Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Prolog.
Czyli o tym, jak trafiliśmy do Rzepisk i co znaleźliśmy w nowym domu

Rozdział I.
Czyli o spiskiej rodzinie pewnego polskiego Węgra

Rozdział II.
Czyli o tym, na co poszły krzyżackie kontrybucje za bitwę pod Grunwaldem i jak autor pierwszego słowackiego bestsellera przyczynił się do rozbiorów Polski

Rozdział III.
Czyli o tym, jak na Spiszu przetrwała pańszczyzna i dlaczego węgierska hrabina wysyłała paczki polskim oficerom

Rozdział IV.
Czyli o tym, jak w czechosłowackim zamku wychowywano dzieci hiszpańskiej księżniczki na dobrych katolików i polskich patriotów

Rozdział V.
Czyli o protestanckim kościółku za miastem i antyhabsburskich powstaniach, wpływie tatrzańskich burz na słowacki nacjonalizm i o korespondencyjnym nacjonalizmie polskim

Rozdział VI.
Czyli o podróży spiskich gazdów do Paryża, wojnie na ulotki i śmierci pewnego profesora w Dunajcu, o której przyczynach każdy mówi co innego

Rozdział VII.
Czyli o polskim działaczu, który przeżył wojnę dzięki słowackim przyjaciołom, i innym, który dostał radio od prezydenta Mościckiego, oraz o dwóch zmianach granic, w których tylko przegrani widzą sojusz z Hitlerem

Rozdział VIII.
Czyli historia niemieckiego leśnika i jego nielubiącej pańskich nowinek żony oraz ich dzieci, które pokazały, że na Spiszu każdy ma prawo być, kim chce

Rozdział IX.
Czyli o Niemcach, których najpierw inni Niemcy chcieli wywieźć do Niemiec, potem Rosjanie na Syberię, a na koniec Czesi znów do Niemiec. A oni przed wszystkimi uciekali, bo chcieli zostać u siebie, na Spiszu

Rozdział X.
Symbolicznie krótki, bo o Żydach, których już na Spiszu nie ma, a prawie wszyscy zapomnieli, że w ogóle tam kiedyś byli

Rozdział XI.
Czyli o Cyganach, których jest na Spiszu coraz więcej, choć niektórzy woleliby, żeby ich nie było wcale

Rozdział XII.
Czyli o małej cygańskiej dziewczynce, która wyrosła na wielką pieśniarkę, i nauczycielu, któremu ojciec wpoił, jak być dobrym człowiekiem

Rozdział XIII.
Czyli o trudach zawodu druciarza i o tym, że dla Rusina rosyjska niewola może być całkiem przyjemna, a także o tym, że na Spiszu jest osiem kultur, a nie tak jak wszyscy do tej pory sądzili, tylko siedem

Rozdział XIV.
Czyli o dwóch takich, którzy ciągle się kłócą, a jeden bez drugiego żyć nie może

Rozdział XV.
Czyli o tym, że ludzi jednak więcej łączy, niż dzieli, a i tak najgorzej zawsze mają kobiety

Rozdział XVI.
Czyli historia trzech pokoleń kobiet, z których każda próbowała żyć, jak umiała najlepiej, a wszystkie zasługują na to, żeby być szczęśliwe

Rozdział XVII.
Czyli o granicy i tych, co zarabiali, bo wiedzieli, czego akurat brakuje po tej drugiej stronie i mieli odwagę to dostarczyć

Rozdział XVIII.
Czyli o tym, jak granica zaczęła znikać i dlaczego serce Europy bije właśnie na Spiszu

Podziękowania

Bibliografia

Przypisy

Opieka redakcyjna: WALDEMAR POPEK

Redakcja: WOJCIECH ADAMSKI

Korekta: JACEK BŁACH, ETELKA KAMOCKI, ANETA TKACZYK

Mapy: JACEK MAJERCZAK

Projekt okładki, opracowanie graficzne: MAREK PAWŁOWSKI

Zdjęcie na okładce przedstawia członków zespołu ludowego z Osturni, Michala Lešundaka i Katerínę Slavkovską.
Fot. Marzena Hmielewicz / Adventure Pictures

Redaktor techniczny: ROBERT GĘBUŚ

Skład i łamanie: Infomarket

© Copyright by Ludwika Włodek
© Copyright by Wydawnictwo Literackie, 2017

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-05953-1

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Rozdział XIII

(...)

Tak jak Cyganie, Rusini rozsiani są po całym byłym imperium austro-węgierskim. Nawet uprawiali kiedyś podobne do Cyganów zawody. Tak jak oni bywali druciarzami.

Z polecenia Mikuláša Konevala spotkałam się z profesorem Jozefem Sipko. Sipko mieszka w Preszowie, stolicy słowackich Rusinów i wykłada na tamtejszym uniwersytecie, ale urodził się w Kamience, a właściwie w Kamjunce, bo tak mówią Rusini, i jest dobrym kolegą pana Mikuláša.

Na drutarkę chodził jeszcze ojciec profesora Sipki i przekazał mu wiele z etosu tego dawno już wymarłego zawodu. Druciarze zajmowali się naprawą ceramicznych naczyń za pomocą drutu. Pewnie każdy kojarzy z targów ze starociami widok obszczerbionych dzbanków czy misek oplecionych metalową siateczką – to właśnie dzieło druciarzy. Czasem robili też z drutu lub z blachy, zależnie od specjalizacji, całe, niezwykle delikatne i kunsztownie zdobione naczynia. Mogły to być koszyczki na chleb czy owoce, puzderka, lichtarze, co kto sobie wymarzył. Druciarstwo było dla Rusinów dodatkowym źródłem dochodu. W lecie pracowali na roli, obrabiali pole, wypasali bydło, ale gdy nachodziła jesień, pakowali swoje przenośne druciarskie warsztaciki i wyruszali w świat. Na Spiszu ze świetnych druciarzy słynęła właśnie Kamjunka i sąsiednia Jarabina, po rusińsku Orjabina. Wyprawy odbywały się zgodnie z odwiecznym rytuałem. Zaczynały się we wrześniu, kończyły najczęściej tuż przed Bożym Narodzeniem. Na kilka dni przed świętami kobiety zaczynały wyglądać swoich chłopów. Gdy pierwszy wracał do wsi, inne wiedziały, że tylko patrzeć, a i ich chłopy zawitają lada dzień do domu. Kiedy już wszyscy bezpiecznie powracali, we wsi robiła się wspaniała atmosfera. Baby się cieszyły. No i dzieci, że wreszcie wrócił ich nianio, czyli tata.

O przygodach druciarzy krążyło mnóstwo ludowych opowieści i przyśpiewek. Na przykład taka, którą zanucił mi profesor Sipko:

Ked povandryjeme, ked povandryjeme

Z Peštu do Budina, z Peštu do Budina

Dame sy nal’aty, dame sy nal’aty

Do pohara vyna, do pohara vyna.

A toto vinečko, a toto vinečko

Po pohari skače, po pohari skače

Nejedna divočka, nejedna divočka

Za drytariom plače, za drytariom plače

Ne plačte divčata, ne plačte divčata

Ne plačte za namy, ne plačte za namy

Bo my sia verneme, bo my sia verneme

Z Peštu z grajcariamy, z Peštu z grajcariamy.

Gdy syn z chłopca zmieniał się w młodzieńca, szedł na pierwszą wyprawę z ojcem i przyuczał się do zawodu. Jednocześnie poznawał nowe kraje, dowiadywał się wiele o świecie, zdobywał pierwsze doświadczenia. – We wsi mówiło się, że kto nie był druciarzem, nie jest mężczyzną – opowiadał profesor.

Wyprawy bywały ciężkie i niebezpieczne. Zdarzało się, że druciarzy okradli, a czasem nawet zabili. Nie wszędzie przyjmowano ich z otwartymi rękoma, gdzieniegdzie przepędzano jak zwykłych włóczęgów. Trudno było o nocleg. Byli zadowoleni, jeśli im gospodarz pozwolił spać w stodole między bydlętami (bo cieplej), ale nierzadko przychodziło nocować w jakiejś szopie albo w ogóle pod gołym niebem.

– Mój nianio najlepiej wspominał wyprawy druciarskie do Serbii – opowiadał profesor. – Z domu do Budapesztu szli pieszo, a potem płynęli łodzią po Dunaju aż do ujścia Sawy. Na Sawie był port, w którym przybijali do brzegu i tak znajdowali się w Belgradzie. Kiedyś szli po głównej ulicy Belgradu, bulwarze Króla Aleksandra. Przyzwyczajeni do złego traktowania, a nierzadko wyzwisk kierowanych pod swoim adresem, szli ze skromnie spuszczonymi głowami. Nagle rozległ się okrzyk: „Odi vamo, mastore!”. Nianio na początku w ogóle nie pomyślał, że to do niego. „Chodź tu mastore – majstrze”. Na Węgrzech nikt tak elegancko się do niego nie zwracał. Ale to było do niego, w kawiarnianych ogródkach przy stolikach siedzieli Serbowie i wołali go, żeby do nich dołączył. Podszedł nieśmiało, a ci od razu nalali mu rakiji albo winka. Tacy to byli dobrzy ludzie, ci Serbowie, serdeczni, gościnni, nie wywyższali się nad Rusinów, których bieda wygnała z domów.

Profesor Sipko postanowił przy okazji jakiejś konferencji powtórzyć trasę, jaką w młodości przebywał jego ojciec druciarz. W Belgradzie przechadzał się z kolegami po tym samym bulwarze Króla Aleksandra. I znów od kawiarnianego stolika ktoś ich zawołał: „Wy jesteście Słowacy? Jesteście naszymi przyjaciółmi, też nie uznaliście Kosowa”.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki