Grażynie i Tomaszowi Szponderom – 

za wieloletnią przyjaźń, wsparcie

i zawsze najlepszy żurek

Uratowany przez niewidzialne

Ile razy na dzień, tydzień, miesiąc ratuje nas to, co niewidzialne? Te drobne, nieznaczące obrazy, dźwięki, zapachy, zdarzenia, nad którymi przechodzimy do porządku, a które przytrafiają się nam w tak istotnych momentach życia, że trudno dać wiarę, iż to nie jakiś kosmiczny szachista stawia tę oto figurę na naszej drodze w określonym celu – czasem dobrym, a czasem złym.

Dziś rano sterczę na rogu ulicy, mając w głowie mokry żwir, i czekam, aż się zapali zielone światło. Nie zapala się. Z jakiejś nikczemnej przyczyny stanąłem oko w oko z sygnalizatorem ulicznym, który mnie nienawidzi i nie przepuści na drugą stronę. Mam ochotę przejść, ale zważywszy na prześladującego mnie dziś pecha, daję głowę, że ledwo bym to zrobił, zaraz by mnie obskoczyło pięciu policjantów z notesami w ręku. Szary żwir nabiera mrocznych odcieni. Stoję i czekam, i czekam…

Spoglądam na ukos przez ulicę i moim oczom ukazuje się następujący widok: przy kawiarnianym stoliku siedzi ubrany od stóp do głów na biało sędziwy mężczyzna i czyta wielką gazetę. Koło niego waruje równie stary golden retriever – nie tyle złoty, co siwy – z pyskiem pogodnym jak oblicze Buddy. W sumie oba te ziemskie anioły mają pewnie z setkę na karku. Zaczynam się uśmiechać, obserwując ich niezmącony spokój i piękno. Ale to jeszcze nie koniec. Pies bardzo wolno unosi łapę i kładzie ją na kolanach mężczyzny. Po dłuższej chwili tamten, nie odrywając wzroku od gazety, odłamuje wielki kawał ciasta leżącego przed nim na stoliku i podaje go swemu compañero, który przyjmuje poczęstunek z nieśpieszną godnością. Łapa usuwa się z kolana i obaj starsi panowie wracają do swoich zajęć.

Choć mój wróg-sygnalizator włącza w końcu zielone światło, ja wciąż tkwię w tym samym miejscu, uśmiechnięty i wdzięczny. Raz jeszcze uratowany przez niewidzialne…

Anioł pod wodą

Kiedy miałem dwanaście lat, siostra zatrudniła się w teatrze letnim w naszym mieście. Wystawiali właśnie nową sztukę i chcieli to rozgłosić. Zaproponowała, że zapłaci mnie i mojemu kumplowi Joemu po pięć dolarów na łebka, jeśli pójdziemy rano na dworzec kolejowy i rozdamy pasażerom ulotki reklamujące nowy spektakl.

Stacja leżała niedaleko rzeki Hudson. Gdy skończyły nam się ulotki, Joe i ja poszliśmy nad rzekę i – jak to chłopcy – zaczęliśmy puszczać „kaczki” na wodzie. Po jakimś czasie rzeką przemknęła łódź motorowa, wzbijając fale idące w stronę brzegu. Coś kolebało się na wodzie nieopodal miejsca, gdzie staliśmy. Natychmiast zorientowaliśmy się, że jest to nagie ramię w kształcie odwróconej litery „V”. Joe pobiegł zadzwonić na policję, a ja wszedłem do rzeki, aby przyholować to ludzkie V do brzegu. Przez lata ludzie pytali mnie, czy się bałem, ale prawdę mówiąc, byłem wtedy podekscytowany. Dorastałem w miasteczku, w którym nic się nie działo, a tutaj proszę – brodząc w rzece, idę po martwe ciało.

Unosiła się tuż pod powierzchnią – ubrana tylko w biały biustonosz i majtki, które jarzyły się jak fosfor w mętnej, zielonkawej wodzie. Bez wahania chwyciłem to zgięte ramię i pociągnąłem je powoli do brzegu. Dopiero wtedy mogłem jej się tak naprawdę przyjrzeć. Twarz okrywała lepka biała błona, podobna do czepka noworodka, przesłaniająca jej rysy. Starłem ją najdelikatniej, jak umiałem. Śmierć dodała jej spokoju i urody, jakby przez cały czas drzemała pod wodą. Przykucnąłem obok niej i czekałem na pojawienie się policji.

W policyjnym aucie, który zabrało Joego i mnie na przesłuchanie, było włączone radio. Gdy ruszaliśmy znad rzeki, ciało dziewczyny wkładano właśnie do ambulansu. Prowadzący program disc jockey zapowiedział podnieconym tonem, że zaraz puści NOWIUTKĄ PIOSENKĘ BEATLESÓW! Po chwili rozległ się pierwszy ogłuszający akord A Hard Day’s Night. Od tamtego czasu, mimo upływu lat, ilekroć słyszę ten wspaniały, seksowny kawałek, zaraz nasuwa mi się na myśl scena nad rzeką, gdy przepływająca łódź posyła fale w stronę brzegu i odsłania pierwszy raz czaszkę pod skórą mojego życia.

To doświadczenie, nie licząc paru zmian, stanowi jądro powieści Całując Ul. Jeśli kiedykolwiek pisarz powie wam, że jego dzieło nie jest ani trochę autobiograficzne, to prawdopodobnie kłamie. Uwierzcie mi na słowo.

Roznosiciele bólu

„Dzikie zwierzę może zranić twoje ciało, ale zły przyjaciel zrani ci umysł”

– przysłowie zen

Nie mam żadnych wątpliwości, że są ludzie, którzy roznoszą ból. Nie chodzi mi o ludzi pokroju Hitlera ani innych wielkich złoczyńców. Zwykle są to tacy sami ludzie jak ty i ja, próbujący żyć po swojemu. Ale tak się jakoś dziwnie składa, że „roznosiciele bólu” są naznaczeni mrocznym talentem do obracania wszystkiego w zło, że zostawiają po sobie wściekłe złamane serca, zniszczone marzenia, pokrzyżowane plany… Świadomie czy nie – ciągle uprzykrzają innym życie, utrudniają najprostsze zadania, wprowadzają zamęt tam, gdzie można by go uniknąć, tworzą zadziory tam, gdzie sprawy idą gładko. Brużdżą na małą skalę i na wielką skalę. Gdy wkroczą w czyjeś życie, zaraz nanoszą coś w rodzaju psychicznego błota; trudno potem wyczyścić te plamy, czasem jest to wręcz niemożliwe. Bywa, że zachowują się podle albo egoistycznie, ale nie musi to być regułą. Podobnie jak nieszczęśnicy, którzy z jakiegoś tajemniczego powodu zostają wielokrotnie porażeni piorunem, tak roznosiciele bólu sprawiają – zbyt często, aby był to zwykły przypadek – że rzeczy, z którymi mają do czynienia, zaczynają się psuć i iść w złym kierunku.

Dużo o tym myślałem i mogę wymienić trzech znanych mi ludzi, którzy należą do tej kategorii. Nie sposób przy tym rozpoznać ich na oko. Często są przekonujący, namiętni, zabawni, zdolni, pociągający, atrakcyjni, a nawet szczodrzy wobec innych. Ale jeśli nawiążesz z nimi głębszą więź, możesz być niemal pewien, że uderzy cię ich piorun – i że ponad wszelką wątpliwość osmali i oszpeci twoją psychikę/życie /serce/pracę/zaufanie/wartości/przekonania/duszę…

Najsamotniejszy dzień w roku

Gdybym miał bar albo restaurację, byłyby one otwarte i w wieczór wigilijny, i w Boże Narodzenie. Prawie wszystko w Wiedniu jest wtedy pozamykane na cztery spusty. Wielu ludzi przyjeżdża tu specjalnie na święta; smutno się robi na widok turystów i samotników łażących po mieście w poszukiwaniu miejsca, w którym mogliby coś przekąsić albo pobyć z innymi ludźmi, podczas gdy reszta wiedeńczyków siedzi w domowych pieleszach i świętuje zgodnie z tradycją.

Kilka lat temu wybrałem się na drinka z przyjacielem, który przyjechał na Wigilię z innego miasta. Początkowo mieliśmy ponure wrażenie, jakbyśmy trafili do jakiegoś horroru; wokół ciemność i zamknięte sklepy, ani żywego ducha, kilka samochodów na krzyż. Czynne były tylko chińskie restauracje, zresztą kompletnie opustoszałe i podejrzanie wyglądające. W końcu po dłuższej wędrówce natknęliśmy się w zaułku na mały, jasno oświetlony bar, który na dodatek był otwarty. Weszliśmy tam. I wydało nam się nagle, że znaleźliśmy się w telewizyjnej reklamie piwa. Gdy tylko otworzyliśmy drzwi, uderzył nas tętniący życiem gwar i wszyscy zwrócili się w naszą stronę z wielkimi uśmiechami na twarzach. Wydaje mi się nawet, że niektórzy niczym starych przyjaciół zachęcali nas gestem do wejścia. Zupełnie jak byśmy byli rozbitkami, którzy podobnie jak oni wyratowali się ze świątecznego sztormu i dopłynąwszy do brzegu, znaleźli bezpieczną przystań. Cały bar emanował niesamowitym ciepłem i… wesołością. Nigdy tego nie zapomnę. Ludzie stawiali sobie drinki. Aż się nie chciało stamtąd wychodzić. I nie wychodziliśmy.

Miłość z oddali

Zakochani to zjawisko jedyne w swoim rodzaju. Widuje się ich na ulicach, jak obściskują się i całują, śmieją się i przytulają do siebie, próbując pożreć się nawzajem po kawałku. Uśmiechasz się, ale zarazem czujesz ukłucie w sercu, jak gdybyś jedząc pyszną rybę, natrafił nagle na twardą ość. Natychmiast przestajesz jeść i gmerasz palcami w ustach, żeby się nie zadławić. Tak samo rzecz się ma z zakochanymi: uśmiechasz się wprawdzie na ich widok, ale też budzi się w tobie pewna antypatia. Nie podoba ci się ich absolutna radość, spełnienie, „ważność-tej-właśnie-chwili”. Masz na głowie tysiące spraw, pozbawionych jednak większego znaczenia. Zakochani myślą tylko o jednym i jest to dla nich ważniejsze niż cokolwiek innego. Osoba, którą obejmują, to cały ich świat, bez reszty przesłaniający im widok za przednią szybą. Ty też tego pragniesz: łakniesz tej ich namiętności tak, jak łaknie się powietrza, będąc zanurzonym głęboko pod wodą. Można śmiało założyć, że dawno już nie szalałeś za nikim, za niczym tak gwałtownie. Widok kochanków dowodzi, że takie szczęście, choć rzadko, jest przecież możliwe. Korci cię, by zwolnić kroku i przyglądać się ich szczęściu. A zarazem chcesz jak najszybciej się oddalić, zanim następne wierzgnięcie duszy przypomni ci, jak cudowne bywa niekiedy życie – w tym momencie nie dla ciebie.

Ona wychodzi z domu

Dwie kobiety przy obiedzie – od razu widać, że to matka i córka. Dziewczyna jest niemal piękna, wysoka, ma około siedemnastu lat. Nie może spokojnie usiedzieć na krześle. Wierci się, zamiata włosami, je łapczywie i gada jak katarynka, ciągle rozglądając się dokoła, jakby w obawie, że przegapi coś ciekawego. Matka wygląda oszałamiająco; ma zapewne czterdzieści kilka lat i oczy, o których można by napisać epopeję. Uśmiecha się spokojnie: jest dokładnym przeciwieństwem młodszej kobiety, która siedzi naprzeciw niej. Nie ulega wątpliwości, że córka jest jej dumą i szczęściem – ta sama, która jeszcze parę lat wcześniej doprowadzała ją na skraj załamania nerwowego. Trudna uczennica, dotknięta dysleksją albo ADHD, wiecznie zniecierpliwiona, niczym niezainteresowana. A teraz – proszę tylko spojrzeć na tę ślicznotkę, która usuwa się z mojego życia i zaczyna swoje własne. Już rozwinęła żagle, mogę jedynie patrzeć, jak odpływa w dal. Ale dziś je obiad z mamą, swoją pierwszą, najlepszą przyjaciółką, i mówi jej o ważnych sprawach. Kompletnie nie zdaje sobie sprawy, jaki to dar od losu. Ale jej mama – owszem.

Lśnienie szaleństwa

Przyjaciel zaprosił mnie na przyjęcie odbywające się podczas weekendu w domu pewnej zamożnej damy. Od dawna próbował nas sobie przedstawić, pani ta bowiem uwielbia literaturę, sztukę i tym podobne. Uwielbia je do tego stopnia, że w swojej willi ma prywatną galerię, w której co miesiąc organizuje wernisaż. Przyjęcie wiązało się właśnie z otwarciem nowej wystawy. Pełny szyk i gala.

Poszedłem tam na zasadzie „co mi szkodzi?”. Dom robił wrażenie, a goście byli tacy, jakich należało się spodziewać na podobnej uroczystości. Miałem ochotę wyjść po dziesięciu minutach, ale przyjaciel namówił mnie, żebym się wstrzymał do rozpoczęcia wystawy. Wreszcie pani domu zebrała nas wszystkich i powiodła do znajdującej się piętro niżej galerii. Wygłosiła krótką przemowę o wzruszeniu, jakim przejmują ją ten artysta i ta wystawa, która na pewno nam się spodoba. Weszliśmy powoli do środka i zobaczyliśmy przymocowane do ścian drewniane skrzynki wielkości dwadzieścia pięć na dwadzieścia pięć centymetrów. Z bliska ukazywały się przylepione z przodu skrzynek gazetowe wycinki z kilkoma przypadkowymi słowami. Teksty w rodzaju: „Parada króliczków z prażonej kukurydzy”. Po chwili docierało do ciebie, że słowa te umieszczone są na drzwiczkach, które otwierają się na zawiasach. Wewnątrz każdej skrzynki widniały inne przypadkowe słowa wycięte z gazety. „Banalna kurza wykałaczka”. Przeszedłem się po wystawie, sprawdzając, czy wszystkie skrzynki są takie same. Były.

Właśnie patrzyłem na szóstą czy siódmą, kiedy usłyszałem jedwabisty, seksownie schrypnięty głos, mówiący z zachwytem: „Czyż nie są genialne? Pierwszy raz widzę coś takiego”. Zerknąłem i zobaczyłem piękną kobietę, absolutną seksbombę. Spoglądała na mnie badawczo, czekając na odpowiedź. Powoli na mojej twarzy wykwitł dziwny, złowieszczy uśmiech, który – co uświadomiłem sobie dopiero po tym, jak kobieta uciekła – przypominał uśmiech Jacka Nicholsona w scenie Lśnienia, kiedy ten rozwala siekierą drzwi, próbując odnaleźć i zabić swoją żonę.

Wojna o mur

W parku naprzeciwko toczy się wojna. Wojna o mur. Jedną ze ścian boiska do koszykówki oddano we władanie miejscowym artystom graffiti. Dłuższy czas zdobiły ją chaotyczne zygzaki i krzywe inicjały – głupawe bazgroły, przez które sztuka graffiti kojarzy się z bezsensownością i lenistwem. Ostatnio jednak coś się zmieniło. Jestem ciekawy, czy to się utrzyma. Któregoś popołudnia zobaczyłem w parku mężczyznę w szarej bluzie z kapturem zawzięcie malującego na murze. Przy jego nogach stały puszki z farbami; mimo że dopiero zaczął, było oczywiste, że zna się na rzeczy. Później poszedłem tam specjalnie po to, aby obejrzeć skończone dzieło. Była to piękna robota – wspaniale namalowana, z wyobraźnią, w stylu Kenny’ego Scharfa. Po dwóch dniach jednak graffiti zniknęło: zakryła je plątanina czarnych, zielonych i wściekle pomarańczowych krech, liter i głupich bzdur. Wyglądało to tak, jakby mur zaatakowała uzbrojona w spray banda dziesięciolatków z ADHD, którzy obżarli się cukrem. Żal było patrzeć na ich wypociny pokrywające dzieło prawdziwego artysty.

Parę dni później wyszczerzyłem się w uśmiechu, zobaczywszy znajomego grafficiarza w szarej bluzie, obstawionego farbami w aerozolu. Tym razem stworzył coś całkiem innego, ale równie dobrego jak poprzednio. Korciło mnie, żeby podejść i mu pogratulować – świetna robota, stary! – ale przegrałem z własną nieśmiałością. Trzymając się z daleka, obserwowałem go przy pracy. Malował prędko i sprawnie – wiedział dokładnie, co robi. Tylko raz przerwał pracę, odszedł na kilka kroków, aby przyjrzeć się swojemu dziełu, i wrócił ponowie. Po jakimś czasie do parku znów wparowali barbarzyńcy i zmasakrowali nowy malunek. Zastanawiałem się, jak na to zareaguje. Włożył w tę robotę wiele godzin, tworząc coś własnego i niepowtarzalnego. Podarunek dla świata zniszczony przez hordę dzikusów.

Dzisiaj wcześnie rano, kiedy prowadziłem psa po parku, serce urosło mi w piersi: wrócił i raz jeszcze zostawił na murze próbkę swojego artyzmu. Przypomniały mi się słowa piosenki Bruce’a Cockburna: „Musisz kopać ciemność, póki nie zacznie broczyć światłem dnia”.

Beznadzieja

Wchodząc nocą do izolatki, myślałam, że będzie pusta albo że przynajmniej pacjent będzie spał. Było jednak inaczej. Na łóżku leżał mężczyzna około trzydziestki. Światła były zgaszone, więc nie od razu dostrzegłam kształt ciała spoczywającego w ciemności. Zrobiłam może dziesięć kroków w jego stronę, kiedy się odezwał:

– O co chodzi? Co pani tu robi? – W jego głosie nie było ani zdziwienia, ani zdenerwowania. Mówił całkiem spokojnie, jak gdyby to, że ktoś wchodzi do jego izolatki o drugiej nad ranem, było czymś najnormalniejszym w świecie. Kiedy parę dni temu leżałam tu jako pacjentka, mniej więcej o tej porze zjawiała się pielęgniarka, by sprawdzić, czy wszystko w porządku, i zostawić na stoliku tabletki, które miałam zażyć po przebudzeniu.

– Jestem pielęgniarką na nocnym dyżurze – odparłam cicho. – Sprawdzam, czy wszystko u pana w porządku.

– Nieprawda, pielęgniarka była pół godziny temu. Czego pani chce? – Wciąż nie podnosił głosu, jakbyśmy prowadzili zwykłą pogawędkę. W jego tonie nie było ani jednej nuty strachu. Dlatego postanowiłam być z nim szczera.

– Byłam tu przedwczoraj. Zajmowałam ten pokój przed panem.

– Jako pacjentka?

– Tak.

– No więc, po co pani wróciła? I to jeszcze w środku nocy. – Prychnął rozbawiony.

– Wydaje mi się, że zostawiłam tutaj coś, co muszę odzyskać. Szukałam tego wszędzie, ale nie udało mi się odnaleźć zguby.

– Czemu nie przyszła pani w dzień?

– Bo to nie jest coś takiego jak walizka albo parasolka. Nie mogłam tak po prostu zadzwonić do szpitala i zapytać, czy znaleźli to w mojej izolatce.

– Co to jest?

– Nadzieja. Straciłam ją. Od kiedy stąd wyszłam, zniknęła bez śladu. MUSI być gdzieś tutaj, przejrzałem wszystkie kąty…

Mężczyzna, o dziwo, milczał. Cisza rozdęła się i wypełniła sobą mroczny pokój jak ogromny czarny balon.

W końcu jednak się odezwał.

– Jest, a raczej BYŁA tu. Należy do mnie. Zjadłem ją na kolację pierwszego dnia.

Wyznanie to było tak zaskakujące, że przez chwilę nie wiedziałam, co mam powiedzieć. Oddech uwiązł mi w płucach.

– Zjadł pan moją nadzieję? DLACZEGO?! Była moja, jest mi potrzebna.

– Trudno: mnie potrzebna jest bardziej. Leżała tu, kiedy przywieziono mnie do izolatki. Pomyślałem sobie, że ktoś, kto ją zostawił, już jej nie potrzebuje, więc ją zjadłem. Kiedy przyjmowano mnie do szpitala, prawie nie miałem nadziei. A teraz mam – może nie tyle, ile bym sobie życzył, ale zawsze coś.

– A ja? Co JA mam zrobić?

– Nie wiem. Wszystko mi jedno. Może jak zjawisz się tu następnym razem, znajdziesz nadzieję pozostawioną przez kogoś innego. Możesz ją sobie zjeść.

Deszczowi opętańcy

Trudno o większy cud niż letnia ulewa, ale mnie zdarzyło się go ujrzeć. Burza przyszła nagle, choć od jakichś piętnastu minut było wiadomo, że galopujące po niebie bure chmury odezwą się pełnym głosem. Gdy się rozpętała, pisałem przy swoim biurku. Uniosłem wzrok, kiedy otwarte okiennice zaczęły trzepotać na wietrze. Potem rozległy się wrzaski. Zanim wstałem, przysłuchiwałem im się przez chwilę, wydawało mi się bowiem, że chociaż brzmią piskliwie, nie ma w nich strachu ani stresu. Po prostu radosne okrzyki. Kiedy zamykałem okna, burza hulała już na całego – deszcz zacinał ukośnie, wiatr dął wściekle, a krople deszczu były wielkości piłek golfowych.

Obchodząc mieszkanie, dostrzegłem w końcu źródło całego tego rwetesu: na chodniku stała klasa ośmio- albo dziewięciolatków czekających na zielone światło. Nauczycielka i uczniowie byli przemoczeni do suchej nitki. Szkoła leży niedaleko, zapewne wracali akurat z wycieczki, kiedy burza ich zaskoczyła.

Najwspanialsze było to, że wszystkie dzieciaki – bez wyjątku – tańczyły jak szalone, odstawiając jakieś wariackie boogie-woogie. A jeśli nie tańczyły, to skakały, skakały, skakały jak w ekstazie, moknąc na deszczu. Mokły jak jasna cholera, stojąc na przejściu dla pieszych: cieszyły się tą chwilą i okazywały to tak, jak potrafią tylko dzieciaki – tańcząc opętańczo i wydzierając się ile sił w płucach. Nie byłem nawet w stanie dostrzec nauczycielki, ponieważ deszcz lał się strumieniami. Dawno nie widziałem tak gremialnego wybuchu radości.

Układ z Peterem

Jej pies jest uroczy, ale strasznie neurotyczny. Do tego stopnia, że demoluje mieszkanie, ilekroć zostawi go samego na dłużej niż pół godziny. Ona jest pracownicą socjalną, zwierzęta nie mają wstępu do jej biura. Nie mogła znaleźć na to rady, dopóki nie poznała Petera – bezdomnego mężczyzny w średnim wieku, który pół roku spędza w Austrii, a pół w Szwajcarii. Będąc w Wiedniu, mieszka w namiocie nad rzeką na Wyspie Dunajskiej. Jej zdaniem Peter to porządny facet: nie bierze narkotyków, nie pije, dba o siebie i ładnie się wyraża. Jest po prostu wolnym duchem, który zamiast pracować od dziewiątej do siedemnastej, woli żyć swobodnie, choć bez wygód. Poznali się przed kilku laty i zaprzyjaźnili. Gdy pojawił się problem z psem, Peter zaproponował jej rozwiązanie: weźmie psa na całodzienną włóczęgę, a wieczorem odstawi go do domu. Lubi zwierzaka i będzie się cieszył, że ma towarzysza. Zapytała, ile będzie mu winna. Nic, odparł, są przyjaciółmi i chętnie wyświadczy jej tę przysługę. Jako osoba o dobrym sercu nie mogła na to przystać, więc zawarli porozumienie: trzy razy w tygodniu gotuje mu kolację. Jej wiecznie zapracowany narzeczony także bardzo lubi Petera, toteż stara się zdążyć na czas, aby mogli zjeść we troje. Gość raczy ich opowieściami o życiu na ulicy. Ona mówi, że zawsze kiedy Peter siedzi przy stole, pies siada obok niego i kładzie mu łeb na kolanie.

Niewidomy rowerzysta

Kupiłem dziś w centrum twoją nową książkę i przyszło mi na myśl idealne miejsce na jej lekturę. Dzielnicę Muzeów dzieli od mojego mieszkania zaledwie kilka minut drogi; otwiera się tam ogromna przestrzeń, coś w rodzaju miejskiego placu, pomiędzy dwoma nowymi muzeami. To ulubione miejsce spotkań wiedeńczyków, jeśli pogoda dopisuje. Jest tu kilkanaście kafejek, restauracji i wielki basen, w którym podczas upałów brodzą zgodnie dzieci i psy. Wokół stoją liczne ławki, więc nawet kiedy jest tłoczno, można gdzieś usiąść. Poszedłem tam, wyjąłem z torby twoją książkę i przeczytałem pierwszą stronę. Uśmiechałem się. Odłożyłem książkę na kolana i podniosłem wzrok, aby podumać chwilę i poczuć słońce na twarzy. I wtedy zobaczyłem coś, co sprawiło, że – powiem wprost – zapomniałem o książce, o placu i całej reszcie.

Na rowerku z doczepionymi kółkami jechał chłopiec. Przed nim szła matka, trzymając w rękach coś, co wyglądało jak psia smycz uwiązana do kierownicy. Spojrzałem na twarz dziecka i zrozumiałem, że jest niewidome. Oczy tak bardzo zapadły się w czaszkę, że odniosłem wrażenie, jakby zamiast nich miało dwie ciemne dziury. Chłopiec uśmiechał się i mówił z ożywieniem do matki. Roześmiała się, po czym odeszła na kilkanaście kroków; popedałował w jej stronę, kierując się, jak sądzę, dźwiękiem jej głosu.

Zdałem sobie sprawę, że przyszli tutaj ze względów bezpieczeństwa, chłopiec mógł jeździć, gdzie tylko chciał. Dlatego matka wybrała ten olbrzymi plac. Co prawda założyła smycz na kierownicę, ale chciała, żeby to on był kapitanem własnego statku, i nie mogła wybrać lepiej. Zacząłem sobie wyobrażać, jak to jest jechać na rowerze, będąc ociemniałym, a potem zastanawiałem się nad innymi życiowymi konsekwencjami ślepoty. Niemniej jednak, obserwując tych dwoje, myślami ciągle wracałem do matki: jak wielką wrażliwością się wykazała, dając synowi całą tę przestrzeń i wolność, których potrzebował, żeby być dzieckiem.

Truskawkowe pola nie na wieki

Nawet jeśli miłość kończy się fiaskiem, istnieją takie promienne chwile i doświadczenia z nią związane, które trwale zapisują się w naszej osobistej historii. Truskawki. Ilekroć dojrzewały na wiosnę, przypominał jej się dzień, w którym przywiózł jej truskawki. Umówili się o drugiej. Mieli jechać na wieś. Od rana biegała po mieście, załatwiając różne drobiazgi. Była cała rozgorączkowana, gdy jego samochód zatrzymał się przed nią przy krawężniku. Mechanicznie otworzyła drzwi. Chciała wreszcie usiąść gdzieś spokojnie i odsapnąć; pojechać na wieś, z dala od tego nerwowego zgiełku.

Upłynęło kilka długich sekund, zanim dotarło do niej, że na fotelu pasażera coś leży. Eksplodując plamą czerwieni i brązu, spoczywała tam drewniana kobiałka wypełniona dwoma kilogramami truskawek – najdorodniejszych i najdojrzalszych, jakie kiedykolwiek widziała. Były tak wielkie, zmysłowe i czerwone na tle beżowego koszyka, że gapiła się na nie zahipnotyzowanym wzrokiem. W końcu oprzytomniała i popatrzyła na niego. Szczerzył się w uśmiechu, podekscytowany tym, że jego niespodzianka zrobiła na niej tak kolosalne wrażenie. „Zobaczyłem je na przydrożnym straganie. Nie mogłem się oprzeć pokusie. Zjemy je po drodze”. I tak właśnie zrobili.

Później pogorszyło się między nimi, i to bardzo. Ale jakby rzucono na nią jakąś klątwę – począwszy od tego dnia, widząc truskawki, natychmiast myślała o nim.

