Spis treści

Przedmowa

1 stycznia | ZWIĄZKI

17 stycznia | DAR KEPLERA

21 stycznia | EKSPERYMENT

30 stycznia | ROŚLINY ZIMOWE

2 lutego | TROPY

16 lutego | MECH

28 lutego | SALAMANDRA

13 marca | PRZYLASZCZKA

13 marca | ŚLIMAKI

25 marca | WIOSENNE EFEMERYDY

2 kwietnia | PIŁA ŁAŃCUCHOWA

2 kwietnia | KWIATY

8 kwietnia | KSYLEM

14 kwietnia | ĆMA

16 kwietnia | RANNE PTASZKI

22 kwietnia | WĘDRUJĄCE NASIONA

29 kwietnia | TRZĘSIENIE ZIEMI

7 maja | WIATR

18 maja | ROŚLINOŻERCY

25 maja | ROZCHODZĄCE SIĘ KRĘGI FAL

2 czerwca | WYPRAWA PO ŚWIĘTY GRAAL

10 czerwca | PAPROCIE

20 czerwca | SPLOT

2 lipca | GRZYBY

13 lipca | ROBACZKI ŚWIĘTOJAŃSKIE

27 lipca | PLAMKA ŚWIATŁA SŁONECZNEGO

1 sierpnia | TRASZKA I KOJOT

8 sierpnia | GWIAZDOSZE

28 sierpnia | PASIKONIKI

21 września | MEDYCYNA

23 września | GĄSIENNICA

23 września | SĘPNIK

26 wrzesnia | WĘDROWCY

5 października | FALE OSTRZEGAJĄCE

14 października | SKRZYDLAKI

29 października | TWARZE

5 listopada | ŚWIATŁO

15 listopada | KROGULEC ZMIENNY

21 listopada | GAŁĄZKI

3 grudnia | ŚCIÓŁKA

6 grudnia | PODZIEMNY BESTIARIUSZ

26 grudnia | WIERZCHOŁKI DRZEW

31 grudnia | OBSERWOWANIE

Posłowie

Podziękowania

Bibliografia

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Tytuł oryginału: The Forest Unseen

Tekst polski na podstawie przekładu Katarzyny Sosnowskiej
opracował Dariusz Rossowski Opieka redakcyjna: Maria Zalasa
Redakcja: Elżbieta Meissner/Agencja Wydawnicza Synergy
Konsultacja merytoryczna: dr Iwona Mróz
Projekt okładki: Design Partners s.c.

Zdjęcie autora: Buck Butler

Copyright © David George Haskell 2012
Copyright for Polish edition and translation © Wydawnictwo JK, 2017

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych bez uprzedniego wyrażenia zgody przez właściciela praw.

ISBN 978-83-7229-670-2
Wydanie I, Łódź 2017

Wydawnictwo JK
Wydawnictwo JK, ul. Krokusowa 3,
92-101 Łódź tel. 42 676 49 69 www.wydawnictwofeeria.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Dla Sary

PRZEDMOWA

Dwaj tybetańscy mnisi z mosiężnymi lejkami w rękach pochylają się nad stołem. Z lejków wysypuje się kolorowy piasek. Cienkie strużki tworzą kolejne linie rozrastającej się mandali. Mnisi, zaczynając od samego środka koncentrycznego wzoru, pokrywają piaskiem naszkicowane kredą linie, które wyznaczają podstawowe kształty, a potem dodają tysiące szczegółów z pamięci.

W samym środku znajduje się kwiat lotosu, symbolizujący Buddę. Otacza go wyobrażenie bogato zdobionego pałacu. Cztery bramy otwierają się na koncentryczne kręgi symboli i kolorów, które przedstawiają kolejne kroki w drodze do oświecenia. Ukończenie mandali zajmie kilka dni, po czym zostanie ona zamieciona, a piasek wrzucony do wody. Mandala ma swoje znaczenia na wielu poziomach, takich jak koncentracja potrzebna do jej stworzenia, równowaga między jej złożonością a spójnością, symbole zawarte w rysunku, a także jej nietrwałość. Żadna z tych cech nie stanowi jednak ostatecznego celu, w jakim powstaje. Mandala jest odtworzeniem ścieżki życia, kosmosu i oświecenia Buddy. W tym niewielkim piaskowym kręgu widać cały Wszechświat.

Nieopodal, za odgradzającą barierką, tłoczy się grupka studentów, którzy wyciągają szyje niczym czaple, oglądając powstawanie mandali. Zachowują się niezwykle cicho jak na amerykańską młodzież; być może pochłonęła ich tocząca się tu praca lub wyciszyła odmienność życia mnichów. Oglądają powstawanie mandali na samym początku zajęć z ekologii. Dalszy ciąg odbędzie się w pobliskim lesie, gdzie stworzą własną mandalę, rzucając obręcze na ziemię. Przez resztę popołudnia będą obserwować zakreślony przez siebie na ziemi krąg, śledząc wydarzenia w leśnej społeczności. Sanskryckie słowo mandala można przetłumaczyć między innymi jako „społeczność”; mnisi i studenci zajmują się więc tym samym: kontemplowaniem „mandali” i doskonaleniem swojego umysłu. Analogia wykracza nawet poza zgodność lingwistyczną i symboliczną. Uważam, że wszystkie wątki ekologii lasu można zaobserwować na obszarze nie większym od powierzchni zajmowanej przez mandalę. A w rzeczywistości, jeśli będziemy kontemplować niewielki obszar, prawda o lesie może okazać się dla nas wyraźniejsza i przejrzystsza niż po przemierzeniu w siedmiomilowych butach całego kontynentu.

Poszukiwanie znaczeń uniwersalnych w czymś niezwykle małym to nieodłączny motyw większości kultur. Przewodnią metaforą dla nas będzie tybetańska mandala, ale motyw ten znajdujemy również w wytworach kultury zachodniej. Wiersz Williama Blake’a Wyrocznie niewinności zawęża pole widzenia jeszcze bardziej niż mandala, przywołując okruch ziemi lub pojedynczy kwiat: „Zobaczyć świat w ziarenku piasku, Niebiosa w jednym kwiecie z lasu” (tłum. Zygmunt Kubiak). Blake opiera się na tradycji zachodniego mistycyzmu, który najbardziej wyraziście przejawiał się w nurcie chrześcijańskiej kontemplacji. Święty Jan od Krzyża, święty Franciszek z Asyżu czy Juliana z Norwich postrzegali loch, jaskinię lub orzeszek jako soczewkę, w której skupia się doświadczenie rzeczywistości.

Niniejsza książka jest odpowiedzią biologa na wyzwanie rzucone przez tybetańską mandalę, twórczość Blake’a i orzeszek Juliany z Norwich. Czy można dostrzec cały las w kontemplacyjnym okienku z liści, kamieni i wody? Próbując odpowiedzieć na to pytanie, czy może raczej zacząć na nie odpowiadać, utworzyłem mandalę w środku starego lasu naturalnego porastającego wzgórza Tennessee. Ta moja leśna mandala ma nieco ponad metr średnicy, tyle samo co mandala mnichów. Lokalizację wybrałem przypadkowo, gdy podczas spaceru po lesie usiadłem na pierwszym nadającym się do tego głazie. Mandalą stał się skrawek ziemi tuż przy nim. Nie znałem wcześniej tego miejsca, a jego potencjał krył się na razie pod surową zimową szatą.

Mandala znajduje się na zalesionym stoku w południowo-wschodniej części stanu Tennessee. Sto metrów wyżej wysokie piaskowcowe urwisko wyznacza krawędź równiny Cumberland. Pod urwiskiem wznoszą się poziome ławki półek skalnych, pooddzielanych ostrymi spadkami terenu. Różnica wysokości między urwiskiem a rozciągającą się u jego stóp doliną wynosi około trzystu metrów. Mandala jest usytuowana między głazami najwyższej półki. Stok porasta mieszany las liściasty: dęby, klony, lipy, orzeszniki, tulipanowce i kilkanaście innych gatunków. Ziemię pokrywa rumor skalny utworzony z głazów odpadających z erodującego urwiska; chodzenie po nich grozi skręceniem kostki. Na sporym obszarze nie ma ani kawałka równej ziemi, tylko falująca, pełna szczelin skała, pokryta opadłymi liśćmi.

Ten stromy, nieprzyjazny teren uchronił las. Pokrywająca dolinę żyzna gleba u stóp góry zawiera mniej kamiennych przeszkód i została wykarczowana dla celów wypasu i uprawy, najpierw przez rdzennych Amerykanów, potem przez osadników ze Starego Świata. Na przełomie XIX i XX wieku nieliczni śmiałkowie próbowali swych sił na stoku, ale praca okazała się tu trudna i mało produktywna. Dodatkowy dochód dawały tym ubogim farmerom destylarnie bimbru. Nazwa okolicy – Shakerag Hollow, czyli Zagłębie Trzepoczących Szmat – wywodzi się właśnie od tego procederu; mieszkańcy miasteczek zamawiali towar bimbrowników, wywieszając pieniądze zawinięte w szmaty. W ciągu kilku godzin w miejsce pieniędzy pojawiał się dzban trunku. Obecnie las odzyskał te niewielkie polany, dawniej zajęte przez farmerów i destylarnie, chociaż nadal tu i ówdzie widać pozostałości osadnictwa w postaci stert kamieni, zardzewiałych koryt czy grządek żonkili. Reszta lasu została prawie w całości wycięta na drewno i opał, szczególnie na początku XX wieku. Ostały się tylko nieliczne zwarte spłachetki starej puszczy, które uratowała niedostępność terenu, szczęśliwy traf lub kaprys właścicieli gruntu. Właśnie na jednym z takich obszarów znajduje się moja mandala. Zajmuje on jakieś pięć hektarów i jest otoczony tysiącami hektarów lasu, który – choć odrósł po wcześniejszym wyrębie – jest już w stanie podtrzymywać bogatą różnorodność biologiczną, charakteryzującą górskie lasy Tennessee.

Stare lasy naturalne charakteryzują się pewnym nieporządkiem. O rzut kamieniem od mojej mandali widzę kilka wielkich powalonych drzew w różnych stadiach rozkładu. Butwiejące drewno stanowi pożywienie dla tysięcy gatunków zwierząt, grzybów i mikroorganizmów. Powalone drzewa pozostawiają po sobie puste miejsca w warstwie koron, co sprzyja powstawaniu drugiej charakterystycznej cechy takich lasów – stanowią one mianowicie mozaikę drzew w różnym wieku, a grupy młodego drzewostanu rosną obok grubopnistych staruszków. Na zachód od mandali rośnie orzesznik nagi; szerokość jego pnia tuż nad ziemią sięga metra, a obok tłoczy się grupka młodych klonów, wyrosłych w miejscu innego ogromnego powalonego orzesznika. Głaz, na którym siedzę, sąsiaduje z klonem cukrowym w średnim wieku, o pniu szerokości mojej klatki piersiowej. W tym lesie rosną drzewa w każdym wieku, co stanowi znak historycznej ciągłości tutejszej społeczności roślin.

Siedzę obok mandali na płaskim kawałku piaskowca. Zasady postępowania, których będę przestrzegać, są proste: często przychodzić, by obserwować cykl roczny; siedzieć cicho, minimalizując ingerencję; niczego nie zabijać ani nie zabierać, a także nie rozkopywać mandali ani na nią nie wchodzić. Wystarczy raz na jakiś czas z namysłem czegoś dotknąć. Nie sporządziłem grafiku swoich wizyt, ale pojawiam się tu kilka razy w tygodniu. Książka ta opisuje na bieżąco wydarzenia zachodzące w mandali.

1 stycznia

Związki

Nowy Rok zaczyna się odwilżą. Czuję tłusty, mokry zapach lasu. Dywan opadłych liści przesiąkł wilgocią, a powietrze jest przesycone soczystymi aromatami roślin. Na leśnym zboczu wokół omszałej, nadgryzionej przez erozję skały wielkości budynku mieszkalnego widać ślady moich stóp. Mój znak orientacyjny znajduje się po drugiej stronie płytkiej niecki: długi głaz, wystający z ziemi niczym mały wieloryb. Ten blok piaskowca wyznacza jedną z krawędzi mandali.

Droga przez piargi do głazu zajmuje mi zaledwie kilka minut. Przechodzę obok dużego orzesznika, kładąc dłoń na szarych paskach jego kory. Mandala znajduje się u moich stóp. Obchodzę ją dookoła i przechodzę na przeciwległą stronę, by zająć miejsce na płaskiej skale. Zatrzymuję się na moment, by powdychać świeże powietrze, i wygodnie usadawiam się, by zacząć obserwację.

Ściółkę pokrywają cętkowane na brązowo liście. W samym centrum mandali wyrasta młody jesion i kilka sięgających mi do pasa gołych łodyg lindery zwyczajnej. Przytłumione, chropawe kolory rozkładających się liści i uśpionych roślin są przyćmione barwnymi refleksami otaczających mandalę kamieni. Są pozostałościami geologicznych dramatów; tysiące lat erozji wygładziło ich nieregularne, kanciaste formy. Trafiają się tam kamyki wielkości świstaka i głazy, które zasłoniłyby słonia, ale większość jest nie większa niż przykucnięty człowiek. Refleksy nie pochodzą od kamieni, lecz od pokrywających je płaszczy porostów, które błyskają w wilgotnym powietrzu niczym szmaragdy, jadeity i perły.

Formacje porostów na kamieniach układają się w całe miniaturowe pasma górskie, a odłamki piaskowca nurzają się na przemian to w pstrych plamach wilgoci, to w pełnym słońcu. Najwyższe grzbiety są upstrzone jakby szarymi płatkami grubej skóry. Ciemne kaniony między kamieniami kryją fioletowy cień. Pionowe ściany mienią się turkusowo, a po ich łagodnych stokach spływają koncentryczne smugi wapienia. Mieniące się różnymi odcieniami porosty wyglądają na głazach niczym świeża farba. To niezwykłe bogactwo skalnego rumowiska kontrastuje z zimowym letargiem reszty lasu; nawet mchy są przytłumione i posiwiałe od szronu.

Elastyczność procesów fizjologicznych pozwala porostom lśnić życiem, gdy większość organizmów kapituluje w obliczu zimy. Paradoksalnie najchłodniejsze miesiące udaje im się przetrwać dzięki kapitulacji. Nie tracą energii na poszukiwanie ciepła, lecz zamiast tego pozwalają, by tempo ich życia przyspieszało i zwalniało w rytm wahań słupka rtęci. Porosty nie są w tak dużym stopniu zależne od wody jak rośliny i zwierzęta. W wilgotne dni ich ciało pęcznieje, a gdy powietrze staje się suche, jego objętość się zmniejsza. Rośliny kurczą się od chłodu, ich komórki zaciskają się aż do czasu, gdy wiosna zacznie je stopniowo rozluźniać. Tymczasem komórki porostów śpią lekkim snem. Gdy nastaje cieplejszy zimowy dzień, bez problemu wracają do aktywności.

Takie podejście do życia miewają również ludzie. W IV wieku p.n.e. chiński taoistyczny filozof Czuang-cy pisał o starcu, który wpadł do spiętrzonej wody u stóp wielkiego wodospadu. Przerażeni świadkowie ruszyli mu na pomoc, ale mężczyzna wyszedł z wody bez szwanku, zachowując pełny spokój. Na pytanie, jak udało mu się przeżyć, odpowiedział: „Uległość. Dostosowuję siebie do wody, a nie wymagam, by woda dostosowała się do mnie”. Porosty wpadły na to czterysta milionów lat wcześniej. Prawdziwymi mistrzami odnoszenia zwycięstwa przez uległość w alegorii Czuang-cy są porosty trzymające się skalnych ścian wodospadu.

Cichość i zewnętrzna prostota porostów skrywa ich złożone procesy życiowe. Porosty składają się z dwóch organizmów: grzybów i glonów lub bakterii. Grzyb rozprzestrzenia się swoimi strzępkami po podłożu, zapewniając porostowi stabilne oparcie. Glon lub bakteria wchodzi w strzępki grzyba i wykorzystując energię słoneczną, zaczyna fotosyntezę, wytwarzając cukier oraz inne składniki odżywcze. Jak w każdym małżeństwie, partnerzy doświadczają istotnych przemian z powodu zawiązania związku. Ciało grzyba rozprzestrzenia się, zmieniając strukturę, tak że przypomina liść drzewa: ma ochronną skorupę górną, warstwę dla chwytających światło glonów i niewielkie pory umożliwiające oddychanie. Glon traci natomiast ścianę komórkową, oddając się grzybowi pod opiekę. Rezygnuje też z życia seksualnego na rzecz szybszego, choć mniej ekscytującego genetycznie autoklonowania. Grzyby pozyskane z porostów dają się hodować w laboratorium bez swoich partnerów, są jednak wówczas zdeformowane i chorowite. Podobnie zachowują się odseparowane od nich glony i bakterie, które mogą przetrwać bez swoich partnerów tylko w niektórych siedliskach. Pozbawiając grzyby i glony indywidualności, porosty podbiły świat jako związek tych dwóch organizmów. Pokrywają prawie dziesięć procent powierzchni Ziemi, zwłaszcza na pozbawionej drzew dalekiej północy, gdzie przez większą część roku panuje zima. Nawet tutaj, na zadrzewionej mandali w Tennessee, każdy kamień, pień czy gałązka porośnięte są skorupą z porostów.

Niektórzy biolodzy twierdzą, że grzyby są wyzyskiwaczami, zniewalającymi podległe sobie glony. Taka interpretacja nie bierze jednak pod uwagę, że partnerzy wchodzący w skład porostów przestali być autonomicznymi osobnikami, uniemożliwiając wytyczenie wyraźnej granicy między uciskającym i uciskanym. Podobnie jak rolnik, który przycina jabłoń czy uprawia pole kukurydzy, porosty opierają swoje istnienie na współdziałaniu. Gdy indywidualność zanika, pojęcia zwycięzców i ofiar nie mają większego sensu. Czy kukurydza jest uciskana? Czy uzależnienie rolnika od kukurydzy czyni go jej ofiarą? Takie pytania opierają się na założeniu o rozdzielności, która tu nie zachodzi. Bicie ludzkich serc oraz rozwój upraw udomowionych roślin należą do tego samego życia. „Osobno” nie wchodzi w grę: fizjologia rolnika jest ukształtowana przez zależność od pokarmu roślinnego, której geneza sięga setki milionów lat wstecz do pojawienia się pierwszych organizmów zwierzęcych. Udomowione rośliny żyją zaledwie od dziesięciu tysięcy lat z ludźmi, ale przecież również one porzuciły swoją niezależność. Porosty dorzucają jeszcze do takiej współzależności fizyczną intymność, spajając wzajemnie ciała partnerów i przeplatając błony ich komórek – jakby kukurydza zrosła się w toku ewolucji z rolnikiem.

Różnorodność barw porostów w obrębie mandali odzwierciedla wielość różnego rodzaju glonów, bakterii i grzybów uczestniczących w ich tworzeniu. Porosty niebieskie lub fioletowe zawierają niebiesko-zielone bakterie zwane sinicami. Porosty zielone zawierają glony. Grzyby dodają własne kolory, wydzielając żółte lub srebrne pigmenty chroniące przed słońcem. Bakterie, glony, grzyby: trzy czcigodne pnie drzewa życia rozwijające swoje barwne łodygi.

W zieleni glonów odzwierciedla się jeszcze starsze powiązanie. Klejnoty pigmentu, ukryte głęboko wewnątrz komórek glonów, chłoną energię słoneczną. Przez kaskadę reakcji chemicznych energia ta zostaje przekształcona w substancje, które zamieniają cząsteczki powietrza w cukry i inne składniki odżywcze. Skorzystają z nich zarówno komórki glonu, jak i grzyba. Pigmenty chwytające promienie słoneczne przechowywane są w małych puzderkach, zwanych chloroplastami, z których każdy otoczony jest błoną i posiada własny materiał genetyczny. Chloroplasty mają kolor butelkowej zieleni i są potomkami bakterii, które zamieszkały w komórkach glonów półtora miliarda lat temu. Ci bakteryjni lokatorzy zrezygnowali z twardych powłok zewnętrznych, rozmnażania płciowego oraz niezależności, tak jak komórki glonów, gdy łączą się z grzybami, aby stworzyć porosty. Nie tylko chloroplasty żyją wewnątrz innych organizmów. Wszystkie rośliny, zwierzęta i komórki grzybów zamieszkane są przez mitochondria, które mają kształt torpedy i działają jak miniaturowe elektrownie, spalając substancje odżywcze, by wytwarzać energię. One również były kiedyś wolno żyjącymi bakteriami i podobnie jak chloroplasty zrezygnowały z seksu i wolności na rzecz partnerstwa.

Chemiczna spirala życia, DNA, nosi ślady jeszcze bardziej przedwiecznej jedni. Nasi przodkowie – bakterie – wymieniali się genami między gatunkami, mieszając swoje genetyczne instrukcje, niczym kucharze biorący receptury od siebie nawzajem. Czasami dwóch takich kucharzy godziło się na fuzję i dwa gatunki łączyły się w jeden. DNA współczesnych organizmów, w tym nasze, zachowuje ślady takich mariaży. Choć nasze geny funkcjonują jako jeden system, posiadają co najmniej dwa nieco różne style zapisu, ślady różnych gatunków, które zrosły się miliardy lat temu. Nazwanie tego „drzewem” życia to niezbyt celna metafora. Najgłębsze części naszych rodowodów przypominają sieci lub rozległe delty, których odnogi bezustannie przeplatają się i krzyżują.

Jesteśmy jak matrioszki, figurki chowane jedna w drugiej – nasze życie jest możliwe tylko dlatego, że żyją w nas inni. Lecz podczas gdy matrioszki można porozstawiać obok siebie, nas nie da się oddzielić od naszych komórkowych i genetycznych pomocników. Jesteśmy porostami w wielkiej skali.

* * *

Jednia. Połączenie. Mieszkańcy mandali łączą się we wzajemnie korzystnych związkach. Jednak współpraca nie jest jedyną relacją, jaką da się zaobserwować w lesie. Mamy tu do czynienia także z piractwem i bezlitosną eksploatacją. O tych bardziej bolesnych relacjach między różnymi organizmami zamieszkującymi mandalę przypomina szczególnie to, co kryje się w ściółce pokrywającej jej środkową część, otoczoną przez powleczone porostami kamienie.

Ta zależność zwykle powoli ujawnia się sama, choć nie zawsze jestem w stanie od razu ją dostrzec. Najpierw moją uwagę przykuły dwie bursztynowe mrówki buszujące po mokrej ściółce. Obserwowałem ich krzątaninę przez dobre pół godziny, zanim dostrzegłem, że bardzo interesują się zwiniętym pasmem jakiejś leżącej tam tkanki. Pasmo to miało długość mojej dłoni i kolor nasiąkniętego wilgocią liścia orzesznika, na którym spoczywało. W pierwszej chwili uznałem je za stary wąs winorośli lub ogonek liścia. Ale gdy już miałem zamiar przenieść wzrok na coś ciekawszego, jedna z mrówek pomacała ten wąs czułkami, a on rozprostował się i uniósł. Dopiero teraz rozpoznałem, z czym mam do czynienia: to był nitnikowiec. Dziwna istota z upodobaniem do pasożytowania na innych.

Jego tożsamość zdradziły wijące się ruchy. Płyny ustrojowe wypełniające ciało nitnikowca są pod dość wysokim ciśnieniem, na skutek czego każde szarpnięcie jego mięśni sprawia, że zwierzę wije się jak żadne inne. Robakowi temu niepotrzebna jest skomplikowana czy składna lokomocja, gdyż na tym etapie życia ma tylko dwa zadania: wijącym się ruchem udać się w stronę partnera, a następnie złożyć jaja. Nie potrzebował zaawansowanych umiejętności ruchowych również w poprzednim stadium, kiedy leżał zwinięty wewnątrz ciała świerszcza. Jego gospodarz nosił go i karmił. Nitnikowiec żył jako mieszkający w jego wnętrzu bandyta: okradał świerszcza, aż wreszcie go zabił.

Cykl życia tego robaka zaczął się w momencie, kiedy wykluł się on z jaj złożonych w kałuży lub strumieniu. Mikroskopijne larwy pełzały po dnie, dopóki nie zostały zjedzone przez ślimaka lub małego owada. W tym nowym domu larwa owinęła się w płaszcz ochronny, uformowany w cystę, i czekała. Życie większości larw zwykle kończy się na etapie cysty, bez szans na kontynuację i kolejne stadium cyklu. Nitnikowiec, którego napotkałem w mandali, był jednym z tych nielicznych, które docierają do następnego etapu. Jego gospodarz wyszedł na ląd, umarł tam i został przeżuty przez wszystkożernego świerszcza. Taka sekwencja wydarzeń jest tak mało prawdopodobna, że cykl życia nitnikowców wymaga, by robaki te składały dziesiątki milionów jaj, przy czym w dorosłego osobnika przekształci się średnio zaledwie jedno lub dwa z nich. Po zamieszkaniu w ciele świerszcza ta zwinięta larwa-pirat przedziera się przez ścianę jelita i osiedla we wnętrznościach gospodarza, gdzie z larwy wielkości przecinka wyrasta robak długości mojej dłoni. Nitnikowiec zwija się, by dopasować się do wielkości świerszcza. Gdy nie może rosnąć już dalej, uwalnia związki chemiczne, które przejmują kontrolę nad mózgiem ofiary. Sprawiają, że zwykle obawiający się wody świerszcz zmienia się w samobójczego nurka szukającego kałuży czy strumienia. Gdy tylko świerszcz uderza o powierzchnię wody, nitnikowiec napina swoje silne mięśnie, przedziera się przez jego ciało i uwalnia się, pozostawiając splądrowanego, tonącego gospodarza.

Natychmiast potem nitnikowce aktywnie poszukują towarzystwa i odprawiają gody, w trakcie których dziesiątki lub setki osobników splątują swoje ciała. Ten zwyczaj sprawił, że otrzymały one swoją drugą nazwę: robaki gordyjskie. Według pochodzącej z VIII wieku legendy król Gordias stworzył nader skomplikowany węzeł. Ten, kto wpadłby na pomysł, jak go rozwiązać, miał zostać jego następcą, ale nikt spośród chętnych nie miał szczęścia. Jak się do tego zabrać, wiedział dopiero inny „pirat” – Aleksander Wielki. Podobnie jak robaki, oszukał on gospodarza, przeciął węzeł mieczem i zażądał korony.

Po gordyjskich godach nitnikowce rozplątują się i pełzną dalej. Składają jaja na podmokłych brzegach stawów i w wilgotnej ściółce leśnej. Gdy wyklują się z nich larwy, podtrzymają aleksandryjskiego ducha grabieży i najpierw zainfekują ślimaka, a potem ograbią świerszcza.

Związek nitnikowca z jego gospodarzami jest całkowicie oparty na wyzysku. Jego ofiary nie otrzymują za swoje cierpienia żadnych ukrytych korzyści ani rekompensat. Ale nawet ten pasożytniczy robak jest utrzymywany przy życiu przez wewnętrzny rój mitochondriów. Piractwo czerpie energię ze współpracy.

* * *

Taoistyczna jednia. Uzależnienie rolnika. Aleksandryjskie grabieże. Relacje w mandali mają różnorodne, przemieszane odcienie. Wyznaczyć granicę między bandytą a uczciwym obywatelem nie jest tak łatwo, jak się wydaje. Ewolucja właściwie jej nie zdeterminowała. Wszystkie życie jest wypadkową grabieży i solidarności. Pasożytniczy bandyci są odżywiani przez spółdzielnie mitochondriów, wypełniających ich ciała. Glony napełniają się szmaragdem przedwiecznych bakterii, by ulegle spocząć w szarych murach grzybów. Nawet DNA, ta chemiczna podstawa wszelkiego życia, jest wielobarwną palemką, gordyjskim węzłem związków i zależności.

17 stycznia

Dar Keplera

Śnieg po kostki pokrył pooraną, nierówną ściółkę leśną, która lekko nabrzmiała i wygładziła się. Biały puch zasypał głębokie szczeliny między skałami, przez co marsz staje się jeszcze bardziej niebezpieczny. Poruszam się powoli, chwytając się pni drzew. Ślizgam się i mozolnie wspinam w stronę mandali. Zmiatam śnieg z mojego kamienia, siadam na nim i otulam się kurtką. Co jakieś dziesięć minut odbijają się echem w dolinie głośne pęknięcia, przywodzące na myśl wystrzały. To trzask włókien w zesztywniałych od lodu gałęziach nagich, szarych drzew. Temperatura pierwszy raz w tym roku spadła do dziesięciu stopni poniżej zera. Nie jest to wielki mróz, ale wystarczy, by przeciążyć drewno.

Wyłania się słońce i śnieg z miękkiej białej kołderki przekształca się w tysiące ostrych połyskujących punkcików. Zgarniam koniuszkiem palca odrobinę tej błyszczącej mieszanki z powierzchni mandali. Oglądany z bliska śnieg stanowi melanż identycznych gwiazdek, z których każda błyszczy, gdy jej powierzchnia kieruje promienie słoneczne do mojego oka. Słońce odbija misterne wzory każdego płatka, odkrywając idealnie symetryczne ramiona gwiazdek, igiełek i sześciokątów. Na czubku palca mam setki wspaniałych kawałeczków lodu.

Jak powstaje takie piękno?

W roku 1611 roku Johannes Kepler oderwał się na chwilę od badania ruchu planet i zaczął się zastanawiać nad naturą płatka śniegu. Jego szczególną uwagę zwróciła regularność sześciu ramion śnieżynki: „Musi istnieć jakaś przyczyna, dla której w momencie pojawienia się śniegu, jego pierwotne kształty zawsze stanowią sześcioramienną gwiazdę.” Kepler szukał odpowiedzi w zasadach matematyki i prawidłowościach przyrody. Zauważył, że pszczoły zawsze układają swoje plastry miodu – a owoce granatu swoje nasiona – w konstrukcje o kształcie heksagonalnym, być może dowodząc w ten sposób ich geometrycznej wydajności. Ale para wodna nie zostaje przecież wciśnięta w łupinę jak soczyste ziarenka granatu, śniegowa gwiazdka nie jest też budowana przez owady. Tak więc Kepler uznał, że te z życia wzięte przykłady nie wyjaśniają przyczyny takiej a nie innej budowy płatków śniegu. Ponadto istnieje wiele kwiatów oraz minerałów, które nie spełniają zasady budowy sześciokątnej, dodatkowo komplikując dociekania Keplera. Przecież trójkąty, kwadraty i pięciokąty także układają się w regularne, geometryczne wzory, co sprawia, że czystą geometrię też można usunąć z listy hipotetycznych wyjaśnień tajemnicy śnieżynki.

Kepler napisał, że płatki śniegu ukazują nam ducha ziemi i Boga, „formującą duszę” (anima formatrix), która zamieszkuje wszystkie istoty. Jednak ta średniowieczna odpowiedź nie do końca go satysfakcjonowała. Szukał wszak rozwiązań w sferze fizyki, a nie odwołań do tajemnicy stworzenia. Rozprawę zakończył bez konkluzji, pokonany, niezdolny wyjść poza lodowy pałac wiedzy.

Być może uniknąłby frustracji, gdyby dokładniej rozważył koncepcję atomu. Jednakże ta pochodząca od starożytnych Greków idea budowy materii wypadła z łask Keplera, podobnie jak większości uczonych z początków XVII wieku. Niemniej trwająca blisko dwa tysiące lat banicja atomu miała się już ku końcowi i przed upływem tego stulecia atom znowu stał się modny, a kule i łączące je laseczki odbywały triumfalny taniec po kartach podręczników i tablicach uczelni. W dzisiejszych czasach szukamy ich, przeszywając próbki lodu promieniami rentgenowskimi i wykorzystując powstały wzór promieni do odkrywania tego, co jest milion miliardów razy mniejsze od skali, w jakiej normalnie toczy się ludzkie życie. Znajdujemy poszarpane linie atomów tlenu, które przy wtórze rozbłysków elektronów trzymają się dwóch niespokojnych atomów wodoru. Poruszając się wokół tych cząsteczek, badając ich regularność, widzimy, o dziwo, atomy ułożone podobnie jak w keplerowskim owocu granatu. To stąd wyrasta symetria płatków śniegu: z heksagonalnych pierścieni cząsteczek wody, nadbudowujących się jedna nad drugą, bezustannie powtarzających sześcioboczny rytm, powiększając układ atomów tlenu do skali widocznej dla ludzkiego oka.

Zasadniczy heksagonalny kształt płatków śniegu zostaje na różne sposoby wzbogacony, w miarę jak kryształek lodu rośnie, przy czym jego ostateczny wygląd determinują temperatura i wilgotność powietrza. Heksagonalne graniastosłupy tworzą się w bardzo zimnym i suchym powietrzu. Biegun południowy jest nimi dosłownie zasypany. Gdy temperatura rośnie, prosty heksagonalny przyrost kryształków lodu ulega zakłóceniu. Jak dotąd nie dowiedzieliśmy się, dlaczego tak się dzieje, ale wydaje się, że na jednych krawędziach kryształków lodu para wodna zamarza szybciej niż na innych, a tempo ich przyrostu zależy w pewnym stopniu od warunków atmosferycznych. Przy bardzo wilgotnym powietrzu z sześciu narożników płatka śniegu wyrastają ramiona. Następnie przekształcają się w nowe heksagonalne płytki albo, jeśli powietrze jest wystarczająco ciepłe, tworzą większą liczbę wypustek, wydłużając ramiona rosnącej gwiazdy. Inna kombinacja temperatury i wilgotności powoduje powstawanie pustych w środku graniastosłupów, igiełek lub pooranych płytek. W trakcie spadania płatka śniegu na ziemię wiatr miota go przez nieskończenie wiele kombinacji minimalnie różniących się poziomów temperatury i wilgotności. Nie ma dwóch śnieżynek, które w drodze na ziemię przeszłyby identyczną sekwencję zmiennych warunków atmosferycznych, co przekłada się na niepowtarzalność połączeń kryształków lodu, które tworzą płatki śniegu. W ten sposób na prawidłowości przyrastania kryształu nakładają się przypadkowe zdarzenia historii, wywołując to subtelne napięcie między porządkiem a różnorodnością, którego efekt zachwyca nasze zmysły.

Gdyby Kepler nas dzisiaj odwiedził, być może współczesne rozwiązanie zagadki piękna płatków śniegu by go zadowoliło. Jego spostrzeżenia dotyczące ułożenia ziarenek w owocach granatu oraz komórek w plastrach miodu szły we właściwym kierunku. Ostateczną przyczyną regularnego kształtu płatków śniegu jest rozkład przestrzenny przylegających kul. Skoro jednak Kepler nic nie wiedział o atomach jako fundamencie świata materialnego, nie mógł wyobrazić sobie maleńkich atomów tlenu, których budowa leży u podstaw geometrycznej struktury lodu. A mimo to przyczynił się do rozwiązania zagadki, chociaż nie wprost. Jego rozważania na temat charakteru płatków śniegu zainspirowały matematyków do zbadania geometrii przylegających kul, a studia te przyczyniły się do rozwinięcia nowoczesnego rozumienia natury atomów. Wspomnianą rozprawę Keplera uznaje się obecnie za jedną z podstaw nowoczesnego atomizmu – poglądu, który on sam dobitnie odrzucał, tłumacząc kolegom, że nie chciał posunąć się ad atomos et vacua (do atomów i próżni). Odkrycia Keplera pozwoliły innym zobaczyć to, czego on sam nie dostrzegał.

Jeszcze raz wpatruję się w szklane gwiazdki na czubku mojego palca. Dzięki Keplerowi i jego następcom dostrzegam nie tylko płatki śniegu, lecz również rzeźbę atomów. Nigdzie indziej w mandali związek między nieskończenie małym światem atomów a większym królestwem moich zmysłów nie jest aż tak bezpośredni. Inne powierzchnie – kamienie, kora drzew, moja skóra i ubranie – składają się ze skomplikowanych układów mnóstwa cząsteczek, więc mój ogląd ich nie mówi mi nic wprost o ich mikrostrukturze. Natomiast heksagonalna forma kryształków lodu daje bezpośredni wgląd w to, co powinno być niewidoczne – w geometrię atomów. Pozwalam im spaść z mojej dłoni i zniknąć w zapomnieniu wszechobecnej bieli.

21 stycznia

Eksperyment

Polarny wicher szturmuje mandalę, szarpie mój szalik, uderza mnie boleśnie w szczękę. Mamy dwadzieścia stopni poniżej zera, a wiatr dodatkowo obniża temperaturę odczuwalną. W tych południowych lasach rzadko bywa aż tak zimno. Typowy cykl tutejszej zimy toczy się między odwilżą a łagodnym mrozem, a tak straszny ziąb trwa zaledwie kilka dni w roku. Dzisiejsze zimno postawi żywe stworzenia w mandali na skraju fizjologicznego niebytu.

Chcę poczuć zimno jak leśne zwierzęta, bez ochrony ubrania. Pod wpływem tego impulsu zrzucam na zamarzniętą ziemię rękawiczki i czapkę. Potem szalik. Szybko zdejmuję ocieplany kombinezon, koszulę, podkoszulek i spodnie.

Pierwsze dwie sekundy eksperymentu działają na mnie wręcz orzeźwiająco; po uwolnieniu się od obciskających ubrań odczuwam przyjemny chłód. Jednak zaraz potem podmuchy wiatru pozbawiają mnie złudzeń i mój umysł zostaje przymglony bólem. Wypromieniowujące z mojego ciała ciepło pali skórę.

Ten absurdalny striptiz odbywa się przy akompaniamencie chóru sikor karolińskich. Ptaki tańczą wśród drzew, migoczą jak iskry, wychylają się spośród gałązek. Odpoczywają nie dłużej niż sekundę i ruszają dalej. W ten zimny dzień kontrast między żywotnością sikor a moją niekompetencją fizjologiczną zdaje się łamać zasady natury. Małe zwierzęta powinny przecież gorzej radzić sobie z zimnem niż ich potężniejsi kuzyni. Objętość wszystkich przedmiotów, także ciała zwierząt, rośnie do sześcianu wraz ze wzrostem ich długości. Ilość ciepła, jakie może wygenerować zwierzę, jest wprost proporcjonalna do objętości jego ciała, co oznacza, że wraz z długością ciała rośnie wytwarzanie ciepła. Tymczasem powierzchnia ciała, na której zwierzę wytraca ciepło, zwiększa się do kwadratu długości. Małe zwierzęta szybko się wychładzają, ponieważ powierzchnia ich ciała jest proporcjonalnie znacznie większa niż jego objętość.

Zależność pomiędzy wielkością zwierzęcia a stratami ciepła sprawia, że na wymiary ich ciała ma wpływ geografia. Gdy dany gatunek zamieszkuje duży obszar, na północy jego osobniki są zwykle większe niż na południu. Wynika to z tak zwanej reguły Bergmanna, dziewiętnastowiecznego anatoma, który jako pierwszy opisał tę zależność. Sikory karolińskie z Tennessee zamieszkują północną krawędź obszaru występowania swojego gatunku i są od dziesięciu do dwudziestu procent większe niż osobniki z południowej granicy obszaru, przebiegającej na Florydzie. Ptaki w Tennessee zmieniły proporcje między powierzchnią a objętością ciała, by przystosować się do chłodniejszych zim. Dalej na północ sikory karolińskie zastępuje blisko spokrewniona z nimi sikora jasnoskrzydła, która jest od nich o dziesięć procent większa.

Gdy jednak stoję nagi w lesie, reguła Bergmanna wydaje mi się czymś bardzo odległym. Wiatr siecze moje ciało i pieczenie skóry wzrasta. Ale nagle zaczynam też odczuwać głębszy ból. Coś w mojej podświadomości szamocze się i wyrywa. Moje ciało zawodzi już po krótkiej chwili spędzonej w tym zimowym chłodzie. A przecież ważę dziesięć tysięcy razy więcej niż sikora! Czy wobec tego te ptaki nie powinny wyginąć w ciągu kilku sekund?

Przetrwanie sikor zależy po części od piór, które stanowią świetną izolację i mają wielką przewagę nad moją nagą skórą. Gładka górna warstwa upierzenia ułożona jest na ukrytym pod nią puchu. Każde pióro rosnące pod spodem składa się z tysięcy cienkich pasm białkowych. Te małe włoski tworzą drobny meszek, który zachowuje ciepło dziesięć razy lepiej niż styropianowy kubek tej samej grubości. W zimie ptaki zwiększają liczbę piór o pięćdziesiąt procent, co znacznie powiększa zdolność izolacyjną ich upierzenia. W zimne dni mięśnie u nasady piór napinają się, jakby pompując ptaka i podwajając grubość warstwy izolacyjnej. Jednak cała ta imponująca ochrona jedynie opóźnia to, co nieuniknione. Choć skóra sikory nie piecze jej na mrozie jak moja, mimo wszystko ptak wytraca ciepło. Centymetr lub dwa puchu zapewnia tylko kilka godzin życia na ekstremalnym zimnie.

Kulę się na wietrze. Stan alarmu narasta. Moim ciałem wstrząsają niekontrolowane skurcze.

Zwykłe reakcje chemiczne wytwarzające ciepło są teraz absolutnie niewystarczające, a paroksyzmy drżenia mięśniowego stanowią ostatnią linię obrony organizmu przed spadkiem temperatury. Mięśniami wstrząsają dreszcze w pozornie przypadkowym porządku. Każdy z nich ciągnie za sobą pozostałe i wkrótce całe moje ciało drży. W moim organizmie dochodzi teraz do spalania składników odżywczych i tlenu, podobnie jak wtedy, gdy pracujące mięśnie sprawiają, że biegnę lub coś podnoszę. Teraz jednak to spalanie ma na celu wytworzenie ciepła. Gwałtowne drżenie nóg, klatki piersiowej i ramion rozgrzewa krew, która następnie przenosi ciepło do mózgu i serca.

Takie drżenie jest główną obroną przed zimnem również u sikor. Przez całą zimę ptaki wykorzystują swoje mięśnie jako pompy ciepła, drżąc, jeśli temperatura spada, gdy one nie podejmują akurat żadnej aktywności. Głównym źródłem ciepła są płaty mięśni z klatki piersiowej, wykorzystywane zwykle w locie. Ponieważ stanowią one około jednej czwartej masy ciała ptaka, dreszcze takie wywołują ogromny zalew gorącej krwi. Ludzie nie mają w swoim ciele porównywalnie dużych mięśni, a więc i nasze dreszcze są stosunkowo słabe.

W miarę jak stoję i drżę, pojawia się strach. Wpadam w panikę i ubieram się możliwie najszybciej. Dłonie zgrabiały mi, z trudem więc chwytam ubrania, szarpię się z suwakami i guzikami. Boli mnie głowa, jakby nagle wzrosło ciśnienie krwi. Moim jedynym pragnieniem jest szybko się ruszać. Chodzę, skaczę i macham rękoma. Mózg nakazuje: natychmiast wygeneruj ciepło.

Eksperyment trwał minutę, czyli zaledwie jedną dziesięciotysięczną tygodnia, w którym panowało u nas arktyczne powietrze. Jednak mój stan fizjologiczny został wywrócony do góry nogami. Czuję pulsowanie w głowie, płuca nie mogą zaczerpnąć wystarczającej ilości powietrza, a kończyny wydają się sparaliżowane. Gdybym kontynuował eksperyment kilka minut dłużej, spadłaby głęboka temperatura mojego ciała i doznałbym hipotermii. To pozbawiłoby mnie koordynacji mięśniowej, a następnie wywołało senność i halucynacje. Ludzkie ciało normalnie utrzymuje temperaturę na poziomie około trzydziestu siedmiu stopni Celsjusza. Jej spadek o zaledwie parę stopni, do trzydziestu czterech, wywołuje splątanie myśli. Przy trzydziestu stopniach przestają działać narządy. Przy zimnym wietrze, na przykład takim jak dzisiejszy, spadek temperatury o te kilka stopni może nastąpić w ciągu zaledwie godziny. Pozbawiony swoich zaawansowanych kulturowych środków przystosowawczych w postaci odzieży na moment staję się zwykłą tropikalną małpą, zupełnie nie na miejscu w tym zimowym lesie. Upokarza mnie to, że sikorom udało się po mistrzowsku zaadaptować do otoczenia.

Po pięciu minutach machania rękami i tupania nogami kulę się w swoich ubraniach. Nadal się trzęsę, ale panika minęła. Moje mięśnie odczuwają zmęczenie i jestem zdyszany, jakbym zatrzymał się po szybkim biegu. Odczuwam następstwa wysiłku, jakiego wymagało wytworzenie ciepła. Gdy dreszcze trwają dłużej niż kilka minut, zapasy energii organizmu mogą się szybko wyczerpać. Zarówno dla ludzi odkrywających dziewicze lądy, jak i dla dzikich zwierząt głód jest często wstępem do śmierci. Dopóki mamy zapasy żywności, możemy drżeć i trzymać się życia, ale z pustym żołądkiem i naruszonymi zapasami tłuszczu nie przeżyjemy.

Uzupełnię swoje zapasy, kiedy wrócę do ciepłej kuchni. Skorzystam z technologii utrwalania i transportu żywności, opracowanych na przekór panującej zimie. Ale sikory nie mają suchych ziaren, mięsa zwierząt hodowlanych czy warzyw z importu. Przetrwanie zimy w lesie wymaga od nich wyszukania wystarczającej ilości pożywienia, którym napędzą swoje piece wielkości małej monety.

Zużywana przez sikory energia została zmierzona zarówno w warunkach laboratoryjnych, jak i u ptaków wolno żyjących. W zimowy dzień, aby utrzymać się przy życiu, potrzebują do sześćdziesięciu pięciu tysięcy dżuli. Połowa tej energii zużywana jest na drżenie. Te abstrakcyjne jednostki stają się bardziej zrozumiałe, gdy zostaną przeliczone na walutę ptasiej żywności. Pająk wielkości przecinka na tej stronie dostarcza tylko jednego dżula energii. Pająk, który wpisuje się w wielką literę, to sto dżuli. Chrząszcz wielkości jednego zapisanego tutaj słowa ma dwieście pięćdziesiąt dżuli. Oleiste nasiono słonecznika ma ponad tysiąc dżuli, ale ptaki w mandali nie mają do dyspozycji żadnych nasion. By zrównoważyć swój budżet energetyczny, sikory muszą każdego dnia znaleźć setki kęsów żywności. Tymczasem spiżarnia mandali wygląda na zupełnie pustą. W pokrytym lodem lesie nie widzę żadnych chrząszczy, pająków ani innego rodzaju pożywienia.

Sikory potrafią zdobyć pokarm w pozornie jałowym lesie częściowo dlatego, że mają wyjątkowy wzrok. Siatkówki ich oczu wyłożone są dwa razy gęściej upakowanymi receptorami niż moje. Dlatego ptaki cechuje bardzo dobra ostrość widzenia; są one w stanie dostrzec szczegóły, których nie dojrzą moje oczy. Tam, gdzie ja widzę gładką gałązkę, ptak zobaczy załamania, łuszczącą się korę i zakrzywienia, w których może kryć się pożywienie. Wiele owadów zimuje w drobnych pęknięciach na korze drzew, a nadzwyczajny wzrok sikor jest w stanie odkryć te owadzie kryjówki. Nigdy nie uda nam się w pełni doświadczyć bogactwa tego wizualnego świata, ale szkło powiększające nieco nam je przybliża. Dzięki lupie w naszym polu widzenia pojawiają się niewidoczne na co dzień szczegóły. Sikory przeznaczają większą część zimowych dni na wodzenie wzrokiem po gałęziach, pniach i ściółce lasu w poszukiwaniu ukrytej żywności.

Ponadto oczy sikor są w stanie dostrzec więcej kolorów niż moje. Patrzę na mandalę oczami wyposażonymi w trzy rodzaje receptorów barw, dającymi mi trzy podstawowe kolory i ich cztery główne kombinacje. Sikory mają dodatkowy receptor koloru, który wykrywa promieniowanie ultrafioletowe. Daje im to cztery kolory podstawowe i jedenaście głównych kombinacji, rozszerzając zakres widzenia barw poza to, czego ludzie mogą doświadczyć, a nawet sobie wyobrazić. Receptory kolorów u ptaków są dodatkowo wyposażone w kropelki zabarwionego tłuszczu, które działają jak filtry światła, pozwalając, by każdy receptor był stymulowany jedynie przez wąski zakres kolorów. Zwiększa to dokładność rozpoznawania barw. Ponieważ my tych filtrów nie mamy, ptaki są w stanie lepiej od nas rozróżniać subtelności kolorów także w zakresie światła widzialnego dla ludzi. Sikory żyją w wyostrzonym świecie podbitego koloru, niedostępnym dla naszych oczu. Tutaj, w mandali, używają tych umiejętności w poszukiwaniu pożywienia. Światło ultrafioletowe odbija się od wyschniętych jagód, porozrzucanych po dnie lasu. Odcienie ultrafioletu znajdują się czasami na skrzydłach chrząszczy i motyli, jak również na niektórych gąsienicach. Ale sikory demaskują owadzi kamuflaż nawet bez zdolności widzenia ultrafioletu, a to z uwagi na jego drobne niedoskonałości, wykrywane dzięki precyzyjnemu postrzegania barw.

Ptaki i ssaki mają inne zdolności wzrokowe ze względu na wydarzenia z okresu jurajskiego sto pięćdziesiąt milionów lat temu. W owym czasie linia, z której wywodzą się współczesne ptaki, oddzieliła się od reszty gadów. Odziedziczyły one od swoich gadzich przodków cztery receptory kolorów. Ssaki również wyewoluowały od gadów; oddzieliły się od nich nawet wcześniej niż ptaki. Ale w przeciwieństwie do nich nasi przodkowie spędzili okres jurajski jako stworzenia żerujące w nocy, jak dzisiejsze ryjówki. Krótkowzroczny utylitaryzm doboru naturalnego nie dostrzegał żadnego pożytku w widzeniu przez te zwierzęta bogatych barw. Dwa z czterech receptorów kolorów zostały więc utracone. Do dziś większość ssaków ma zaledwie dwa receptory barw. U pewnej grupy naczelnych, także tych, z których wywodzą się ludzie, doszło potem do ewolucji trzeciego receptora.

Akrobatyczne ciała sikor pozwalają im dobrze wykorzystywać wzrok. Dzięki skrzydłom przeskakują z jednej gałęzi na drugą. Chwytają się stopami, a potem opadają, kołysząc się na końcówce gałęzi. Ptak się obraca, ciągle wisząc, i penetruje otoczenie dziobem, a następnie rozpościera na moment skrzydła i przeskakuje na inną gałązkę. Nie pozostawia ani kawałka przestrzeni niezbadanej. Ptaki te spędzają tyle samo czasu do góry nogami, zerkając spod gałązek, co w pozycji pionowej.

Mimo całej usilności swych poszukiwań w trakcie mojej obserwacji sikory nic nie złapały. Jak większość ptaków charakterystycznie poruszają one głową do tyłu, gdy coś przełykają, lub, jeżeli znajdą jakiś większy kąsek, trzymają go nogami i szarpią dziobem. Stado pozostaje w zasięgu mojego wzroku przez piętnaście minut, nie znajdując w tym czasie niczego do jedzenia. Być może, by znieść ten mróz, będą musiały skorzystać ze swoich zapasów tłuszczu. Takie zapasy są niezbędne, by przetrwać zimę, pozwalają też sikorom wykorzystać zmienność aury. Kiedy się ociepla lub gdy ptaki znajdują pająki czy jagody, pożywienie zostaje zamienione w tłuszcz, którym karmią się w okresie mroźnej posuchy.

Stopień otłuszczenia jest różny u poszczególnych ptaków. Sikory żerują w społecznie zhierarchizowanych stadach, zwykle składających się z pary dominującej i kilku osobników podporządkowanych. Ptaki dominujące uzyskują dostęp do żywności znalezionej przez stado, więc na ogół są dobrze odżywione bez względu na pogodę. Podczas gdy ptaki wysokiej rangi mają pełne żołądki, sikory podporządkowane muszą znosić trudy zimy i dobrze odżywiają się tylko sporadycznie. Te ptaki niższego stanu, często młode lub chore, kompensują różnorodność przyjmowanego pokarmu odkładaniem większej ilości tłuszczu, co stanowi dla nich zabezpieczenie na chudsze czasy. Jednak obrastanie tłuszczem ma swoją cenę – ptaki pulchne są łatwiejszą zdobyczą dla jastrzębi. Tusza każdej sikory jest więc wypadkową ryzyka poniesienia śmierci z głodu i zagrożenia ze strony drapieżników.

Sikory potrafią również robić zapasy pożywienia. Wciskają owady i nasiona pod łuszczącą się korę drzew i tak przechowują żywność na czarną godzinę. Sikora karolińska to gatunek lubiący ukrywać pożywienie pod spodem niewielkich gałęzi. Choć ten nawyk może chronić przed kradzieżą ze strony mniej sprawnych gatunków ptaków, magazyny te są i tak narażone na grabież. Każde stado sikor mieszkających w lesie chroni więc swoje zimowe terytorium, zdecydowanie wypraszając z niego sąsiadów. Sikory mieszkające w innych częściach świata, które nie tworzą magazynów pożywienia, są znacznie mniej terytorialne.

W zimie do stad sikor często przyłączają się większe gatunki ptaków. Dzisiaj obserwuję dzięcioła kosmatego, który dłubie w korze dębu w poszukiwaniu larw, a następnie odlatuje za sikorami ruszającymi na wschód. Stadami latają również sikory dwubarwne. Skaczą po gałęziach tak samo jak ich kuzynki, ale są mniej zwinne, wolą przycupnąć na gałązkach, niż kołysać się na ich końcach. Wszystkie ptaki nawołują się, utrzymując stado razem. Sikory jasnoskrzydłe i dwubarwne gadają i gwiżdżą, dzięcioł zaś wydaje piskliwe dźwięki. Te stadne zachowania chronią członków grupy przed jastrzębiami, które łatwiej wykryć, gdy wypatruje ich wiele par oczu. Ale za takie bezpieczeństwo w tłumie trzeba zapłacić. Sikory dwubarwne są dwukrotnie cięższe od karolińskich i to te większe ptaki dominują, spychając mniejsze z martwych gałęzi, wyżej położonych gałązek i innych miejsc, w których łatwiej znaleźć pożywienie. Nawet tak drobne przesunięcia w usadowieniu się na drzewie powodują, że sikory karolińskie w znacznej mierze tracą możliwości zdobycia pożywienia i w stadach, w których nie ma sikor dwubarwnych, odżywiają się lepiej. Dlatego przetrwanie w zimowej mandali wymaga nie tylko wyrafinowanej fizjologii, lecz także uważnego lawirowania w obrębie dynamiki grupy.

Zaczyna się ściemniać. Poruszam wychłodzonymi kończynami i przecieram zamglone oczy, przygotowując się do wyjścia z lasu. Ptaki będą kontynuować poszukiwania pożywienia jeszcze przez kilka minut, a potem udadzą się do swoich kryjówek. Gdy światło pierzchnie, a temperatura spadnie, zbiorą się w niszach pozostawionych przez opadłe gałęzie, chroniąc się przed wychładzającą mocą wiatru. Zbijają się w grupy, tworząc zgodnie z regułą Bergmanna kulę o dużej objętości i stosunkowo małej powierzchni. Temperatura ich ciał spadnie o dziesięć stopni, pogrążając je w energooszczędnej hipotermii letargu. W nocy, tak jak w ciągu dnia, mechanizmy zintegrowanej adaptacji behawioralnej i fizjologicznej dają im przewagę nad zimą. Sen w połączeniu ze stłoczeniem w ciasną gromadkę ogranicza ich potrzeby energetyczne o połowę.

Ich przystosowanie do zimna jest godne podziwu, ale nie zawsze wystarcza. Jutro będzie ich mniej niż dziś. Chłodne dłonie zimy zabiorą wiele z tych ptaków, wciągając je jeszcze głębiej niż w przerażającą pustkę, która czaiła się na mnie, kiedy doświadczałem wychłodzenia. Widoku nowych pączków dębu na wiosnę dożyje tylko połowa sikor, które jesienią pożywiały się wśród opadających liści. Przyczyną większości zgonów ptaków zimą są takie noce jak dzisiejsza.

W tym tygodniu arktyczne temperatury potrwają zaledwie kilka dni, ale nagły wzrost śmiertelności ptaków zmieni las, a skutki tych zmian rozciągną się na cały rok. Zgony w zimowe noce zmieniają populację sikor, trzebiąc stada o tyle ptaków, ilu nie wykarmia niewielka podaż pokarmu. Aby utrzymać się przy życiu, sikora karolińska wymaga średnio co najmniej trzech hektarów lasu. Ten metr kwadratowy mandali daje pożywienie zaledwie jednej kilkusettysięcznej jednego ptaka. Dzisiejsze zimno usunie wszelki nadmiar.

Z nadejściem lata mandala będzie w stanie wykarmić o wiele więcej ptaków. Ale ze względu na to, że liczebność zamieszkujących ją gatunków takich jak sikory, jest utrzymywana na niskim poziomie przez skromne zapasy oferowane im przez las zimą, jedzenie dostępne w lecie znacznie przekracza apetyty rodzimych ptaków. Ten wielki sezonowy wysyp żywności stwarza okazję dla ptaków wędrownych, które ryzykują odległe loty z Ameryki Środkowej i Południowej, by karmić się tym, co w dużej obfitości znajdą w lasach w całej Ameryce Północnej. W tym sensie za coroczną migrację milionów tanagrów, lasówek i wireonków odpowiedzialne są zimowe mrozy.

Nocne zgony lepiej dostroją też gatunek do otoczenia. Mniejsze osobniki wyginą prędzej niż ich bardziej wyrośnięci kuzyni, wzmacniając prawidłowość geograficznego rozkładu wielkości ciała według Bergmanna. Ekstremalne zimno oczyści populację z tych ptaków, u których dreszcze, puch lub zdolność do zachowywania energii są niewystarczające. W godzinach porannych będzie w tym lesie żyła populacja sikory lepiej przystosowana do wymagań zimy niż obecna. To paradoks doboru naturalnego: śmierć doskonali życie.

Moje własne fizjologiczne niedostosowanie do panującego zimna też ma korzenie w doborze naturalnym. Skuta lodem mandala to nie miejsce dla mnie, ponieważ moi przodkowie nie wypracowali odporności na zimno. Ludzie wyewoluowali od małp, które przez dziesiątki milionów lat żyły w tropikalnej Afryce. Ponieważ tam znacznie większym wyzwaniem niż utrzymywanie ciepła było schładzanie organizmu, cechuje nas niewiele mechanizmów chroniących przed ekstremalnym zimnem. Kiedy moi przodkowie opuścili Afrykę i udali się na północ, do Europy, przynieśli ze sobą ogień i ubrania, wnosząc aspekt tropików do regionów o klimacie umiarkowanym i polarnym. Ich inteligencja sprawiła, że mniej cierpieli i rzadziej umierali, co bezsprzecznie przyniosło dobre rezultaty. Ale komfort poplątał ścieżki doboru naturalnego. Z powodu naszych umiejętności rozpalania ognia i sprawiania sobie ubrań jesteśmy skazani na to, że już nigdy nie odnajdziemy się w zimowym świecie.

Nadchodzi ciemność. Wracam do własnego dziedzictwa: ciepłego ogniska, pozostawiając mandalę ptasim mistrzom zimna. To ich mistrzostwo zostało ostro przećwiczone na własnej skórze przez tysiące pokoleń. Chciałem doświadczyć zimna tak jak zwierzęta w mandali, ale teraz zdaję sobie sprawę, że to niemożliwe. Moje doświadczenia pochodzą z ciała, które poszło inną ścieżką ewolucji niż sikory, wykluczając tym samym możliwość wspólnych doznań. Mimo to doświadczenie nagości na zimnym wietrze pogłębiło mój podziw dla innych gatunków. Zadziwienie jest tu jedyną właściwą reakcją.

30 stycznia

Rośliny zimowe

Rozlega się nieustający niski ryk wiatru, który targa drzewami na stromym urwisku ponad mandalą. W przeciwieństwie do wichur z północy, które pojawiły się na początku tygodnia, ten wiatr wieje z południa, a urwisko chroni mandalę przed większością wirów i podmuchów. Zmiana kierunku wiatru podniosła temperaturę. Jest zaledwie kilka stopni poniżej zera, wystarczająco ciepło, aby przez jakąś godzinę komfortowo posiedzieć w zimowym ubraniu. Silny, bezlitosny ból fizyczny wywoływany przez zimno skończył się i moje ciało cieszy się łagodnym powietrzem.

Ptaki, których stado przelatuje nade mną, też zdają się zadowolone z wyrwania się z arktycznego uścisku śmierci. Pięć gatunków podróżuje razem: pięć sikor dwubarwnych, para sikor karolińskich, strzyżyk karoliński, mysikrólik złotogłowy i dzięcioł czerwonobrzuchy. Stadko to wydaje się związane niewidzialnymi, elastycznymi więzami. Gdy jakiś ptak pozostaje z tyłu lub wypada poza promień dziesięciu metrów od centrum stada, zaraz zostaje wciągnięty z powrotem. Całe stadko wydaje się pędzącą, rozigraną kulą, gdy przelatuje przez zamarły, pokryty śniegiem las.

Sikory są najbardziej rozgadane spośród przelatujących ptaków: nieustannie wydają hałaśliwe dźwięki. Emitują piskliwe tony, tworząc nieregularny rytm, wokół którego rozlegają się kolejne zaśpiewy, zachrypnięte gwizdy i piski. Niektóre ptaki powtarzają „pi-ta pi-ta”, dźwięk nieobecny we wcześniejszym repertuarze podczas silnych mrozów. Ten jasny, dwutonowy zaśpiew jest piosenką godową. Mimo zalegającego śniegu, ptaki myślą już o wiośnie. Złożą jaja dopiero za kilka miesięcy, ale w ich ptasiej społeczności negocjacje związane z godami już się rozpoczęły.

Wypełniona entuzjazmem żywotność ptaków kontrastuje z roślinami w obrębie mandali. Szare i nagie gałęzie przedstawiają obraz nędzy i rozpaczy. Spod śniegu wybija śmierć: częściowo spróchniałe gałęzie, które spadły z klonu, i potargane łodygi astrowatych Polymnia canadensis, każda obwiedziona kręgiem ulegającego sublimacji śniegu, pod którym odsłania się ciemna ściółka. Wydaje się, że zima odniosła pełne zwycięstwo.

Jednak życie trwa.

Nagie krzewy i drzewa nie są wcale szkieletami, jak mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Każda gałązka i każdy pień owinięte są żywą tkanką. W przeciwieństwie do ptaków, które przetrwały, zwalczając zimno dzięki pożywieniu wyrywanemu z zaciśniętej pięści nieubłaganej zimy, rośliny wytrzymują bez tworzenia sobie wewnętrznego lata. Zdumiewa przetrwanie ptaków, ale zmartwychwstanie roślin po tym okresie zupełnej kapitulacji jest tak dalekie od doświadczeń człowieka, że zakrawa na jakiś szwindel. To, co umarłe, zwłaszcza zmrożone, nie powinno się przecież odradzać.

Tymczasem tak się właśnie dzieje. Roślinom udaje się przetrwać w ten sam sposób, w jaki wykonuje swoją sztuczkę połykacz mieczy – dzięki starannemu przygotowaniu i niezwykłej uważności w newralgicznych momentach. Generalnie fizjologia roślin jest w stanie sprostać wychłodzeniu. W przeciwieństwie do reakcji chemicznych, które podtrzymują życie człowieka, biochemia roślin funkcjonuje w różnych temperaturach i nie zawodzi w chłodniejszych warunkach. Jednak gdy chłód przechodzi w mróz, także i u nich zaczynają się problemy. Pęczniejące kryształki lodu przebijają, rozdzierają i niszczą delikatną strukturę wewnętrzną komórek. Rośliny muszą więc połknąć w zimie dziesiątki tysięcy mieczy i utrzymać każdy z nich z dala od swoich wrażliwych serc.

Rośliny zaczynają przygotowania do zimy na kilka tygodni przed pierwszymi przymrozkami. Przesuwają DNA i inne wrażliwe struktury w centralne miejsca swoich komórek, a następnie owijają je swoistą wyściółką. Komórki stają się tłustsze, a wiązania chemiczne tych tłuszczów zmieniają się, aby w niskich temperaturach tłuszcze mogły przejść w postać ciekłą. Błony komórek stają się nieszczelne i elastyczne. Tak przekształcone komórki są otłuszczone i na tyle giętkie, by zdołały bez szkody znieść lodowy gwałt.

Przygotowania do zimy zajmują całe dni i tygodnie. Poza sezonem mróz niechybnie zabiłby gałęzie, ale jeśli tylko odpowiednio się zaaklimatyzują, zniosą nawet najzimniejsze noce w roku. Dlatego rodzime gatunki roślin rzadko cierpią z powodu przymrozków – dobór naturalny przyzwyczaił je do nieustannego rytmu zmian pór roku na ojczystej ziemi. Natomiast rośliny egzotyczne, które nie mają wiedzy na temat lokalnych warunków, często dotkliwie doświadczają zimy.

Komórki roślin nie tylko zmieniają strukturę fizyczną, lecz także nasycają się cukrem, co obniża temperaturę zamarzania wody, podobnie jak sól sypana na oblodzone drogi. To dosłodzenie dokonuje się jednak tylko wewnątrz komórek – woda wokół nich nie dostaje więcej cukru. Ta asymetria pozwala roślinom wykorzystać pewien prezent otrzymany od praw fizyki: w wyniku powstawania lodu uwalnia się ciepło. Komórki otoczone przez zamrożoną wodę otrzymują zastrzyk energii w postaci podniesienia temperatury o kilku stopni. Podczas pierwszych mrozów bogate w cukier wnętrza komórek są chronione przez pozbawioną cukru wodę wokół nich. Farmerzy wykorzystują ten mechanizm generujący przypływ ciepła i w mroźne noce otaczają uprawy mgiełką, dodając im kolejną warstwę uwalniającej ciepło wody.

Gdy cała woda między komórkami zmieni się w lód, więcej ciepła już się nie wydzieli. Jednak ta, która znajduje się wewnątrz komórek, zachowała stan ciekły i wypływa teraz z nieszczelnej membrany wokół komórki, pozostawiając tam cukry, które nie mogą przejść przez tę błonę ze względu na zbyt dużą wielkość cząsteczek. Proces ten powoduje, że w miarę spadania temperatury woda stopniowo opuszcza komórki roślin, zwiększając w ich wnętrzu stężenie cukrów i obniżając punkt zamarzania. Gdy temperatura jest bardzo niska, komórki kurczą się w kulki syropu, niezamrożone repozytoria życia, otoczone drobinkami lodu.

Paprotnik bożonarodzeniowy oraz mchy rosnące w mandali muszą stawić czoło dodatkowym wyzwaniom. Chociaż ich wiecznie zielone liście i łodygi żywią je w ciepłe zimowe dni, źródło ich zieloności, czyli chlorofil, przy zimnej pogodzie może się zachowywać nieprzewidywalnie. Chlorofil chwyta energię słoneczną i zamienia ją w rój wzbudzonych elektronów. W ciepłe dni energia elektronów zostaje szybko wykorzystana w procesie wytwarzania substancji odżywczych w komórce. Ale ten manewr nie udaje się w niskich temperaturach i komórki zostają wręcz zalane potokiem wzbudzonych elektronów. Niekontrolowana, nieukierunkowana energia dosłownie rozniosłaby komórkę. Aby temu zapobiec, rośliny wiecznie zielone, przygotowując się do zimy, napełniają swoje komórki substancjami chemicznymi przechwytującymi i neutralizującymi niepożądaną energię elektronów. Znamy te substancje pod nazwą witamin, zwłaszcza witaminy C i E. Rdzenni Amerykanie także o tym wiedzieli i w celach zdrowotnych żuli zimą zielone pędy roślin.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki