i świadczenia usług, które to akty dokonywane są przez przedsiębiorców (a czasem między przedsiębiorcami) w związku z prowadzoną na własny rachunek działalnością gospodarczą. Z uwagi na dynamikę wspomnianych aktów wymiany dóbr i usług, a także ze względu na profesjonalny charakter podmiotów uczestniczących w regulowanych prawem gospodarczym prywatnym stosunkach społecznych, te ostatnie nazywamy stosunkami prawnymi obrotu gospodarczego.

2

Pojęcie obrotu gospodarczego (zwanego dawniej obrotem handlowym), choć w istotny sposób wpływa na definicję i zakres prawa gospodarczego prywatnego, nie ma charakteru normatywnego (nie jest zdefiniowane ustawowo), wobec czego jego wyjaśnienie jest zadaniem doktryny prawniczej, poszukującej wsparcia w dorobku innych dyscyplin naukowych, a także w dorobku orzecznictwa sądowego.

Zjawisko obrotu gospodarczego należy także do świata pojęć ekonomii – stosunki wymiany dóbr i usług, będące przejawem prowadzonej przez przedsiębiorców działalności gospodarczej, podlegają przecież prawom rynku. W tym sensie prawo gospodarcze prywatne ma swe korzenie w ekonomicznej aktywności jednostek i grup społecznych i zawiera katalog reguł rządzących obrotem towarami i usługami na linii od producenta do konsumenta. Z tego powodu na podkreślenie zasługuje związek pomiędzy zjawiskami i regułami ekonomicznymi a ustawodawstwem gospodarczym, wynika bowiem z tego konieczność uwzględniania praw ekonomii w procesie stanowienia przepisów regulujących działalność przedsiębiorców. Należy zauważyć także, że pomiędzy stosunkami ekonomicznymi, procesem ich rozwoju a stanem obowiązującego ustawodawstwa gospodarczego zachodzi więź o charakterze sprzężenia zwrotnego. Za przykład posłużyć może dynamicznie rozwijająca się gałąź gospodarki określana jako e-commerce (handel internetowy), które to zjawisko stymuluje wydawanie potrzebnych przepisów prawnych (zawieranie umów drogą elektroniczną, podpis elektroniczny, elektroniczne instrumenty płatnicze, ochrona konsumentów w tym zakresie) i równocześnie jest kształtowane przez odpowiednie, nowoczesne prawo.

3

Wyrażenie „obrót gospodarczy” jest uogólnieniem stosunków prywatnoprawnych zachodzących w związku z prowadzoną przez przedsiębiorców działalnością gospodarczą, w ramach której to działalności dochodzi do stosunków wymiany dóbr (wyprzedzanych produkcją tychże dóbr) i świadczenia usług. Pojęcie obrotu gospodarczego jest blisko spokrewnione z pojęciem obrotu cywilnoprawnego, z tym, że stosunki prawne, będące przejawem tego pierwszego, odznaczają się dużą doniosłością ekonomiczną (zarówno w skali mikro-, jak i makroekonomicznej) oraz znaczną złożonością organizacyjno-technologiczną. Należy podkreślić dwa ostatnie elementy charakterystyczne obrotu gospodarczego; cechuje go doniosłość ekonomiczna oraz profesjonalizacja regulowanych prawem gospodarczym stosunków społecznych. Istotność dwóch wymienionych znamion obrotu gospodarczego wpływa na treść przyjmowanych rozwiązań prawnych, a z drugiej strony pozwala zakwalifikować określone normy prawne do zakresu prawa gospodarczego prywatnego.

4

Szczególne stosunki społeczno-gospodarcze składające się na pojęcie obrotu gospodarczego, regulowane za pomocą metody cywilnoprawnej przez normy prawa gospodarczego prywatnego, to stosunki funkcjonalnie powiązane z działalnością gospodarczą. Tym samym do obrotu gospodarczego należą stosunki prywatnoprawne, zachodzące w toku prowadzonej działalności gospodarczej, tj. zarobkowej działalności wytwórczej, budowlanej, handlowej, usługowej oraz działalności polegającej na poszukiwaniu, rozpoznawaniu i wydobywaniu kopalin ze złóż, która to działalność jest wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. Według innego, syntetycznego ujęcia, przez obrót gospodarczy należy rozumieć stosunki prywatnoprawne powstające w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa.

Pojęcie obrotu gospodarczego służyć będzie po pierwsze – ogólnej charakterystyce i definicji prawa gospodarczego prywatnego jako gałęzi prawa (część I), po drugie wyróżnieniu i charakterystyce podmiotów tego prawa, tj. przedsiębiorców (część II), oraz po trzecie poprzez wskazanie cech szczególnych wynikających ze ścisłej więzi z obrotem gospodarczym, wyróżnieniu i analizie katalogu umów gospodarczych (część III).

2. Zróżnicowanie obrotu gospodarczego

5

Stosunki wymiany dóbr i usług regulowane przepisami prawa prywatnego, w zależności od tego, jakie cechy mają podmioty tych stosunków, należy zaliczyć do obrotu powszechnego bądź do obrotu mieszanego lub profesjonalnego.

W stosunkach obrotu powszechnego po obu stronach umowy występują nieprofesjonaliści (konsumenci), a wymiana dóbr i usług nie jest przejawem działalności gospodarczej. Obrót powszechny w całości jest poddany regulacji Kodeksu cywilnego.

Regulowane prawem prywatnym stosunki wymiany dóbr i usług, zaliczające się do obrotu powszechnego, mieszanego i profesjonalnego, składają się na obrót prywatnoprawny jako taki, zaś stosunki obrotu mieszanego (jednostronnie profesjonalnego) i profesjonalnego (dwustronnie profesjonalnego) – na obrót gospodarczy.

Profesjonalny obrót gospodarczy to stosunki prawne kreowane umowami (czynnościami prawnymi) zawieranymi przez strony będące przedsiębiorcami (zob. art. 431 KC), wchodzącymi ze sobą w relację wymiany dóbr i usług w ramach i w związku z prowadzoną przez siebie działalnością gospodarczą. Stosunków takiego profesjonalnego (dwustronnie profesjonalnego) obrotu gospodarczego dotyczy przykładowo art. 661 § 4 zd. 2, art. 662, 681, 74 § 3, art. 771, 3854, 563 § 2 KC. Wymienione przepisy przewidują wyjątki od ogólnych, obowiązujących w obrocie powszechnym i mieszanym, zasad zawierania i wykonywania umów, które to wyjątki podyktowane są dynamiką i profesjonalnym charakterem obrotu gospodarczego.

6

Obrót gospodarczy mieszany (jednostronnie profesjonalny) to stosunki prawne powstające na podstawie czynności prawnych dokonywanych przez strony, z których jedna jest przedsiębiorcą (profesjonalistą prowadzącym działalność gospodarczą), a druga – konsumentem. Jak stanowi art. 221 KC, za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą. Współcześnie bardzo prężnie rozwija się dział prawa, zwany prawem konsumenckim, którego rozwiązania mają chronić konsumenta, jako słabszą stronę stosunków z zakresu mieszanego obrotu gospodarczego (zob. np. art. 74 § 2, art. 384–3853, 4491–44910, 5351, 558 § 1, art. 6051, 6271, 7701 KC oraz przepisy ustaw szczególnych.

Obrót gospodarczy, z uwagi na terytorialny zasięg realizacji stosunków wymiany dóbr i świadczenia usług, podzielić można na krajowy, europejski (w ramach wspólnego rynku UE) oraz międzynarodowy.

II. Definicja prawa gospodarczego prywatnego

7

Przez pojęcie prawa gospodarczego prywatnego rozumiemy zespół norm prawnych regulujących za pomocą metody cywilnoprawnej stosunki społeczne polegające na aktach wymiany dóbr i świadczenia usług, które to akty dokonywane są przez przedsiębiorców lub między przedsiębiorcami w związku z prowadzoną na własny rachunek działalnością gospodarczą. Definicję prawa gospodarczego prywatnego opieramy na dwóch kryteriach: podmiotowym i przedmiotowo-funkcjonalnym. Odwołanie się do cywilnoprawnej metody regulacji stosunków obrotu gospodarczego wynika z zasady jedności prawa cywilnego, które reguluje zarówno obrót powszechny (konsumencki), jak i profesjonalny (gospodarczy). W tym sensie prawo gospodarcze prywatne jest wyspecjalizowanym działem (częścią) prawa cywilnego.

Prawo gospodarcze prywatne reguluje po pierwsze stosunki prawne z udziałem przedsiębiorców (kryterium podmiotowe). Należy dodać, że prawo gospodarcze prywatne obejmuje przy tym regulację różnych form organizacji przedsiębiorców, w tym zwłaszcza problematykę spółek handlowych.

Po drugie prawo gospodarcze prywatne za pomocą metody cywilnoprawnej normuje stosunki majątkowe, które w toku prowadzonej przez przedsiębiorców działalności gospodarczej przybierają postać wymiany dóbr i świadczenia usług (kryterium przedmiotowo-funkcjonalne), co dokonuje się przy użyciu pieniądza. Należy dodać, że aktywność gospodarcza przedsiębiorców, której wyrazem jest ich działalność wytwórcza (produkcyjna), budowlana, handlowa, usługowa, zawodowa i inna, cechuje się tym, że jest realizowana w sposób zorganizowany i ciągły. Stopień organizacji działalności gospodarczej może być różny, zwykle osiąga jednak postać przedsiębiorstwa prowadzonego przez przedsiębiorcę.

Takie ujęcie definicji prawa gospodarczego prywatnego zdeterminowało również układ podręcznika, którego zasadniczy trzon, po zagadnieniach ogólnych (część I), stanowi problematyka organizacyjno-prawnych, najważniejszych form działania przedsiębiorców w obrocie gospodarczym, tj. spółek (część II), oraz problematyka umów (kontraktów), zawieranych przez przedsiębiorców lub między przedsiębiorcami w toku działalności gospodarczej, będących wyrazem dynamiki obrotu gospodarczego (część III).

8

Wyodrębnienie prawa gospodarczego prywatnego opiera się na wyróżnieniu pojęcia obrotu gospodarczego, będącego elementem gospodarki rynkowej, w której dominujące znaczenie i ważkie zadania przypadają przedsiębiorcom prywatnym, działającym „w środowisku” wolności działalności gospodarczej. Prawo gospodarcze prywatne nie jest tym samym wyodrębnione na zasadzie takiej, jak wyodrębnione jest prawo cywilne, prawo pracy czy prawo karne. Źródłem regulacji stosunków obrotu gospodarczego nie jest jedna, fundamentalna ustawa (kodeks), lecz kompleks ustaw należących do dziedziny prawa prywatnego, a często nawet wybrane, uwzględniające specyfikę obrotu gospodarczego, przepisy prawne zawarte w ustawach regulujących stosunki obrotu powszechnego (tak jest, gdy chodzi o liczne przepisy Kodeksu cywilnego, który reguluje zarówno obrót gospodarczy, jak i powszechny). Przypomnijmy, że specyfika obrotu gospodarczego, która pozwala wyróżnić i charakteryzować prawo gospodarcze prywatne, polega na tym, że funkcjonuje on w ramach zasady wolności działalności gospodarczej, jego cechą jest dynamika (szybkość) nawiązywania stosunków prawnych, przy zagwarantowaniu koniecznego bezpieczeństwa tego obrotu, istotnym źródłem finansowania działalności jest kredyt, stosunki obrotu gospodarczego nawiązywane przez przedsiębiorców często są trwałe, przybierają przy tym zwykle postać stosunków masowych (szablonowych), a standard wymagań (np. co do jakości świadczenia), jakie się stawia wobec uczestników obrotu gospodarczego, jest podwyższony (uwzględniający profesjonalizm obrotu gospodarczego). Przytoczone istotne motywy przemawiają za wyróżnieniem prawa gospodarczego prywatnego jako samodzielnej gałęzi prawa.

Posługiwanie się w niniejszym podręczniku wyrażeniem „prawo gospodarcze prywatne” oznacza przyjęcie przez Autorów określonej konwencji językowej, której wybór podyktowany był z kilku względów.

Po pierwsze określenie takie jest dość często w literaturze przedmiotu stosowane, a na uniwersyteckich wydziałach prawa funkcjonują jednostki (katedry bądź zakłady prawa gospodarczego prywatnego) prowadzące badania i dydaktykę w zakresie tego działu prawa.

Po drugie zdaniem Autorów, posługiwanie się określeniem „prawo gospodarcze prywatne”, w miejsce tradycyjnego określenia „prawo handlowe”, jest z wielu powodów bardziej trafne i odpowiadające w większym stopniu dzisiejszemu przedmiotowi regulacji charakteryzowanego działu prawa. Wystarczy wskazać, że regulacja prawna stosunków obrotu gospodarczego nie zamyka się tylko w granicach handlowej działalności przedsiębiorców, lecz obejmuje swym zakresem także inne (niż działalność handlowa) dziedziny działalności gospodarczej.

Wreszcie po trzecie, określenie „prawo gospodarcze prywatne” ma w założeniu zwrócić, przez wyraźny kontrast, uwagę na inny, istotny z punktu widzenia przedsiębiorców i ich działalności gospodarczej dział prawa, zwany dziś powszechnie prawem gospodarczym publicznym (zob. o tym szerzej w dalszych uwagach tego rozdziału), a także podkreślić, że charakteryzowany dział prawa należy do dziedziny prawa prywatnego. Prawo gospodarcze prywatne reguluje stosunki majątkowe obrotu gospodarczego, za pomocą metody cywilnoprawnej, zakładającej wzajemną autonomię podmiotów stosunków prawnych, przejawiającą się w swobodzie kontraktowej, której zasadą jest ekwiwalentność świadczeń kontrahentów.

9

W obrębie prawa gospodarczego prywatnego wyodrębniły się wyspecjalizowane dyscypliny tego działu prawa; ich wyróżnienie opiera się bądź na specyfice rodzaju działalności gospodarczej (np. prawo transportowe, ubezpieczeniowe), bądź na specyfice instytucji uregulowanych w ramach ustaw szczególnych z zakresu prawa gospodarczego (np. prawo papierów wartościowych). Przy tym regulację form organizacyjnych przedsiębiorców oraz umów (kontraktów) w obrocie gospodarczym przyjęło się określać mianem prawa gospodarczego prywatnego (handlowego) sensu stricto, zaś takie prawo uzupełnione o wyszczególnione wyżej, wyspecjalizowane działy, mianem prawa gospodarczego prywatnego (handlowego) sensu largo. Jak już podano wyżej, niniejszy podręcznik omawia instytucje prawa gospodarczego prywatnego sensu stricto.

III. Prawo gospodarcze prywatne a prawo gospodarcze publiczne

10

W celu dalszej charakterystyki prawa gospodarczego prywatnego jego pojęcie należy zestawić z pojęciem prawa gospodarczego publicznego (administracyjnego prawa gospodarczego). Pozwoli to na ukazanie związków pomiędzy oboma działami prawa oraz jednocześnie – przez podkreślenie specyfiki prawa gospodarczego prywatnego i publicznego – na ich wyraźne odróżnienie od siebie. Kryterium podziału, co oczywiste, jest przynależność do prawa prywatnego albo do prawa publicznego, z których pierwsze reguluje przede wszystkim stosunki majątkowe, w zakresie których podmiotom tych stosunków przysługuje wzajemna autonomiczność (metoda cywilnoprawna), drugie zaś normuje, stosując metodę władczego podporządkowania (metoda administracyjna), różnego rodzaju stosunki, których stroną jest państwo, czy szerzej – organy władzy publicznej (rządowej i samorządowej). Oczywiście pomiędzy prawem gospodarczym prywatnym a publicznym zachodzą istotne więzi, jako że dopiero całokształt norm prawnych do obu tych dziedzin należących określa reguły udziału przedsiębiorców w życiu gospodarczym kraju.

11

Jak wiadomo stosunki obrotu gospodarczego regulowane są za pomocą metody cywilnoprawnej (zawieranie umów) przez prawo gospodarcze prywatne. Państwo może również brać udział w obrocie gospodarczym, choć w realiach gospodarki rynkowej tylko wyjątkowo i wyłącznie jako osoba prawa prywatnego (Skarb Państwa). Dokonywane przez przedsiębiorców akty wymiany dóbr i usług, stanowiące mechanizm obrotu gospodarczego, dokonywane są w toku działalności gospodarczej, i nie sposób nie zauważyć, że ogólne warunki podejmowania, wykonywania i zakończenia takiej działalności w interesie publicznym określa za pomocą metody władczej (administracyjnej) państwo. Na tym zresztą polega rola regulacyjna władzy publicznej, która, także w zakresie działalności gospodarczej jednostek i ich organizacji ustanawia w interesie ogółu (dla dobra wspólnego) warunki prowadzenia danego rodzaju aktywności społecznej, w tym także przewiduje ograniczenia takiej działalności (np. w postaci zezwoleń i koncesji).

Prawo gospodarcze publiczne ustanawia ogólne reguły podejmowania i prowadzenia działalności gospodarczej, wprowadzając w celu realizacji różnych funkcji takie wymogi, jak konieczność rejestracji działalności gospodarczej, spełnianie w czasie jej wykonywania pewnych standardów itp. Tym samym jest to dział prawa określający zasady, przesłanki i procedury ingerencji państwa (organów władzy publicznej) w sferę stosunków gospodarczych, która to ingerencja uzasadniona jest pojęciem interesu publicznego. Prawu gospodarczemu publicznemu, przewidującemu szczególne obowiązki przedsiębiorców wobec państwa, a także określającemu podstawy ingerencji władzy publicznej w stosunki gospodarcze, w warunkach gospodarki rynkowej funkcjonującej w zgodzie z prawami ekonomii, przypada do spełnienia przede wszystkim funkcja ochronna. Chodzi o ustanowienie gwarancji, że interwencjonizm państwowy i formy jego realizacji są określone prawem i prawnie przewidywalne. Daje to podstawę do stwierdzenia, że podczas gdy prawo gospodarcze prywatne określa zasady działania przedsiębiorców w obrocie gospodarczym, to prawo gospodarcze publiczne zabezpiecza funkcjonowanie gospodarki jako całości.

12

Prawo gospodarcze prywatne reguluje stosunki o charakterze poziomym, tzn. stosunki, nawiązywane zwłaszcza przez zawieranie umów pomiędzy równymi sobie i autonomicznymi podmiotami, tj. pomiędzy przedsiębiorcami oraz między przedsiębiorcami a konsumentami. Z kolei prawo gospodarcze publiczne normuje stosunki o charakterze pionowym, tzn. stosunki między przedsiębiorcami a państwem występującym w roli władczej. W doktrynie prawa gospodarczego publicznego podmioty tego prawa klasyfikuje się na podmioty bierne (będące adresatami władczych aktów państwa), którymi są przedsiębiorcy, oraz na podmioty czynne (wykonujące funkcje prognozowania, programowania, planowania makroekonomicznego oraz funkcje reglamentacyjne i regulacyjne w gospodarce, wreszcie funkcje kontroli, nadzoru i ochrony w gospodarce), którymi są organy władzy publicznej.

13

Podsumowując, prawo gospodarcze prywatne reguluje formy organizacji przedsiębiorców oraz stosunki prawne obrotu gospodarczego, w tym zwłaszcza powstające na mocy zawieranych przez przedsiębiorców kontraktów gospodarczych, zaś prawo gospodarcze publiczne określa normatywne pojęcie działalności gospodarczej, ustala krąg podmiotów mogących podejmować i wykonywać działalność gospodarczą, ustanawia prawa i obowiązki przedsiębiorców wobec władzy publicznej oraz określa sposoby i skutki zakończenia działalności gospodarczej. Wymienione spektrum zagadnień prawo gospodarcze prywatne reguluje za pośrednictwem metody cywilnoprawnej, zaś prawo gospodarcze publiczne przewiduje formy władcze, przez które państwo wyraża swą wolę kształtowania stosunków gospodarczych.

§ 2. Zasady prawa gospodarczego prywatnego

I. Pojęcie i znaczenie zasad prawa gospodarczego prywatnego

14

W nauce prawa wyróżnia się zasady podstawowe, czyli ogólne założenia, wyrażające charakterystyczne i istotne dla danego systemu prawa czy danej gałęzi prawa (np. zasady prawa gospodarczego) wartości i rozwiązania instytucjonalne. Mówimy wówczas ogólnie o zasadach prawa. Tym samym zasady prawa gospodarczego prywatnego to określone idee przewodnie, na których opiera się ustawodawstwo regulujące stosunki prawne obrotu gospodarczego. Wspomniane idee przewodnie pozostają w związku z założeniami, na których opiera się ustrój społeczny, gospodarczy i polityczny Rzeczypospolitej Polskiej. W szczególności zasady prawa gospodarczego prywatnego pozostają w związku z zasadami konstytucyjnymi określającymi podstawy ustroju gospodarczego kraju. Przedsiębiorcy działają bowiem w ramach społecznej gospodarki rynkowej opartej na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych (zob. art. 20 Konstytucji RP). Zasady prawa wynikają wprost z treści obowiązującego prawa (zasady są wówczas normami prawnymi) albo wynikają z niej pośrednio i są wówczas formułowane na podstawie norm prawnych w drodze rozumowania prawniczego.

15

Znaczenia zasad prawa nie można nie doceniać. Pełnią one istotną rolę zarówno w sferze stanowienia, jak i stosowania, a także nauczania prawa. Po pierwsze zasady wskazują wartości, jakie szczegółowe przepisy prawa powinny realizować, w czym przejawia się ogólna aksjologiczna funkcja zasad prawa. Po drugie zasady prawa wyznaczają kierunki przyszłych działań legislacyjnych, zarówno w zakresie stanowienia nowego prawa, jak i zmian w prawie już obowiązującym. Po trzecie zasady prawa determinują sposób stosowania przepisów prawnych, w tym w szczególności sposób ich interpretacji (wykładni), oraz preferencje w razie kolizji norm prawnych. Po czwarte zasady określają granice czynienia użytku z praw podmiotowych w stosunkach obrotu gospodarczego. Wreszcie po piąte, dzięki wszystkim wyżej wymienionym funkcjom, ułatwiającym odczytanie społecznego i ekonomicznego tła danej instytucji prawnej, wskazanie jej ratio legis, znajomość zasad prawa pozwala na pełniejsze i właściwe korzystanie z praw podmiotowych, a także daje głębszą wiedzę o prawie.

16

Katalog zasad prawa gospodarczego prywatnego jest sprawą względnie otwartą. W nauce prawa zestawia się te zasady w dość różny sposób w zależności od celu, jakiemu służyć ma ich prezentacja. Mając na uwadze cel dydaktyczny, do najważniejszych zasad prawa gospodarczego prywatnego należy zaliczyć: zasadę wolności gospodarczej, zasadę równości przedsiębiorców, zasadę profesjonalizmu, zasadę swobody umów, zasadę ochrony rynku i wolności konkurencji i zasadę ochrony bezpieczeństwa obrotu. Przytoczone zasady zostaną niżej scharakteryzowane.

17

Oprócz wyżej wymienionych zasad prawnych w doktrynie omawia się jeszcze następujące reguły: po pierwsze – zasadę zgodności regulacji prawnej z prawidłami ekonomicznymi, która jest oczywistą konsekwencją obiektywnych związków pomiędzy prawem gospodarczym a zjawiskami gospodarczymi podlegającymi prawom (prawidłom) ekonomii. Pomiędzy przepisami prawa a gospodarką zachodzi sprzężenie zwrotne – rozwiązania prawne warunkują przebieg procesów gospodarczych, zaś prawa ekonomii determinują, a w każdym razie powinny determinować, treść przyjmowanych przepisów. Kolejną z wymienionych jest zasada ochrony zaufania i interesu strony typowo słabszej; w dzisiejszych realiach w imię realizacji tej zasady stanowione jest prawo ochrony konsumentów. Wreszcie po trzecie – zasada uwzględniania zmienionych warunków gospodarczych, w myśl której kontrakty pomiędzy przedsiębiorcami muszą być wykonywane z uwzględnieniem dynamicznie rozwijających się uwarunkowań gospodarczych, jeśli zmiany mają charakter wyjątkowy.

II. Zasada wolności gospodarczej

18

Zasada wolności gospodarczej to jedna z zasad ustrojowych, przewidziana i zagwarantowana w Konstytucji i w ustawach szczegółowych. Przepis art. 20 Konstytucji RP stanowi, że: „Społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych stanowi podstawę ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej”. Podobnie art. 6 ust. 1 ustawy z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 584 ze zm.) przewiduje, że: „Podejmowanie, wykonywanie i zakończenie działalności gospodarczej jest wolne dla każdego na równych prawach, z zachowaniem warunków określonych przepisami prawa”. Wreszcie w sferze stosunków kontraktowych wyrazem wolności gospodarczej jest zasada swobody umów, określona w art. 3531 KC, zgodnie z którym „Strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego”.

19

Ograniczenie wolności działalności gospodarczej jest dopuszczalne tylko w drodze ustawy i tylko ze względu na ważny interes publiczny (art. 22 Konstytucji RP). Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP).

20

Wolność gospodarcza obejmuje wiele swobód, m.in. swobodę podejmowania i prowadzenia na warunkach określonych prawem działalności gospodarczej, swobodę wyboru formy organizacyjno-prawnej prowadzenia działalności gospodarczej, swobodę zakończenia działalności gospodarczej. Wolność gospodarcza wywodzi się i polega na akceptacji przez państwo zjawiska naturalnej przedsiębiorczości obywateli i grup społecznych, zmierzających do gromadzenia ekonomicznej nadwyżki takiej gospodarczej aktywności. Założeniem zasady wolności jest działanie nie tylko na własny rachunek, ale także na własne ryzyko przedsiębiorcy.

21

Według szerszego ujęcia zasada wolności gospodarczej jest formułą określającą relacje w procesach gospodarczych zachodzące pomiędzy państwem a jednostką. Z tego punktu widzenia wolność gospodarcza to prawo jednostek i grup społecznych (wolność) do podejmowania i wykonywania działalności gospodarczej, a także względna wolność od ingerencji państwa w swobodę decyzji gospodarczych. Tym samym zasada wolności gospodarczej, przypisując prawa jednostce, ogranicza kompetencje władzy państwowej wobec jednostki w dziedzinie gospodarczej.

22

W praktycznym wymiarze miarą wolności gospodarczej przedsiębiorców jest skala reglamentacji działalności gospodarczej, zwłaszcza reglamentacji w drodze zezwoleń i koncesji, a także stopień komplikacji procedury legalizacji działalności gospodarczej i uzyskania statusu przedsiębiorcy. Krok w kierunku urzeczywistnienia i umocnienia zasady wolności gospodarczej uczynił ustawodawca, uchwalając ustawę o swobodzie działalności gospodarczej. W założeniu ustawa ta ma poszerzyć zakres wolności gospodarczej, zwłaszcza przez zastąpienie zdecydowanej większości zezwoleń wpisem do rejestru działalności regulowanej, uprawniającym do prowadzenia niektórych rodzajów działalności gospodarczej, przez ograniczenie liczby koncesji, przez ułatwienie podejmowania działalności gospodarczej przede wszystkim w drodze zastąpienia kilku zgłoszeń o rozpoczęcie działalności (np. wpisu do ewidencji, KRS, NIP, REGON itp.) jednym wnioskiem.

23

Według zasad ustawy o swobodzie działalności gospodarczej organ administracji publicznej nie może uzależnić swojej decyzji w sprawie podjęcia, wykonywania lub zakończenia działalności gospodarczej przez zainteresowaną osobę od spełnienia przez nią dodatkowych warunków, w szczególności przedstawienia dokumentów lub ujawnienia danych, nieprzewidzianych przepisami prawa. Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej stanowi, że obowiązek terminowego załatwiania spraw przedsiębiorców oznacza, iż sprawy te powinny być załatwione w najkrótszym możliwym terminie. Wymaga, aby wykonując swoje kompetencje kontrolne, organy administracji publicznej działały z poszanowaniem uzasadnionych interesów przedsiębiorcy. Ustawa wprowadza zakaz jednoczesnego prowadzenia więcej niż jednej kontroli działalności przedsiębiorcy.

III. Zasada równości przedsiębiorców

24

Zasada równości przedsiębiorców jest pochodną ogólnej, konstytucyjnej zasady równości. W myśl art. 32 Konstytucji RP: „Wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny”. Omawiana zasada posiada też oczywiste filiacje w zasadzie wolności gospodarczej, według art. 6 ust. 1 SwobGospU bowiem: „Podejmowanie, wykonywanie i zakończenie działalności gospodarczej jest wolne dla każdego na równych prawach, z zachowaniem warunków określonych przepisami prawa”. Równość przedsiębiorców wobec prawa jest warunkiem sine qua non gospodarki rynkowej i uczciwej konkurencji. Oczywiście zdarzają się pewne, w pełni uzasadnione odstępstwa od omawianej zasady, jak choćby polityka wspierania małych i średnich przedsiębiorców.

Zasadę równości przedsiębiorców wyrażają m.in. równość w dostępie do rynku, w tym do zamówień publicznych, równość obciążeń publicznoprawnych, w tym fiskalnych, równość odpowiedzialności prawnej, równość w systemie ochrony prawnej i in.

IV. Zasada profesjonalizmu

25

Określenia takie jak: „przedsiębiorca”, „działalność gospodarcza”, „obrót gospodarczy” mogą być zapewne uznane za synonimy określeń, takich jak: „profesjonalista”, „działalność profesjonalna”, „obrót profesjonalny”. Skoro działalność gospodarcza ma profesjonalny charakter (jest prowadzona przez profesjonalistę), to z jednej strony stwarza określone możliwości (inwestycyjne, akumulacyjne, technologiczne, organizacyjne), a z drugiej – uzasadnia w konsekwencji większe oczekiwania w zakresie wykonywania przez profesjonalistę jego zobowiązań oraz świadczeń stanowiących profesjonalną ofertę.

26

Profesjonalny charakter działalności przedsiębiorców w sferze stosunków kontraktowych jest w ustawie uwzględniony. Zgodnie z art. 355 § 1 KC, dłużnik obowiązany jest do staranności ogólnie wymaganej w stosunkach danego rodzaju (należyta staranność). Należytą staranność dłużnika w zakresie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej określa się z – uwzględnieniem zawodowego charakteru tej działalności – art. 355 § 2 KC. Tym samym, od dłużnika, który ma wykonać zobowiązania z umowy gospodarczej, wymagany standard starannego postępowania jest wyższy. W nauce prawa ów standard należytej staranności, będący podstawą oceny wykonania umowy przez profesjonalistę, opisuje się za pomocą paradygmatu sumiennego i fachowego przedsiębiorcy. Wyższy stopień staranności wymagany jest od przedsiębiorców w obrocie gospodarczym, zarówno profesjonalnym, jak i powszechnym (konsumenckim).

27

Zasada profesjonalizmu jest uwzględniana w wielu innych rozwiązaniach prawnych normujących stosunki obrotu gospodarczego. Za przykład mogą służyć art. 661–662, 681–682, 74 § 2 i 3, art. 771, 97, 1091 i nast., art. 118 in fine, art. 3581 § 4, art. 435–437 i in. KC.

V. Zasada swobody umów

28

Autonomiczność podmiotów prawa cywilnego w płaszczyźnie funkcjonalnej przejawia się zwłaszcza jako zasada swobody umów. Zasadę autonomii woli potwierdzają przepisy art. 56 i 3531 KC. W myśl ostatniego przepisu strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania. Swoboda umów to określony przepisami prawa zakres działań, pozwalających na kształtowanie stosunków prawnych. Swoboda ta polega na swobodzie zawierania lub niezawierania umowy, możliwości swobodnego wyboru kontrahenta oraz na swobodnym kształtowaniu przez strony treści umowy, a także w zasadzie na swobodzie wyboru formy umowy (oświadczeń woli).

29

Powyżej wskazany zakres swobody odnosi się w całej rozciągłości do umów zobowiązaniowych. W szczególności strony nie są związane przewidzianymi w Kodeksie cywilnym typami umów i mogą nawiązywać stosunki zobowiązaniowe na mocy nowo kreowanych tzw. umów nienazwanych. Przepis art. 3531 KC przyznaje podmiotom prawa cywilnego generalną kompetencję swobodnego kształtowania stosunków obligacyjnych w drodze zawierania umów. Należy także wywodzić z niego zasadę interpretacji przepisów prawa cywilnego na korzyść swobody umów.

30

Zasada swobody umów nie obejmuje stosunków prawnorzeczowych (numerus clausus podmiotowych praw rzeczowych), spadkowych (numerus clausus umów o spadek – zob. art. 1047 i nast. KC), stosunków majątkowych między małżonkami (numerus clausus czynności prawnych regulujących małżeńskie ustroje majątkowe – zob. art. 47 i nast. KRO), praw podmiotowych inkorporowanych w papierach wartościowych (numerus clausus papierów wartościowych), ustawowych typów szczególnych czynności prawnych, będących podstawą tworzenia spółek (zamknięty katalog dozwolonych typów spółek). Swoboda kształtowania treści stosunku zobowiązaniowego nie odnosi się także do jednostronnych czynności prawnych.

31

Ze względu na gospodarcze zakotwiczenie stosunków kontraktowych, nawiązywanych przez przedsiębiorców, zasada swobody umów odczytywana jest także jako możność samodzielnego podejmowania decyzji ekonomicznych na rynku. W sferze prywatnoprawnej zasada swobody umów jest wyrazem podstawowej zasady o charakterze ustrojowym, tj. zasady wolności gospodarczej.

32

Swoboda podmiotów prawa cywilnego w zawieraniu umów nie jest pełna i nieograniczona. Ma ona swój zakres, wskazany przez różnego rodzaju ograniczenia tej swobody. Według art. 3531 KC zarówno treść, jak i cel umowy nie mogą sprzeciwić się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Treść umowy strony kształtują w oświadczeniach woli (zob. art. 56 i 60 KC). Przez cel umowy należy natomiast rozumieć stan rzeczy, zamierzony przez strony lub co najmniej im znany, który w następstwie realizacji kontraktu ma być osiągnięty. Należy przypomnieć, że również, według art. 58 § 1 KC, czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy.

33

Treść lub cel umowy zobowiązaniowej nie mogą być sprzeczne z ustawą. Niedopuszczalne są umowy, których treść jest materialnie i (lub) formalnie sprzeczna z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa (ius cogens). Materialna sprzeczność umowy z ustawą zachodzi wówczas, gdy jej treść zawiera postanowienia zakazane przez przepis prawa (np. zawarto, wbrew art. 1047 KC, umowę o spadek po osobie żyjącej). Formalna sprzeczność umowy z ustawą ma miejsce wtedy, gdy czynność prawna jest pozbawiona przepisanej ad solemnitatem formy (np. zawarto, wbrew art. 158 KC, umowę sprzedaży nieruchomości w zwykłej formie pisemnej). W myśl art. 58 § 1 KC swoboda stron nie sięga też tak dalece, by dopuszczalne było takie ukształtowanie treści czynności prawnej, w tym umowy, która wprawdzie formalnie nie sprzeciwia się ustawie (nie jest bezpośrednio objęta zakazem prawnym), ale w rzeczywistości zmierza do określenia celu, którego osiągnięcie jest zakazane. Niedopuszczalne są bowiem czynności mające na celu obejście prawa (zdziałane in fraudem legis).

34

Treść lub cel umowy zobowiązaniowej nie mogą się również sprzeciwiać zasadom współżycia społecznego. Nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 KC). Treść umowy nie może godzić w zakazy ustanowione przez prawo, ale także nie może pozostawać w sprzeczności z zasadami uczciwości, powszechnym w społeczeństwie standardem lojalnego postępowania. Kwestia, czy dana czynność prawna jest zgodna z zasadami współżycia społecznego, jest zawsze zagadnieniem jej kontekstu faktycznego, tj. okoliczności danego wypadku, i jakakolwiek próba uogólnień adekwatnych do każdej sytuacji z góry byłaby skazana na niepowodzenie. Do przytoczonych zasad nawiązuje ustawodawca w art. 17 SwobGospU, zgodnie z którym: „Przedsiębiorca wykonuje działalność gospodarczą na zasadach uczciwej konkurencji i poszanowania dobrych obyczajów oraz słusznych interesów konsumentów”.

35

Trzecim czynnikiem ograniczającym swobodę umów jest właściwość (natura) stosunku. W myśl art. 3531 KC strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść i cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku zobowiązaniowego. Chodzi o nakaz respektowania ogólnych cech każdego umownego stosunku zobowiązaniowego, takich jak reguła, że umowa wiąże tylko jej strony, wzajemna pozycja stron umowy powinna być względnie zrównoważona itp.

VI. Zasada ochrony rynku i wolności konkurencji

36

Wolność podejmowania działań rynkowych nie może być absolutna. W imię zasady zrównoważonego rozwoju, a także w imię zasady ochrony konsumentów prawo musi zabezpieczać reguły gry rynkowej polegającej na uczciwej i rzetelnej konkurencji. Ochrona rynku to ochrona uczestników stosunków rynkowych; według modelowego ujęcia: stosunków na linii producent–konsument. Na rynku, w którym panują prawa ekonomii i uczciwej konkurencji, „panem sytuacji” jest konsument, który wybierze taki towar i taką usługę, która da mu satysfakcję cenową i jakościową.

37

Instytucje chroniące rynek i konkurencję służą zapewnieniu funkcjonowania powyżej nakreślonego modelu. Według modelowego ujęcia konsument wybiera najtańszy i najlepszy towar (usługę) na podstawie uczciwej reklamy (informacji, jakiej dostarcza mu przedsiębiorca), oferowane na rynku produkty są bezpieczne, a w walce o konsumenta przedsiębiorcy konkurują ze sobą na uczciwych, rynkowych zasadach, czemu sprzyja m.in. prawo antymonopolowe.

VII. Zasada ochrony bezpieczeństwa obrotu

38

Zasada ochrony bezpieczeństwa obrotu na gruncie prawa cywilnego, w tym prawa gospodarczego prywatnego, jest konkretyzacją zasady bezpieczeństwa prawnego w ogólności. Jednym z przejawów tej zasady jest zakaz działania prawa wstecz (lex retro non agit, zob. art. 3 KC), a także, obecna w licznych instytucjach cywilnoprawnych, zasada ochrony praw osób trzecich (np. prawa podmiotowe rzeczowe, przez to, że są skuteczne wobec każdego, objęte są zasadą numerus clausus, co znaczy, że strony nie mogą swobodnie powoływać nowych praw rzeczowych, albowiem krępowałoby to prawa osób trzecich).

39

Zasada ochrony bezpieczeństwa obrotu ma szczególne znaczenie w systemie gospodarki rynkowej ze względu na potrzebę prawnego wsparcia naturalnego dążenia przedsiębiorców do minimalizowania ryzyka prowadzonej działalności gospodarczej. Do szczegółowych zasad prawa, urzeczywistniających zasadę bezpieczeństwa obrotu, należą: zasada jawności danych, które określają sytuację prawną oraz ekonomiczną przedsiębiorcy (jawność formy prawnej, w jakiej działa przedsiębiorca, co w konsekwencji oznacza pewność zasad, na jakich bierze on udział w obrocie prawnym, jawność stanu majątkowego przedsiębiorstwa, co ma ogromne znaczenie zwłaszcza w odniesieniu do tzw. spółek publicznych itp.), zasada publicznej wiarygodności rejestrów, do których wpisywani są przedsiębiorcy (chodzi zwłaszcza o KRS, który jest jawny, a z wpisami prawo wiąże różnego rodzaju domniemania), zasada ochrony zaufania przedsiębiorcy do państwa (np. w zakresie stanowienia z odpowiednim wyprzedzeniem prawa o obciążeniach podatkowych na kolejny rok, w zakresie szybkiego i sprawiedliwego rozpoznawania i rozstrzygania przez sądy spraw gospodarczych itp.), zasada ochrony dobrej wiary (odnosząca się zwłaszcza do podmiotu uzyskującego odpłatnie jakieś prawo podmiotowe – zob. art. 83 § 2, art. 92 § 2, art. 169, 192 § 2, art. 224–228, 231 § 1, art. 292, 310, 512, 515, 885, 886, 918 § 2 i art. 1028 KC) i in.

§ 3. Źródła prawa gospodarczego prywatnego

I. Rodzaje źródeł prawa gospodarczego prywatnego

40

Cechy źródeł prawa gospodarczego prywatnego, w szczególności ich rodzaje oraz charakter prawny, są determinowane miejscem prawa gospodarczego w systemie prawnym (dział należący do prawa prywatnego). Źródła prawa gospodarczego prywatnego charakteryzują się dużym zróżnicowaniem i bogactwem treści. W systemie źródeł przedstawianej gałęzi prawa dominują akty prawa stanowionego, w tym krajowego, europejskiego (wspólnotowego) i międzynarodowego. Niemniej jednak duże znaczenie mają różnego rodzaju akty prawa umownego, a także akty prawa zwyczajowego oraz same zwyczaje (handlowe).

W każdym razie chodzi o różnego rodzaju akty prawne regulujące stosunki obrotu gospodarczego (handlowego), w których uczestniczą na równoprawnych zasadach podmioty prawa gospodarczego prywatnego, tj. przedsiębiorcy. Należy zauważyć, że z normami prawa prywatnego w sposób funkcjonalny powiązane są normy prawa gospodarczego publicznego, które regulują przesłanki podejmowania i wykonywania działalności gospodarczej, w tym zwłaszcza rolę i zadania organów władzy publicznej w stosunku do uczestników obrotu gospodarczego, a także obowiązki tych ostatnich względem władzy publicznej.

41

Przepis art. 87 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, iż źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia. W rozwinięciu zasady konstytucyjnej należy dodać, że prawa i obowiązki stron stosunków obrotu gospodarczego regulowane są przez przepisy krajowego prawa stanowionego (Konstytucja, ustawy, rozporządzenia), a także, co jest specyfiką regulacji prawnej obrotu gospodarczego, w drodze postanowień umów międzynarodowych (obrót gospodarczy międzynarodowy). Nie można pominąć oczywiście, w związku z członkostwem Polski w UE, przepisów prawa wspólnotowego, regulujących stosunki gospodarcze.

42

Istotne znaczenie ma także tworzone przez same strony tzw. prawo umowne (lex contractus). Specyfika źródeł charakteryzowanego działu prawa polega również na dużej doniosłości różnego rodzaju zwyczajów handlowych (zwyczajów obrotu gospodarczego). Istotny wpływ na kształtowanie praw i obowiązków stron stosunków prywatnogospodarczych ma wreszcie orzecznictwo sądowe, w tym zwłaszcza orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego, które bez wątpienia jest wspierane przez doktrynę prawa gospodarczego prywatnego.

II. Zwyczaje handlowe, prawo zwyczajowe

43

Również tzw. prawo zwyczajowe stanowić może źródło regulacji stosunków cywilnoprawnych, w tym tych, które mają charakter gospodarczy. Trzeba jednak podkreślić, że rola prawa zwyczajowego nie jest znacząca (por. uchylony art. 1 KH). Przez prawo zwyczajowe rozumie się normę prawną, w wypadku której faktem prawotwórczym jest praktyka stałego stosowania przez organy państwa określonej reguły postępowania. Prawo zwyczajowe kształtuje się stopniowo, przechodząc od zwyczaju do prawa.

44

Zwyczaj handlowy polega na stałej, utartej praktyce postępowania uczestników obrotu gospodarczego, które to postępowanie, w podobnych sytuacjach, prowadzi do rozwiązania jakiejś sprawy. Praktyka zwyczajów handlowych tworzy się z reguły bez udziału państwa, w sposób mniej lub bardziej spontaniczny. Źródłem zwyczaju w obrocie gospodarczym jest zwykle praktyka kontraktowa. Ze względu na zasięg terytorialny praktyki uczestników obrotu gospodarczego wyróżniamy zwyczaje handlowe lokalne, krajowe, międzynarodowe i powszechne.

III. Lex contractus

45

Zakresem pojęcia prawo umowne (lex contractus) należy objąć tzw. wzorce umów, które w szczególności mogą przybierać postać ogólnych warunków umów, wzorów umów i regulaminów (zob. art. 384 § 1 KC), oraz tzw. umowne warunki kontraktowe (porozumienia w sprawie warunków umów) i umowne akty założycielskie.

46

Przez wzorzec umowy należy rozumieć wszelkie jednostronnie, z góry, przed zawarciem umowy, przygotowane klauzule umów. Wzorce umów stosowane są przy tzw. umowach masowych, zawieranych szybko i w jednolity sposób, bez uwzględniania indywidualnych potrzeb nabywcy towaru lub usługi. Wzorzec jest uprzednio ustalany przez jedną ze stron umowy, która w późniejszym czasie ma być z użyciem wzorca zawarta. Standaryzacja treści umów, co następuje dzięki wzorcom, ułatwia ich wielokrotne zawieranie oraz upraszcza obrót gospodarczy, przy czym występuje tu zależność dwustronna. Same umowy masowe wykształciły się i rozpowszechniły poprzez praktykę stosowania wzorców takich umów. We wzorcu określa się standardową, powielaną następnie treść umowy. Do jej zawarcia potrzebne jest oczywiście uzupełnienie treści wzorca o dane konkretyzujące zwłaszcza strony umowy i określające inne indywidualne elementy. Stroną ustalającą wzorzec umowy jest przedsiębiorca (por. art. 3854 § 1 KC). Charakter prawny stosowanych w obrocie wzorców umów wzbudzał wątpliwości i spory. Wynikało to głównie z praktycznej genezy wzorców umownych, jak i głębokiego ich zróżnicowania. Kwestia charakteru prawnego stosowanych wzorców umów szczególnie się skomplikowała, gdy pojawiła się praktyka zatwierdzania wzorców tworzonych przez uczestników obrotu oraz praktyka ich wydawania przez organy administracji publicznej. W szczególności tzw. wzorcotwórcza działalność państwa doprowadziła do zatarcia granicy między ogólnymi warunkami i wzorami umów a przepisami prawnymi. Obecnie, z uwagi na treść obowiązującej regulacji wzorców umownych (art. 384–385 KC) oraz z uwagi na sformułowaną w art. 87 Konstytucji RP zasadę zamkniętego katalogu źródeł prawa, należy przyjąć, że wzorce umów, mimo iż wpływają na zachowania adresatów, podobnie jak normy prawne, nie mają charakteru źródła powszechnie obowiązującego prawa cywilnego. Wzorce umów stanowią jednak, jak powiedziano już wyżej, tzw. lex contractus. Posługiwanie się nimi ma bowiem wpływ na treść stosunku prawnego (prawa i obowiązki stron umowy zawartej z użyciem wzorca).

47

Z kolei tzw. umowne warunki kontraktowe (porozumienia w sprawie warunków umów) to prawnie wiążące dane strony warunki umów ustalone przez te same strony w ramach przysługującej im swobody kontraktowania. Należy dodać, że zasadniczą cechą tzw. lex contractus jest ustalenie jego postanowień przez strony (obie lub jedną), zainteresowane przyszłym kontraktem, i z tego właśnie czerpią one moc wiążącą.

48

Jeśli chodzi o kontrakty zawierane w międzynarodowym obrocie gospodarczym, to odnoszące się do tychże różnego rodzaju wzory umów, umowy typowe czy typowe klauzule umowne, a także międzynarodowe zwyczaje handlowe stosowane w praktyce kontraktowej, są ustalane przez szczególne organizacje gospodarcze. Szczególną rolę w tym zakresie pełni Międzynarodowa Izba Handlowa (ICC) w Paryżu, która wydaje międzynarodowe formuły klauzul umownych („Międzynarodowe reguły terminów handlowych”), czyli tzw. Incoterms. Wspomniane reguły, opracowane po raz pierwszy w 1936 r. w celu ujednolicenia interpretacji stosowanych w międzynarodowej praktyce kontraktowej terminów handlowych, moc wiążącą uzyskują dopiero wskutek wyraźnego powołania się na nie przez strony w kontrakcie. Międzynarodowa Izba Handlowa 13.9.1999 r. wydała milenijne opracowanie Incoterms 2000. Nowa edycja „Międzynarodowych reguł terminów handlowych” uwzględnia elektroniczną obróbkę dokumentów handlowych, rozwój współczesnego transportu, a także zaistniałe uprzednio problemy z interpretacją formuł w dotychczasowych wydaniach Incoterms (zob. na ten temat – http://www. iccwbo.org/index_incoterms.asp).

49

Do prawa umownego (lex contractus) zaliczają się także różnego rodzaju umowne akty założycielskie (erekcyjne). Przykładowo chodzi o akt założycielski spółki (przybierający postać umowy lub jednostronnej czynności prawnej), a także niektóre statuty, np. spółdzielni czy spółki akcyjnej. Wspólną cechą wymienionych umownych aktów założycielskich, pozwalającą zaliczyć je do prawa umownego, jest to, że ustalają one pewne reguły o charakterze ogólniejszym, mające znajdować zastosowanie w przyszłości jako organizacyjna podstawa działalności założonego podmiotu (spółki, spółdzielni itp.).

IV. Dobra wiara w znaczeniu obiektywnym

50

Należy wspomnieć także o doniosłej roli, jaką pełni generalna klauzula słusznościowa w prywatnoprawnej regulacji stosunków społeczno-gospodarczych (w tym stosunków obrotu gospodarczego). Chodzi o tzw. dobrą wiarę w znaczeniu obiektywnym (obecną zwłaszcza w Kodeksie cywilnym pod postacią klauzuli zasad współżycia społecznego), czyli o obiektywną miarę czyjegoś zachowania, ocenę tego zachowania jako odpowiedniego z punktu widzenia powszechnie przyjętych w obrocie prawnym norm etycznych. Pozostaje kwestią względnie otwartą ustalenie kryteriów (czynników) oceny tego zachowania, jego „odpowiedniości”. Wymagania wynikające z dobrej wiary odnosić można do dobrych obyczajów. Można też pojęcia dobrej wiary w znaczeniu obiektywnym używać na oznaczenie miary czyjegoś zachowania jako odpowiedniego lub nieodpowiedniego, z odwołaniem się do zasad współżycia społecznego jako kryterium tej oceny. Obiektywny element dobrej wiary nawiązuje do reguł postępowania ocenianych dodatnio z punktu widzenia etycznego. Tak więc w dobrej wierze w znaczeniu obiektywnym pozostaje osoba, której postępowanie jest nienaganne z punktu widzenia pewnych reguł czy norm. Do tych ostatnich, wyraźnie rozgraniczając samo pojęcie dobrej wiary od kryteriów pozwalających przypisać ją określonej osobie, zalicza się w doktrynie zasady współżycia społecznego, dobre obyczaje, uczciwość i rzetelność w obrocie gospodarczym.

51

Kodeks zobowiązań z 27.10.1933 r. (Dz.U. Nr 82, poz. 598 ze zm.) dawał sądowi możliwość oceny czyjegoś postępowania z punktu widzenia takich kryteriów, jak słuszność, porządek publiczny, przyzwoitość, zwyczaje i obowiązki moralne. Jak widać, dobra wiara w znaczeniu obiektywnym różni się od jej subiektywnego ujęcia (por. art. 7 KC). W obowiązującym dziś Kodeksie cywilnym wyrażenie „dobra wiara” w znaczeniu obiektywnym nie występuje. Rolę generalnej klauzuli słusznościowej spełniają zaś zasady współżycia społecznego. Można jednak twierdzić, iż Kodeks cywilny zna pojęcie dobrej wiary w sensie obiektywnym, przy czym do oceny czyjegoś postępowania – z punktu widzenia wymagań dobrej wiary – stosuje miarę zgodności tego postępowania z zasadami współżycia społecznego, a także, w ostatnim czasie, miarę zgodności tego postępowania z dobrymi obyczajami (zob. art. 705 § 1, art. 72 § 2, art. 3851 § 1 i art. 3852 KC). W podobnym znaczeniu terminu „dobre obyczaje” używa KSH (zob. art. 249 § 1, art. 304 § 4, art. 422 § 1).

V. Krajowe i wspólnotowe prawo stanowione. Umowy międzynarodowe

52

Prawo stanowione (wydane i ogłoszone przez kompetentny organ władzy ustawodawczej, zgodnie ze stosowną procedurą legislacyjną) jest najistotniejszym źródłem regulacji stosunków prawnych. Stosunki gospodarcze mogą być regulowane przez samą Konstytucję RP, która jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej. Przepisy Konstytucji RP stosuje się bezpośrednio, chyba że sama Konstytucja stanowi inaczej (zob. jej art. 8). Jednak przepisy Konstytucji RP tylko wtedy stanowić mogą wyłączną podstawę do zrekonstruowania normy prawnej, gdy w wystarczającym stopniu wskazują kto, w jakich okolicznościach jak ma postąpić. W odniesieniu do stosunków prywatnoprawnych taka pełna regulacja konstytucyjna występuje bardzo rzadko. Po normach konstytucyjnych źródłem prawa są akty normatywne rangi ustawy (zob. art. 118 i nast. Konstytucji RP). Poza Kodeksem cywilnym i Kodeksem spółek handlowych, które są ustawami, cały szereg aktów tej rangi normuje stosunki gospodarcze. O zgodności ustaw z Konstytucją orzeka TK (art. 188 pkt 1 Konstytucji RP). W myśl art. 193 Konstytucji RP każdy sąd może przedstawić TK pytanie prawne, co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją RP, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą, jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem. Po ogłoszeniu w Dz.U. ratyfikowane umowy międzynarodowe stanowią część polskiego systemu prawnego i są bezpośrednio stosowane przez sądy, chyba że ich stosowanie zależy od wcześniejszego wydania ustawy (art. 87 ust. 1 i art. 91 ust. 1 Konstytucji RP). Poniżej ustaw stoją rozporządzenia, które są aktami powszechnie obowiązującego prawa. Mają one charakter wykonawczy (konkretyzują, „wykonują” ogólnie sformułowane przepisy ustawowe). Rozporządzenia mogą wydawać tylko upoważnione do tego przez Konstytucję RP organy władzy publicznej (Prezydent RP, RM, Prezes RM, ministrowie, przewodniczący komitetów określonych w ustawach, Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji) i to na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie (zob. art. 92 ust. 1 Konstytucji RP). Walor źródła prawa powszechnie obowiązującego tylko na obszarze działania organów, które je ustanowiły (i tylko w granicach przysługujących tym organom kompetencji), mają akty prawa miejscowego (art. 87 ust. 2 Konstytucji RP).

53

Najważniejsze akty normatywne, regulujące organizację przedsiębiorców, w tym zwłaszcza spółek handlowych, a także regulujące stosunki prawne obrotu gospodarczego, które są nawiązywane na podstawie zawieranych przez przedsiębiorców kontraktów gospodarczych, stanowić będą podstawę charakterystyki poszczególnych, przedstawianych niżej w toku wykładu, instytucji prawa gospodarczego prywatnego (zagadnienia ogólne, prawo spółek, umowy w obrocie gospodarczym). Z takiej perspektywy podstawowymi źródłami regulacji prawnej obrotu gospodarczego są ustawy – Kodeks cywilny i Kodeks spółek handlowych. Oba kodeksy zawierają zasadniczą regulację w sferze organizacji podmiotów prawa gospodarczego prywatnego (przedsiębiorców) i w sferze funkcjonalnej (czynności prawne, w tym zwłaszcza umowy w obrocie gospodarczym). W dalszej kolejności wymienić trzeba Kodeks postępowania cywilnego, regulujący postępowanie sądowe w sprawach cywilnych, w tym w sprawach gospodarczych. Istotne znaczenie ma także ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 223 ze zm.), regulująca zasady wspólnego dochodzenia roszczeń wierzycieli od niewypłacalnych dłużników będących przedsiębiorcami oraz skutki ogłoszenia upadłości, a także zasady postępowania naprawczego wobec przedsiębiorców zagrożonych niewypłacalnością. Ważną rolę odgrywa regulacja ustawy z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 687 ze zm.) oraz ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, która normuje podstawowe warunki podejmowania, w tym – w zakresie stosownych zgłoszeń rejestracyjnych oraz wykonywania i zakończenia działalności gospodarczej. Tę zasadniczą i o podstawowym znaczeniu regulację prawa gospodarczego uzupełniają bardzo liczne i nieustannie zmieniane ustawy i akty wykonawcze (rozporządzenia), których szczegółowe wyliczenie miałoby ograniczoną wartość dydaktyczną. W każdym razie, gdy przemawiać będzie za tym potrzeba analizy konkretnej instytucji prawa gospodarczego prywatnego, szczegółowe akty normatywne będą w dalszej części podręcznika podawane i analizowane.

54

Coraz większego znaczenia nabierają także źródła prawa wspólnotowego, w tym zwłaszcza zawarte w rozporządzeniach, dyrektywach i innych aktach (decyzjach, zaleceniach i opiniach). Wspólnotowe prawo gospodarcze ma swe oparcie w traktatach założycielskich (prawo pierwotne), zwłaszcza w Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, a także w tzw. zasadach ogólnych, wypracowanych przez Trybunał Sprawiedliwości UE w drodze powoływania się na wspólne tradycje konstytucyjne państw członkowskich. Prawny dorobek UE, obejmujący wiążące prawo stanowione (rozporządzenia, dyrektywy, decyzje), niewiążące akty prawa (zalecenia, opinie) oraz orzecznictwo TSUE, określa się zbiorczą nazwą acquis communautaire.

55

W myśl odpowiednich postanowień traktatowych rozporządzenia obowiązują bezpośrednio i w całości oraz automatycznie stają się elementem wewnętrznego porządku prawnego państw członkowskich. Zasadą jest, że normy wprowadzone mocą rozporządzenia mają pierwszeństwo przed ustawami krajowymi państwa członka UE. Ważną w prawie wspólnotowym rolę, zarówno pod względem charakteru prawnego oraz treści, jak i pod względem liczby wydanych aktów, odgrywają dyrektywy unijne. Dyrektywy wydawane są na podstawie Traktatów, są adresowane do państw członkowskich UE i obowiązują po koniecznej implementacji do wewnętrznych porządków krajowych. Podobnie jak rozporządzenia, są one instrumentem wydawania jednolitego (zunifikowanego) dla całej UE prawa gospodarczego prywatnego (zwłaszcza prawa spółek), to dyrektywy służą jedynie harmonizacji wewnętrznych porządków prawnych państw członkowskich (m.in.) w tym zakresie. Wspólnoty mogą również wydawać decyzje, które są konkretnymi, indywidualnie adresowanymi (do państw oraz podmiotów prywatnych) regulacjami poszczególnych przypadków. Decyzje łączy z rozporządzeniami i dyrektywami istotna cecha mocy obowiązującej, z tym, że decyzje obowiązują tylko określonych adresatów, którzy znaleźli się w określonej sytuacji (decyzje nie mają charakteru generalno-abstrakcyjnego). Z kolei zalecenia (rekomendacje) i opinie, wydawane przez Komisję Europejską, Parlament Europejski oraz Radę Europejską, a adresowane najczęściej do państw członkowskich UE, nie mają charakteru wiążącego, lecz stanowią formę wyrażenia przez wymienione struktury ich stanowiska w danej sprawie.

VI. Lex mercatoria

56

Duża dynamika i ciągły wzrost wymiany handlowej między państwami wpłynęły na odrodzenie idei stworzenia jednego, uniwersalnego systemu prawa handlowego, na wzór średniowiecznego lex mercatoria. Cel ten jest realizowany poprzez harmonizację i unifikację prawa handlowego, w szczególności przez Komisję Międzynarodowego Prawa Handlowego ONZ – United Nations Commission on International Trade Law (UNCITRAL) oraz Instytut Ujednolicenia Prawa Prywatnego – International Institute for the Unification of Private Law (UNIDROIT).

57

Instytut Ujednolicenia Prawa Prywatnego został utworzony w 1926 r. jako organ Ligi Narodów. W chwili obecnej jest odrębną organizacją międzyrządową z siedzibą w Rzymie. Przedmiotem zainteresowania instytutu jest unifikacja prawa handlowego poprzez konwencje międzynarodowe, których projekty przygotowywane są przez sekretariat instytutu oraz zaproszonych do współpracy ekspertów z państw członkowskich. Przedstawienie finalnej wersji konwencji oraz otwarcie jej dla podpisów odbywa się podczas konferencji dyplomatycznych pod auspicjami UNIDROIT, organizowanych w państwach członkowskich organizacji. Takie konferencje miały miejsce w Stanach Zjednoczonych w 1973 r., w Kanadzie – w 1983 r. oraz we Włoszech w 1995 r.

58

W ramach UNIDROIT zostały dotąd opracowane konwencje:

1) Konwencja dotycząca jednolitego prawa dla międzynarodowej sprzedaży towarów – Convention relating to a Uniform Law on the International Sale of Goods (Haga 1964 r.), której stronami jest 9 państw;

2) Konwencja dotycząca jednolitego prawa zawierania kontraktów międzynarodowej sprzedaży towarów – Convention relating to a Uniform Law on the Formation of Contracts for the International Sale of Goods (Haga 1964 r.), której stronami jest również 9 państw;

3) Międzynarodowa konwencja dotycząca umów komunikacyjnych – International Convention on the Travel Contract (Bruksela 1970 r.), której stronami jest 6 państw;

4) Konwencja waszyngtońska o formie testamentu międzynarodowego – Convention providing a Uniform Law on the form of an International Will (Waszyngton, 1973 r.), której stronami jest 12 państw;

5) Konwencja o przedstawicielstwie w zakresie międzynarodowej sprzedaży towarów – Convention on Agency in the International Sale of Goods (Genewa, 1983 r.), która nie weszła w życie;

6) Konwencja UNIDROIT o międzynarodowym leasingu finansowym – Unidroit Convention on International Financial Leasing (Ottawa, 1988 r.), której stronami jest 9 państw;

7) Konwencja UNIDROIT o międzynarodowym faktoringu – Unidroit Convention on International Factoring (Ottawa 1988 r.), której stronami jest 6 państw;

8) Konwencja UNIDROIT dotycząca skradzionych lub nielegalnie wywiezionych obiektów kultury – UNIDROIT Convention on Stolen or Illegally Exported Cultural Objects (Rzym 1995 r.), której stronami są 24 państwa;

9) Konwencja dotycząca odsetek w międzynarodowych transakcjach dotyczących sprzętu ruchomego wraz z Protokołem dotyczącym swoistych kwestii sprzętu lotniczego – Convention on International Interests in Mobile Equipment (Cape Town 2001 r.), stronami konwencji jest 5 państw, protokół natomiast nie wszedł jeszcze w życie.

59

W ramach UNIDROIT opracowane zostały ponadto: Modelowe prawo dotyczące przedstawienia danych dotyczących wartości i potencjału firmy oferującej współpracę na zasadzie franchisingu – Model Franchise Disclosure Law, Przewodnik dotyczący transakcji franchisingowych (1998 r.) – Guide to International Master Franchise Arrangements oraz Zasady międzynarodowych kontraktów handlowych – Principles of International Commercial Contracts, opublikowane w 1994 r. jako wynik prac porównawczych grupy roboczej składającej się z przedstawicieli wszystkich głównych systemów prawnych świata. W dalszym ciągu trwają prace nad wprowadzeniem jednolitych rozwiązań odnoszących się do wspomnianych już zasad międzynarodowych kontraktów handlowych, odsetek w międzynarodowych transakcjach dotyczących sprzętu ruchomego, zasad transnarodowej procedury cywilnej oraz transakcji na transnarodowych i powiązanych rynkach kapitałowych.

60

Cele i zakres działalności UNCITRAL, powołanej w 1966 r., zostały określone w Rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ Nr 2205 (XXI) z 17.12.1966 r., która:

1) koordynuje prace organizacji aktywnych na polu międzynarodowego prawa handlowego oraz zachęca je do współpracy;

2) promuje szerszy udział w istniejących konwencjach międzynarodowych;

3) przygotowuje nowe konwencje, kodyfikacje oraz prawa modelowe lub zachęca do ich przyjęcia oraz do kodyfikacji i szerokiej akceptacji międzynarodowego prawa handlowego oraz zwyczajów i praktyki;

4) upowszechnia sposoby i środki prowadzące do jednolitej interpretacji i stosowania postanowień konwencyjnych;

5) zbiera i analizuje informacje dotyczące systemów prawnych poszczególnych państw;

6) utrzymuje ścisłą współpracę z Konferencją Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju – United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD).

61

W skład komisji wchodzi 36 państw wybranych przez Zgromadzenie Ogólne ONZ na 6 lat, przy wymianie połowy składu co 3 lata. Członkowie powinni reprezentować różne regiony geograficzne oraz główne systemy ekonomiczne i prawne (stąd podział świata na 5 reprezentowanych w komisji regionów geograficznych). W chwili obecnej członkami komisji jest 9 państw afrykańskich (Benin, Burkina Faso, Kamerun, Kenia, Maroko, Ruanda, Sierra Leone, Sudan i Uganda), 7 państw azjatyckich (Chiny, Fidżi, Indie, Iran, Japonia, Singapur i Tajlandia), 5 państw wschodnioeuropejskich (Węgry, Litwa, Rumunia, Federacja Rosyjska, Macedonia), 7 państw z Ameryki Łacińskiej i Karaibów (Argentyna, Brazylia, Kolumbia, Honduras, Meksyk, Paragwaj i Urugwaj) oraz 9 państw zachodnioeuropejskich i innych (Austria, Kanada, Francja, Niemcy, Włochy, Hiszpania, Szwecja, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania).

62

Instytut Ujednolicenia Prawa Prywatnego jak dotąd zajmował się następującymi kwestiami:

1) międzynarodowym arbitrażem gospodarczym i koncyliacją, w ramach zainteresowania komisji tą tematyką opracowane zostały: Konwencja o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń arbitrażowych – Convention on the Recognition and Enforcement of Foreign Arbitral Awards (Nowy Jork, 1958 r.), wobec Polski weszła w życie w 1.1.1962 r. (Dz.U. Nr 9, poz. 41 – załącznik), jej stronami jest 135 państw; Jednolite reguły dotyczące arbitrażu – UNCITRAL Arbitration Rules (1976 r.); Rekomendacje dla instytucji arbitrażowych oraz innych zainteresowanych instytucji odnośnie stosowania jednolitych reguł arbitrażu – Recommendations to assist arbitral institutions and other interested bodies with regard to arbitrations under the UNCITRAL Arbitration Rules (1982 r.); Jednolite reguły dotyczące koncyliacji – UNCITRAL Conciliation Rules (1980 r.); Prawo modelowe dotyczące międzynarodowego arbitrażu handlowego – UNCITRAL Model Law on International Commercial Arbitration (1985 r.), wprowadzone w procesie zmian i modyfikacji ustaw do praw szeregu państw (Australii, Azerbejdżanu, Bahrajnu, Bangladeszu, Bermudów, Białorusi, Bułgarii, Chile, Chin, Chorwacji, Cypru, Egiptu, Federacji Rosyjskiej, Grecji, Gwatemali, Hiszpanii, Hong Kongu, Indii, Iranu, Irlandii, Japonii, Jordanii, Kanady, Kenii, Korei Południowej, Litwy, Macao, Madagaskaru, Malty, Meksyku, Niemiec, Nigerii, Nowej Zelandii, Omanu, Paragwaju, Peru, Singapuru, Sri Lanki, Tajlandii, Tunezji, Ukrainy, Węgier, Wielkiej Brytanii – Szkocji i Bermudów, Stanów Zjednoczonych: Kalifornii, Connecticut, Illinois, Oregonu i Teksasu, Zambii, Zimbabwe); Uwagi dotyczące organizacji postępowania arbitrażowego – UNCITRAL Notes on Organizing Arbitral Proceedings (1996 r.); Prawo modelowe dotyczące międzynarodowej koncyliacji gospodarczej – UNCITRAL Model Law on International Commercial Conciliation (2002 r.);

2) międzynarodową sprzedażą towarów i transakcjami pokrewnymi, odnośnie do której opracowano: Konwencję Narodów Zjednoczonych o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów – United Nations Convention on Contracts for the International Sale of Goods – CIGS (Wiedeń, 1980 r.), która w Polsce weszła w życie 1.6.1996 r. (Dz.U. z 1997 r. Nr 45, poz. 286 ze zm.), a jej stronami jest 65 państw; Konwencję dotyczącą przedawnienia roszczeń z międzynarodowej sprzedaży towarów – Convention on the Limitation Period in the International Sale of Goods (Nowy Jork, 1974 r.) wraz z Protokołem do konwencji z 1980 r. (w Polsce weszła w życie 1.12.1995 r. – Dz.U. z 1997 r. Nr 45, poz. 282 ze zm., jej stronami jest 18 państw, bez protokołu – 25 państw); Przewodnik po międzynarodowych transakcjach barterowych – UNCITRAL Legal Guide on International Countertrade Transactions (1992 r.);

3) niewypłacalnością, w związku z którą przygotowane zostały: Legislacyjny przewodnik po prawie insolwencyjnym – UNCITRAL Legislative Guide on Insolvency Law (2004 r.); Prawo modelowe dotyczące niewypłacalności dłużnika posiadającego aktywa w więcej niż jednym państwie wraz z Przewodnikiem legislacyjnym – UNCITRAL Model Law on Cross-Border Insolvency with Guide to Enactment (1997 r.), na podstawie którego wprowadzono rozwiązania prawne w Erytrei, Japonii, Meksyku, Polsce, Rumunii, Południowej Afryce, Czarnogórze;

4) międzynarodowymi płatnościami, odnośnie do których opracowano: Konwencję dotyczącą weksli trasowanych i własnych – United Nations Convention on International Bills of Exchange and International Promissory Notes (Nowy Jork, 1988 r.), która nie weszła jeszcze w życie; Modelowe prawo dotyczące międzynarodowych transferów kredytów – UNCITRAL Model Law on International Credit Transfers (1992 r.), na którym wzorowana jest dyrektywa Parlamentu i Komisji Europejskiej z 27.1.1997 r.; Konwencję dotyczącą samoistnych gwarancji i akredytyw płatnych na żądanie – United Nations Convention on Independent Guarantees and Stand-by Letters of Credit (Nowy Jork, 1995 r.), której stronami jest 6 państw, a Polska do niej nie przystąpiła; Konwencję dotyczącą transferu należności w handlu międzynarodowym – United Nations Convention on the Assignment of Receivables in International Trade (2001 r.), która nie weszła jeszcze w życie;

5) międzynarodowym transportem towarów, w związku z którym przygotowane zostały: Konwencja o przewozie towarów morzem – United Nations Convention on the Carriage of Goods by Sea (Hamburg, 1978 r.), której stronami jest 29 państw, Polska do niej nie przystąpiła; Konwencja o odpowiedzialności operatorów terminali transportowych w handlu międzynarodowym – United Nations Convention on the Liability of Operators of Transport Terminals in International Trade (Wiedeń, 1991 r.), która nie weszła w życie;

6) handlem elektronicznym, odnośnie do którego przyjęto: Modelowe prawo dotyczące podpisów elektronicznych – UNCITRAL Model Law on Electronic Signatures (2001 r.), na którym wzorowano przepisy wprowadzone w Tajlandii i Meksyku; Modelowe prawo dotyczące handlu elektronicznego wraz z Przewodnikiem legislacyjnym – UNCITRAL Model Law on Electronic Commerce with Guide to Enactment (1996 r.), którego elementy zostały wprowadzone do praw wielu państw (Australia, Dominikana, Ekwador, Filipiny, Francja, Indie, Irlandia, Jordania, Kolumbia, Korea Południowa, Mauritius, Meksyk, Nowa Zelandia, Republika Południowej Afryki, Pakistan, Panama, Singapur, Słowenia, Tajlandia i Wenezuela oraz na terytoriach zależnych i zamorskich Wielkiej Brytanii – Guernsey, Jersey, the Isle of Man, Bermudach, Kajmanach, the Turks and Caicos Islands oraz w Hong Kongu i w poszczególnych stanach USA – Alabamie, Arizonie, Arkansas, Kaliforni, Kolorado, Connecticut, Delaware, Florydzie, Hawajach, Idaho, Indianie, Iowa, Kansas, Kentucky, Luizjanie, Maine, Marylandzie, Massachusetts, Michigan, Minnesocie, Mississippi, Missouri, Montanie, Nebrasce, Newadzie, New Hampshire, New Jersey, Nowym Meksyku, Karolinie Południowej, Dakocie Północnej, Ohio, Oklahomie, Oregonie, Pennsylwanii, Rhode Island, Dakocie Płd., Tennessee, Teksasie, Utah, Vermont, Wirginii, Wirginii Zachodniej, Wisconsin, Wyoming, Dystrykcie Kolumbii i w Illinois; ponadto wywarło ono duży wpływ na ustawodawstwo kanadyjskie wprowadzone w Kolumbii Brytyjskiej, Manitobie, Nowym Brunszwiku, Nowej Funlandii i Labradorze, Nowej Szkocji, Ontario, na Wyspie Księcia Edwarda, w Saskatchewan, Yukon, Quebec; Rekomendację dotyczącą wartości danych komputerowych – Recommendation on the Value of Computer Records (1985 r.);

7) sposobami nabycia i rozwoju infrastruktury, wobec których przyjęto: Modelowe prawo dotyczące nabywania towarów, inwestycji i usług wraz z Przewodnikiem legislacyjnym – UNCITRAL Model Law on Procurement of Goods, Construction and Services, with Guide to Enactment (1994 r.), wprowadzone do porządków prawnych Albanii, Azerbejdżanu, Chorwacji, Estonii, Gambii, Kazachstanu, Kenii, Kirgizji, Malawi, Mauritiusa, Mongolii, Polski, Mołdawii, Rumunii, Słowacji, Tanzanii, Ugandy i Uzbekistanu; Modelowe prawo dotyczące nabywania towarów i inwestycji – UNCITRAL Model Law on Procurement of Goods and Construction (1993 r.); Przewodnik legislacyjny dotyczący projektów infrastruktury finansowanych z prywatnych funduszy wraz z Modelowymi przepisami dotyczącymi projektów infrastruktury finansowanych z prywatnych funduszy – UNCITRAL Legislative Guide on Privately Financed Infrastructure Projects (2001 r.), Model Legislative Provisions on Privately Financed Infrastructure Projects (2003 r.); Przewodnik prawny dotyczący przygotowywania międzynarodowych kontraktów w zakresie inwestycji przemysłowych – UNCITRAL Legal Guide on Drawing Up International Contracts for the Construction of Industrial Works (1988 r.); Przewodnik prawny dotyczący międzynarodowych transakcji barterowych – UNCITRAL Legal Guide on International Countertrade Transactions (1992 r.).