Prawo karne

Andrzej Marek

prof. zw. dr hab. nauk prawnych Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Violetta Konarska-Wrzosek

prof. dr hab. nauk prawnych profesor zwyczajny – Kierownik Katedry Prawa Karnego i Kryminologii Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu

11. wydanie
zmienione i uaktualnione

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2016

Propozycja cytowania:
A. Marek, V. Konarska-Wrzosek, Prawo karne, wyd. 11, Warszawa 2016, Nb. 88

Wydawca: Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2016

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

ISBN 978-83-255-8975-2

Przedmowa

Niniejsze jedenaste wydanie tego podręcznika ukazuje się po upływie 5 lat od poprzedniej edycji, która miała miejsce w 2011 r. i 4 lata po śmierci jego głównego twórcy Profesora Andrzeja Marka, wieloletniego Kierownika Katedry Prawa Karnego i Kryminologii Wydziału Prawa i Administracji UMK w Toruniu, której prowadzenie przejęłam z dniem 1 stycznia 2011 r. Na prośbę Wydawnictwa C.H. Beck podjęłam się jego aktualizacji, gdyż podręcznik ten cieszył się dużym uznaniem w środowisku prawniczym i byłoby wielką stratą gdyby zniknął spośród oferowanych Czytelnikom podręczników akademickich. Obecne wydanie różni się znacznie od poprzedniego i to nie tylko dlatego, że dołączyłam do niego jako drugi Autor, co naturalnie musiało zaznaczyć się wyraźnie w zakresie problematyki, w której się specjalizuję, ale przede wszystkim dlatego, że w ciągu minionych 5 lat dokonano aż 42 nowelizacji Kodeksu karnego. Obowiązujące prawo karne od 2011 r. bardzo się zmieniło. Spośród wielu nowelizacji szczególnie dużo istotnych zmian przyniosła nowela z 20.2.2015 r., którą można określić swoistą rewolucją w obszarze prawa karnego materialnego. Niektóre nowe instytucje i rozwiązania wprowadzone przez tę najobszerniejszą, jak dotąd, nowelizację KK z 1997 r. zostały już uchylone przez dwie ustawy nowelizacyjne z 11.3.2016 r., jednak większość z nich pozostała i charakteryzuje system obowiązującego aktualnie prawa karnego. Oddawany do rąk Czytelnika podręcznik objaśnia w pełni aktualny stan prawny, ale jego ambicją od początku powstania było ukazanie go w ujęciu ewolucyjnym, w nawiązaniu do uregulowań dwóch poprzednich polskich kodeksów karnych, tj. KK z 1932 r. i KK z 1969 r. W niniejszym wydaniu uaktualniono – oprócz stanu prawnego – także literaturę przedmiotu oraz dotyczące prawa karnego orzecznictwo sądowe (Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego; uwzględniono również ciekawsze orzeczenia sądów apelacyjnych).

Podręcznik ten jest adresowany do szerokiego kręgu odbiorców – zarówno teoretyków, jak i praktyków prawa karnego. Przede wszystkim jednak, z uwagi na kompletność i systematyczny charakter opracowania, powinien zapewnić studiującym prawo karne podstawę do gruntownego opanowania wiedzy z tej dziedziny. Należy zaznaczyć, że w podręczniku nie unikano zagadnień spornych, dyskusyjnych, wręcz przeciwnie podnoszono je, aby przez wskazywanie różnicy zdań w istotnych kwestiach uświadamiać Czytelnikowi złożoność problemów tej jakże interesującej, ale i trudnej dziedziny, jaką jest prawo karne, a zarazem zachęcać do własnej, twórczej pracy. Pogłębianiu poszczególnych zagadnień służyć powinien obszerny zestaw literatury specjalistycznej, wskazanej przy każdym z paragrafów podręcznika. Może on być szczególnie przydatny piszącym prace magisterskie, doktorskie lub podejmującym innego typu opracowania z zakresu szeroko pojętego prawa karnego.

Toruń, kwiecień 2016 r.

Violetta Konarska-Wrzosek

Spis treści

Przedmowa

Literatura ogólna

Wykaz skrótów

CZĘŚĆ OGÓLNA

Dział I. Wiadomości wstępne. Ustawa karna

Rozdział I. Prawo karne, jego podział i dotychczasowe reformy

§ 1. Pojęcie i rodzaje prawa karnego

1. Ogólne pojęcie

2. Prawo karne materialne, procesowe i wykonawcze

3. Wyspecjalizowane dziedziny prawa karnego

4. Pozakodeksowe prawo karne

§ 2. Szczególne cechy i funkcje prawa karnego

1. Szczególne cechy

2. Funkcje

§ 3. Polskie kodyfikacje karne XX w.

1. Dziedzictwo Kodeksu karnego z 1932 r.

2. Kodeks karny PRL z 1969 r., jego krytyka i zmiany w latach 1989–1995

3. Kodeks karny z 1997 r. i jego nowelizacje

Rozdział II. Nauka prawa karnego i nauki pokrewne

§ 4. Główne kierunki (szkoły) w nowożytnej nauce prawa karnego

1. Kierunek postępowo-humanitarny Oświecenia

2. Szkoła klasyczna

3. Szkoła pozytywna (antropologiczna)

4. Szkoła socjologiczna

5. Kierunek dogmatyczno-normatywny

6. Ruch obrony społecznej i filozofia resocjalizacji

7. Idea sprawiedliwego karania i inne nurty współczesne

§ 5. Współczesna nauka prawa karnego i nauki z nią związane

1. Nauka prawa karnego a kryminologia

2. Polityka kryminalna i inne nauki kryminologiczne

3. Wiktymologia

4. Kryminalistyka i nauki pomocnicze

Rozdział III. Podstawowe informacje o przestępczości

§ 6. Źródła wiedzy o przestępczości

1. Miarodajność statystyk i problem „ciemnej liczby”

2. Badania wiktymizacyjne

§ 7. Stan przestępczości

1. Podstawowe dane statystyczne

2. Ocena

§ 8. Etiologia przestępczości w kryminologii polskiej

1. Przegląd teorii

2. Zarys własnej koncepcji

Rozdział IV. Ustawa karna, jej budowa i stosowanie

§ 9. Ustawa jako źródło prawa karnego

1. Zasada nullum crimen sine lege i zakaz analogii

2. Rodzaje źródeł prawa karnego

§ 10. Struktura przepisów prawa karnego

1. Budowa przepisów

2. Rodzaje dyspozycji i sankcji

§ 11. Wykładnia przepisów

1. Wykładnia autentyczna, sądowa i naukowa

2. Metody wykładni

Rozdział V. Zasady obowiązywania ustawy karnej

§ 12. Zasada lex retro non agit

§ 13. Obowiązywanie ustawy karnej pod względem czasu

1. Czas popełnienia przestępstwa

2. Zagadnienia zmiany ustawodawstwa

§ 14. Obowiązywanie ustawy karnej co do miejsca i osób

1. Zasada terytorialności

2. Odpowiedzialność za przestępstwa popełnione za granicą

3. Zasada represji wszechświatowej

Dział II. Nauka o przestępstwie i zasadach odpowiedzialności

Rozdział I. Ogólne pojęcie przestępstwa

§ 15. Ustawowa forma i społeczna treść przestępstwa

1. Rozwój nauki o istocie przestępstwa

2. Zagadnienie społecznej szkodliwości (niebezpieczeństwa) czynu

§ 16. Definicja przestępstwa i jej elementy

1. Definicja

2. Pojęcie czynu

3. Bezprawność karna i wina

4. Ustawowe znamiona

§ 17. Podmiot przestępstwa

1. Podmiot przestępstwa według Kodeksu karnego a szczególna odpowiedzialność karna podmiotów zbiorowych

2. Nieletni i młodociani

3. Przestępstwa powszechne i indywidualne

§ 18. Ciężar gatunkowy przestępstwa. Pojęcia zbrodni, występku i wykroczenia

Rozdział II. Przedmiot i strona przedmiotowa przestępstwa

§ 19. Przedmiot ochrony (zamachu)

1. Uwagi ogólne

2. Przestępstwa podobne

§ 20. Znamiona strony przedmiotowej

1. Forma czynu. Warunki odpowiedzialności za zaniechanie

2. Przestępstwa materialne, formalne i z narażenia na niebezpieczeństwo

3. Pozostałe znamiona

§ 21. Kwalifikowane i uprzywilejowane typy przestępstw

§ 22. Zagadnienie związku przyczynowego

Rozdział III. Strona podmiotowa przestępstwa. Wina i jej formy

§ 23. Wina jako podmiotowa podstawa odpowiedzialności

§ 24. Teorie winy

1. Teoria psychologiczna

2. Teorie normatywna i kompleksowa

3. Definicja

§ 25. Formy winy

1. Formy winy umyślnej

2. Wina nieumyślna

3. Wina kombinowana

§ 26. Kwestia stopniowania winy

Rozdział IV. Okoliczności uchylające (umniejszające) winę

§ 27. Problematyka błędu

1. Błąd co do znamion

2. Nieświadomość bezprawności

3. Błąd co do okoliczności uchylających odpowiedzialność

§ 28. Niepoczytalność i poczytalność ograniczona

1. Pojęcie niepoczytalności i ograniczonej poczytalności

2. Kwestia odpowiedzialności za czyn popełniony w stanie odurzenia

§ 29. Anormalna sytuacja motywacyjna

1. Rozkaz przełożonego

2. Stan wyższej konieczności

Rozdział V. Okoliczności uchylające karną bezprawność czynu

§ 30. Pojęcie okoliczności uchylających karną bezprawność czynu

§ 31. Obrona konieczna

1. Pojęcie i warunki

2. Przekroczenie granic

§ 32. Stan wyższej konieczności jako kontratyp

§ 33. Dopuszczalne ryzyko

1. Ryzyko nowatorskie

2. Ryzyko sportowe

§ 34. Szczególne uprawnienia i obowiązki

1. Ogólne warunki

2. Wychowawcze karcenie małoletnich

3. Samopomoc legalna

§ 35. Znaczenie zgody pokrzywdzonego

§ 36. Zabiegi lecznicze i aborcja

1. Pojęcie i warunki zabiegów leczniczych

2. Warunki legalności aborcji

Rozdział VI. Formy popełnienia przestępstwa

§ 37. Stadia realizacji przestępstwa

1. Uwagi ogólne

2. Usiłowanie

3. Usiłowanie nieudolne

4. Karalność usiłowania

5. Przygotowanie

§ 38. Odpowiedzialność za „udział” i współdziałanie w przestępstwie

§ 39. Podżeganie i pomocnictwo

1. Pojęcie i ogólne warunki odpowiedzialności

2. Podżeganie i pomocnictwo do przestępstw indywidualnych

§ 40. Sprawstwo i współsprawstwo

1. Formy sprawstwa

2. Współsprawstwo

Rozdział VII. Zbieg przestępstw i zbieg przepisów ustawy

§ 41. Prawna jedność przestępstwa

1. Przestępstwa złożone i wieloczynowe

2. Przestępstwo ciągłe i przestępstwo trwałe

3. Czyny współukarane

§ 42. Zbieg przestępstw i ciąg przestępstw

1. Pojęcie i warunki zbiegu przestępstw

2. Kara łączna

3. Ciąg przestępstw

§ 43. Zbieg przepisów ustawy

1. Zbieg pozorny (pomijalny)

2. Rzeczywisty zbieg przepisów i problemy jego kwalifikacji prawnej

Dział III. Kary i inne środki prawnokarne oraz ich stosowanie

Rozdział I. Pojęcie i systematyka kar oraz innych środków prawnokarnych

§ 44. Pojęcie kary, jej cele i funkcje

1. Ogólne pojęcie kary

2. Typy racjonalizacji kary

3. Istota, cele i funkcje kary

§ 45. Środki karne

1. Pojęcie środków karnych

2. Systematyka kar i innych środków karnych

§ 46. Zasada humanitaryzmu w stosowaniu kar i środków karnych

Rozdział II. Kary

§ 47. Problem kary śmierci i jej abolicja

1. Proces eliminacji kary śmierci

2. Argumenty „przeciw” i „za”

3. Moratorium na karę śmierci w Polsce i jej ostateczne uchylenie

§ 48. Kara pozbawienia wolności

1. Historia kary

2. Współczesna i przyszła rola kary pozbawienia wolności

§ 49. Kara ograniczenia wolności

§ 50. Kara grzywny

1. Uwagi ogólne

2. System stawek dziennych

§ 51. Modyfikacja kar orzeczonych i kary zastępcze

Rozdział III. Środki karne

§ 52. Pozbawienie praw oraz zakazy i nakazy

1. Uwagi ogólne

2. Pozbawienie praw publicznych

3. Zakaz zajmowania stanowiska, wykonywania zawodu lub prowadzenia określonej działalności gospodarczej

4. Zakaz prowadzenia działalności związanej z wychowaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub z opieką nad nimi

5. Zakaz przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, kontaktowania się z określonymi osobami, zbliżania się do określonych osób lub opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu

6. Nakaz okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym

7. Zakaz wstępu na imprezę masową

8. Zakaz wstępu do ośrodków gier lub uczestnictwa w grach hazardowych

§ 53. Zakaz prowadzenia pojazdów

§ 54. Świadczenie pieniężne

§ 55. Podanie wyroku do publicznej wiadomości

§ 56. Przepadek przedmiotów i korzyści pochodzących z przestępstwa

1. Rodzaje przedmiotów podlegających przepadkowi

2. Przepadek korzyści lub jej równowartości

§ 57. Naprawienie szkody i nawiązka

1. Obowiązek naprawienia szkody

2. Nawiązka

Rozdział IV. Środki probacyjne

§ 58. Pojęcie i formy probacji

§ 59. Warunkowe umorzenie postępowania

1. Pojęcie, przesłanki stosowania i problem kompetencji

2. Obowiązki próby i skutki jej przebiegu

§ 60. Warunkowe zawieszenie wykonania kary

1. Przesłanki stosowania

2. Obowiązki próby i dozór kuratorski

3. Skutki przebiegu okresu próby

§ 61. Warunkowe przedterminowe zwolnienie

1. Przesłanki stosowania

2. Obowiązki próby i skutki jej przebiegu

Rozdział V. Środki zwalczania recydywy oraz przestępczości zawodowej, zorganizowanej, terrorystycznej i chuligańskiej

§ 62. Zagadnienie recydywy

1. Pojęcie recydywy i jej kryminogenność

2. Zmiany modelu walki z recydywą w latach 1932–1995

3. Odpowiedzialność recydywistów w świetle obowiązującego Kodeksu karnego

§ 63. Przestępczość zawodowa, zorganizowana i terrorystyczna

1. Pojęcie oraz główne cechy

2. Środki przeciwdziałania

§ 64. Przestępczość o charakterze chuligańskim

1. Pojęcie chuligańskiego charakteru czynu

2. Zaostrzenie odpowiedzialności

Rozdział VI. Sądowy wymiar kary i innych środków prawnokarnych

§ 65. Ogólne zasady sądowego wymiaru kary (i innych środków prawnokarnych)

1. Uwagi ogólne

2. Zasada swobody sądu w ramach ustawy

3. Zasady humanitaryzmu i indywidualizacji

4. Zasada oznaczoności kary i innych środków prawnokarnych oraz nieoznaczoności trwania środków zabezpieczających

5. Zasada zaliczania faktycznego pozbawienia wolności na poczet kary oraz faktycznego stosowania środków zapobiegawczych na poczet orzeczonych środków karnych

§ 66. Dyrektywy wymiaru kary i innych środków prawnokarnych

1. Uwagi wstępne

2. Dyrektywy sprawiedliwości kary

3. Dyrektywy prewencji indywidualnej i ogólnej

4. Problem wzajemnego stosunku dyrektyw

5. Dyrektywy szczególne

6. Okoliczności wpływające na wymiar kary (i pozostałych środków prawnokarnych)

§ 67. Nadzwyczajne złagodzenie kary i odstąpienie od jej wymierzenia

1. Pojęcie, zakres i przesłanki nadzwyczajnego złagodzenia kary

2. Odstąpienie od ukarania

§ 68. Praktyka orzekania kar i innych środków prawnokarnych

Rozdział VII. Środki zabezpieczające

§ 69. Geneza i ewolucja środków zabezpieczających

1. Historyczne uwarunkowania

2. Regulacje Kodeksu karnego z 1969 r

§ 70. Środki zabezpieczające w pierwotnej wersji Kodeksu karnego z 1997 r.

1. Środki o charakterze leczniczo-izolacyjnym i rehabilitacyjnym

2. Nielecznicze środki zabezpieczające w pierwotnej wersji KK

§ 71. Środki zabezpieczające po nowelizacji z 20.2.2015 r.

Rozdział VIII. Środki stosowane wobec nieletnich

§ 72. Zasady postępowania w sprawach nieletnich

1. Ewolucja prawa karnego dotyczącego nieletnich

2. Czyn karalny i demoralizacja jako przesłanki interwencji sądu rodzinnego

§ 73. Środki stosowane wobec nieletnich

1. Środki wychowawcze

2. Środki poprawcze

3. Wyjątkowa odpowiedzialność karna nieletnich

Rozdział IX. Uchylenie karalności i darowanie kary. Zatarcie skazania

§ 74. Okoliczności uchylające karalność

1. Immunitety

2. Przedawnienie

3. Ustawowe klauzule niekaralności

§ 75. Abolicja, amnestia i ułaskawienie

§ 76. Zatarcie skazania

CZĘŚĆ SZCZEGÓLNA

Rozdział I. Wiadomości wstępne

§ 77. Systematyka Części szczególnej Kodeksu karnego

Rozdział II. Przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości i przestępstwa wojenne

§ 78. Regulacje prawa karnego międzynarodowego

§ 79. Przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości i przestępstwa wojenne w polskim prawie karnym

Rozdział III. Przestępstwa przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej i jej obronności

§ 80. Zagadnienia ogólne

1. Ewolucja przestępstw przeciwko państwu

2. Założenia Kodeksu karnego z 1997 r.

§ 81. Zamach na niepodległość, integralność i bezpieczeństwo państwa

1. Zamach stanu

2. Zamach na Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

3. Zamach na konstytucyjny organ państwa

§ 82. Szpiegostwo i inne przestępstwa na szkodę Rzeczypospolitej Polskiej

1. Szpiegostwo

2. Dezinformacja wywiadowcza

3. Nadużycie zaufania w stosunkach z zagranicą

4. Klauzule czynnego żalu

5. Ochrona przedstawicieli innych państw i ich symboli

§ 83. Przestępstwa przeciwko obronności

1. Zamach na jednostkę Sił Zbrojnych

2. Służba w obcym wojsku

3. Uchylanie się od służby wojskowej lub służby zastępczej

Rozdział IV. Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu

§ 84. Zbrodnia zabójstwa

1. Zabójstwo w typie podstawowym

2. Zabójstwo kwalifikowane

§ 85. Uprzywilejowane typy zabójstwa

1. Zabójstwo z afektu

2. Zabójstwo eutanatyczne

3. Zabójstwo noworodka

§ 86. Inne przestępstwa przeciwko życiu

1. Nakłanianie i pomoc do samobójstwa

2. Nieumyślne spowodowanie śmierci

§ 87. Karalne przerwanie ciąży (aborcja)

§ 88. Spowodowanie uszczerbku na zdrowiu

§ 89. Przestępstwa polegające na narażeniu życia lub zdrowia na niebezpieczeństwo

1. Bójka i pobicie

2. Narażenie na bezpośrednie niebezpieczeństwo

3. Nieudzielenie pomocy

4. Narażenie na zarażenie wirusem HIV, chorobą weneryczną lub zakaźną

5. Szerzenie narkomanii

Rozdział V. Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu i środowisku

§ 90. Spowodowanie powszechnego zagrożenia

1. Uwagi ogólne

2. Zdarzenie powszechnie niebezpieczne i bezpośrednie niebezpieczeństwo takiego zdarzenia

3. Sprowadzenie stanu powszechnego zagrożenia

§ 91. Terroryzm lotniczy lub morski

§ 92. Przestępstwa przeciwko środowisku

1. Uwagi ogólne

2. Spowodowanie zniszczeń w świecie roślinnym lub zwierzęcym

3. Zanieczyszczenie środowiska

4. Inne zagrożenia

Rozdział VI. Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji

§ 93. Katastrofa i wypadek komunikacyjny

1. Katastrofa i wypadek komunikacyjny – kryteria rozróżnienia

2. Znamiona wypadku komunikacyjnego

§ 94. Warunki karalności przestępstw przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji

1. „Lekki” wypadek w komunikacji – występek czy wykroczenie?

2. Nietrzeźwość kierującego pojazdem i ucieczka z miejsca zdarzenia jako przesłanki karalności

3. Inne przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji

Rozdział VII. Przestępstwa przeciwko wolności

§ 95. Zagadnienia ogólne

§ 96. Bezprawne pozbawienie wolności

1. Pozbawienie wolności w typie podstawowym

2. Kwalifikowane typy przestępstwa

3. Handel ludźmi

§ 97. Groźba karalna i zmuszanie

1. Groźba karalna

2. Zmuszanie do określonego zachowania się

§ 98. Naruszenie miru domowego i sfery prywatności

1. Naruszenie miru domowego

2. Utrwalanie lub rozpowszechnianie wizerunku nagiej osoby

Rozdział VIII. Przestępstwa przeciwko wolności i obyczajności w dziedzinie stosunków seksualnych

§ 99. Zgwałcenie i inne przestępstwa przeciwko wolności seksualnej

1. Zgwałcenie i wymuszenie czynności seksualnej

2. Kwalifikowane typy przestępstwa

3. Wykorzystanie seksualne osoby w stanie nienormalnym, osoby zależnej lub małoletniego

§ 100. Kazirodztwo i deprawacja seksualna małoletnich

1. Kazirodztwo

2. Wykorzystanie seksualne małoletniego

3. Zakazany kontakt z małoletnim i zakaz propagowania pedofilii

§ 101. Rozpowszechnianie pornografii

1. Spór o pojęcie pornografii

2. Przesłanki karalności i jej zakres

§ 102. Przestępstwa związane z prostytucją

1. Sytuacja prawna prostytucji

2. Przestępstwa eksploatacji prostytucji

Rozdział IX. Przestępstwa przeciwko rodzinie i opiece

§ 103. Prawnokarna ochrona rodziny

1. Uwagi ogólne

2. Bigamia

§ 104. Przestępstwo znęcania się

1. Typ podstawowy znęcania się

2. Typy kwalifikowane

§ 105. Uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego

§ 106. Przestępstwa przeciwko opiece

1. Rozpijanie małoletniego

2. Porzucenie i uprowadzenie małoletniego

3. Organizowanie nielegalnej adopcji

Rozdział X. Przestępstwa przeciwko czci, nietykalności i innym prawom jednostki

§ 107. Przestępstwa przeciwko czci i nietykalności człowieka

1. Zniesławienie

2. Zniewaga

3. Naruszenie nietykalności cielesnej

§ 108. Przestępstwa przeciwko korzystaniu z wolności sumienia i wyznania

§ 109. Przestępstwa przeciwko podstawowym prawom pracownika

Rozdział XI. Przestępstwa przeciwko mieniu

§ 110. Zagadnienia ogólne

§ 111. Kradzież i przywłaszczenie

1. Uwagi ogólne

2. Kradzież

3. Kradzież z włamaniem

4. Przywłaszczenie

§ 112. Rozbój i inne przestępstwa rozbójnicze

1. Rozbój

2. Kradzież rozbójnicza

3. Wymuszenie rozbójnicze

§ 113. Oszustwo i przestępstwa pokrewne

1. Oszustwo „klasyczne”

2. Oszustwo komputerowe

3. Szalbierstwo i lichwa

§ 114. Paserstwo

1. Paserstwo umyślne

2. Paserstwo nieumyślne

§ 115. Inne przestępstwa przeciwko mieniu

1. Zniszczenie lub uszkodzenie cudzej rzeczy

2. „Krótkotrwały” zabór pojazdu mechanicznego

Rozdział XII. Przestępstwa gospodarcze

§ 116. Zagadnienia ogólne

1. Przestępstwa gospodarcze w systemie gospodarki scentralizowanej

2. Koncepcja przestępstw gospodarczych w systemie gospodarki rynkowej

§ 117. Nadużycie zaufania i korupcja gospodarcza

1. Przestępstwo nadużycia zaufania

2. Przestępstwa korupcyjne

§ 118. Oszustwa w obrocie gospodarczym

1. Oszustwa kredytowe, subwencyjne i w zakresie zamówień publicznych

2. Oszustwo ubezpieczeniowe

3. Oszustwo kapitałowe

4. Oszustwo handlowe

§ 119. Udaremnienie lub utrudnianie przetargu publicznego

§ 120. Bankructwo i inne przestępstwa na szkodę wierzycieli

1. Bankructwo

2. Udaremnianie lub uszczuplanie zaspokojenia wierzycieli

3. Faworyzowanie i przekupstwo wierzycieli

§ 121. Przestępstwo nierzetelnej dokumentacji działalności gospodarczej

§ 122. Przestępstwo „prania pieniędzy”

§ 123. Fałszerstwo pieniędzy, papierów wartościowych i innych przedmiotów uczestniczących w obrocie

1. Uwagi ogólne

2. Typy fałszerstwa

Rozdział XIII. Przestępstwa przeciwko wymiarowi sprawiedliwości

§ 124. Uwagi ogólne

§ 125. Fałszywe oskarżenie i fałszywe zeznania

1. Fałszywe oskarżenie lub zawiadomienie o przestępstwie oraz tworzenie fałszywych dowodów

2. Fałszywe zeznania

§ 126. Wywieranie nacisku na sąd i utrudnianie postępowania karnego

1. Wywieranie nacisku na sąd

2. Zmuszanie strony, świadka, biegłego lub tłumacza

3. Rozpowszechnianie wiadomości z postępowania karnego

4. Poplecznictwo

5. Niezawiadomienie o przestępstwie

§ 127. Przestępstwa przeciwko orzeczeniom sądów

1. Samouwolnienie się oraz uwolnienie osoby pozbawionej wolności

2. Naruszanie zakazów sądowych

Rozdział XIV. Przestępstwa przeciwko działalności instytucji państwowych i samorządowych

§ 128. Uwagi ogólne

§ 129. Nadużycie uprawnień przez funkcjonariusza publicznego

1. Pojęcie funkcjonariusza publicznego

2. Nadużycie uprawnień

§ 130. Łapownictwo i płatna protekcja

1. Uwagi ogólne

2. Sprzedajność pełniącego funkcję publiczną

3. Przekupstwo

4. Przestępstwo płatnej protekcji

§ 131. Przestępstwa przeciwko funkcjonariuszom i instytucjom publicznym

1. Czynna napaść i znieważenie funkcjonariusza

2. Zmuszanie i opór wobec czynności służbowej

3. Znieważenie oraz zakłócenie działalności organu państwowego lub instytucji

4. Przywłaszczenie funkcji publicznej

§ 132. Przestępstwa przeciwko wyborom i referendum

Rozdział XV. Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu

§ 133. Uwagi ogólne

§ 134. Przestępstwa przeciwko pokojowemu współżyciu i wolności zgromadzeń

1. Wzięcie zakładnika

2. Nawoływanie do przestępstwa

3. Rozpowszechnianie treści mogących ułatwić popełnienie przestępstwa o charakterze terrorystycznym

4. Propaganda faszyzmu, totalitaryzmu oraz akty dyskryminacji

5. Naruszenie wolności zgromadzeń

§ 135. Udział w związkach i zgromadzeniach przestępnych

1. Niebezpieczne zbiegowisko publiczne

2. Udział w związku lub zorganizowanej grupie przestępnej

§ 136. Inne przestępstwa przeciwko porządkowi

1. Kradzież i dewastowanie elementów sieci i linii przesyłowych lub komunikacyjnych

2. Nielegalne posiadanie lub wyrób broni palnej

3. Nielegalne przekroczenie granicy lub pobyt

4. Znieważenie pomnika lub miejsca spoczynku

Rozdział XVI. Przestępstwa przeciwko ochronie informacji i dokumentom

§ 137. Przestępstwa przeciwko ochronie informacji stanowiących tajemnicę państwową, służbową lub zawodową

1. Ochrona informacji stanowiących tajemnicę państwową (tajnych)

2. Ochrona informacji stanowiących tajemnicę służbową lub zawodową

§ 138. Przestępstwa godzące w tajemnicę informacji i dostęp do informacji

1. Naruszenie tajemnicy informacji i sfery prywatności

2. Utrudnianie dostępu do informacji oraz niszczenie, zmienianie lub bezprawne wykorzystanie danych informatycznych

§ 139. Przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów

1. Uwagi ogólne

2. Fałszerstwo dokumentu

3. Poświadczenie nieprawdy

4. Niszczenie dokumentów i znaków granicznych

5. Przestępstwa przeciwko dokumentom tożsamości

Literatura ogólna

1. Podręczniki i opracowania systemowe

I. Andrejew, Polskie prawo karne w zarysie, Warszawa 1989

A. Ashworth, Principles of Criminal Law, Oxford Univ. Press 2003

T. Bojarski, Polskie prawo karne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2008

M. Bojarski, J. Giezek, Z. Sienkiewicz, Prawo karne materialne, Warszawa 2010

K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo karne, Warszawa 1996

M. Cieślak, Polskie prawo karne. Zarys ujęcia systemowego, Warszawa 1994

T. Dukiet-Nagórska (red.), Prawo karne. Część ogólna, szczególna i wojskowa, Warszawa 2009

L. Gardocki, Prawo karne, Warszawa 2010

A. Grześkowiak (red.), Prawo karne, Warszawa 2009

A. Gubiński, Zasady prawa karnego, Warszawa 1996

K. Indecki, A. Liszewska, Prawo karne materialne. Nauka o przestępstwie, karze i środkach penalnych, Warszawa 2002

H. H. Jescheck, Th. Weigend, Lehrbuch des Strafrechts, Allg. Teil, Berlin 1996

J. Makarewicz, Prawo karne – wykład porównawczy, Lwów–Warszawa 1924

A. Marek (red.), System prawa karnego. Tom 1: Zagadnienia ogólne, Warszawa 2010

A. Marek, Prawo wykroczeń, Warszawa 2008

A. Marek (red.), Prawo karne. Zagadnienia teorii i praktyki, Warszawa 1986

A. Marek, S. Waltoś, Podstawy prawa i procesu karnego, Warszawa 2008

M. Melezini (red.), System prawa karnego. Tom 6. Kary i środki karne. Poddanie sprawcy próbie, Warszawa 2010

M. Mozgawa (red.), Prawo karne materialne. Część ogólna, Kraków 2006

B. Namysłowska-Gabrysiak, Prawo karne. Część ogólna, Warszawa 2008

J. Pradel, Droit pénal comparé, Paryż 1995

A. Ratajczak, Zarys wykładu prawa karnego, Warszawa 2002

C. Roxin, Strafrecht. Allg. Teil, Bd. I, Monachium 1997

R. Stefański, Prawo karne materialne. Część ogólna, Warszawa 2008

M. Surkont, Prawo karne, Bydgoszcz–Gdynia 2001

S. Śliwiński, Polskie prawo karne materialne, Warszawa 1946

J. Śliwowski, Prawo karne, Warszawa 1979

W. Świda, Prawo karne, Warszawa 1986

J. Warylewski, Prawo karne. Część ogólna, Warszawa 2009

W. Wolter, Nauka o przestępstwie, Warszawa 1973

W. Wróbel, A. Zoll, Polskie prawo karne, Kraków 2010

2. Komentarze

I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny z komentarzem, Warszawa 1973

J. Bafia, K. Mioduski, M. Siewierski, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 1987

M. Bojarski, W. Radecki, Pozakodeksowe prawo karne, t. I, Warszawa 2002; t. II i III, Warszawa 2003

T. Bojarski (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2009

K. Buchała, A. Zoll, Kodeks karny. Komentarz. Część ogólna, Kraków 1998

M. Filar (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2010

J. Giezek (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2007

S. Glaser, A. Mogilnicki, Kodeks karny. Komentarz, Kraków 1934

R. Góral, Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Warszawa 2007

O. Górniok, S. Hoc, M. Kalitowski, S. M. Przyjemski, Z. Sienkiewicz, J. Szumski, L. Tyszkiewicz, A. Wąsek, Kodeks karny. Komentarz, t. I i II, Gdańsk 2005

M. Królikowski, R. Zawłocki (red.), Kodeks karny. Część ogólna, Komentarz, t. I i II, Warszawa 2010

S. Lelental, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Warszawa 2010

J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem, Lwów 1938

A. Marek, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2010

M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Warszawa 2010

G. Rejman (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 1999

A. Wąsek, R. Zawłocki (red.), Kodeks karny. Część szczególna, Komentarz, t. I i II, Warszawa 2010

J. Wojciechowski, Kodeks karny. Komentarz, orzecznictwo, Warszawa 2000

E. Zielińska (red.), Prawo Wspólnot Europejskich a prawo polskie. Dokumenty karne. Część II. Wybór tekstów z komentarzami, Warszawa 2005

A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2007

A. Zoll (red.), Kodeks karny. Komentarz do Części szczególnej, t. 2 i 3, Warszawa 2006

3. Orzecznictwo i piśmiennictwo

Kodeks karny z orzecznictwem (oprac. K. Janczukowicz), Kraków 2002

Kodeks karny. Orzecznictwo, piśmiennictwo (oprac. R. A. Stefański), Kraków 2000

Kodeks karny z orzecznictwem i piśmiennictwem za lata 1998–2003 (oprac. R. A. Stefański), Toruń 2004

Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Karna i Izba Wojskowa (zbiór urzędowy)

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Sądów Apelacyjnych, Naczelnego Sądu Administracyjnego i Trybunału Konstytucyjnego – dodatek do miesięcznika ,,Prokuratura i Prawo”

Polska Bibliografia Prawnicza. Działy 15–17: Prawo karne, prawo karne procesowe, kryminologia, kryminalistyka, psychologia, psychiatria sądowa, medycyna sądowa. Polska Akademia Nauk – Instytut Nauk Prawnych (ukazuje się od 1962 r. – wyd. ciągłe). Bibliografia ta publikowana jest także w poszczególnych zeszytach miesięcznika ,,Państwo i Prawo”

4. Projekt Kodeksu karnego

Nowe kodeksy karne z 1997 r. Kodeks karny – uzasadnienie, Warszawa 1997

Wykaz skrótów

1. Akty normatywne

KK

Kodeks karny z 6.6.1997 r. (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.)

KK z 1932 r.

Kodeks karny z 11.7.1932 r. (Dz.U. Nr 60, poz. 571 ze zm.)

KK  z 1969 r.

Kodeks karny z 19.4.1969 r. (Dz.U. Nr 13, poz. 94 ze zm.)

KKS 

Kodeks karny skarbowy z 10.9.1999 r. (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 186 ze zm.)

KKW 

Kodeks karny wykonawczy z 6.6.1997 r. (Dz.U. Nr 90, poz. 557 ze zm.)

KPK 

Kodeks postępowania karnego z 6.6.1997 r. (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.)

KPW 

Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia z 24.8.2001 r. (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 395 ze zm.)

KRO 

Kodeks rodzinny i opiekuńczy z 25.2.1964 r. (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 2082)

KW 

Kodeks wykroczeń z 20.5.1971 r. (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1094 ze zm.)

NarkU

ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii z 29.7.2005 r. (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 224)

NielU 

ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich z 26.10.1982 r. (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 382 ze zm.)

proj. 

Projekt (z oznaczeniem kodeksu)

PWKK 

Przepisy wprowadzające Kodeks karny z 6.6.1997 r. (Dz.U. Nr 88, poz. 554 ze zm.)

2. Czasopisma

AUL 

Acta Universitatis Lodziensis

AUMCS 

Annales Uniwersytetu M. Curie-Skłodowskiej

AUNC 

Acta Universitatis Nicolai Copernici

BSN 

Biuletyn Sądu Najwyższego

CzPKiNP 

Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych

EP 

Edukacja Prawnicza

Gaz. Praw. 

Gazeta Prawna

GS 

Gazeta Sądowa

Inf. Praw. 

Informacja Prawnicza

KZS 

Krakowskie Zeszyty Sądowe

Jur. 

Jurysta

MoP 

Monitor Prawniczy

NP 

Nowe Prawo

Orz. Prok. i Pr. 

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Sądów Apelacyjnych, Naczelnego Sądu Administracyjnego i Trybunału Konstytucyjnego – wydawane przez miesięcznik „Prokuratura i Prawo” (wkładka)

OSN 

Orzecznictwo Sądu Najwyższego

OSNKW 

Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Karna i Wojskowa

OSNPG 

Orzecznictwo Sądu Najwyższego – zbiór Prokuratury Generalnej

OTK 

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

Pal. 

Palestra

PiP 

Państwo i Prawo

PiŻ 

Prawo i Życie

PPK 

Przegląd Prawa Karnego

PPKrym. 

Przegląd Penitencjarny i Kryminologiczny

Pr. i Med.

Prawo i Medycyna

Probl. Kryminalistyki

Problemy Kryminalistyki

Probl. Pr. Karnego 

Problemy Prawa Karnego

Probl. Praw. 

Problemy Praworządności

Probl. Wym. Spraw. 

Problemy Wymiaru Sprawiedliwości

Prok. i Pr. 

Prokuratura i Prawo

Przegl. Pol. 

Przegląd Policyjny

Przegl. Więz. Pol. 

Przegląd Więziennictwa Polskiego

PS 

Przegląd Sądowy

PUG 

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

RPEiS 

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

SKKiP 

Studia Kryminologiczne, Kryminalistyczne i Penitencjarne

SP 

Studia Prawnicze

WPP 

Wojskowy Przegląd Prawniczy

ZN 

Zeszyty Naukowe (z oznaczeniem uniwersytetu)

ZNIBPS 

Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego

ZNUG 

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego

ZNUJ 

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

ZNUMK 

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika

ZStW 

Zeitschrift für die gesamte Strafrechtswissenschaft

3. Literatura

Andrejew i in., Komentarz 

I. Andrejew, W. Świda, W. Wolter, Kodeks karny z komentarzem, Warszawa 1973

Andrejew, Prawo 

I. Andrejew, Polskie prawo karne w zarysie, Warszawa 1989

Bafia i in., Komentarz 

J. Bafia, K. Mioduski, M. Siewierski, Kodeks karny, Komentarz, Warszawa 1987

Bojarski, Prawo 

T. Bojarski, Polskie prawo karne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2008

Bojarski i in., Prawo

M. Bojarski, J. Giezek, Z. Sienkiewicz, Prawo karne materialne, Warszawa 2010

Buchała, Prawo 

K. Buchała, Prawo karne materialne, Warszawa 1989

Buchała, Zoll, Komentarz 

K. Buchała, A. Zoll, Kodeks karny. Komentarz. Część ogólna, Kraków 1998

Buchała, Zoll, Prawo 

K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo karne, Warszawa 1996

Cieślak, Prawo 

M. Cieślak, Polskie prawo karne. Zarys ujęcia systemowego, Warszawa 1994

Filar (red.), Komentarz 

Kodeks karny. Komentarz (praca zbiorowa pod red. M. Filara), Warszawa 2010

Gardocki, Prawo 

L. Gardocki, Prawo karne, Warszawa 2010

Góral, Komentarz 

R. Góral, Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Warszawa 2007

Górniok i in., Komentarz 

O. Górniok, S. Hoc, M. Kalitowski, S. M. Przyjemski, Z. Sienkiewicz, J. Szumski, L. Tyszkiewicz, A. Wąsek, Kodeks karny. Komentarz, t. I i II, Gdańsk 2005

Królikowski, Zawłocki (red.)

M. Królikowski, R. Zawłocki (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, t. I i II, Warszawa 2010

Makarewicz, Wykład 

J. Makarewicz, Prawo karne – wykład porównawczy, Lwów–Warszawa 1924

Marek, Komentarz 

A. Marek, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2010

Marek, Prawo wykroczeń 

A. Marek, Prawo wykroczeń, Warszawa 2008

Mozgawa (red.), Komentarz 

M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Warszawa 2010

Stefański, Prawo 

R. Stefański, Prawo karne materialne. Część ogólna, Warszawa 2008

System 1 

A. Marek (red.), System prawa karnego. Tom 1: Zagadnienia ogólne, Warszawa 2010

System 2 

L. Paprzycki (red.), System prawa karnego. Tom 2: Środki zabezpieczające, Warszawa 2011; 2015

System 3 

R. Dębski (red.), System prawa karnego. Tom 3: Nauka o przestępstwie. Zasady odpowiedzialności, Warszawa 2012

System 4 

L. Paprzycki (red.), System prawa karnego. Tom 4: Nauka o przestępstwie. Wyłączenie i ograniczenie odpowiedzialności karnej, Warszawa 2013

System 5 

T. Kaczmarek (red.), System prawa karnego. Tom 5: Nauka o karze. Sądowy wymiar kary, Warszawa 2014

System 6 

M. Melezini (red.), System prawa karnego. Tom 6: Kary i środki karne. Poddanie sprawcy próbie, Warszawa 2010; 2016

System 8 

L. Gardocki (red.), System prawa karnego. Tom 8: Przestępstwa przeciwko państwu i dobrom zbiorowym, Warszawa 2013

System 9 

R. Zawłocki (red.), System prawa karnego. Tom 9: Przestępstwa przeciwko mieniu i gospodarcze, Warszawa 2015

System 10 

J. Warylewski (red.), System prawa karnego. Tom 10: Przestępstwa przeciwko dobrom indywidualnym, Warszawa 2012

System 11 

M. Bojarski (red.), System prawa karnego. Tom 11: Szczególne dziedziny prawa karnego. Prawo karne wojskowe, skarbowe i pozakodeksowe, Warszawa 2014

Śliwiński, Prawo 

S. Śliwiński, Polskie prawo karne materialne, Warszawa 1946

Śliwowski, Prawo 

J. Śliwowski, Prawo karne, Warszawa 1979

Świda, Prawo 

W. Świda, Prawo karne, Warszawa 1986

Warylewski, Prawo 

J. Warylewski, Prawo karne. Część ogólna, Warszawa 2009

Wąsek, Zawłocki (red.), Komentarz

Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. I i II (praca zbiorowa), Warszawa 2010

Wojciechowski, Komentarz 

J. Wojciechowski, Kodeks karny. Komentarz. Orzecznictwo, Warszawa 2000

Wolter, Nauka 

W. Wolter, Nauka o przestępstwie, Warszawa 1973

Zoll (red.), Komentarz 1 

A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2007

Zoll (red.), Komentarz 2 i 3 

A. Zoll (red.), Kodeks karny. Komentarz do Części szczególnej, t. 2 i 3, Warszawa 2006

UWAGA! Objaśnienia:

Artykuły powołane bez bliższego oznaczenia dotyczą KK z 1997 r.

Uzupełnieniem literatury ogólnej – cytowanej w całym podręczniku za pomocą wyjaśnionych wyżej skrótów – jest podana do poszczególnych paragrafów książki literatura specjalistyczna. Jest ona również powoływana skrótowo przez podanie jedynie nazwiska autora, a w wypadku dwóch lub więcej pozycji tego samego autora – przez wskazanie także pierwszego lub dwóch pierwszych wyrazów tytułu.

4. Inne skróty

arg. 

argument, wniosek

Biul. PA 

Biuletyn Prokuratury Apelacyjnej

cyt. 

cytowany (-a, -e)

Dz.U. 

Dziennik Ustaw

GUS 

Główny Urząd Statystyczny

MTW 

Międzynarodowy Trybunał Wojskowy

nast.

następna (-e, -y)

NIK 

Najwyższa Izba Kontroli

Nr 

numer

ONZ 

Organizacja Narodów Zjednoczonych

PRL 

Polska Rzeczypospolita Ludowa

RPO 

Rzecznik Praw Obywatelskich

SA 

Sąd Apelacyjny

SN 

Sąd Najwyższy

tekst jedn.

tekst jednolity

t.j. 

to jest

TK 

Trybunał Konstytucyjny

uchwała SN (7) 

uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego

Uzasadnienie 

Uzasadnienie do projektu Kodeksu karnego, opublikowane [w:] Nowe kodeksy karne z 1997 r. Kodeks karny – uzasadnienie, Warszawa 1997

ze zm. 

zmiana (zmiany) aktu prawnego

CZĘŚĆ OGÓLNA

Dział I. Wiadomości wstępne. Ustawa karna

Rozdział I. Prawo karne, jego podział i dotychczasowe reformy

§ 1. Pojęcie i rodzaje prawa karnego

Literatura: M. Filar (red.), Prawo karne i wymiar sprawiedliwości państw Unii Europejskiej. Wybrane zagadnienia, Toruń 2007; A. Marek, Wprowadzenie, [w:] Kodeks karny. Kodeks karny wykonawczy i inne teksty ustaw, Warszawa 2008; tenże, Pojęcie prawa karnego, jego funkcje i podział, [w:] System 1, 2010; C. Roxin, G. Arzt, K. Tiedemann, Einführung in das Strafrecht und Strafprozessrecht, Heidelberg 1988; J. Śliwowski, Na pograniczu trzech pionów ustawodawstwa karnego, NP 1981, Nr 3; S. Waltoś, Współzależność prawa karnego materialnego i procesowego, ZNUJ 1975, Nr 74; A. Wąsek, Europejski modelowy kodeks karny, [w:] Nowe prawo karne procesowe. Księga ku czci profesora Wiesława Daszkiewicza, Poznań 1999.

1. Ogólne pojęcie

1

Prawo karne jest jedną z gałęzi systemu prawa obowiązującego w państwie. Spełnia ono rolę szczególną, chroniąc państwo oraz stosunki społeczne i ekonomiczne, a przede wszystkim prawa i wolności człowieka przed najpoważniejszymi na nie zamachami, które w języku prawniczym noszą nazwę przestępstw. Wobec sprawców przestępstw prawo karne reaguje za pomocą środków przymusu w postaci kar kryminalnych i innych środków przewidzianych przez to prawo (środków karnych, probacyjnych, kompensacyjnych i zabezpieczających) orzekanych przez sądy.

2

Jak trafnie zauważył wybitny uczony polski, twórca postępowego Kodeksu karnego z 1932 r. Juliusz Makarewicz, prawo karne jest „jakby negatywem fotograficznym, malującym [...] stan cywilizacji, budowę społeczną, potrzeby i ideały danego społeczeństwa” (Makarewicz, Wykład, s. 1). Omawiając ewolucję pojęcia przestępstwa i kary, autor ten wyodrębnił trzy fazy rozwoju, w którym normy karne miały najpierw zapewniać panowanie grupy silniejszej nad słabszą, następnie sankcjonowały normy tworzone przez Bóstwo (religię), aby wreszcie – w fazie nowożytnej (zapoczątkowanej Rewolucją francuską z 1789 r.) – przyjąć za kryterium ochronę dóbr i interesów „społeczeństwa jako takiego” (tamże, s. 10–15). W tym ujęciu przestępstwo jawi się jako zachowanie (czyn) społecznie szkodliwe, tj. godzące w dobro ogółu. Zaznaczyć w związku z tym należy, że społecznie szkodliwy charakter mają nie tylko czyny skierowane przeciwko dobrom ogólnym, lecz również przeciwko dobrom poszczególnych obywateli, którym prawo powinno zapewnić należytą ochronę.

W marksistowskiej doktrynie prawa podkreślano, że prawo karne ma charakter klasowy, gdyż jest pochodną typu ustroju społeczno-ekonomicznego (por. Świda, Prawo, s. 23–33). Istotnie, w epoce niewolnictwa niewolnicy pozbawieni byli ochrony prawnej (byli oni przedmiotami, a nie podmiotami prawa), zaś w epoce feudalizmu intensywność i zakres ochrony uzależnione były od pozycji człowieka w drabinie feudalnej. Trudno natomiast uznać, że w tzw. burżuazyjnym państwie demokratycznym mamy do czynienia z klasowością prawa karnego, tyle że ukrytą.

3

Zasada równości wobec prawa nie jest deklaracją polityczną, jak chcieli tego teoretycy marksizmu, lecz fundamentem, na którym opiera się współczesna ochrona podstawowych praw człowieka. Po raz pierwszy znalazła się w Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela Rewolucji Francuskiej z 1789 r., a obecnie wyrażana jest w szeregu dokumentów przyjętych przez społeczność międzynarodową. Do najważniejszych z tych dokumentów należą: ogłoszona przez Zgromadzenie Ogólne ONZ Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 10.12.1948 r.; Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 19.12.1966 r. (ratyfikowany przez Polskę ustawą z 3.3.1977 r., Dz.U. Nr 38, poz. 167 ze zm.); Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4.11.1950 r., która przewiduje odpowiednie instrumenty implementacji tych praw, łącznie z możliwością składania indywidualnych skarg do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu (ustawa ratyfikacyjna z 15.12.1992 r., Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.).

Jest wszakże faktem, że w różnych okresach historycznych prawa człowieka chronione były w różnym stopniu. W tym sensie rację miał Makarewicz, gdy pisał, że „niemożliwe jest tworzenie jakiegoś przeciętnego prawa karnego, które odpowiadałoby wszelkim społeczeństwom, po wszystkie czasy” (Wykład, s. 2). Dodajmy, że historia prawa karnego zna liczne przypadki nadużywania prawa do realizacji celów politycznych, masowego naruszania praw człowieka i zbrodni pod pozorem prawa, w tym zbrodni ludobójstwa (na największą skalę dokonywanych przez nazizm i reżim stalinowski). Jednak trudno tu mówić o prawie karnym we właściwym tego słowa znaczeniu jako normach, które służą ochronie dóbr i interesów społeczeństwa oraz poszczególnych jednostek. Dlatego też przepisy, na podstawie których dokonywano wspomnianych zbrodni, traktujemy nie jako prawo karne, lecz jego pogwałcenie (zob. wyrok Trybunału Norymberskiego z 30.9–1.10.1946 r. oraz Rezolucję Zgromadzenia Ogólnego ONZ z 11.7.1946 r.).

4

W sposób najbardziej ogólny zdefiniujemy prawo karne (materialne) jako zespół norm prawnych określających przestępstwa, to jest czyny, które ze względu na swój społecznie szkodliwy charakter zabronione są pod groźbą kary, ustalających zasady odpowiedzialności za te czyny oraz kary i inne środki (karne, probacyjne, kompensacyjne i zabezpieczające) stosowane wobec ich sprawców.

Można wskazać dwa kryteria wyodrębnienia prawa karnego. Pierwsze z nich ma charakter formalny; wyodrębnia ono spośród ogółu norm prawnych obowiązujących w państwie te normy, które stanowią, jakie czyny są przestępstwami i jakie środki prawne stosuje się wobec ich sprawców. Kryterium drugie ma charakter funkcjonalny; wskazuje ono, że zadaniem prawa karnego jest zwalczanie czynów przestępnych za pomocą kar i innych środków przewidzianych w tym prawie.

Prawo karne niewątpliwie ma charakter państwowy, a wszelkie próby wypracowania zunifikowanego prawa karnego, które obowiązywałoby w różnych państwach, nawet tak zintegrowanych jak Unia Europejska, dotąd nie powiodły się (zob. Wąsek). Nie oznacza to jednak braku przepisów uwzględniających międzynarodowe aspekty prawa karnego. Obejmuje się je pojęciem prawa karnego międzynarodowego, przez które rozumie się przepisy krajowych kodeksów karnych odnoszące się do przestępstw popełnionych za granicą lub cudzoziemców dopuszczających się przestępstw w danym kraju oraz międzynarodowej współpracy w zakresie ścigania karnego i wykonywania wyroków. Są to zagadnienia unormowane zarówno w Kodeksie karnym (rozdz. XIII), jak i w Kodeksie postępowania karnego (zob. Dział XIII – Postępowanie w sprawach karnych ze stosunków międzynarodowych).

Odmienny charakter ma tzw. międzynarodowe prawo karne, które tworzą przepisy międzynarodowego prawa publicznego dotyczące przestępstw międzynarodowych, zwłaszcza zbrodni przeciwko pokojowi, ludzkości i przestępstw wojennych oraz ich ścigania i sądzenia (normy traktatowe, zwłaszcza konwencje). L. Gardocki skłania się do ujmowania obydwu tych kategorii wspólnym pojęciem prawa karnego międzynarodowego (zob. Prawo, s. 3), za czym mogłaby przemawiać kryminalizacja tych zbrodni w kodeksach karnych (zob. rozdz. XVI KK). Nie usuwa to jednak różnicy między wymienionymi kategoriami prawa, zwłaszcza w zakresie jego źródeł oraz procedury i zasad stosowania (sądy krajowe w pierwszym przypadku, międzynarodowe trybunały karne w drugim przypadku).

2. Prawo karne materialne, procesowe i wykonawcze

5

W całokształcie norm prawa karnego, oprócz zdefiniowanego już materialnego prawa karnego, zwanego krócej prawem karnym, wyodrębniamy prawo karne procesowe i prawo karne wykonawcze.

Prawo karne procesowe jest zespołem norm prawnych regulujących postępowanie w sprawach o przestępstwa (postępowanie karne). Prawo procesowe określa naczelne zasady oraz warunki dopuszczalności (przesłanki) postępowania karnego, obowiązki i uprawnienia organów procesowych, stron i innych uczestników postępowania; dalej – stadia postępowania (przygotowawcze, sądowe w I instancji, kontrolne), rodzaje wydawanych rozstrzygnięć (wyroki, postanowienia) oraz środki ich prawnej kontroli (zażalenie, apelacja i kasacja).

6

Prawo karne wykonawcze jest zespołem norm prawnych regulujących wykonywanie kar, środków karnych, probacyjnych, kompensacyjnych i zabezpieczających oraz innych rozstrzygnięć wydawanych w sprawach karnych. Częścią prawa karnego wykonawczego jest prawo penitencjarne, które reguluje celowe, zmierzające do resocjalizacji sprawców przestępstw, wykonywanie kary pozbawienia wolności.

7

Podział prawa karnego na materialne i procesowe ma już utrwaloną tradycję. Występuje on w ustawodawstwie XVIII w., a powszechny charakter przyjmuje w XIX i XX w. Większość współczesnych kodyfikacji karnych obejmuje tylko kodeksy karne i kodeksy postępowania karnego, a przepisy dotyczące wykonania kar i innych środków zawarte są zarówno w tych kodeksach, jak i w ustawach dotyczących wykonania kary oraz opartych na nich przepisach wykonawczych (regulaminy więzienne itp.). Przyjmuje się przy tym, że podstawowe przepisy kształtujące treść kary zawarte są w kodeksach karnych, zaś kodeksy postępowania karnego regulują procedurę wykonywania orzeczeń w przedmiocie kar i innych rozstrzygnięć wydawanych w postępowaniu karnym.

8

Problematyka wykonywania kar i innych środków karnych ma tak duże znaczenie, iż ustawodawca polski uznał, że powinna być ona unormowana w sposób kompleksowy w odrębnym kodeksie, co stanowi realizację postulatów wysuwanych przez polskich penitencjarystów (zob. Śliwowski). Podział prawa karnego na materialne, procesowe i wykonawcze znajduje oparcie w kodyfikacji karnej z 6.6.1997 r. (Dz.U. Nr 88–90, poz. 553–557 ze zm.), składającej się z Kodeksu karnego, Kodeksu postępowania karnego (i przepisów wprowadzających te kodeksy) oraz Kodeksu karnego wykonawczego. Również kodyfikacja karna z 19.4.1969 r., która obowiązywała do 31.8.1998 r., składała się z określonych wyżej trzech kodeksów.

9

Między przepisami kodeksów karnych zachodzą liczne związki. Przede wszystkim przepisy Kodeksu postępowania karnego są tak ukształtowane, aby zapewniały realizację norm prawa materialnego (por. T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2003, s. 44 i nast.). Niekiedy granica między prawem materialnym a procesowym nie jest ostra. Tak np. instytucja warunkowego umorzenia postępowania karnego wykazuje mieszany, materialno-procesowy charakter; jej istota, przesłanki i treść penalna określone są w Kodeksie karnym (art. 66–68), z drugiej zaś strony, polega ona na warunkowym umorzeniu postępowania karnego, co implikuje szereg regulacji procesowych w Kodeksie postępowania karnego (zob. art. 336, 341–342 i 549–551). Jest zasadą, iż przestępstwa podlegają ściganiu z urzędu, tzn. jest ono obowiązkiem prokuratury, Policji i innych organów śledczo-dochodzeniowych w każdym wypadku powzięcia uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa. Wyjątkiem od tej zasady jest ściganie na wniosek pokrzywdzonego albo w trybie oskarżenia prywatnego. W wypadku ścigania na wniosek samo wszczęcie postępowania karnego zależy od wniosku pokrzywdzonego, ale dalej toczy się ono z urzędu (art. 12 KPK). Inaczej jest w sprawach prywatno-skargowych, w których pokrzywdzony może sam występować przed sądem jako oskarżyciel prywatny (art. 59 i nast. KPK).

O wnioskowym lub prywatno-skargowym trybie ścigania stanowi nie Kodeks postępowania karnego, lecz Kodeks karny, wskazując taki tryb ścigania. W wypadku przestępstw ściganych na wniosek, decydującą rolę odgrywa odczucie zagrożenia lub pokrzywdzenia danym rodzajem zachowania nagannego (np. niektóre przestępstwa przeciwko wolności – art. 190, 190a, 191a, 192 KK) lub relacja osobista zachodząca między sprawcą a pokrzywdzonym (np. przestępstwa przeciwko mieniu popełnione na szkodę osoby najbliższej – art. 278 § 4, art. 284 § 4, art. 288 § 4 KK). Przesłanką ścigania w trybie oskarżenia prywatnego może być charakter czynu (np. zniesławienie – art. 212 § 4, zniewaga – art. 216 § 5 KK) lub jego waga (np. naruszenie nietykalności cielesnej – art. 217 § 3 KK).

W obowiązującym Kodeksie karnym zawarto również najistotniejsze przepisy dotyczące dziedziny wykonania kary. Są to przepisy pozwalające sądowi określić rodzaj i typ zakładu karnego, w którym skazany ma odbywać karę pozbawienia wolności (art. 62), dotyczące warunkowego przedterminowego zwolnienia od odbywania tej kary (art. 77–82), a także przewidujące możliwość skrócenia kary ograniczenia wolności oraz środków karnych wymienionych w art. 39 pkt 1–3 (art. 83 i 84). Z drugiej strony, w Kodeksie karnym wykonawczym znalazły się regulacje, które tradycyjnie należały do prawa karnego materialnego, dotyczące kar zastępczych (art. 46 i 65 KKW), a także warunkowego zawieszenia wykonania kary i warunkowego zwolnienia (art. 152, 155 i 160 KKW), co uznać trzeba za dyskusyjne.

10

Dotychczas była mowa o prawie karnym sensu stricto, tj. o prawie dotyczącym przestępstw (zbrodni i występków). Jego uzupełnieniem jest prawo wykroczeń normujące odpowiedzialność za wykroczenia, czyli czyny karalne o mniejszej społecznej szkodliwości, których w prawie polskim nie zalicza się do przestępstw. Materialne prawo wykroczeń zawarte jest w KW z 20.5.1971 r., który podlegał licznym zmianom, przy czym najważniejsze z nich przyniosła ustawa z 28.8.1998 r. (Dz.U. Nr 113, poz. 717 ze zm.) dostosowująca prawo wykroczeń do rozwiązań zawartych w KK z 6.6.1997 r. (weszła ona w życie 1.9.1998 r., wraz z nową kodyfikacją prawa karnego).

Jeżeli chodzi o procesowe prawo wykroczeń, to zawarte ono było w KPW z 20.5.1971 r., normującym postępowanie przed kolegiami do spraw wykroczeń. Z dniem 17.10.2001 r. wszedł w życie nowy Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia z 24.8.2001 r., normujący to postępowanie przed sądami (rejonowymi). Ustawodawca zrealizował wymaganie zawarte w art. 237 Konstytucji RP, aby w ciągu 4 lat od wejścia w życie ustawy zasadniczej orzekanie w sprawach o wykroczenia przeszło do kompetencji niezawisłych sądów. W ten sposób stracił aktualność tradycyjny podział na prawo karne sądowe (dotyczące przestępstw) i prawo karne pozasądowe (dotyczące wykroczeń), aczkolwiek zachowana została odrębność proceduralna w sprawach o wykroczenia (bliżej zob. Marek, Prawo wykroczeń, s. 6 oraz 141–144).

3. Wyspecjalizowane dziedziny prawa karnego

11

Prawo karne materialne dzielimy na powszechne i szczególne (wyspecjalizowane dziedziny prawa karnego). Kryterium podziału stanowi to, czy odpowiedzialność za przestępstwa przewidziane w danej regulacji opiera się wyłącznie na przepisach Części ogólnej Kodeksu karnego, czy też regulacja ta tworzy ponadto własne, swoiste zasady odpowiedzialności i środki reakcji prawnokarnej. Przy uwzględnieniu tego kryterium, do wyspecjalizowanych dziedzin prawa karnego zaliczamy: prawo karne skarbowe i prawo karne wojskowe.

Prawo karne skarbowe jest wyodrębnione ze względów przedmiotowych, gdyż dotyczy czynów związanych z naruszeniem finansowych interesów Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub Unii Europejskiej. Normuje ono orzekanie kar, środków karnych, środków probacyjnych i zabezpieczających za przestępstwa i wykroczenia skarbowe (podatkowe, celne, dewizowe i hazardowe), a także postępowanie w tych sprawach oraz kwestie związane z wykonaniem orzeczonych kar i środków. Normy prawa karnego skarbowego – zarówno materialnego, jak i procesowego oraz wykonawczego – zawarte są w Kodeksie karnym skarbowym z 10.9.1999 r. (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 186 ze zm.). Kodeks ten przyjął zasadę autonomii, reguluje więc samodzielnie kary i pozostałe środki penalne oraz zasady odpowiedzialności za przestępstwa i wykroczenia skarbowe (odesłania do KK są nieliczne – zob. art. 20 § 2 KKS). Pojęcie „przestępstwo” nie obejmuje więc przestępstw skarbowych, które są odrębną kategorią czynów karalnych. Inaczej jest, gdy chodzi o przepisy procesowe i wykonawcze – tutaj, z pewnymi wyjątkami, mają pełne zastosowanie przepisy KPK i KKW (bliżej zob. V. Konarska-Wrzosek, T. Oczkowski i J.P. Skorupka, Prawo i postępowanie karne skarbowe, Warszawa 2013).

12

Prawo karne wojskowe jest dziedziną wyodrębnioną ze względów zarówno podmiotowych, jak i przedmiotowych. Względy podmiotowe wiążą się z ograniczeniem – w zasadzie – do żołnierzy, kręgu osób mogących ponosić odpowiedzialność na podstawie przepisów tego prawa. Względy przedmiotowe związane są z jego celem, jakim jest zapewnienie dyscypliny i gotowości obronnej sił zbrojnych oraz przestrzegania praw człowieka w Wojsku Polskim.

W okresie poprzedzającym kodyfikację z 1969 r. omawiana dziedzina tworzyła odrębny system prawa, skodyfikowany w Kodeksie karnym Wojska Polskiego – z 13.9.1944 r. i w Kodeksie wojskowego postępowania karnego z 23.4.1945 r. Obecnie odpowiedzialność żołnierzy za przestępstwa unormowana jest w Kodeksie karnym z 1997 r. i opiera się na zasadach określonych w Części ogólnej tego kodeksu, jednak z licznymi odrębnościami. Są one unormowane w Części wojskowej Kodeksu karnego (np. działanie na rozkaz, kara aresztu wojskowego, przestępstwa związane z naruszeniem dyscypliny i zasad służby wojskowej). Analogiczne rozwiązanie przyjęto w odniesieniu do postępowania karnego w sprawach podlegających orzecznictwu sądów wojskowych (Dział XV KPK) (bliżej zob. W. Marcinkiewicz, Kodeks karny. Część wojskowa. Komentarz, Warszawa 2010).

13

Odrębnego potraktowania wymagają przepisy dotyczące nieletnich sprawców przestępstw i wykroczeń. Prawo polskie przyjmuje zasadę, iż nieletni, tj. osoby, które nie ukończyły 17 lat w czasie popełnienia czynu zabronionego, nie ponoszą odpowiedzialności karnej (art. 10 § 1 KK i art. 8 KW). Od tej zasady istnieją jednak wyjątki, gdyż nieletni, którzy ukończyli 15 lat, mogą ponosić odpowiedzialność karną na zasadach określonych w Kodeksie karnym za szczególnie ciężkie przestępstwa kryminalne, wymienione w art. 10 § 2 KK, jednak z pewnymi istotnymi ograniczeniami, w tym obniżeniem wymiaru kary do dwóch trzecich grożącej sankcji i możliwością stosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary. Poza wskazanym wyjątkiem (a także wyjątkiem przewidzianym w art. 94 NielU) wobec nieletnich, którzy dopuścili się czynu zabronionego przez prawo karne można stosować wyłącznie środki wychowawcze, wychowawczo-lecznicze i poprawcze, które orzeka sąd rodzinny w odrębnym trybie postępowania na podstawie ustawy z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 382 ze zm.) – bliżej zob. V. Konarska-Wrzosek, Prawny system postępowania z nieletnimi w Polsce, Warszawa 2013 oraz P. Górecki, V. Konarska-Wrzosek, Postępowanie w sprawach nieletnich. Komentarz, Warszawa 2015.

4. Pozakodeksowe prawo karne

14

Z uwagi na jego źródła prawo karne możemy podzielić na kodeksowe i pozakodeksowe. Do pierwszej grupy należą regulacje dotyczące typów rodzajowych przestępstw, które zgrupowano w Części szczególnej Kodeksu karnego; do drugiej – przepisy karne zawarte w ustawach szczególnych (dodatkowych), normujących różnorodne dziedziny życia społecznego (porządek publiczny, gospodarkę, ochronę zdrowia, kultury itd.).

W Części szczególnej Kodeksu karnego zgrupowano (skodyfikowano) typy przestępstw o istotnym znaczeniu dla systemu powszechnego prawa karnego, których legislacyjne ujęcie wykazuje stosunkowo dużą stabilność. Tworzą one „trzon” prawa karnego. Poza Kodeksem karnym pozostają te przepisy prawnokarne, które bądź wykazują znaczną zmienność, bądź ich zrozumienie i właściwe stosowanie uzależnione jest od uwzględnienia „kontekstu” regulacji prawnej (administracyjnej, prawno-gospodarczej itp.). Podkreślić jednak należy, że przy określaniu odpowiedzialności karnej za przestępstwa przewidziane w ustawach pozakodeksowych mają zastosowanie przepisy Części ogólnej Kodeksu karnego (art. 116 KK).

Przepisy najważniejszych ustaw zawierających pozakodeksowe przepisy karne są przedmiotem odrębnych opracowań, przede wszystkim typu komentarzowego (zob. Bojarski, System 11).

§ 2. Szczególne cechy i funkcje prawa karnego

Literatura: M. Borucka-Arctowa, O społecznym działaniu prawa, Warszawa 1967; G.R. Cole, Criminal Justice. Law and Politics, 3rd ed., University of Connecticut 1980; A. Grześkowiak (red.), Prawo karne, Warszawa 2009; W. Hassemer, Einführung in die Grundlagen des Strafrechts, 2. Aufl., Monachium 1990; L. Lernell, Rozważania o przestępstwie i karze, Warszawa 1975; A. Wąsek, Prawo karne – minimum moralności, AUMCS 1984, Sectio G, t. XXXI.

1. Szczególne cechy

15

Cechami charakterystycznymi, które odróżniają prawo karne od innych gałęzi prawa, są: uniwersalizm, subsydiarność i powinnościowy (sankcjonujący) charakter jego norm.

Uniwersalizm prawa karnego wyraża się w tym, iż prawo to nie normuje jednej, ściśle określonej sfery stosunków społecznych (jak np. prawo rodzinne, spadkowe, prawo pracy), natomiast wkracza we wszystkie dziedziny życia, wszędzie tam, gdzie mamy do czynienia ze szczególnie poważnymi zamachami na stosunki społeczne oraz dobra prawne podmiotów tych stosunków, które uzasadniają kwalifikację takich zamachów jako „czyny społecznie szkodliwe”.

16

Gdy przeglądamy zawartość Kodeksu karnego, widzimy wyraźnie, że kodeks ten penalizuje najpoważniejsze naruszenia stosunków społecznych regulowanych przez przepisy innych gałęzi prawa. Wskazują na to tytuły poszczególnych rozdziałów obowiązującego Kodeksu karnego, np.: „Przestępstwa przeciwko rodzinie i opiece” (rozdz. XXVI), „Przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową” (rozdz. XXVIII), „Przestępstwa przeciwko mieniu” (rozdz. XXXV), „Przestępstwa przeciwko działalności instytucji państwowych oraz samorządu terytorialnego” (rozdz. XXIX), „Przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu” (rozdz. XXXVI). Wynika z tego, że w stosunku do regulacji różnych dziedzin prawa (cywilnego, rodzinnego, konstytucyjnego, prawa pracy) prawo karne pełni funkcję subsydiarną. Prawo karne wkracza bowiem w te dziedziny wówczas, gdy właściwe im środki nie są wystarczające do ochrony prawnej stosunków społecznych oraz praw i interesów podmiotów tych stosunków. W takiej sytuacji trzeba sięgnąć do środków ostrzejszych, jakimi dysponuje prawo karne.

17

Prawa karnego jednak nie można sprowadzać wyłącznie do funkcji norm przewidujących sankcje za naruszenia norm zawartych w innych dziedzinach prawa (tak Buchała, Zoll, Prawo, s. 17 i nast.). Prawo karne chroni bowiem dobra prawne niezależnie od tego, czy ich ochrona wynika z innych przepisów, czy też wprost z prawa karnego (np. ochrona życia, wolności, nietykalności osobistej jednostki). Tak więc prawo karne zawiera zarówno normy sankcjonowane („nie zabieraj”, „nie stosuj groźby bezprawnej” itp.), jak i normy sankcjonujące, które określają rozmiar sankcji karnej za naruszenie norm sankcjonowanych (podobnie Grześkowiak, s. 6–7; szerzej zob. Marek, System 1, s. 9 i nast.).

18

W odróżnieniu od innych dziedzin prawa, prawo karne nie normuje w sposób pozytywny stosunków społecznych (np. stosunków między pracownikiem a pracodawcą, obywatelem a organem władzy, małżonkami oraz rodzicami i dziećmi, uczestnikami obrotu prawnego, w tym gospodarczego), ani nie ustanawia praw i obowiązków uczestników tych stosunków. Prawo karne jest zespołem norm powinnościowych (zakazów i nakazów), których przekroczenie zagrożone jest sankcją karną. W tym sensie określa się niekiedy prawo karne jako „prawo granic” (Wolter, Nauka). Przekroczenie tych granic (podstawowych norm postępowania) spotyka się z potępieniem i reakcją karną jako czyn społecznie szkodliwy (przestępstwo).

2. Funkcje

19

Wśród funkcji prawa karnego (tj. zadań, które prawo to spełnia lub powinno spełniać) wymienia się najczęściej funkcje: ochronną, gwarancyjną, prewencyjno-wychowawczą, sprawiedliwościową i kompensacyjną (bliżej zob. Marek, System 1, s. 10 i nast.). Niewątpliwie najważniejszą, najbardziej podstawową z nich jest funkcja ochronna. Prawo karne bowiem po to jest tworzone, aby chronić pokojowe stosunki społeczne i dobra podmiotów tych stosunków (dobra prawne) przed zamachami na nie (teza ta, na ogół akceptowana, poddawana jest jednak przez niektórych teoretyków w wątpliwość – zob. G. Jakobs, Strafrecht, Allg. Teil, Berlin–Nowy Jork 1983, s. 31–37).

20

Realizację funkcji ochronnej niektórzy autorzy wiążą z funkcją afirmacyjno-motywacyjną. Uważa się, że przez normy powinnościowe – nakazy i zakazy – prawo karne określa standardy postępowania w społeczeństwie, wskazuje, jakie dobra i w jakim zakresie podlegają ochronie (funkcja afirmacyjna). Natomiast przez stosowanie sankcji prawo karne zmierza do kształtowania motywacji do przestrzegania norm prawnych. Zawarte w tych normach wskazania stanowią bowiem swoisty przekaz skierowany do obywateli (adresatów norm), przy czym nie chodzi tutaj o techniczno-prawną znajomość regulacji prawnych, która jest dostępna jedynie prawnikom, lecz o upowszechnienie ogólnej wiedzy o podstawowej treści tych norm, czyli, inaczej mówiąc, o obowiązujących standardach postępowania.

Prawo karne jest tym skuteczniejsze, im powszechniejsza jest świadomość prawna społeczeństwa, a także im większe wsparcie znajdują jego normy w zakorzenionych w kulturze i religii społecznych normach postępowania. Nie oznacza to bynajmniej prawnego „zadekretowania” określonego systemu etyczno-moralnego, gdyż – jak wskazuje historia prawa karnego – prowadziło to zawsze do nadużyć. Rację miał Makarewicz, gdy podkreślał, że „prawo jest państwowe, natomiast nie ma (w nowożytnym społeczeństwie – przyp. A.M.) państwowej moralności” (Makarewicz, Wykład, s. 17). Nie przeczy to potrzebie uwzględnienia przez prawo pewnego „minimum etycznego” czy też podstawowych norm etycznych (por. Wąsek); mają one bowiem, do pewnego stopnia, charakter uniwersalny (nie kradnij, nie zabijaj, nie oszukuj itd.). W nauce kryminologii dowiedziono, że rozmijanie się prawa z podstawowymi normami społeczno-etycznymi prowadzi do zjawiska zwanego anomią, które polega na tym, iż ludzie nie czują się związani prawem, nie identyfikują się z nim (zob. A. Marek, Kryminologia, Toruń 1986, s. 69–71). Dlatego też tylko wtedy, gdy normy prawa karnego i stosowane na podstawie tych norm sankcje znajdują społeczną akceptację, mogą one skutecznie pełnić funkcję motywacyjną w kierunku przestrzegania prawa (por. Hassemer, s. 42–47).

21

W nowożytnym prawie karnym zwraca się wielką uwagę na jego funkcję gwarancyjną. Wyeksponowanie tej funkcji nastąpiło w okresie rewolucji francuskiej w Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela z 1789 r., która stanowiła reakcję na okrucieństwo prawa i samowolę sądów epoki feudalizmu (klasyczny dla tej epoki kodeks Constitutio Criminalis Carolina z 1532 r. szafował okrutnymi karami, które często pozostawiał do uznania sądu). Funkcja gwarancyjna, akcentowana w nowożytnych kodeksach karnych, wyraża się w postulatach, aby zakres czynów zabronionych był określony oraz dla obywatela jasny i aby sądy mogły stosować tylko takie kary, które zostały określone w ustawie (określoność przestępstwa i kary). Postulaty te znalazły wyraz w zasadach, czyli naczelnych dyrektywach postępowania, którym podporządkowany jest cały system prawa karnego. Są to zasady: nullum crimen sine lege (nie ma przestępstwa bez zakazu ustawowego, czyn zabroniony musi być określony w ustawie), nulla poena sine lege (nie można stosować kar, które nie są określone w ustawie), lex retro non agit (ustawa nie działa wstecz, czyn nie może być uznany za przestępstwo bez wcześniejszego zakazu ustawowego).

22

Między funkcjami ochronną i gwarancyjną prawa karnego zachowana musi być równowaga. Nie można realizować funkcji ochronnej za wszelką cenę, ale z drugiej strony nie można tak rozwijać funkcji gwarancyjnej, żeby osłabić lub podważyć skuteczność walki z przestępczością. Współczesne prawo w państwach demokratycznych dowodzi, iż równowaga między tymi funkcjami może być zachowana, iż mogą one prowadzić walkę z przestępczością bez podważania gwarancji prawnych, a zwłaszcza przestrzegając wspomnianych wyżej zasad praworządności w dziedzinie stosowania prawa karnego. Dodać do tego wypada zasadę humanitaryzmu prawa współczesnego, zgodnie z którą stosowane środki represji nie powinny przekraczać miary potrzeb zwalczania przestępczości, a przy tym powinny być oparte na poszanowaniu praw i godności ludzkiej osoby oskarżonej i skazanej za przestępstwo (por. Nb. 347–348).

23

Istotną rolę we współczesnym prawie karnym odgrywa funkcja prewencyjno-wychowawcza. Polega ona na tym, iż rola prawa karnego nie wyczerpuje się w represjonowaniu za popełnienie czynu zabronionego. Prawo to zwraca się w przyszłość – celem kary i innych środków karnych (zwłaszcza środków probacyjnych) jest oddziaływanie zapobiegawczo-wychowawcze zarówno na sprawcę przestępstwa (prewencja indywidualna), jak i na ogół społeczeństwa (prewencja ogólna) w kierunku przestrzegania prawa.

24

Szczególna rola przypada funkcji sprawiedliwościowej prawa karnego. W nauce zwraca się uwagę, że prawo karne, a ściślej jego stosowanie, powinno zaspokajać społeczne poczucie sprawiedliwości w związku z naruszeniem lub zagrożeniem dobra prawnego (Cieślak, Prawo, s. 14). Jest to ujęcie częściowo tylko trafne, społeczne poczucie sprawiedliwości bowiem jest kategorią niejednolitą i ocenną. Chodzi więc raczej o kształtowanie społecznego poczucia sprawiedliwości przez sprawiedliwe stosowanie norm prawa karnego. Wiąże się ono ze współmiernym do winy i szkodliwości popełnionego czynu karaniem sprawców przestępstw, które utwierdza autorytet prawa i oddziałuje pozytywnie tak na sprawcę, jak i na społeczeństwo.

25

Pod wpływem rozwoju idei ochrony praw człowieka, w tym postulatów wiktymologii (por. Nb. 49), która akcentuje potrzebę uwzględnienia przez prawo karne interesów ofiar przestępstw, stopniowo kształtuje się przekonanie, iż prawo karne powinno pełnić także funkcję kompensacyjną (restytucyjną). W szczególności powinno ono, poprzez odpowiedni system środków, umożliwiać sprawcy przestępstwa starania o naprawienie wyrządzonej pokrzywdzonemu szkody i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę. Obowiązek naprawienia szkody oraz zadośćuczynienie za doznaną krzywdę występuje w KK z 1997 r. jako jeden z obowiązków nakładanych na sprawcę w ramach tradycyjnych środków penalnych (zobowiązanie związane z zawieszeniem wykonania kary (art. 72 § 2 KK), warunkowym umorzeniem postępowania (art. 66 § 3 KK) oraz jako środek kompensacyjny (art. 46 KK).

§ 3. Polskie kodyfikacje karne XX w.

Literatura: J. Bafia, L. Hochberg, M. Siewierski, Ustawy karne PRL, Warszawa 1965; T. Bojarski (red.), Zmiany w polskim prawie karnym po wejściu w życie Kodeksu karnego z 1997 r., Lublin 2006; K. Buchała, Prace nad nowym Kodeksem karnym – próba podsumowania, PiP 1998, z. 9–10; Czy trzeba zmieniać Kodeks karny? (materiały konferencji naukowej w INP PAN), Warszawa 2003; K. Daszkiewicz, Kodeks zachwianej równowagi, Rzeczp. z 11.2.1998 r.; H.H. Jescheck, Część ogólna projektu polskiego KK w świetle prawnoporównawczym, PiP 1992, z. 12; T. Kaczmarek, W sprawie nadmiernej represyjności prawa karnego, NP 1981, Nr 5; J. Kochanowski, Redukcja odpowiedzialności karnej. Analiza założeń KK z 1997 r. na tle innych polskich kodyfikacji karnych, Warszawa 2000; A. Marek, T. Oczkowski (red.), Problem spójności prawa karnego z perspektywy jego nowelizacji, Warszawa 2011; A. Marek, Model polityki karnej na tle projektowanych zmian ustawodawczych, PiP 1982, z. 5–6; tenże, Polskie prawo karne na tle standardów europejskich, PiP 1994, z. 5; tenże, Nowy Kodeks karny – geneza i podstawowe założenia, MoP 1997, Nr 9; tenże, Nowy Kodeks karny – zasady odpowiedzialności, nowa polityka karna, MoP 1997, Nr 12; tenże, Kodyfikacja prawa karnego w Polsce na tle przemian społeczno-ustrojowych, [w:] Przemiany polskiego prawa. Studia Iuridica Torunensia, t. I, Toruń 2001; tenże, Zła ustawa nie powinna wejść w życie, Rzeczp. z 5.10.2001 r.; Z. Sienkiewicz, R. Kokot (red.), Populizm penalny i jego przejawy w Polsce, Wrocław 2009; A. Wąsek, Projekt KK a międzynarodowe standardy praw człowieka, [w:] T. Bojarski, E. Skrętowicz (red.), Problemy reformy prawa karnego, Lublin 1993; A. Wąsek, Propozycje zmian w KK z 1997 r. po roku jego obowiązywania, [w:] A. Zoll (red.), Racjonalna reforma prawa karnego, Warszawa 2001; A. Zoll, Założenia polityki karnej w projekcie KK, PiP 1994, z. 5.

1. Dziedzictwo Kodeksu karnego z 1932 r.

26

Polskie prawo karne ma znakomite tradycje, których wyrazem był Kodeks karny z 1932 r. Kodeks ten, opracowany w krótkim czasie po odzyskaniu przez Polskę niepodległości po latach rozbiorów, według powszechnej opinii należał do najwybitniejszych osiągnięć legislacyjnych tego okresu w Europie (por. Jescheck, s. 26–27).

Kodeks karny z 1932 r. był pierwszą nowożytną kodyfikacją polskiego prawa karnego, która objęła swą mocą całe terytorium odrodzonego w 1918 r. Państwa Polskiego. Zastąpił on ustawodawstwo karne państw zaborczych, obowiązujące na ziemiach polskich od czasu utraty niepodległości i rozbiorów, a mianowicie: Kodeks karny Rzeszy Niemieckiej z 1871 r., który obowiązywał na ziemiach polskich byłego zaboru pruskiego; Kodeks karny rosyjski z 1903 r. – obowiązujący na terenach byłego zaboru rosyjskiego i w Królestwie Kongresowym; ustawę karną austriacką z 1852 r. – obowiązującą na terenach byłego zaboru austriackiego, wreszcie węgierski Kodeks karny z 1878 r., który obowiązywał na Spiszu i Orawie. Kodeksy te utraciły moc z dniem 1.9.1932 r., tj. z datą wejścia w życie polskiego Kodeksu karnego (w tym samym czasie weszły w życie Prawo o wykroczeniach i Wojskowy kodeks karny).

27

Kodeks karny z 1932 r. był ceniony za nowatorstwo, wysoki poziom sztuki legislacyjnej, a przede wszystkim za wykorzystanie postępowych założeń dominującej wówczas socjologicznej szkoły prawa karnego, której twórcą był niemiecki uczony Franz Liszt, a jednym z wybitnych przedstawicieli – Juliusz Makarewicz, główny referent polskiego Kodeksu. Założenia te wyrażały się w powiązaniu postulatów skuteczności środków polityki karnej z wyraźnym zaakcentowaniem zasady legalizmu, a w szczególności oparcia odpowiedzialności na indywidualnej winie sprawcy przestępstwa oraz potrzebach w zakresie prewencyjnego oddziaływania. Szkoła ta stworzyła rozbudowaną typologię sprawców przestępstw, i oprócz kar przewidywała środki zabezpieczające (tzw. system dwutorowy). Bliżej zob. Nb. 40.

28

Jest rzeczą godną podkreślenia, że Kodeks z 1932 r., mimo wysiłków władz PRL, aby go zastąpić nowym kodeksem (projekty z lat 1951, 1958, 1963), zachował moc obowiązującą aż do 1.1.1970 r., tj. do czasu wejścia w życie Kodeksu karnego z 1969 r. Było to nietypowe dla państw byłego obozu socjalistycznego, które jak najszybciej po przejęciu władzy uchylały dawne „burżuazyjne kodeksy”. Ustawodawca PRL musiał się ograniczyć do nielicznych zmian w Kodeksie karnym z 1932 r., a przede wszystkim wprowadzał ustawy dodatkowe, które regulowały w szczególności ochronę ustroju, wprowadzały represję wobec przejawów politycznej i ekonomicznej opozycji, a także chroniły podstawę tego ustroju – własność społeczną i funkcjonowanie centralnie sterowanej gospodarki (przepisy penalizujące niegospodarność, niedobór, spekulację itp.). Te ustawy, które już dzisiaj mają charakter historyczny, kształtowały właściwe oblicze prawa karnego w Polsce Ludowej (zob. Bafia, Hochberg, Siewierski).

2. Kodeks karny PRL z 1969 r., jego krytyka i zmiany w latach 1989–1995

29

Uchwalony 19.4.1969 r. Kodeks karny stanowił uwieńczenie rozwoju prawa karnego w Polsce Ludowej. Kodeks ten, gdy chodzi o sformułowanie instytucji Części ogólnej, w tym zasad odpowiedzialności, form popełnienia przestępstwa oraz okoliczności uchylających odpowiedzialność, reprezentował dobry poziom, co wynikało z nawiązania do znakomitych konstrukcji KK z 1932 r. Inna jest ocena KK z 1969 r. w warstwie polityczno-kryminalnej. Kodeks ten bowiem realizował podstawowe założenia prawa karnego w państwie tzw. realnego socjalizmu, które wyrażały się w wysunięciu na czołowe miejsce ochrony interesów politycznych państwa i jego funkcjonariuszy oraz podstawy ekonomicznej ustroju – mienia społecznego, kosztem ochrony praw i interesów jednostki. Typowa dla tego prawa represyjność prowadziła do wielu ujemnych następstw, w tym przeludnienia i napięć w zakładach karnych, ciągłego wzrostu recydywy, ogromnych kosztów społecznych (por. Nb. 356–367). Nic więc dziwnego, że postulaty gruntownych reform były ciągle ponawiane, a polityka karna pod rządem Kodeksu karnego z 1969 r. była przedmiotem krytyki środowisk naukowych.

30

Krytyka Kodeksu karnego z 1969 r. wystąpiła już w połowie lat 70. XX w., gdy stało się jasne, że wyrażona w uzasadnieniu projektu tego kodeksu idea polaryzacji odpowiedzialności i ograniczania stosowania kary pozbawienia wolności do sprawców poważniejszych przestępstw (zob. Projekt kodeksu karnego. Uzasadnienie, Warszawa 1968, s. 1) nie jest realizowana. Okazało się, że założenia te są w znacznym stopniu fasadowe, co było wyrazem typowej dla prawa w państwie realnego socjalizmu rozbieżności między deklaracjami a praktyką społeczną (zob. Marek, Model).

31

W październiku 1987 r. powołana została Komisja do spraw reformy prawa karnego, która jednak w ówczesnych warunkach ustrojowych, także wobec oporu zasiadających w niej przedstawicieli aparatu władzy, nie była w stanie wypracować zwartego projektu głęboko sięgających reform. Stało się to możliwe od czerwca 1989 r., gdy w wyniku demokratycznych przemian w państwie, prace nad reformą prawa karnego uwolnione zostały od ograniczeń politycznych i ideologicznych.

Nastąpiła też rekonstrukcja składu Komisji ds. Reformy Prawa Karnego – Zespołu Prawa Materialnego, który ukształtował się następująco: K. Buchała (prof. UJ, przewodniczący), A. Zoll (prof. UJ, wiceprzewodniczący), M. Cieślak (prof. UGd), R. Czapiewski (Min. Sprawiedliwości), M. Dubois (adwokat), L. Gardocki (prof. UW), O. Górniok (prof. UŚl), A. Gubiński (prof. UW), T. Kaczmarek (prof. UWr), Z. Kallaus (sędzia), J. Kubiak (sędzia, Min. Sprawiedliwości), L. Kubicki (prof., sędzia Sądu Najwyższego), A. Marek (prof. UMK), J. Mikos (sędzia Sądu Najwyższego), H. Pracki (prokurator krajowy), S. Przyjemski (sędzia wojskowy), A. Ratajczak (prof. UAM), A. Sandomierski (adwokat), J. Waszczyński (prof. UŁ), A. Wąsek (prof. UMCS i KUL).

32

Równolegle z pracą Komisji ds. Reformy Prawa Karnego dokonano najpilniejszych zmian w obowiązującym prawie karnym w drodze ustaw nowelizacyjnych.

Ustawą z 17.5.1989 r. o stosunku państwa do Kościoła katolickiego (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1169 ze zm.) uchylono przepisy Kodeksu karnego penalizujące „nadużywanie wolności sumienia i wyznania” (art. 194 i 195); ustawa z 29.5.1989 r. o zmianie niektórych przepisów prawa karnego, prawa o wykroczeniach oraz innych ustaw (Dz.U. Nr 34, poz. 180 ze zm.) uchyliła pochodzące z okresu stanu wojennego przepisy penalizujące „organizowanie lub kierowanie akcją protestacyjną” lub podejmowanie „działań zmierzających do wywołania niepokoju publicznego lub rozruchów” (art. 282a KK); inna ustawa z tej samej daty przyznała osobie zatrzymanej przez policję prawo do sądowej kontroli decyzji o zatrzymaniu. Ustawą z 23.2.1990 r. o zmianie Kodeksu karnego i niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 14, poz. 84) uchylono powszechnie krytykowaną karę konfiskaty mienia oraz instytucję ośrodków przystosowania społecznego dla recydywistów, będącą w istocie postpenalnym środkiem zabezpieczającym (zob. Nb. 457).

3. Kodeks karny z 1997 r. i jego nowelizacje

33

Jak już zaznaczono, toczące się od kilku lat prace nad całościową reformą prawa karnego zaowocowały opracowaniem projektu nowego Kodeksu karnego, który – przy licznych zmianach – został przyjęty przez Sejm 6.6.1997 r. Prace te przebiegały etapami: w listopadzie 1990 r. ukazała się pierwsza robocza redakcja, w grudniu 1991 r. – jej poprawiona wersja, a w marcu 1994 r. oddano pod dyskusję społeczną tekst projektu nowego Kodeksu karnego wraz z Uzasadnieniem (opublikowany w formie wkładki do PiP 1994, z. 2).

34

Podstawowe założenia projektu nowego Kodeksu karnego są następujące:

„Projekt wychodzi z założenia, że polskie prawo karne mimo zmian dokonanych w szczególności w latach 1989 i 1990 (oraz 1993, 1994 i 1995 – przyp. A.M.) wymaga głębokiej i kompleksowej reformy. Obowiązujące prawo karne tworzone było dla obrony systemu totalitarnego i miało być jednym z głównych narzędzi osiągania celów politycznych. Nowe prawo karne musi przyjąć nową aksjologię odpowiadającą demokratycznemu państwu prawa, w którym prawo karne służy ochronie systemu podstawowych wartości i nie jest [...] instrumentem polityki grupy aktualnie sprawującej władzę (podkr. A.M.). Reforma, ze względu na konieczność jej kompleksowości i wewnętrznej spójności, a także jej zakres [...], wymaga opracowania na nowo zasad odpowiedzialności, systemu kar i środków karnych oraz zasad ich wymiaru, a także wielu przepisów określających typy przestępstw [...]. Projekt odrzuca założenie dominujące w powojennym prawie karnym, iż efektywność zwalczania przestępczości zależna jest w decydującym stopniu od surowości represji karnej” (Uzasadnienie, s. 116).

Przedstawiona aksjologia i założenia polityczno-kryminalne nowego Kodeksu karnego nie zostały generalnie zakwestionowane. W kręgach naukowych spór wywołały niektóre regulacje ogólne dotyczące zasad odpowiedzialności (a więc z zakresu tzw. dogmatyki prawa), natomiast z licznych środowisk i z kręgów politycznych napływały obawy przed nadmiernym liberalizmem systemu sankcji. Okazało się, że największą trudność w urzeczywistnieniu głębokiej reformy prawa karnego stanowiło przekonanie polityków i opinii publicznej do takiego jego systemu, który zrywa z ukształtowaną w okresie PRL praktyką reagowania na przestępczość za pomocą schematu zaostrzonej represji. Praktyka ta bowiem stanowiła kontrast do założeń systemów prawnokarnych Wspólnoty Europejskiej (późniejszej Unii Europejskiej), według których prawo karne operować powinno zróżnicowanym systemem sankcji, opartym na karze grzywny, pozbawieniu korzyści z przestępstwa, zadośćuczynieniu pokrzywdzonemu czy pozbawieniu sprawcy określonych praw; systemu, w którym pozbawienie wolności jest środkiem ostatecznym. Z tego zaś zasadniczego punktu widzenia projekt nowego Kodeksu karnego zasługiwał na akceptację, odpowiadał bowiem europejskim standardom (por. Jescheck, s. 26; Wąsek, Projekt, s. 59 i nast.).

Bezzasadny był zarzut, formułowany niewątpliwie z wielką przesadą, rzekomo nadmiernej liberalizacji systemu kar (zob. Daszkiewicz, Kochanowski). Przeczy temu surowość orzekanych kar oraz współczynniki prionizacji (tj. liczby uwięzionych w przeliczeniu na 100 tys. mieszkańców) należące do najwyższych w Europie (bliżej zob. Nb. 513).

Pomimo wątpliwych konstrukcji teoretycznych i błędów legislacyjnych stwierdzić trzeba, że obowiązująca od 1.9.1998 r. kodyfikacja oparta jest na postępowych założeniach. Uznać więc można, że jej uchwalenie stanowi znaczącą datę w historii polskiego prawa karnego, a Kodeks karny z 1997 r. jest osiągnięciem na drodze dostosowywania prawa polskiego do standardów obowiązujących w państwach Unii Europejskiej (zob. Marek, Kodyfikacja).

34a

Powyższej oceny ogólnej nie podważają podjęte już w 2000 r. prace nad nowelizacją Kodeksu karnego. Konieczność takiej nowelizacji potwierdziła w dniach 21–22.10.1999 r. konferencja przeglądowa „Kodyfikacje karne po roku obowiązywania”, podczas której wskazano liczne wady i usterki KK z 1997 r. (zob. Wąsek, Propozycje zmian).

Powołany przez Minister Sprawiedliwości H. Suchocką zespół do spraw zmian w kodyfikacjach opracował w czerwcu 2000 r. projekt nowelizacji KK z 1997 r., który jednak nie uzyskał biegu legislacyjnego. W styczniu 2001 r. kolejny minister L. Kaczyński skierował do Sejmu inny projekt, który charakteryzował się dążeniem do radykalnego zaostrzenia kar za liczne przestępstwa i ograniczeniem stosowania środków alternatywnych wobec kary pozbawienia wolności. Projekt ten, mimo ostrej krytyki środowisk naukowych, został 24.8.2001 r. uchwalony przez Sejm, jednakże Prezydent RP A. Kwaśniewski odmówił podpisania tej ustawy nowelizacyjnej (zob. Marek, Zła ustawa). Powołany przez Prezydenta zespół fachowców składających się głównie z praktyków (w zespole prawa karnego materialnego naukę reprezentowali A. Wąsek, A. Marek i W. Wróbel) opracował projekt nowelizacji KK nastawiony na usunięcie błędów i niespójności sygnalizowanych przez praktykę oraz niezbędne uzupełnienia regulacji prawnych. Projekt ten, przewidujący także zaostrzenie sankcji w sprawach o przestępstwa szczególnie niebezpieczne, został skierowany w grudniu 2001 r. do Sejmu (Druk Sejmowy Nr 181), jednak jego rozpatrzenie opóźniło złożenie „konkurencyjnego” projektu poselskiego (projekt partii Prawo i Sprawiedliwość). Prace nad tymi projektami toczyły się w atmosferze sporu o zakres i kierunek nowelizacji (por. Czy trzeba zmieniać...) i ostatecznie zakończyły się niepowodzeniem na skutek wygaśnięcia kadencji Sejmu (zasada dyskontynuacji).

Niepowodzenie prac nad kompleksową nowelizacją Kodeksu karnego spowodowało lawinę tzw. nowelizacji cząstkowych. Wprowadzone zmiany miały różny cel i charakter. Tylko nieliczne z nich polegały na usunięciu stwierdzonych w praktyce usterek i dysfunkcjonalności regulacji prawnej. Większość nowelizacji stanowiła reakcję na nowe zjawiska i zagrożenia związane z rozwojem współczesnej przestępczości albo była wyrazem dążenia do zaostrzenia reakcji karnej na niektóre kategorie przestępstw (przestępstwa korupcyjne, przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji, przestępstwa seksualne, w szczególności na szkodę małoletnich). W tym nurcie mieści się zwłaszcza obszerna ustawa nowelizacyjna z 27.7.2005 r. (Dz.U. Nr 163, poz. 1363 ze zm.), wprowadzająca wiele kontrowersyjnych zaostrzeń prawa karnego, oraz ustawa z 16.11.2006 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 226, poz. 1648), przywracająca w prawie karnym pojęcie chuligańskiego charakteru przestępstwa i radykalne zaostrzenie odpowiedzialności wobec sprawców takich czynów (ustawę wzorowano na przepisach Kodeksu karnego PRL z 1969 r.; zob. na ten temat: Nb. 472b i 472c).

Inny charakter miały zmiany dokonane ustawami nowelizacyjnymi z lat 2003 i 2004, które zmierzały do dostosowania polskiego prawa karnego do standardów prawa obowiązujących w państwach należących do Unii Europejskiej, a przede wszystkim do realizacji postanowień ratyfikowanych konwencji i wymagań wynikających z odpowiednich decyzji ramowych Rady Europy.

34b

Do najważniejszych spośród rekordowej liczby 76 zmian nowelizacyjnych Kodeksu karnego należy zaliczyć:

1) kryminalizację prowadzenia pojazdu przez osobę nietrzeźwą lub będącą pod wpływem środka odurzającego oraz wprowadzenie zaostrzeń w zakresie orzekania kar i środka karnego zakazu prowadzenia pojazdów wobec sprawców przestępstw komunikacyjnych (zob. art. 42 § 3 i 4, art. 47 § 3 i art. 49 § 2, art. 178 i 178a);

2) kilkakrotną nowelizację przepisów mających na celu ochronę małoletnich przed wykorzystaniem seksualnym i zwalczanie pornografii (zob. art. 199–204);

3) wprowadzenie szczególnych środków karnych związanych z ochroną małoletnich przed wykorzystaniem seksualnym i demoralizacją oraz przeciwdziałaniem przemocy w rodzinie (zob. art. 39 pkt 2a i 2b, art. 41a);

4) zaostrzenie i uzupełnienie przepisów antykorupcyjnych, obejmujących penalizacją korupcję w sektorze publicznym (zob. art. 115 § 19, art. 228–230a), korupcję wyborczą (art. 250a) oraz korupcję w sektorze gospodarczym (art. 296a);

5) zmodyfikowanie i obostrzenie przepisów art. 299 penalizujących tzw. pranie pieniędzy oraz wprowadzenie karalności działań mających na celu sfinansowanie przestępstwa o charakterze terrorystycznym (art. 165a);

6) wprowadzenie szczególnej regulacji orzekania środka karnego przepadku korzyści pochodzących z przestępstwa, łącznie z tzw. odwróconym ciężarem dowodowym ułatwiającym stosowanie tego środka (zob. art. 45 KK, a także art. 27, 29, 29a, 29b KKW);

7) wprowadzenie przepisów zaostrzających odpowiedzialność za przestępstwa o charakterze terrorystycznym oraz za udział w zorganizowanej grupie lub związku o takim charakterze (zob. art. 65, 115 § 20 i art. 258);

8) dokonanie systemowych zmian obejmujących ochronę integralności danych informatycznych oraz niezakłóconego funkcjonowania urządzeń służących do gromadzenia, przetwarzania i przechowywania takich danych (zob. art. 130 § 3, art. 268a, 269, 269a i 269b);

9) przywrócenie w kodeksie pojęcia chuligańskiego charakteru czynu oraz wprowadzenie licznych zaostrzeń odpowiedzialności karnej wobec sprawców takich występków (zob. art. 57a, art. 58 § 4, art. 59 § 2, art. 69 § 4 i art. 115 § 21);

10) ograniczenie ochrony osób pełniących funkcje publiczne przed zniesławieniem (art. 213 § 2) oraz szczególnej ochrony funkcjonariuszy publicznych przed zniewagą (zob. art. 226 § 1);

11) znaczne rozszerzenie możliwości orzekania środka w postaci obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia pokrzywdzonemu za wyrządzoną krzywdę (zob. art. 46 § 1);

12) wprowadzenie środka karnego zakazu wstępu na imprezę masową w związku ze szczególną regulacją ochrony bezpieczeństwa takich imprez (zob. art. 41b); objęcie penalizacją niestosowania się do orzeczonego zakazu, jak i związanego z nim obowiązku przebywania w miejscu stałego pobytu albo obowiązku stawiennictwa w jednostce Policji lub innym miejscu (zob. art. 244 i 244a KK), a także udaremniania lub utrudniania kontrolowania pozostawania w systemie dozoru elektronicznego w związku z orzeczonym zakazem (zob. art. 244a § 2 KK);

13) zaostrzenie karalności przestępstwa bezprawnego pozbawienia człowieka wolności oraz wzięcia zakładnika (zob. art. 189 § 2 i 3 oraz art. 252);

14) uchylenie karalności przekroczenia granic obrony koniecznej pod wpływem strachu lub wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami zamachu (zob. art. 25 § 3 KK);

15) wprowadzenie definicji ustawowej handlu ludźmi i niewolnictwa (zob. art. 115 § 22 i 23); zmiana usytuowania typu przestępstwa handlu ludźmi (art. 189a KK), organizowania adopcji dzieci dla korzyści majątkowych (art. 211a KK), rozszerzenie katalogu oraz zmiany normatywne w grupie przestępstw przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstw wojennych (zob. art. 117 § 3, art. 118a, art. 119 § 2, art. 122, 124, 125, 126a, 126b KK), nadanie statusu funkcjonariusza publicznego pracownikowi Międzynarodowego Trybunału Karnego, objęcie trybunału i jego organu ochroną przed czynami utrudniającymi właściwe realizowanie wymiaru sprawiedliwości (zob. art. 115 § 13 pkt 9, art. 232 § 2, art. 247a KK);

16) objęcie penalizacją niektórych czynów godzących w bezpieczeństwo w komunikacji popełnionych w strefie ruchu (zob. art. 179 i 180a KK);

17) zmianę ustawowego opisu typów przestępstw dotyczących ujawniania informacji niejawnych dostosowującą go do uregulowań nowej ustawy o ochronie tego typu informacji (zob. art. 265 § 1 i art. 266 § 2 KK);

18) zmianę ujęcia i zakresu penalizacji w obrębie typu przestępstwa naruszania praw pracownika (zob. art. 218 KK);

19) wzmocnienie i rozszerzenie szczególnej ochrony funkcjonariuszy publicznych podczas lub w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych i innych osób podejmujących interwencję na rzecz ochrony bezpieczeństwa ludzi lub bezpieczeństwa lub porządku publicznego (zob. art. 148 § 3, art. 217a, art. 223 § 1 i 2, art. 231a KK);

20) uregulowanie, a następnie doskonalenie przepisów dotyczących wzajemnego uznawania i zacierania się wyroków skazujących wydanych w państwach członkowskich Unii Europejskiej;

21) kryminalizację typu przestępstwa uporczywego nękania, wykorzystania wizerunku lub danych osobowych innej osoby w celu wyrządzenia jej szkody (zob. art. 190a KK);

22) zmiany w grupie przestępstw godzących w środowisko (zob. art. 182, 183, 184, 185 i 186 KK);

23) rozszerzenie katalogu przestępstw objętych prawnokarnym obowiązkiem niezwłocznego zawiadomienia organu powołanego do ścigania przestępstw (zob. art. 240 KK);

24) kryminalizację zachowań polegających na zakłócaniu działania całości lub części sieci wodociągowej, kanalizacyjnej, ciepłowniczej, elektroenergetycznej, gazowej, telekomunikacyjnej albo linii kolejowej, tramwajowej, trolejbusowej, metra w drodze zaboru, niszczenia, uszkadzania lub czynienia niezdatnymi do użytku jej elementów (zob. art. 254a KK), fałszywego zawiadamiania o groźnym zdarzeniu dla życia lub zdrowia ludzkiego lub mienia, które w rzeczywistości nie istnieje (zob. art. 224a KK);

25) zmianę trybu ścigania przestępstw seksualnych z wnioskowego na ściganie z urzędu (zob. uchylony art. 205 KK);

26) wprowadzenie (nieznanej dotąd prawu karnemu) możliwości umorzenia postępowania karnego na wniosek pokrzywdzonego z uwagi na pojednanie się sprawcy z pokrzywdzonym i naprawienie szkody lub zadośćuczynienie pokrzywdzonemu niezbyt groźnym występkiem (tzw. umorzenie restytucyjne – art. 59a KK uchylony następnie przez ustawę z 11.3.2016 r., Dz.U. z 2016 r. poz. 437); rozszerzenie możliwości warunkowego umorzenia postępowania na wszystkie występki zagrożone karą do 5 lat pozbawienia wolności (zob. art. 66 § 2 KK);

27) przeniesienie do prawa wykroczeń (tzw. kontrawencjonalizacja) prowadzenia pojazdu niemechanicznego w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego (zob. uchylony art. 178a § 2 KK i dodany art. 87 § 1a KW); z drugiej strony, w późniejszej noweli obostrzenie zasad orzekania i okresu trwania zakazu prowadzenia pojazdów dla sprawców niektórych przestępstw komunikacyjnych;

28) najobszerniejszą nowelizację KK zmieniającą z dniem 1.7.2015 r. treść niektórych kar, ich ustawowy wymiar, zasady i dyrektywy ich orzekania, możliwości w zakresie umarzania i warunkowego umarzania postępowania karnego, warunkowego zawieszania orzeczonych kar (odejście od możliwości zawieszania wykonania kary grzywny i kary ograniczenia wolności). Zmianie uległ także katalog środków karnych, w szczególności na skutek wyłączenia przepadku i środków kompensacyjnych, zmieniono zasady wymierzania kar łącznych; rozszerzono możliwości orzekania kar zamiennych, wprowadzono możliwość orzekania kary mieszanej, ograniczono możliwości stosowania zastępczej kary pozbawienia wolności, gruntownie zmieniono katalog środków zabezpieczających oraz przesłanki ich orzekania, itd.;

29) dwie ostatnie nowelizacje KK z 11.3.2016 r. (Dz.U. z 2016 r. poz. 428 i 437), które weszły w życie 15.4.2016 r., a które polegały przede wszystkim na uchyleniu niektórych nowych instytucji lub rozwiązań wprowadzonych do KK nowelą z 1.7.2015 r. takich jak: umorzenie restytucyjne z art. 59a; możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary a nawet odstąpienia od jej wymierzenia w przypadkach dobrowolnego poddania się karze (art. 60a); wyeliminowanie możliwości orzeczenia obowiązku pozostawania w miejscu stałego pobytu lub innym wyznaczonym miejscu pod dozorem elektronicznym w ramach kary ograniczenia wolności oraz możliwości stosowania obowiązków z art. 72 § 1 pkt 4–7a KK jako zasadniczej dolegliwości związanej z tym rodzajem kary (uchylony art. 34 § 1a pkt 2 i 3 KK).

Zasygnalizowane zmiany nowelizacyjne zostaną omówione w odpowiednich częściach podręcznika. W tym miejscu należy w podsumowaniu podkreślić, że wiele z wprowadzonych zmian nowelizacyjnych zaostrzających prawo karne stanowiło bezpośrednią reakcję na bulwersujące zdarzenia kryminalne, nagłośniane przez środki masowego komunikowania się i miało wyraźnie charakter populistyczny, co spotkało się z krytyką nauki (zob. Populizm penalny). Zaniepokojenie i krytykę wywołała także doraźność poszczególnych zmian, brak ich skoordynowania z systemem prawa karnego, co niewątpliwie doprowadziło do naruszenia spójności tego systemu i stanowiło wyraźne odejście od założeń polityki karnej przyjętych w Kodeksie karnym z 1997 r. Problem ten stał się przedmiotem krytycznych analiz Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr Prawa Karnego w Toruniu w dniach 20–22.9.2010 r. Zjazd ten wykazał konieczność podjęcia prac nad przywróceniem spójności polskiego prawa karnego (zob. Problem spójności). W określonej mierze taki cel przyświecał zmianom w KK dokonanym ustawą nowelizacyjną z 20.2.2015 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 396), które weszły w życie z dniem 1.7.2015 r. Miały one przede wszystkim doprowadzić do zracjonalizowania praktyki orzeczniczej sądów przez stworzenie podstaw normatywnych do uczynienia kary pozbawienia wolności nie tylko w postaci bezwzględnej, ale także z warunkowym zawieszeniem jej wykonania jako reakcję ultima ratio w przypadku niezbyt groźnej przestępczości i do ukierunkowania tej praktyki na stosowanie kar wolnościowych i szerszego niż dotąd warunkowego umorzenia postępowania karnego. W ostatnich latach sądy zbyt często i niekiedy bez wyraźnej potrzeby, a ponadto z niezbyt dobrym skutkiem w obszarze prewencji korzystały z kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. Ten stan rzeczy wymagał zmiany.