Piksele istnienia

W miarę jak przybywa nam lat, coraz rzadziej używamy słów „kocham” i „nienawidzę”. Kiedy byłem młodszy, szafowałem nimi beztrosko. Dwadzieścia razy dziennie coś albo ktoś był „ukochany” albo „znienawidzony”, bez względu na to, czy chodziło o ludzi, pomysły, miejsca czy o jedzenie. Oczywiście tak naprawdę ani tej osoby lub rzeczy nie kochałem, ani ich nie nienawidziłem. Przez moment wywoływała ona gwałtowny przypływ emocji, i tyle.

Obecnie rzadko posługuję się tymi słowami. Są zbyt ogólne i dosadne. Teraz, kiedy kogoś lub czegoś szczerze nienawidzę, chciałbym wymazać każdy piksel jego istnienia ze swojej pamięci.

Mapa mnie

Kiedy jechałem niedawno autobusem przez Wiedeń, zaświtała mi pewna myśl, która nigdy przedtem nie przyszła mi do głowy: w trakcie jazdy widziałem miejsca i obiekty wciąż żyjące w mojej wyobraźni ze względu na to, co się w nich stało. Podupadła czeska gospoda, w której przy trzeszczącym mrozie jadałem kolacje i gdzie pewnego wieczoru, zanim podano do stołu, skończyłem pisać swoją powieść Drewniane morze. Kawiarnia na Naschmarkt, w której pewnego cudownego lipcowego popołudnia siedzieliśmy – A. ubrana w swoją czerwoną koszulę – i rozmawialiśmy o wszystkim, co ważne, i o niczym szczególnym, nieziemsko szczęśliwi, że znowu jesteśmy razem…

Tym podobne wspomnienia. Uświadomiłem sobie, że każdy z nas ma własną – prywatną i osobistą – mapę miejsc, które w nim żyją. Milion mieszkańców miasta nosi w sobie milion oryginalnych map.

Czy to w metropolii, czy w miasteczku, są na tej mapie punkty, krzyżyki oznaczające miejsca ważne, święte, a czasem i tragiczne – ale wyłącznie dla ciebie, ewentualnie też dla tych, którzy dzielili z tobą daną chwilę czy doświadczenie. Mimo że każdy ma własną mapę, rzadko kiedy pokrywają się one ze sobą. Bo to, co liczy się dla mnie, co zapamiętałem jako szczególnie istotne w tym miejscu, dla ciebie zwykle znaczy niewiele, i na odwrót. Musisz spędzić z drugą osobą szmat czasu, aby wasze mapy upodobniły się do siebie. Wciąż zostaną tam miejsca prywatne, których znaczenia nie poznają nawet najbliżsi: parkowa ławka, na której się całowaliśmy, bar, w którym płakaliśmy, restauracja z wielkimi oknami, w której podawano genialne bajgle, wyjściowe drzwi na lotnisku, w które wpatrywałeś się z natężeniem, czekając, aż wyłoni się z nich ona lub on… Pozostali mieszkańcy planety mijają te miejsca, nie zauważając ich istnienia. Ilekroć jednak TY je mijasz, błyska w tobie myśl – o tam, tamto miejsce jest na mojej mapie.

Opera bez muzyki

Niech żyją starcy i staruszki – ci szaleńcy albo półszaleńcy, którzy idąc ulicą, z furią wygrażają całemu światu. Ludzie huragany, z tornadami na językach, których widok sprawia, że stajesz jak wryty: do kogo oni mówią? Do mnie? Kiedy się połapiesz, że nie mówią do nikogo konkretnego, stoisz i patrzysz, jak wściekłość miota nimi na wszystkie strony. Wyglądają zarazem strasznie i smutno-śmiesznie. Dramatyzm o najwyższej skali. Opera bez muzyki. Lepiej obejść ich szerokim łukiem.

Kiedy ostatnio tak wyłeś? Najłatwiej byłoby zbyć ich zachowanie stwierdzeniem: „Biedacy, pod koniec życia pomieszało im się w głowach”. Ale to przecież namiętność, taka czy inna, pobudza krew do krążenia, zwłaszcza kiedy człowiek ma osiemdziesiąt trzy lata i zero szans na odmianę, na przygodę albo pocałunek. Właśnie to miał na myśli Dylan Thomas, zachęcając w swoim słynnym wierszu do „buntowania się, gdy światło się mroczy”. Skoro nie jest nam dane kochać, niech przynajmniej nasza furia przypomina światu, że jeszcze żyjemy – walcząc, wywijając pięściami, widzialni i ordynarni, odpychając od siebie koc milczenia, który chce nam okryć głowę.

Trzy rozmiary wyrzutów sumienia

Całe życie uczymy się racjonalizować niedoskonałe zachowania, ale coś wam powiem w tej kwestii: Wszystko sprowadza się do trzech rozmiarów wyrzutów sumienia. Jeśli są małe, wsuwamy je do kieszeni i nie myślimy o nich przez resztę dnia. Zaniedbałeś ćwiczeń fizycznych? Nie napisałeś tego listu do matki? Nie zadzwoniłeś? Miałeś ugotować wyśmienitą zupę dla całej rodziny? Chrzań to: za tobą ciężki dzień; nie oszczędzałeś się. Średni rozmiar winy nie zmieści się w kieszeni, toteż trzeba go nosić w ręku jak żelazną sztangę albo – w najgorszym razie – jak szamoczące się zwierzę. Bez przerwy przypomina o sobie, jednak udaje nam się jakoś uwolnić od niego albo przynajmniej uśmierzyć dyskomfort. Wdałeś się w pozamałżeński romans i nie jesteś już dla niej tak miły, jak niegdyś, bo poświęcasz energię nowej miłości? Kup starej miłości jakiś nieprzyzwoicie drogi, wyrafinowany prezent, a przy każdej sposobności okazuj jej troskę i namiętność, od których zapłoniesz w mroku. Wyrzuty sumienia w rozmiarze „L” albo rozetrą cię na miazgę, albo przygwożdżą do ziemi, tak że nie będziesz się mógł ruszyć. To jest ciężar, którego nie można z siebie zrzucić i spod którego nie da się wyślizgnąć.

W ostępach ustępów

Ilekroć jestem w Polsce, zawsze się kompromituję, kiedy mam skorzystać z publicznej toalety. Za żadne skarby nie mogę zapamiętać, że na drzwiach męskich ustępów widnieje trójkąt, a na damskich – kółko. Polska to jedyny kraj, w którym spotkałem się z takimi symbolami, i przy każdej nowej wizycie po prostu zapominam, co one znaczą. Za każdym razem, do cholery, wślizguję się (zwykle szybko) przez drzwi oznaczone kółkiem i wprawiam w zaskoczenie jakąś sympatyczną kobietę, która akurat znajduje się w środku.

Jestem pewien, że gdy po raz piętnasty z rzędu pytam, jakim symbolem, do diabła, oznaczona jest męska toaleta, i kiedy mimo to wciąż się mylę, moi polscy gospodarze uważają mnie albo za skończonego półgłówka, albo za bardzo sprawnego „przypadkowego” podglądacza.

Lew w mojej głowie

Zawsze intrygowało mnie to, jak rodzi się nowa powieść. U mnie to zazwyczaj tytuł wypływa najpierw na powierzchnię. Na przykład Muzeum Psów jest wariacją na temat tytułu niemieckiej fotografii z przełomu wieków, przedstawiającej cyrk w środku Düsseldorfu, którą zobaczyłem w starym czasopiśmie fotograficznym. Na pastwę aniołów wzięło się z błędnie zasłyszanego fragmentu piosenki Johna Hiatta. Białe jabłka zostały wydłubane z wiersza rosyjskiego poety Siergieja Jesienina. I tak dalej.

Przed kilku laty, podczas letniego spaceru z psem, natknąłem się w parku na dziecięcy rysunek. Na ziemi widniał wielki koń z małym domkiem usadowionym na zadzie. I tyle. Nie mając nic innego do roboty, zacząłem się bawić tą zbitką słów. Dom na koniu. Koński dom. Wreszcie wykombinowałem wariację, o której wiedziałem, że wejdzie do mojej nowej powieści. Nie miałem – i nadal nie mam – pojęcia, co ona znaczy, ale byłem pewien, że wykorzystam ten tytuł w książce. Jakiś czas potem zanotowałem uwagę, o której od razu wiedziałem, że jest pierwszą linijką tejże fabuły. „Większość mężczyzn uważa się za dobrych kierowców. Większość kobiet uważa się za dobre w łóżku. I oni, i one się mylą”. Napłynęły nowe obrazy i pomysły: samotny mężczyzna jadący zimą na sankach, metafora ludzi jako koni trojańskich – i tak, powoli, mozolnie, różnorakie elementy zaczęły się scalać i nabierać określonego kształtu. Nie miałem pojęcia, jaki ten kształt będzie, ale nawet w czasie posuchy po napisaniu Zakochanego ducha czułem, że poszczególne drobiny lgną do siebie niczym opiłki żelaza przyciągane przez magnes (jak w filmie popularnonaukowym dla uczniów). Wreszcie wszystkie złączyły się w postaci powieści Kąpiąc lwa.

Zgryźliwe pochwały

Wiele miesięcy po tym, jak z sobą zerwali, naszła go mrożąca krew w żyłach myśl: że opowiadając o ich romansie innym mężczyznom, posługiwała się tym samym spokojnym, rzeczowym tonem, jakim przedtem tłumaczyła jemu, dlaczego jej poprzednie związki musiały się rozpaść. Nie raz, nie dwa wysłuchiwał jej analiz – subtelnych, dowcipnych, pełnych dystansu do samej siebie – dlaczego ten czy ów okazał się nieodpowiedni. Czasem mówił o którymś z jej dawnych narzeczonych: „Wygląda na to, że to był porządny facet. Co się stało?”. Nabierała powietrza w płuca i uśmiechając się lekko, wypuszczała je wolno, dramatycznie. Sam wydech starczał za cały komentarz. Po chwili spoglądała mu w oczy i odpowiadała z nostalgiczną zadumą: „Owszem, to BYŁ porządny facet, bardzo porządny, ale nasze serca się nie rozumiały”. Jak uzasadni rozpad ich związku, opowiadając o nim swemu następnemu chłopakowi? Czy powoła się na brak prawdziwej bliskości fizycznej? Czy powie, że ich poglądy na świat i życie nie pasowały do siebie? On także był porządnym facetem, ale w końcu odeszła od niego, tak jak odeszła od pozostałych. Jakie zgryźliwe pochwały wypowie pod jego adresem, przeprowadzając retrospekcyjną analizę ich wygasłej miłości?

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Spis treści

Dedykacja

Uratowany przez niewidzialne

Anioł pod wodą

Roznosiciele bólu

Najsamotniejszy dzień w roku

Miłość z oddali

Ona wychodzi z domu

Lśnienie szaleństwa

Wojna o mur

Beznadzieja

Deszczowi opętańcy

Układ z Peterem

Niewidomy rowerzysta

Truskawkowe pola nie na wieki

Piksele istnienia

Mapa mnie

Opera bez muzyki

Trzy rozmiary wyrzutów sumienia

W ostępach ustępów

Lew w mojej głowie

Zgryźliwe pochwały

Noc latających spodków

Znienacka

O miłości i papierowych ręcznikach

Zagubiony rekrut

Pens za twoją duszę

Pachnący zestaw survivalowy

Moje haruspicje

Pan Nowatorski

Na wyścigach z Hemingwayem

Zaraz-zaraz, czy ja cię znam?

Złodziej poezji

Co weźmie, a czego nie

Wypisany

Moje 243-stronicowe życie

Święta uczy nas jeść kurczaki

Szczerość morderców

Martwe uśmiechy

Bandziory jak ty i ja

Mapa naszego życia

Niesiony przez Paula Newmana

Jak odnaleźć godzinę

Sztuka złamanego serca

Pisarz o świcie

Czy naprawdę chcę wiedzieć, kim byłem?

Gry, w które nie gramy

Jego sierść na spacerze

O której północ?

Siostry

Zrzucić skórę

Ewangelia według dżinsów

Piękno strachu

Smak kiepskiej magii

Żeglując ku wyspie obsesji

Dwaj starsi panowie popijają Borgesa

Przepraszam…

Twój bohater to palant

Wizyta w aptece

Buddyjska walizka

Stare miłości, dawne urazy

Być jak Gene Kelly

Jak ona mogła?

Moja opowieść o Petrasie

Jedno życzenie

Prawdziwe twardzielki

Ty za młodu

Dystans łagodności

Niewidzialne listy

Małysznie

Podaj dalej

Wyraz twarzy

Meblując nową historię

Szklane kulki

Paląc po ciemku

Świetna książka i kiepska pizza

Kiedy umarłem

Prośba o wyjaśnienie

Psy języka

Kleopatra z supermarketu

Paulie odszedł

Realizm niemożliwy

Pan Brown

Poprawna odpowiedź brzmi „tak i nie”

Świąteczna chwila

Wybraniec

Prawda na twarzy tuż po

Na strychu pamięci

Niespodziewany całusek

Dom w mojej głowie

Luddyta i beżowy robot

Obcy w twoim łóżku

Ona nie pasuje

Hamburgerowy przyjaciel w twojej głowie

Współzależni

Adonis i trzmiel

Grawitacja i flirt

Magiczne ciasteczka

Ostatnia choinka Jacka

Żywot ze świątecznej kartki

Nie będziesz moją przyjaciółką, ukochana!

Jej serce, jej wróg

Zagubiony skarb

Jedno parfait, proszę

Uliczna rafa koralowa

Dawne miłości

Na przekór falom

Jak to robisz

Więcej niż ty znaczy lepiej

Futrzana miłość

Ukraść kapelusz!

Pisać to także umieć sobie odpuścić

Moje życie w sześciu słowach

Szpitalne dni

To, co trwa…

Książkobójcy i książkocałowacze

Nic gorszego

Ślepota

Ty w limitowanej edycji

Ależ sami dobrze o tym wiecie

Kilka minut z Marilyn i Johnem

Dobre błędy

Moje słowa w twoich ustach

Duchy miłości

Ci, którzy niosą piękno

Moja dwubiegunowa przyszłość

Recydywiści

Czekając na ciebie

Odciążenie

Mispa

Płaszcz żałości

Nie budź złych dni

Peter zawsze ma do powiedzenia coś ciekawego

Miłość za kółkiem

Tokijski randkowicz

Uczta, którą jesteśmy

Sklepik Ali Baby

Talerze i obrus

Nasza istota

Początek na urodziny

Szminka na trupach

Brak wakatów

Słowa, które pomogły

Z drogi!

Odpowiedź kartki

Znamy to uczucie

Człowiek, któremu rano myję zęby

Mroczne życzenie

Piętnastolatek, którym byłem

Jesteś moim sercem na ulicy

Wewnętrzny konflikt

Klucz do ciebie

Nienarodziny gwiazdy

Dzień dobry, buty!

Coś na bożonarodzeniowe zaparcie

Kolacja dla wrony

Obrazek

Lektury umarłych

Lekcja Anthony’ego

Mamo, odejdź!

Uduś mnie, proszę

Bulgoczący kocioł

Opowieść skóry

Twoje zadanie domowe

Tatuś Nikego

Okamgnienia

Przepis na opowiadanie

Maślany popcorn

Ostatni śmiech

Jedyna słuszna interpretacja

Halo, kto mówi?

Gwiazdy na ciężarówce

Od czego są przyjaciele?

Arcydzieło w śmietniku

Pan Sturm i pani Drang

Niedojedzony lunch

Pytanie do samego siebie

Rozzłoszczony cień

Ty i twoje menu

Niebezpieczne mapy

Ty jako chmura

Kilka myśli z notatnika

Moje Narody Zjednoczone

Oddychający świat

Smutek brzucha

Przyszłość na dziesięciu tysiącach metrów

Dzień i noc

Małe anioły

Opowiedz mi

Małe cuda

Moja chwila z Janine

Ludzie jak LEGO

Fryzury i tatuaże

Diabeł i pies Zło

Dźwiękowe perfumy

Jedni przynoszą basen, a inni trampolinę

Bagaż twoich cieni

Espressowy staruszek

Moja kosmitka

Papierowa alchemia

Kim jesteś?

Nasze ego na smyczy

Walc ciężarowców

Abiav

Magazyn

Ty: miasto

Duchy na moim biurku

Łazarzowe szkło

Pragnę cię tak zgłodniałej…

Cięcie

Wstęp do Krainy Chichów

Wstęp do Zaślubin patyków

Wstęp do Głosu naszego cienia

Wstęp do Na pastwę aniołów

Wstęp do Muzeum Psów

Wstęp do Poza ciszą

Wstęp do Dziecka na niebie

Wstęp do Śpiąc w płomieniu

Mapa jej wszechświata

Epitafium

Jonathan Carroll w REBISIE

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Tytuł oryginału: The Crow’s Dinner

Copyright © 2017 by Jonathan Carroll.

All rights reserved.

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2017

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Katarzyna Raźniewska

Projekt okładki i fotografia na okładce © 2017 by Ryder Carroll

Opracowanie graficzne polskiej wersji okładki: Krzysztof Kwiatkowski

Wydanie I e-book (opracowane na podstawie wydania książkowego: Kolacja dla wrony, wyd. I, Poznań 2017)

ISBN 978-83-8062-825-0

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel.: 61 867 81 40, 61 867 47 08

fax: 61 867 37 74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer