Prawo w medycynie

dr Agnieszka Fiutak

4. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2016

Wydawca: Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2016

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: DTP Service
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN epub: 978-83-255-9107-6

Spis treści

Przedmowa

Wykaz skrótów

Część I. Wiadomości ogólne

Rozdział I. Pojęcie i źródła prawa medycznego

§ 1. Pojęcie prawa medycznego

Rozdział II. Wykonywanie zawodu medycznego

§ 2. Pojęcie zawodu

§ 3. Zawód lekarza i lekarza dentysty

§ 4. Zawód pielęgniarki i położnej

§ 5. Ratownik medyczny i ratownik

§ 6. Zawód diagnosty laboratoryjnego

§ 7. Zawód felczera

Rozdział III. Formy wykonywania zawodu

§ 8. Uwagi ogólne

§ 9. Umowa o pracę

§ 10. Umowa cywilnoprawna

§ 11. Indywidualna praktyka, indywidualna specjalistyczna praktyka

I. Uwagi ogólne

II. Praktyka bez gabinetu

§ 12. Grupowa praktyka

I. Spółka cywilna

II. Spółka jawna

III. Spółka partnerska

IV. Inne formy działalności podmiotów wykonujących działalność leczniczą

1. Spółka akcyjna

2. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

Rozdział IV. Podstawowe obowiązki pracownika medycznego wynikające z wykonywania zawodu

§ 13. Obowiązek udzielania pomocy

§ 14. Informowanie pacjenta o stanie zdrowia

§ 15. Prowadzenie i udostępnianie pacjentowi dokumentacji medycznej

§ 16. Obowiązek zachowania tajemnicy

§ 17. Poszanowanie intymności i godności osobistej pacjenta

§ 18. Zakaz sprzedaży środków medycznych

§ 19. Obowiązek ubezpieczenia

§ 20. Obowiązek wykonywania zleceń lekarskich

§ 21. Regulaminy porządkowe szpitali

Rozdział V. Prawa personelu medycznego

§ 22. Odstąpienie od leczenia

§ 23. Uzyskanie pełnej informacji o celowości wykonania zleceń lekarskich

§ 24. Odmowa wykonania zlecenia lekarskiego

§ 25. Ordynowanie produktów leczniczych i wyrobów medycznych

§ 26. Lekarz i pielęgniarka jako funkcjonariusze publiczni

Rozdział VI. Zgoda pacjenta

§ 27. Uwagi ogólne

§ 28. Podstawowe pojęcia

§ 29. Charakterystyka instytucji zgody pacjenta

I. Definicja zgody

II. Przedmiot zgody

III. Rodzaje zgody i podmioty uprawnione do jej wyrażenia

1. Zgoda pacjenta (właściwa)

2. Zgoda zastępcza (substytucyjna)

2.1. Zgoda przedstawiciela ustawowego

2.2. Zgoda sądu opiekuńczego

3. Zgoda kumulatywna

IV. Ważność zgody

V. Forma zgody

Rozdział VII. Definicja i klasyfikacja błędów medycznych

§ 30. Uwagi ogólne

§ 31. Klasyfikacja błędów

I. Błąd diagnostyczny

II. Błąd terapeutyczny

III. Błąd techniczny

IV. Błąd organizacyjny

Część II. Odpowiedzialność osób wykonujących zawody medyczne

Rozdział VIII. Rozwój odpowiedzialności lekarza za błąd w sztuce

Rozdział IX. Pojęcie i rodzaje odpowiedzialności

§ 32. Uwagi ogólne

§ 33. Rodzaje odpowiedzialności

Rozdział X. Odpowiedzialność cywilna

§ 34. Uwagi ogólne

§ 35. Odpowiedzialność kontraktowa (ex contractu)

§ 36. Odpowiedzialność deliktowa (ex delicto)

§ 37. Zbieg odpowiedzialności

§ 38. Charakter odpowiedzialności

§ 39. Przesłanki odpowiedzialności

I. Szkoda

II. Wina

III. Związek przyczynowy

IV. Ciężar dowodu

§ 40. Rodzaje odpowiedzialności w zależności od łączącego stosunku pracownika medycznego z pacjentem

I. Umowa o pracę

II. Kontrakt

III. Praktyka prywatna

IV. Grupowa praktyka

V. Nagłe przypadki

VI. Legitymacja procesowa, przypozwanie

§ 41. Wynagrodzenie szkody

I. Zapłata odpowiedniej sumy pieniężnej lub przywrócenie stanu sprzed powstania szkody

II. Jednorazowy zwrot kosztów

III. Renta

IV. Jednorazowe świadczenie pieniężne tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę

V. Zadośćuczynienie pieniężne za naruszenie dobra osobistego

§ 42. Terminy przedawnień

§ 43. Wybrane przypadki odpowiedzialności cywilnej

I. Działanie bez zgody

II. Nieinformowanie pacjenta o skutkach i ryzyku zabiegu

III. Odmowa udzielenia świadczenia

IV. Niezachowanie tajemnicy

V. Odpowiedzialność za szkody wyrządzone pacjentom w związku z użyciem niesprawnego sprzętu medycznego

VI. Odpowiedzialność za wyrządzenie szkody nasciturusowi (dziecku poczętemu)

VII. Odpowiedzialność za błąd w sztuce

VIII. Podsumowanie odpowiedzialności cywilnej

Rozdział XI. Odpowiedzialność pracownicza

§ 44. Odpowiedzialność porządkowa

§ 45. Odpowiedzialność materialna

Rozdział XII. Odpowiedzialność zawodowa

§ 46. Odpowiedzialność zawodowa lekarza i lekarza dentysty

I. Strony postępowania

II. Kary

III. Rzecznik odpowiedzialności zawodowej

IV. Okręgowy sąd lekarski oraz Naczelny Sąd Lekarski

V. Postępowanie przed sądem lekarskim

VI. Postępowanie mediacyjne

VII. Terminy przedawnień

VIII. Zatarcie skazania

§ 47. Odpowiedzialność zawodowa pielęgniarki, położnej

I. Kary

II. Rzecznik odpowiedzialności zawodowej

III. Okręgowy sąd pielęgniarek i położnych oraz Naczelny Sąd Pielęgniarek i Położnych

IV. Postępowanie przed sądem pielęgniarskim

V. Przedawnienie

VI. Zatarcie

VII. Roszczenie odszkodowawcze

§ 48. Odpowiedzialność dyscyplinarna diagnosty laboratoryjnego

I. Sąd dyscyplinarny, Wyższy Sąd Dyscyplinarny, sąd polubowny, Rzecznik Dyscyplinarny

II. Postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności dyscyplinarnej

III. Kary dyscyplinarne

IV. Przedawnienie

V. Zatarcie ukarania

§ 49. Odpowiedzialność zawodowa fachowych pracowników służby zdrowia

I. Katalog kar

II. Postępowanie w kwestii odpowiedzialności zawodowej

§ 50. Wnioski odnośnie do odpowiedzialności zawodowej pracowników służby zdrowia

Rozdział XIII. Odpowiedzialność karna

§ 51. Podstawy odpowiedzialności karnej

I. Popełnienie czynu zabronionego

II. Elementy przestępstwa

§ 52. Rodzaje przestępstw

I. Narażenie na niebezpieczeństwo

II. Nieudzielenie pomocy

III. Nieumyślne spowodowanie śmierci

IV. Spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu

§ 53. Okresy przedawnień i zatarcie skazania

I. Przedawnienie karalności

II. Przedawnienie wykonania kary

III. Zatarcie skazania

§ 54. Zaniechanie udzielenia świadczenia zdrowotnego a odpowiedzialność karna

§ 55. Niepowodzenie w leczeniu a odpowiedzialność karna pracownika medycznego

§ 56. Odpowiedzialność karna związana z nieterapeutycznymi czynnościami lekarskimi

I. Eksperyment

II. Transplantacje

III. Przerwanie ciąży

IV. Klonowanie

V. Zabiegi kosmetyczne

§ 57. Zgoda pacjenta a odpowiedzialność karna lekarza

I. Wprowadzenie do instytucji zgody

II. Zakres informacji udzielanej pacjentowi jako przesłanka udzielenia zgody

III. Charakterystyka przestępstwa z art. 192 KK

IV. Przekroczenie zakresu zgody

V. Zgoda pro futuro

§ 58. Eutanazja i pomoc w samobójstwie

§ 59. Odpowiedzialność za ujawnienie tajemnicy zawodowej

§ 60. Odpowiedzialność za fałsz intelektualny

Rozdział XIV. Zdarzenia medyczne

Część III. Inne ustawy z zakresu prawa medycznego

Rozdział XV. Ustawa o działalności leczniczej

Rozdział XVI. Ustawa o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych

Rozdział XVII. Ustawa o systemie informacji w ochronie zdrowia

Przedmowa

„Jeśli lekarz obywatelowi operację ciężką nożem z brązu wykonał i spowodował śmierć obywatela lub łuk brwiowy obywatela nożem z brązu otworzył i oka pozbawił, rękę mu utną”.

Kodeks Hammurabiego, § 218 (XVIII w. p.n.e., Babilonia) 

Historia medycyny to jednocześnie historia popełnianych przez medyków błędów diagnostycznych i terapeutycznych. W efekcie rozwoju medycyny i prawa powstała nowa dziedzina – prawo medyczne, którego celem jest z jednej jest strony ochrona pacjenta, a z drugiej – personelu medycznego. Prawo medyczne obejmuje wszystkie regulacje dotyczące udzielania świadczeń zdrowotnych przez podmioty lecznicze oraz osoby wykonujące zawody medyczne.

Niniejsza publikacja, wychodząc naprzeciw zapotrzebowaniu, przedstawia regulacje prawne obowiązujące w polskich przepisach w odniesieniu do wykonywania zawodów medycznych oraz przybliża poglądy doktryny oraz orzecznictwa na zagadnienia związane z problematyką błędów medycznych i odpowiedzialności osób wykonujących zawody medyczne za ich popełnienie. Pomimo trudności objęcia wszystkich kwestii w sposób wyczerpujący usiłowano wskazać najbardziej istotne. Zatem w ręce Czytelnika trafia już czwarte, zaktualizowane wydanie.

Zamiarem Autorki było stworzenie takiego podręcznika, który zbierze w jednym opracowaniu najważniejsze kwestie związane z wykonywaniem zawodów medycznych oraz w jasny i przystępny sposób omówi te zagadnienia.

Niniejsza pozycja adresowana jest przede wszystkim do studentów medycyny kierunków lekarskiego, pielęgniarstwa, położnictwa, ratownictwa, studentów prawa, jak również do osób wykonujących zawód lekarza, pielęgniarki, położnej, ratownika medycznego, diagnosty laboratoryjnego, adwokata, radcy prawnego, a także do wszystkich osób zainteresowanych zagadnieniami prawnomedycznymi, chociażby pacjentów, w związku z udzielaniem im świadczeń zdrowotnych i występowaniem błędów medycznych.

W przypadku chęci podzielenia się uwagami odnośnie do książki Autorka zachęca do kontaktu mailowego: prawowmedycynie@gmail.com.

Wydanie niniejsze uwzględnia stan prawny na dzień czerwiec 2016 r.

Warszawa, czerwiec 2016 r.

dr Agnieszka Fiutak

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

ChorZakU

ustawa z 5.12.2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 947 ze zm.)

DiagLabU

ustawa z 27.7.2001 r. o diagnostyce laboratoryjnej (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 1384 ze zm.)

DziałLeczU

ustawa z 15.4.2011 r. o działalności leczniczej (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 618 ze zm.)

EKPC

Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

FelczerU

ustawa z 20.7.1950 r. o zawodzie felczera (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1133)

IzbLekU

ustawa z 2.12.2009 r. o izbach lekarskich (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 522)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 380 ze zm.)

KEDL

Kodeks Etyki Diagnosty Laboratoryjnego uchwalony na Nadzwyczajnym Krajowym Zjeździe Diagnostów Laboratoryjnych, uchwała Nr 4/2006, Warszawa 13.1.2006 r.

KEL

Kodeks Etyki Lekarskiej z 2.1.2004 r. wraz ze zmianami uchwalonymi 20.9.2003 r. przez Nadzwyczajny VII Krajowy Zjazd Lekarzy

KEZPiP

Kodeks etyki zawodowej pielęgniarek i położnych, zatwierdzony 9.12.2003 r. uchwałą Nr 9 IV Krajowego Zjazdu Pielęgniarek i Położnych

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.)

KK z 1932 r.

rozporządzenie Prezydenta RP z 11.7.1932 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 60, poz. 571 ze zm.), obowiązywało do 31.12.1969 r.

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

Konwencja bioetyczna

Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Godności Istoty Ludzkiej wobec Zastosowań Biologii i Medycyny z 4.4.1997 r.

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 1502 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 101 ze zm.)

m.KK

tzw. mały kodeks karny, dekret z 13.6.1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa (Dz.U. Nr 30, poz. 192 ze zm.), obowiązywał do 31.12.1969 r.

MPPOiP

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167)

OchrInfU

ustawa z 5.8.2010 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. Nr 182, poz. 1228 ze zm.)

OchrPłodU

ustawa z 7.1.1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerwania ciąży (Dz.U. Nr 17, poz. 78 ze zm.)

OdpZawFPSZU

ustawa z 18.7.1950 r. o odpowiedzialności zawodowej fachowych pracowników służby zdrowia (Dz.U. Nr 36, poz. 332 ze zm.)

PobKomU

ustawa z 1.7.2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 793 ze zm.)

PrDzKon

Konwencja o prawach dziecka z 20.11.1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.)

PrFarm

ustawa z 6.9.2001 r. – Prawo farmaceutyczne (tekst jedn. Dz.U. z 2008 r. Nr 45, poz. 271 ze zm.)

PrPacjentU

ustawa z 6.11.2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 186 ze zm.)

RatownictwoMU

ustawa z 8.9.2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 757 ze zm.)

RefLekU

ustawa z 12.5.2011 r. o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 345 ze zm.)

SamPielU

ustawa z 1.7.2011 r. o samorządzie pielęgniarek i położnych (Dz.U. Nr 174, poz. 1038 ze zm.)

SystInfU

ustawa z 28.4.2011 r. o systemie informacji w ochronie zdrowia (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 636 ze zm.)

ŚwiadOpZdrU

ustawa 27.8.2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 581 ze zm.)

ZawLekU

ustawa z 5.12.1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 464 ze zm.)

ZawLekU z 1950 r.

ustawa z 28.10.1950 r. o zawodzie lekarza (Dz.U. Nr 50, poz. 458 ze zm.)

ZawPielU

ustawa z 15.7.2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 1435 ze zm.)

ZdrPsychU

ustawa z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 546 ze zm.)

2. Organy, instytucje i organizacje

CBOS |  | Centrum Badania Opinii Społecznej
CEM |  | Centrum Egzaminów Medycznych
CMKP |  | Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego
ETPC |  | Europejski Trybunał Praw Człowieka
KRDL |  | Krajowa Rada Diagnostów Laboratoryjnych
MZ |  | Minister Zdrowia
MZiOS |  | Minister Zdrowia i Opieki Społecznej
NSA |  | Naczelny Sąd Administracyjny
ONZ |  | Organizacja Narodów Zjednoczonych
PKE |  | Państwowa Komisja Egzaminacyjna
RM |  | Rada Ministrów
Rz.D. |  | Rzecznik Dyscyplinarny
SA |  | Sąd Apelacyjny
SD |  | Sąd Dyscyplinarny
SN |  | Sąd Najwyższy
SO |  | Sąd Okręgowy
SR |  | Sąd Rejonowy
TK |  | Trybunał Konstytucyjny

3. Publikatory

Biul. SN |  | Biuletyn Sądu Najwyższego
CzPKiNP |  | Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych
Dz.U. |  | Dziennik Ustaw
Dz.Urz. |  | Dziennik Urzędowy
EP |  | Edukacja Prawnicza
GL |  | Gazeta Lekarska
GP |  | Gazeta Prawna
KZS |  | Krakowskie Zeszyty Sądowe
M.P. |  | Monitor Polski
MoP |  | Monitor Prawniczy
NP |  | Nowe Prawo
OSA |  | Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych
OSN |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego
OSNC |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna
OSNCP |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna oraz Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
OSNKW |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Izba Wojskowa
OSNPG |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego Prokuratoria Generalna
OSNwSK |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych
OSP |  | Orzecznictwo Sądów Polskich
OSPiKA |  | Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych
OTK |  | Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego
OTK-A |  | Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Seria A
Pal. |  | Palestra
PiP |  | Państwo i Prawo
PPH |  | Przegląd Prawa Handlowego
Pr. i Med. |  | Prawo i Medycyna
Prok. i Pr. |  | Prokuratura i Prawo
Prok. i Pr. – wkł. |  | Prokuratura i Prawo – wkładka
PS |  | Przegląd Sądowy
PUG |  | Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego
RPEiS |  | Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny
SC |  | Studia Cywilistyczne
SI |  | Studia Iuridica
SIS |  | Studia Iuridica Silesiana
ZNUJ |  | Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

4. Inne skróty

ang. |  | angielski
art. |  | artykuł
BHP |  | bezpieczeństwo i higiena pracy
cz. |  | część
dl |  | diagnosta laboratoryjny
EKG |  | elektrokardiografia
fr. |  | francuski
godz. |  | godzina (-y)
LDEK |  | Lekarsko-Dentystyczny Egzamin Końcowy
LEK |  | Lekarski Egzamin Końcowy
lit. |  | litera
nast. |  | następny (-a,-e)
niem. |  | niemiecki
niepubl. |  | niepublikowany
OC |  | odpowiedzialność cywilna
orzecz. |  | orzeczenie
PES |  | Państwowy Egzamin Specjalizacyjny
pkt |  | punkt
por. |  | porównaj
post. |  | postanowienie
przyp. |  | przypis (-y)
pwzdl. |  | prawo wykonywania zawodu diagnosty laboratoryjnego
red. |  | redaktor (-rzy)
SOR |  | Szpitalny Oddział Ratunkowy
t. |  | tom
tab. |  | tabela (-e)
tekst jedn. |  | tekst jednolity
tys. |  | tysiąc (-y)
uchw. |  | uchwała
ust. |  | ustęp
w. |  | wiek (-i)
w zb. |  | w zbiegu
w zw. |  | w związku
wprowadz. |  | wprowadzenie
wyr. |  | wyrok
ze zm. |  | ze zmianami
z o.o. |  | z ograniczoną odpowiedzialnością
zob. |  | zobacz

Część I. Wiadomości ogólne

Rozdział I. Pojęcie i źródła prawa medycznego

§ 1. Pojęcie prawa medycznego

Pojęcie prawa medycznego zarówno w piśmiennictwie prawniczym, jak i medycznym jest coraz częściej używane1.

Prawo medyczne (ang. medical law, franc. droit médicale, niem. das Medizinrecht) w ścisłym znaczeniu (sensu stricto) to zbiór przepisów prawnych regulujących prawa i obowiązki pacjenta i personelu medycznego (m.in. pielęgniarki, położnej, lekarza, lekarza dentysty, ratownika) oraz sposób funkcjonowania Narodowego Funduszu Zdrowia, zakładów opieki zdrowotnej, a także innych podmiotów świadczących usługi medyczne.

Prawo medyczne w znaczeniu szerokim (sensu largo) to nie tylko przepisy dotyczące wykonywania poszczególnych zawodów medycznych, ale również przepisy z zakresu innych gałęzi prawnych, jak np. prawa cywilnego, karnego czy pracy, a odnoszących się do wykonywania zawodu lekarza, pielęgniarki (np. art. 192 KK, odpowiedzialność cywilna na gruncie art. 415 KC itp.).

Pierwsze opracowania dotyczące prawa medycznego ukazały się pod koniec XIX w. Były to prace francuskie i belgijskie2. Termin „prawo medyczne” upowszechnił się stopniowo dopiero w drugiej połowie XX w. W okresie międzywojennym rozpowszechnionym terminem także w Polsce był termin „prawo lekarskie” oraz „prawo sanitarne”. Pierwsze określenie swym zakresem tematycznym traktowało o problematyce praw i obowiązków lekarzy, a jego znaczenie stale się zmieniało i poszerzało. Terminem „prawo sanitarne” zaś obejmowano regulacje prawne dotyczące zdrowotności publicznej, zwalczania chorób zakaźnych oraz nadzór sanitarny.

Merytoryczny i coraz bardziej intensywny rozwój nowej dziedziny prawa nastąpił od 1950 r., najbardziej widoczny był we Francji3 i Wielkiej Brytanii, a poza Europą – w Stanach Zjednoczonych. W Polsce pierwsze wzmianki o prawie medycznym jako dziedziny wiedzy prawniczej ukazały się na przełomie lat 20. i 30. XX w. Wtedy opublikowano w czasopismach naukowych pierwsze artykuły poświęcone zagadnieniom z tego zakresu prawa. Pierwszym podręcznikiem, w którym omówione zostały problemy z pogranicza prawa i medycyny, były podręczniki do medycyny sądowej L. Wachholza i J. Olbrychta4. Kolejnym był opublikowany w 1936 r. zbiór przepisów autorstwa A. Blocha5. W latach 1919–1939 zostały przyjęte w Polsce zasadnicze unormowania legislacyjne w zakresie prawa medycznego, z których wiele miało charakter prekursorski.

Pierwszym polskim opracowaniem dotyczącym prawa medycznego była książka T. Cypriana i P. Asłanowicza6 wydana w 1949 r. W 1968 r. ukazała się publikacja M. Sośniaka7, w której omówione zostały m.in. podstawy i rodzaje cywilnej odpowiedzialności lekarskiej, obowiązki lekarza związane z podjęciem zabiegu leczniczego, błąd lekarski, dochowanie tajemnicy lekarskiej, podtrzymywanie życia i przeszczepy oraz eutanazja. Na wymienienie zasługują również opracowania profesora Uniwersytetu Warszawskiego J. Sawickiego8. Od lat 60. XX w. w pismach prawniczych (Państwo i Prawo, Prawo Medyczne, Prokuratura i Prawo) coraz częściej były publikowane w szerszym rozmiarze i zakresie artykuły naukowe wybitnych znawców tej problematyki, m.in. M. Nesterowicza, L. Kubickiego, E. Zielińskiej i wielu innych. Jedną z pierwszych monografii, która ukazała się pod koniec lat 80. XX w., jest monografia A. Zolla9. Jedno z ostatnich wydań ukazało się w 1988 r. Autor omówił w publikacji cztery rodzaje błędów lekarskich (diagnostyczne, terapeutyczne, techniczne i organizacyjne), które zilustrował licznymi przykładami z orzecznictwa. W 1994 r. ukazała się książka M. Nesterowicza, która w ciągu 22 lat doczekała się dziesięciu wznowień uwzględniających poszerzenie i uaktualnienie publikacji10. Ważny wkład w rozwój prawa medycznego w Polsce wniosła monografia M. Safjana11.

Prawo medyczne ma stosunkowo krótką historię, ale w ostatnich latach obserwować można dość intensywny rozwój tej dziedziny prawa. Na wielu uczelniach na wydziałach prawa działają jednostki naukowe (katedry lub zakłady) specjalizujące się w prawie medycznym, na kilku uczelniach istnieje również możliwość kształcenia podyplomowego w tej dziedzinie. Personel medyczny, jak i prawnicy mają możliwość uczestniczenia w coraz liczniejszych szkoleniach i konferencjach z prawa medycznego.

Rozwój prawa medycznego możliwy jest dzięki zmianie, jaka nastąpiła w ostatnich dziesięcioleciach w działaniach medycznych i relacjach lekarz–pacjent. Współczesna medycyna nie jest jak kiedyś zorientowana na chorobę (krankheitsorientiert), ale na pacjenta (patientenorientiert)12. Obecnie leczy się nie chorobę, ale chorego oraz lekarz ma do czynienia nie z chorym organem, ale z chorym pacjentem. Takie podejście należy już do medycznych standardów. Model paternalistyczny, który przez wieki funkcjonował w medycynie, polegał na tym, że w relacji lekarz – specjalista pacjent podmiotem dominującym był lekarz, miał on wszelkie kompetencje odnośnie do podejmowania istotnych decyzji dotyczących zdrowia i życia pacjenta. Obecnie w relacjach tych dominuje model partnerski, funkcjonujący na zasadzie pełnej autonomii pacjenta. Lekarz jest profesjonalnym partnerem pacjenta, który po jego zbadaniu ma obowiązek poinformowania go o stanie zdrowia. Dziś decyzja o dalszym leczeniu należy do pacjenta, a nie do lekarza. Pacjent ma prawo sam o sobie decydować.

Prawo medyczne powinno określać dość szczegółowo:

1) przesłanki dopuszczalności wykonywania przez określone osoby profesjonalnego udzielania świadczeń zdrowotnych;

2) granice i kompetencje samorządów zawodowych;

3) formy, w jakich mogą być wykonywane zawody lekarza, pielęgniarki i zakres wykonywania tych zawodów;

4) wykonywanie zabiegów (np. eksperyment, klonowanie, zabiegi kosmetyczne, transplantacja, aborcja);

5) przymus w leczeniu, zwłaszcza w leczeniu psychiatrycznym, chorób zakaźnych, uzależnień;

6) finansowanie i odpłatność świadczeń zdrowotnych;

7) odpowiedzialność zawodową.

Odpowiedzialność cywilna, karna, pracownicza nie należą do dziedziny prawa medycznego sensu stricto, lecz odpowiednio do prawa cywilnego, karnego i pracy.

1 L. Kubicki, Prawo medyczne – próba ustalenia zakresu, Pr. i Med. 2000, Nr 5, s. 19–26.

2 M. Mikos, S. Poździoch, Polskie Towarzystwo Prawa Medycznego, Alma Mater 2008, Nr 101, s. 76–78.

3 We Francji jednym z wcześniejszych opracowań była książka R. Savatier, Traite de droit medical (Zarys prawa medycznego), Paris 1956.

4 L. Wachholz, J. Olbrycht, Medycyna kryminalna, Warszawa–Kraków–Lublin–Łódź–Paryż–Poznań–Wilno–Zakopane 1924; L. Wachholz, Medycyna sądowa, Warszawa 1933.

5 A. Bloch, Prawo lekarskie. Komentarz, Kraków 1936.

6 T. Cyprian, P. Asłanowicz, Karna i cywilna odpowiedzialność lekarza. Zbiór zagadnień prawnych, Kraków 1949.

7 M. Sośniak, Cywilna odpowiedzialność lekarza, Warszawa 1968.

8 J. Sawicki, Błąd sztuki przy zabiegu leczniczym w prawie karnym, doktrynie i orzecznictwie, Warszawa 1965; tenże, Przymus leczenia i eksperyment lekarski w świetle prawa, Warszawa 1964; tenże, Przymus leczenia, eksperyment, udzielanie pomocy i przeszczep w świetle prawa, Warszawa 1966.

9 A. Zoll, Odpowiedzialność karna lekarza za niepowodzenie w leczeniu, Warszawa 1988.

10 M. Nesterowicz, Prawo medyczne, Toruń 2013.

11 M. Safjan, Prawo i medycyna. Ochrona praw jednostki a dylematy współczesnej medycyny, Warszawa 1998.

12 Zob. E. Schockenhoff, Zur Lüge verdammt? Politik, Medien, Medizin, Justiz, Wissenschaft und die Ethik der Wahrheit, Freiburg–Basel–Wien 2000, s. 451; Autonomia pacjenta versus autonomia lekarza. Dylematy moralne w kontekście roszczeń pacjenta w sytuacji zagrożenia życia. Materiały z Konferencji Naukowo-Szkoleniowej „Medycyna – nauką czy miejscem spełniania życzeń pacjenta”, Warszawa 17–18.4.2008 r., http://www.prawoimedycyna.pl (dostęp: 19.5.2016 r.).