Dane oryginału

Raewyn Connell

Gender in World Perspective, 2nd edition

Copyright © Raewyn Connell 2009

This edition is published by arrangement with Polity Press Ltd., Cambridge

Projekt okładki Agata Jaworska

Ilustracja na okładce withGod/Shutterstock + Getty/Flash Press Media

Redakcja Anna Mach

Wydawca Sylwia Breczko

Produkcja Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN Ewa Szałańska / 88em.eu

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo
Więcej na www.legalnakultura.pl
Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2013

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2013 r., (wyd. I)
Warszawa 2017

ISBN 978-83-01-19343-0

Wydawnictwo Naukowe PWN SA
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 228
infolinia 801 33 33 88
e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Pamięci Pam Benton

1942–1997

Ta, co Tu tak wiele radości przeżyła,

że ich nie mogła rozwiać ni zniszczyć żadna siła;

...ta do Nieba odeszła,

która ten świat w pewnej mierze czyniła

niebem, i tu, dla naszego grona,

stała się Radością (naszych radości) niezastąpioną.

Spis treści

Przedmowa

Rozdział 1. Kwestia płci

Zauważanie płci

Rozumienie płci

Definiowanie płci

O źródłach

Rozdział 2. Badania nad płcią: pięć przykładów

Przypadek 1. Zabawa płcią

Przypadek 2. Męskość i kopalnie

Przypadek 3. Naginanie płci

Przypadek 4. Kobiety, wojna i pamięć

Przypadek 5. Zmiana oddolna

Rozdział 3. Teoretycy i teoria płci

W świecie większości, część 1: Raden Ajeng Kartini

W globalnej metropolii, część 1: od Krystyny de Pizan do Simone de Beauvoir

W metropolii, część 2: od ruchu wyzwolenia kobiet do teorii queer

W świecie większości, część 2: od Dekady Kobiet do dziś

Rozdział 4. Różnice płciowe i upłciowione ciała

Różnice w budowie układu rozrodczego

Sprzeczne interpretacje różnic

Fakty na temat różnic: badania nad „podobieństwami płciowymi”

Ucieleśnienie społeczne i arena rozrodczości

Rozdział 5. Relacje płci

Wzorce płci: struktura i zmiana

Płeć w czterech wymiarach

Stosunki władzy: bezpośrednie, dyskursywne, kolonizatorskie

Produkcja, konsumpcja i upłciowiona akumulacja

Stosunki emocjonalne

Symbolika, kultura, dyskurs

Wzajemne zależności i intersekcjonalność

Płeć jako historia

Procesy zmian

Niestabilność

Sprzeczność

Kolonializm

Rozdział 6. Płeć w życiu prywatnym

Dorastanie z płcią: socjalizacja do ról płciowych, psychoanaliza i nauka poprzez ucieleśnianie

Tożsamość płciowa

Trzecia płeć, transgenderyzm, transseksualizm

Rozdział 7. Płeć w dużej skali

Upłciowiona korporacja

Upłciowione państwo

Płeć w społeczeństwie globalnym

Interakcje między porządkami płci

Nowe obszary relacji płci

Rozdział 8. Polityka płciowa

Polityka osobista

Polityka publiczna: ruchy i instytucje

Stawka: patriarchalna dywidenda, szkodliwe i korzystne skutki płci

Charakter i cel polityki płciowej

Polityka płciowa w skali światowej

Bibliografia

Przypisy

Przedmowa

Płeć stanowi kluczowy wymiar życia osobistego, relacji społecznych i kultury. To arena, na której w praktyce mierzymy się z poważnymi problemami dotyczącymi sprawiedliwości, tożsamości, a nawet przetrwania.

Płeć jest również przedmiotem licznych uprzedzeń, mitów i zwykłych kłamstw. Zdaniem wielu kobiety i mężczyźni są przeciwieństwami pod względem psychologicznym, mężczyzn charakteryzuje wyższy poziom inteligencji i większa skłonność do agresji, a wzorce płciowe pozostają niezmienne. Wszystkie te przekonania są błędne. Wiele osób myśli o męskości, kobiecości i relacjach płci wyłącznie w kategoriach własnego, lokalnego systemu ról płciowych. Nie dostrzegają ogromnego bogactwa wzorców płciowych, istniejących w różnych kulturach i okresach historycznych.

Analizy i teorie z dziedziny nauk humanistycznych zapewniają nam jednak narzędzia, dzięki którym możemy obalić uprzedzenia i zrozumieć rzeczywistość. W tej książce podejmuję próbę przedstawienia problematyki płci w sposób przejrzysty i spójny teoretycznie, odwołując się do badań i uwzględniając perspektywę globalną.

Z myślą o osobach, dla których jest to pierwszy kontakt z socjologią płci, prezentuję podstawowe ustalenia w kluczowych kwestiach i kreślę mapę teorii oraz polemik. Czytelnikom zaznajomionym z omawianą tematyką proponuję zintegrowane podejście, które łączy rozmaite zagadnienia, począwszy od różnic fizycznych i osobowościowych, aż po gospodarkę globalną i pokój na świecie. Chcąc zrozumieć te kwestie, musimy wykroczyć poza tradycyjne granice między dyscyplinami naukowymi. Z tego powodu odwołuję się do całego spektrum nauk humanistycznych: psychologii, socjologii, nauk politycznych, kulturoznawstwa, pedagogiki i historii.

Psychologia i nauki społeczne to stosunkowo młode dziedziny akademickie. Gromadzą wiedzę stopniowo poprzez badania empiryczne i rozważania teoretyczne. Humaniści muszą aktywnie poszukiwać nowych informacji, równocześnie dopuszczając krytykę i możliwość odejścia od nieaktualnych już koncepcji. Kiedy oba procesy przebiegają sprawnie, nauki humanistyczne pozwalają skutecznie objaśniać nasze życie społeczne.

U podłoża współczesnych studiów nad płcią leży walka kobiet o równouprawnienie. Przyczyna jest prosta: większość porządków płci na świecie stawia w uprzywilejowanej pozycji mężczyzn i dyskryminuje kobiety. To fakt, jednak po dokładniejszej analizie cała kwestia okazuje się bardziej skomplikowana. Przywileje i dyskryminacja przybierają rozmaite formy, od czysto symbolicznych przejawów po brutalne akty przemocy. Stopień nierówności płci w poszczególnych krajach może być różny. Za przywileje płaci się niekiedy wysoką cenę. Podważyć można nawet definicję tego, kto jest mężczyzną, a kto kobietą.

Kwestie płci dotyczą w równej mierze mężczyzn, co kobiet. Takie tematy jak wzory męskości, modele ojcostwa, organizacje mężczyzn, męska przemoc, edukacja chłopców, zdrowie mężczyzn i zaangażowanie mężczyzn w walkę o równość płci stały się dziś przedmiotem debaty publicznej i szeroko zakrojonych analiz. W tej książce wplatam je w panoramę płci.

Uwzględniam też fakt, że reformy porządków płci i rozwój socjologii płci to zjawiska ogólnoświatowe. Należy podkreślić, że intelektualiści z Europy i Ameryki Północnej odegrali ważną rolę w przybliżaniu tej problematyki. Niemniej jednak perspektywa północnej półkuli nie jest jedynym możliwym punktem widzenia. Z tego powodu poświęcam dużo miejsca badaniom i teoriom, które powstają poza globalną metropolią, w tak różnych miejscach jak Łotwa, Chile, Australia, zachodnia i południowa Afryka czy Japonia.

Międzynarodowe podejście do studiów nad płcią jest dziś szczególnie potrzebne. Pogłębiająca się współzależność gospodarcza, powstanie globalnych środków masowego przekazu, wzajemne powiązania systemów politycznych, a więc zjawiska łącznie określane mianem „globalizacji”, mają istotne konsekwencje dla problematyki płci. Na naszych oczach kształtują się nowe porządki płci: poprzez migrację siły roboczej, w transnarodowych korporacjach i na rynkach globalnych, w transnarodowych mediach i międzynarodowych strukturach państwowych. Wszędzie tam rodzą się nowe tożsamości i ruchy społeczne, a informacje o nich docierają do każdego zakątka planety.

Świat stoi przed nowymi, palącymi kwestiami dotyczącymi płci. W zasadzie wyłania się nowa sfera polityki płciowej, w której stawia się pytania o prawa człowieka, równość ekonomiczną, wpływ działań człowieka na środowisko, relacje międzypokoleniowe, przemoc i dobrobyt.

Jeśli chcemy, żeby nowe porządki płci były sprawiedliwe, pokojowe i etyczne – co wcale nie jest przesądzone – to potrzebujemy ugruntowanej wiedzy i dogłębnego zrozumienia kwestii płci. Gromadzenie tej wiedzy powinno być wspólnym zadaniem całego świata. Mam nadzieję, że pomoże w tym moja książka. Pierwsze wydanie, napisane po angielsku, zostało przetłumaczone na język włoski, grecki, chiński, szwedzki i japoński. W drugim wydaniu poświęcam więcej miejsca badaniom międzynarodowym, chcąc w ten sposób podtrzymać dialog globalny.

Książka, która próbuje podsumować wiedzę na temat rozległej dziedziny, musi odwoływać się do dokonań wielu ludzi – pracowników naukowych, teoretyków, działaczy społecznych i tych wszystkich, którzy uczestniczą w projektach badawczych w charakterze „badanych”. Działaczki ruchu wyzwolenia kobiet podkreślały, że idee powstają wspólnym wysiłkiem zbiorowości, co starałam się uwzględnić w tekście.

Równocześnie każda książka odzwierciedla osobowość i przekonania autora. Z zawodu jestem badaczką społeczną z długim stażem badawczym i akademickim. W swojej pracy zajmuję się nie tylko problematyką płci, lecz także zagadnieniem klas społecznych, edukacji, rozwoju dziecka i teorii socjologicznych. Większość życia spędziłam w Australii, bogatym kraju na peryferiach zglobalizowanego świata, ukształtowanym przez brytyjskich osadników. Czytam w kilku językach, ale wyłącznie europejskich, co ogranicza moją znajomość międzynarodowych badań i dyskusji naukowych. Staram się ją poszerzyć, korzystając z tłumaczeń i podróżując po świecie. Odwiedziłam blisko trzydzieści krajów, a w większości nawiązałam kontakt z lokalnymi badaczami społecznymi.

Omawiane kwestie interesują mnie nie tylko ze względów zawodowych, lecz także z przyczyn osobistych. Wiele badań opracowałam z myślą o tym, żeby pomóc we wprowadzeniu reform na rzecz równości płci, na przykład w administracji publicznej, albo wspierać kampanie społeczne w rodzaju programów profilaktyki AIDS. Polityka płciowa w związkach interesuje mnie dlatego, że przez dwadzieścia dziewięć lat dyskutowałam o niej i doświadczałam jej na własnej skórze razem z moją partnerką. Relacje między rodzicami a dziećmi interesują mnie dlatego, że jestem rodzicem – przez wiele lat samotnie wychowywałam córkę. Moje osobiste doświadczenia płci są pełne sprzeczności. Być może jako transseksualna kobieta podchodzę z większą empatią do osób niemieszczących się w tradycyjnych podziałach płciowych.

W tekście wymieniam większość autorów, do których prac nawiązuję. Szczególne podziękowania należą się: Johnowi Fisherowi za pomoc w zbieraniu informacji; Christabel Draffin za wsparcie asystenckie; Patricii Selkirk za specjalistyczną wiedzę z dziedziny biologii; Carol Hagemann-White za postawienie kluczowych pytań o teorię i politykę; Robertowi Morrellowi, Ulli Müller, Tadze Futoshiemu i Teresie Valdés za otwarcie przede mną nieznanych światów kulturowych; Toni Schofield za dopominanie się o jednoznaczność wywodu; Lin Walker za domaganie się spójności; Kirsten Gomard za wymaganie precyzji. Dziękuję im i reszcie przyjaciół za ogromną pomoc. Trudno mi wyrazić, jak ogromnym wsparciem i inspiracją była dla mnie Kylie Benton-Connell. Tę książkę dedykuję pamięci jej matki, mojej partnerki, Pam Benton. Epigraf na pierwszej stronie to fragment wiersza The Second Anniversarie, którego autorem jest John Donne, ulubiony poeta Pam.

Raewyn Connell

Uniwersytet w Sydney