Joby Warrick

Czarne flagi

Geneza Państwa Islamskiego

Przełożył Tomasz S. Gałązka

Tytuł oryginału: Black Flags. The Rise of ISIS

Copyright © 2015 by Joby Warrick

This translation published by arrangement with Doubleday, an imprint of The Knopf Doubleday Group, a division of Penguin Random House LLC.

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXVII

Copyright © for the Polish translation by Tomasz S. Gałązka, MMXVII

Wydanie I

Warszawa MMXVII

Dla Maryanne
Z miłością i wdzięcznością

Prowadzę ludzi, którzy śmierci pożądają tak gorąco, jak wy pożądacie życia

Chalid Ibn al-Walid (muzułmański wódz z VII w. n.e., towarzysz Mahometa)

Od autora

Nazwiska kilku obecnych i byłych funkcjonariuszy służb bezpieczeństwa Jordanii, z którymi przeprowadzono wywiady do tej książki, ze względu na obawy o ich bezpieczeństwo zostały za obopólną zgodą zmienione. Występują oni pod nieformalnymi arabskimi pseudonimami kunja, nie zaś pod tradycyjnymi nazwiskami.

Lista postaci pierwszoplanowych

Az-Zarkawi i jego rówieśnicy

Abu Muhammad al-Makdisi (właściwe nazwisko Aasim Muhammad Tahir al-Barkawi), Palestyńczyk z Jordanii, duchowny i pisarz, niegdyś kolega Az-Zarkawiego z celi i jego ówczesny mentor

Abu Musab az-Zarkawi (właściwe nazwisko Ahmad Fadil al-Chalajla), terrorysta z Jordanii, założyciel Al-Kaidy w Iraku

Abu al-Ghadija, iracki dentysta, bliski współpracownik Az-Zarkawiego i jego szef ds. zaopatrzenia

Ajman az-Zawahiri, Egipcjanin, chirurg z wykształcenia, niegdyś zastępca Osamy Ibn Ladina, a po jego śmierci w 2011 roku przywódca „głównej” odnogi Al-Kaidy

Osama Ibn Ladin, założyciel Al-Kaidy

Państwo Islamskie w Iraku i jego kolejne wcielenia

Abu Umar al-Baghdadi (właściwe nazwisko Hamid Dawud Muhammad Chalil al-Zawi), były członek irackiej partii Al-Bas Saddama Husajna, przywódca Państwa Islamskiego w Iraku w latach 2006–2010

Abu Ajjub al-Masri (właściwe nazwisko Abu Hamza al-Muhadżir), egipski specjalista od materiałów wybuchowych i towarzysz Az-Zarkawiego, który w 2006 roku stał się drugim pod względem rangi dowódcą Państwa Islamskiego w Iraku; zabity podczas nalotu w 2010 roku

Abu Bakr al-Baghdadi (właściwe nazwisko Ibrahim Awad al-Badri), muzułmański duchowny i doradca religijny Państwa Islamskiego w Iraku; w 2010 roku wszedł do kół przywódczych ISIS, w 2014 roku ogłosił się kalifem Państwa Islamskiego w Iraku

Abu Wahib (właściwe nazwisko Szakir Wahib al-Dulaimi), brutalny i mający obsesję na punkcie mediów dowódca ISIS w irackiej prowincji Al-Anbar; zasłynął jako zabójca szyickich kierowców ciężarówek i innych cywilów

Hadżi Bakr (właściwe nazwisko Samir al-Chlifawi), zastępca Abu Bakra al-Baghdadiego i przewodniczący rady wojskowej ISIS; zabity w 2014 roku

W Jordanii

Król Abd Allah II, czwarty władca Haszymidzkiego Królestwa Jordanii

Abu Hajsam, wyższy rangą funkcjonariusz w wydziale walki z terroryzmem, Zarząd Generalny Wywiadu (ZGW)

Abu Mutaz, oficer operacyjny ZGW, później kierownik, specjalista od werbowania informatorów wśród islamistów

Ali Burzak, funkcjonariusz ZGW, specjalista od przesłuchań nazywany „Czerwonym Diabłem”

Laurence Foley, urzędnik średniego szczebla w ambasadzie amerykańskiej w Ammanie

Salim Ibn Suwajd, podkomendny Az-Zarkawiego, który zaplanował zabójstwo Foleya

Azmi al-Dżajjusi, Jordańczyk pochodzenia palestyńskiego, wyszkolony w afgańskim obozie Az-Zarkawiego w Heracie; planował zdetonowanie w Ammanie „brudnej” bomby chemicznej

Sajjida ar-Riszawi, uczestniczka ataków terrorystycznych na hotele w Ammanie w 2005 roku

W Iraku

Saddam Husajn, prezydent Iraku w latach 1979–2003

Charles „Sam” Faddis, agent CIA w Iraku przed inwazją w 2003 roku, zalecał wyprzedzający atak na obóz Az-Zarkawiego

Nada Bakos, oficer CIA i główna osoba odpowiedzialna za tropienie Az-Zarkawiego

Zajdan al-Dżabburi, sunnicki przywódca plemienny z Ar-Ramadi w Iraku

Generał Stanley McChrystal, stał na czele Połączonego Dowództwa Sił Specjalnych, kierującego polowaniem na Az-Zarkawiego w Iraku

Zaid al-Karbuli, opłacany przez Al-Kaidę iracki urzędnik celny

Nuri al-Maliki, szyicki premier Iraku w latach 2006–2014

W Syrii

Baszszar al-Asad, prezydent Syrii

Robert Ford, ambasador Stanów Zjednoczonych w Syrii w latach 2010–2014

Mu’az Mustafa, dyrektor Syrian Emergency Task Force (Grupy Operacyjnej Syryjski Kataklizm), organizacji pozarządowej mającej siedzibę w USA, która informowała o pogarszającej się sytuacji w Syrii

Abu Muhammad al-Dżaulani, przywódca Dżabhat an-Nusra (Frontu an-Nusra), syryjskiego odgałęzienia Państwa Islamskiego w Iraku, powstałego pod koniec 2011 roku

Kofi Annan, sekretarz generalny ONZ w latach 1997–2006, który próbował wynegocjować porozumienie pokojowe w Syrii

W Waszyngtonie

Dick Cheney, wiceprezydent w administracji George’a W. Busha (2001–2009), zwolennik teorii o związkach Al-Kaidy i reżimu Saddama Husajna, będącej jednym z argumentów za rozpoczęciem inwazji na Irak w 2003 roku

Hillary Clinton, w latach 2009–2013 sekretarz stanu w administracji Baracka Obamy

Michael V. Hayden, w latach 1999–2005 szef Narodowej Agencji Bezpieczeństwa (NSA) i pierwszy zastępca dyrektora Wywiadu Narodowego podczas kampanii wymierzonej w Az-Zarkawiego; dyrektor CIA w latach 2006–2009

Frederic C. Hof, specjalny doradca Departamentu Stanu ds. Bliskiego Wschodu i Syrii w latach 2009–2012

Senator John McCain, jeden z najważniejszych polityków republikańskich ostatnich lat, kandydat na prezydenta w 2008 roku, od 2015 roku przewodniczący senackiej Komisji Sił Zbrojnych

Leon Panetta, dyrektor CIA w latach 2009–2011, sekretarz obrony w latach 2011–2013

Robert Richer, były szef placówki CIA w Jordanii, później szef Wydziału Bliskowschodniego w agencji i zastępca dyrektora CIA ds. operacyjnych

George Tenet, dyrektor CIA w latach 1996–2004

Prolog

Amman, Jordania, 3 lutego 2015 roku

Nakaz egzekucji Sajjidy ar-Riszawi dotarł do głównego więzienia kobiecego w stolicy tuż po zapadnięciu zmroku. Polecenie wydał osobiście król Abd Allah II, będący wówczas z oficjalną wizytą w Waszyngtonie. Któryś z urzędników przekazał wiadomość do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, a stamtąd trafiła ona do wydziału więziennictwa, gdzie spowodowała poruszenie. Praworządne egzekucje to złożone przedsięwzięcia, wymagające powzięcia szeregu kroków, jednak wola królewska była jednoznaczna: skazana miała stanąć na szafocie przed następnym wschodem słońca.

Naczelnik więzienia szybkim krokiem ruszył do celi, w której Ar-Riszawi siedziała od niemal dziesięciolecia i którą sama zamieniła w coś w rodzaju izolatki. Mająca obecnie już czterdzieści pięć lat osadzona, która dawno przestała być szczupła, większość czasu spędzała na oglądaniu telewizji lub lekturze popularnego wydania Koranu. Z nikim się nie widywała, a wszelkie przemyślenia kryła pod przetłuszczonym więziennym hidżabem, którego nigdy nie zdejmowała. Nie brakowało jej inteligencji, ale wydawała się wiecznie oderwana od wszystkiego, co działo się wokół. Gdy już wydano na nią wyrok śmierci i upływały kolejne miesiące czekania na egzekucję, podczas których z rzadka odwiedzał ją jej adwokat z urzędu, zawsze zadawała mu pytanie: „Kiedy wracam do domu?”¹. W końcu i te odwiedziny ustały.

Teraz zaś, kiedy naczelnik więzienia poprosił ją, by usiadła, i wyjaśnił, że rankiem umrze, skinęła głową, godząc się z losem, ale nic nie powiedziała. Jeśli potem płakała, modliła się czy przeklinała, to nikt w więzieniu tego nie usłyszał².

Nikogo też nie zdziwiło, że była gotowa na śmierć. W 2006 roku sędzia skazał Ar-Riszawi na powieszenie za rolę, jaką odegrała w najstraszliwszym zamachu terrorystycznym, do jakiego doszło w Jordanii – trzech równoczesnych atakach bombowych na hotele, w których zginęło sześćdziesiąt osób, a największą grupę ofiar stanowili goście weselni. Ona była tą szahidką, która przeżyła – osobliwą kobietą o grubych brwiach, zmuszaną do niezgrabnego pozowania telewizyjnym kamerzystom i demonstrowania kamizelki z materiałami wybuchowymi, której zapalnik zawiódł. Kiedyś wszyscy w Ammanie znali historię tej trzydziestopięcioletniej panny z Iraku, która zgodziła się wyjść za mąż za nieznajomego sobie człowieka, żeby stworzyć małżeństwo samobójców. Po zamachu wpadła w panikę – uciekła, błąkała się taksówką po północnych przedmieściach stolicy i nie zważając na swoje zbryzgane krwią ubranie i buty, dopytywała się przechodniów o drogę.

Od tamtego czasu minęło niemal dziesięć lat. Hotele odbudowano, nadano im nowe nazwy, a Ar-Riszawi zniknęła w otchłani jordańskiego systemu penitencjarnego. W więzieniu kobiecym Al-Dżuwajda otaczał ją nieco już przygasły rozgłos, była niczym cenny eksponat muzealny, którego jednak nikt już nie chce oglądać. Niektórzy starsi pracownicy państwowej policji bezpieczeństwa nazywali ją „kobietą Az-Zarkawiego”, nawiązując kpiąco do osławionego jordańskiego terrorysty, Abu Musaba az-Zarkawiego, który zlecił przeprowadzenie zamachów na hotele. Młodsi prawie zupełnie o niej zapomnieli.

I nagle, w ciągu miesiąca, wszystko się odmieniło. Jak się okazało, dawni podwładni Az-Zarkawiego wcale nie zapomnieli o Ar-Riszawi. Terroryści w ciągu lat zmienili szyld – teraz w Jordanii znano ich pod arabskim skrótem DA’ISZ, a w świecie pod angielskim skrótem ISIS, od Islamic State in Iraq and Syria, czyli Państwo Islamskie w Iraku i Syrii. W styczniu 2015 roku ISIS zażądało uwolnienia Ar-Riszawi, stało się to w chwili, kiedy Jordanią targał najpoważniejszy od wielu lat kryzys wewnętrzny. Odrzutowiec jordańskich sił powietrznych roztrzaskał się w Syrii, a jego młody pilot został schwytany przez bojowników ISIS. Ugrupowanie opublikowało zdjęcia przerażonego, niemal nagiego lotnika i szalejących z radości dżihadystów – niektórzy z nich byli wręcz gotowi wyściskać pilota, widząc w nim wielki dar zrzucony im z nieba przez Boga.

W Ammanie król, jego doradcy i szefowie służb bezpieczeństwa szykowali się na jeszcze gorsze wieści. Obawiali się, że pilot zostanie publicznie ścięty przez bojowników ISIS albo w najlepszym wypadku terroryści zażądają za jego uwolnienie straszliwej ceny.

ISIS powiadomiło o swojej decyzji w niezwykle drastyczny sposób – niespełna tydzień po katastrofie odrzutowca w domu schwytanego pilota zadzwonił telefon. Dzwoniący z komórki lotnika³ i mówiący z irackim akcentem nieznajomy mężczyzna przedstawił wyjątkowe żądanie bojowników:

– Chcemy naszą siostrę Sajjidę.

Żądanie to powtarzało się, obok kilku innych przedstawianych w nieustannie zmieniających formę i przeważnie jednostronnych negocjacjach. Wszystkie postulaty przesyłano dalej, do głównej siedziby Muchabaratu, jordańskiego wywiadu, gdzie lądowały na biurku brygadiera Abu Hajsama, postawnego czterdziestosiedmiolatka kierującego wydziałem walki z terroryzmem. Nawet w tej słynącej z brutalności agencji wyróżniał się on posturą ulicznego zawadiaki i twardym jak stal charakterem. Od lat wojował z Al-Kaidą oraz ISIS i jej kolejnymi wcieleniami, zasłynął tym, że podczas przesłuchań złamał niejednego z najwyżej postawionych ludzi tego ugrupowania. Sam Az-Zarkawi kilka razy trafił do pokoju przesłuchań Abu Hajsama, podobnie zresztą jak Sajjida Ar-Riszawi, kobieta, której uwolnienia domagało się teraz ISIS.

Poza granicami Jordanii żądanie to wydawało się bezsensowne. Ar-Riszawi nie przedstawiała żadnej wartości – ani jako bojowniczka czy przywódczyni, ani jako symbol. Uczestniczyła tylko w jednym zamachu terrorystycznym, który zresztą spaprała, nie była też żadną „kobietą Az-Zarkawiego”, nigdy nawet nie spotkała człowieka, który nakazał przeprowadzenie ataku. Gdyby ISIS nie zażądało jej uwolnienia, zapewne po cichu dożyłaby w więzieniu końca swoich dni, bo egzekucja byłaby wiecznie odraczana z braku istotnego powodu, by ją wykonać.

Jednak dla Abu Hajsama intencje terrorystów były całkowicie czytelne – przypominając o Ar-Riszawi, sięgali do początków swojej formacji, do czasów jeszcze przed powstaniem ISIS, przed wojną domową w Syrii, przed załamaniem się sytuacji w Iraku po obaleniu przez Amerykanów Saddama Husajna, czyli do wydarzeń, które przyczyniły się do powstania Państwa Islamskiego. Ba, nawet do czasów, kiedy świat nie słyszał jeszcze o terroryście nazwiskiem Az-Zarkawi. Agenci Muchabaratu usiłowali nie dopuścić do tego, by ekstremiści przejęli kontrolowany przez siebie obszar, ale przez własne błędy, a częściej wskutek błędnych rachub innych, nie udało im się to. Teraz dżihadyści Az-Zarkawiego ogłosili się samozwańczym państwem, którego roszczenia terytorialne dotyczyły też Jordanii, a Ar-Riszawi, nieudana szahidka, była na liście starych rachunków, które ISIS zamierzało wyrównać.

Żądając jej uwolnienia, ISIS przywoływało wspomnienie jednej z najstraszliwszych nocy w dziejach Jordanii, tragedię nie do zapomnienia dla ludzi z pokolenia Abu Hajsama, będących wówczas kapitanami wywiadu, śledczymi, szeregowymi policjantami; od tamtego czasu wielu z nich doszło w Muchabaracie do najwyższych stanowisk. Az-Zarkawi ugodził wtedy Jordanię w samo serce, a teraz bojownicy ISIS mający w ręku jordańskiego lotnika zamierzali uczynić to ponownie.

Abu Hajsam zapamiętał każdy szczegół zbrodni, za którą Ar-Riszawi została osądzona i skazana na powieszenie⁴. Pamiętał, jak się czuł tamtej nocy, pamiętał zapach krwi i dymu, jęki rannych. Najczęściej wspominał dwie dziewczynki.

Były to kuzynki z Ammanu, dziewięcio- i czternastolatka, o imionach Lina i Riham, które były na przyjęciu weselnym. Obie ubrano na biało, miały śliczne, drobne i blade twarzyczki, które wydawały się zupełnie spokojne. „Wyglądają jak aniołki” – pomyślał sobie wówczas.

Wciąż miały na sobie niemal identyczne koronkowe sukienki, które na wesele kupili im rodzice, i eleganckie buty do tańca. Jakimś cudem od szyi do czubka głowy żadna nie została nawet draśnięta. Gdy w tych pierwszych chaotycznych chwilach w szpitalu Abu Hajsam ujrzał je ułożone obok siebie na desce, pomyślał, że śpią. Może były ranne i nieprzytomne po narkozie? „Proszę, niech śpią” – modlił się.

A potem ujrzał ich straszliwe rany od odłamków. W chwili wybuchu dziewczęta na pewno stały i, tak jak wszyscy inni, krzyczały i klaskały, czekając na wejście młodej pary do sali balowej hotelu Radisson, rozświetlonego w ten chłodny listopadowy wieczór niczym cyrk na pustyni. Wyszczerzeni, wbici w wypożyczone fraki ojcowie młodych zajęli już miejsca na podeście, a dudnienie bębnów i dźwięk aerofonów arabskiej orkiestry zlały się w ryk tak donośny, że pracownicy recepcji musieli go przekrzykiwać. W tym momencie entuzjazm sięgnął szczytu, więc pewnie nikt nie zauważył dwóch postaci w ciemnych płaszczach, które przecisnęły się przez drzwi i wślizgnęły między rzędy wiwatujących weselników.

Najpierw był oślepiający rozbłysk, a potem zdawało się, że wszystko się wali: sufit, ściany, podłoga. Fala uderzeniowa wyrzuciła gości na górnych piętrach hotelu z ich łóżek, wyrwała grube szklane drzwi holu. Huk, po nim cisza i zaraz potem krzyki.

Choć wybuchła tylko jedna z bomb, to i tak zdemolowała salę balową. Setki stalowych kulek od łożysk, starannie i gęsto upakowane wokół rdzenia bomby, przeorały dekoracje, tace z jedzeniem, tapicerkę mebli, roztrzaskały drewniane stoły, rozniosły marmurowe okładziny. Siekły wieczorowe suknie i eleganckie torebki pań, marynarki i wykrochmalone koszule panów, a także białe, falbaniaste sukieneczki, jakie na przyjęcia zakładają małe dziewczynki.

Owej środy na początku listopada 2005 roku Abu Hajsam, podówczas kapitan, kończył właśnie kolejny długi dzień pracy. Dochodziła dziewiąta wieczorem, kiedy otrzymał pierwszą wiadomość o jakimś wybuchu w hotelu Grand Hyatt na drugim końcu miasta. Najpierw podejrzewano, że mogła eksplodować butla z gazem, zaraz jednak nadeszły meldunki o drugim wybuchu, w hotelu Days Inn, i jeszcze jednym – podobno najstraszliwszym – w Radissonie. Abu Hajsam dobrze znał ten ostatni budynek. Był to jeden z punktów orientacyjnych Ammanu, olśniewający jak na jordańskie warunki. Stał na wzgórzu, więc był dobrze widoczny z większej części miasta, w tym także z oddalonego o jakieś trzy kilometry gmachu, w którym pracował.

Pomknął do hotelu, przedarł się do wnętrza, przepychając się między ratownikami i zanoszącymi się płaczem ludźmi, którzy przeżyli. Zwłoki wywożono na hotelowych wózkach bagażowych i układano na podjeździe. W spowitej dymem i oświetlonej lampami awaryjnymi sali balowej ujrzał więcej ciał. Niektóre rozciągnięte w przypadkowych pozach, jakby cisnął nimi jakiś olbrzym. Innym brakowało pourywanych kończyn. Na strzaskanym podeście dostrzegł dwa skręcone ciała we frakach – byli to ojcowie pana i panny młodej, znajdowali się w pobliżu zamachowca i zginęli na miejscu.

Abu Hajsam zorganizował ekipy śledcze, które przez całą noc pracowały na miejscu zamachów, zbierając wszelkie pozostałości ładunków wybuchowych i strzępy ciał trójki zamachowców. Dopiero potem, w szpitalu, kiedy w prowizorycznej kostnicy stał nad drewnianym blatem, obezwładniły go koszmarne widoki tamtego wieczora – zmasakrowane ciała, dziesiątki rannych. Smród krwi i dymu. No i te dziewczynki, Lina i Riham, leżące nieruchomo w porozrywanych siekańcami sukienkach. Abu Hajsam, kochający ojciec, miał córeczki w ich wieku.

– Jak to możliwe, żeby ktoś o ludzkim sercu zrobił coś takiego? – zapytał na głos.

Dwa dni później pojawiła się wiadomość, że jeden z zamachowców, kobieta, przeżył i zbiegł z miejsca tragedii. Już następnego dnia Sajjida ar-Riszawi siedziała przed Abu Hajsamem.

Na pewno coś wiedziała, wszak była zaangażowana w tę tak istotną i dobrze zaplanowaną operację. Jaki był następny cel terrorystów? Jakie mieli plany, które realizowali być może właśnie w tej chwili?

– Nie wiem, nie wiem – tyle tylko potrafiła cicho wymamrotać, a i to nie zawsze. Powtarzała te słowa powoli, jakby odurzona.

Abu Hajsam błagał i groził, odwoływał się do jej sumienia, do religii, wzywał Boga. Mijały godziny i obawiał się, że są to godziny niesłychanie cenne. W pewnym momencie wrzasnął:

– Ależ ty masz wyprany mózg! Czemu kryjesz tych, którzy cię do tego nakłonili?!

Nie udzieliła żadnych użytecznych informacji, ani wtedy, ani później, po procesie i wyroku. Wówczas jednak Abu Hajsam wiedział już, kto stał za tymi zamachami, wszyscy w Muchabaracie znali jego tożsamość, jeszcze zanim pojawiło się nagranie, w którym główny winowajca chełpił się atakami i brał za nie odpowiedzialność. Wszystko wskazywało na Az-Zarkawiego: koordynacja ataków następujących jeden po drugim w ciągu dziesięciu minut; wykorzystanie zamachowców samobójców zaopatrzonych w ładunki składające się z heksogenu tak czystego, jakby pochodził z dostaw dla wojska, oraz zastosowanie wielkiej ilości luźnych kawałków metalu, aby spowodować jak największą jatkę. A już najbardziej wymowny był sam dobór celów – zwykłe hotele, gdzie w każdy wieczór wystrojona ammańska klasa średnia tłoczyła się w wynajętych salach, by świętować czyjś ślub czy rocznicę. Żaden generał ani funkcjonariusz wywiadu nie pojawiłby się raczej w holu Radissona o dziewiątej wieczorem w dzień powszedni, zawsze natomiast przebywały tam dziesiątki Jordańczyków desperacko kultywujących rytuały normalnego życia w kraju sąsiadującym ze strefą walk.

Cechy te, podobnie jak głos z nagrania, bezsprzecznie można było przypisać Az-Zarkawiemu, człowiekowi, którego pracownicy Muchabaratu znali aż za dobrze. Kiedy doszło do tych zamachów, kierował wyjątkowo groźną siatką terrorystyczną, znaną jako Al-Kaida w Iraku. Jednak Jordańczycy znali go jeszcze z czasów, kiedy był zwykłym opryszkiem, który rzucił naukę w liceum i słynął z zamiłowania do bijatyk oraz ostrego picia. Obserwowali go, kiedy pod koniec lat osiemdziesiątych powędrował do Afganistanu, by walczyć z komunistami, a potem wrócił stamtąd jako zahartowany w boju fanatyk religijny. Po pierwszej próbie zamachu terrorystycznego trafił do jednego z najcięższych więzień Jordanii, z którego wyszedł jeszcze twardszy, i na dodatek miał się okazać wybitnym przywódcą.

Po wyjściu Az-Zarkawiego na wolność wśród ludzi usiłujących go nakłonić do zmiany poglądów znalazł się także Abu Hajsam. Był ostatnim oficerem wywiadu, który się z nim spotkał w 1999 roku, nim pozwolono mu na zawsze opuścić kraj. Znów udał się do Afganistanu, gdzie – jak przypuszczali Jordańczycy – nic już nie zdoła wskórać, co najwyżej czeka tam na niego płytki grób.

Tymczasem nastąpił najbardziej nieprawdopodobny splot okoliczności – zamachy z 11 września, po których Amerykanie wylądowali w Afganistanie, by rozprawić się z terrorystami z Al-Kaidy i goszczącymi ich talibami. Poza służbami wywiadowczymi mało kto słyszał wtedy o Az-Zarkawim i to dopiero Waszyngton uczynił zeń supergwiazdę wśród terrorystów, oznajmiając światu w 2003 roku, że to właśnie ten zagadkowy Jordańczyk stanowił ogniwo łączące dyktaturę Saddama z organizatorami zamachów z 11 września 2001 roku. Nie była to prawda, ale kiedy 20 marca 2003 roku Amerykanie zaatakowali Irak, ów wylansowany przez nich samych i hojnie też sponsorowany terrorysta zyskał swoje pole walki, sprawę, której mógł się oddać, a wkrótce także tysiące ludzi gotowych pójść za nim. Na przestrzeni trzech burzliwych lat organizował kolejne fale barbarzyńskich ataków na szyickich cywilów w ich meczetach, szkołach i na bazarach, z rozmysłem pchając Irak na skraj religijnej wojny domowej. Wprowadził nową, przerażającą metodę terroru, polegającą na odcinaniu zakładnikom głów, filmowaniu egzekucji i rozsyłaniu straszliwych ujęć w świat za pomocą internetu. Po drodze brutalnie zaatakował też ojczystą Jordanię i walnie przyczynił się do tego, że amerykański blitzkrieg w Iraku przerodził się w najkosztowniejszą kampanię, jaką Stanom Zjednoczonym przyszło stoczyć od czasu wojny wietnamskiej.

Jego najbardziej znaczące dokonanie dostrzeżono jednak dopiero po latach. Choć są tacy, którzy uważają jego ruch za pochodną Al-Kaidy, to jednak Az-Zarkawi nie szedł w niczyje ślady. Jego wariant dżihadyzmu był niesłychanie brutalny i całkowicie oryginalny. Jeśli Osama Ibn Ladin pragnął stopniowo uwalniać państwa muzułmańskie od kalających je wpływów Zachodu, tak by w końcu mogły połączyć się w jedną teokrację muzułmańską, to Az-Zarkawi uparł się, że utworzy swój kalifat natychmiast. Postanowił zaprowadzić królestwo Boże na ziemi, stosując niewiarygodnie barbarzyńskie metody i uważając przy tym – skądinąd słusznie – że skrajna przemoc przyciągnie pod jego sztandary najbardziej zatwardziałych dżihadystów, a wszystkich innych zatrwoży tak, że mu ulegną. Jego strategia wstrząsnęła całym regionem w stopniu, jakiego Al-Kaida nigdy nie zdołała osiągnąć.

Jednak przerażające metody Az-Zarkawiego podsycały też opór jego przeciwników. Po zamachach na hotele Abu Hajsamowi i innym funkcjonariuszom Muchabaratu przyświecał jeden prosty cel: wyeliminować człowieka, który wydał rozkaz ich przeprowadzenia. A gdy odnieśli sukces i w 2006 roku przekazali Stanom Zjednoczonym dane wywiadowcze, dzięki którym odnaleziono kryjówkę Az-Zarkawiego, wydawało się, że to już kres i jego, i całej organizacji. Tymczasem ludzie Az-Zarkawiego wycofali się tylko, gromadząc po cichu siły w ogarniętych bezprawiem prowincjach Syrii, by w 2013 roku wrócić do gry, już nie jako grupa terrorystyczna, lecz armia.

Tym razem zmęczona wojną Ameryka odmówiła przyjścia z pomocą, gdy nie było jeszcze za późno. Nikt nie wsparł poważniejszymi dostawami sprzętu umiarkowanych bojowników usiłujących nie dopuścić do tego, by ISIS zdobyło dla siebie bezpieczne zaplecze, nikt nie przeprowadzał nalotów na dowódców i szlaki zaopatrzeniowe Państwa Islamskiego. W ciągu dekady regionowi dwa razy groziło zalanie przez fale dżihadystów, jednak, zdaniem Jordańczyków, w obu przypadkach interwencje Amerykanów przypominały wybijanie kolejnych dziur w burtach szalupy ratunkowej.

Następcy Az-Zarkawiego występowali pod różnymi nazwami, zanim zdecydowali się na ISIS czy też po prostu Państwo Islamskie. Wciąż jednak mówili o nim „szejk mudżahedinów”, bo miał odwagę wierzyć, iż na nowo wytyczy granice na Bliskim Wschodzie. I tak jak Az-Zarkawi, wierzyli, że ich podboje na tym się nie skończą.

W hadisach, czyli przekazach o czynach i słowach Proroka, Az-Zarkawi widział przepowiednie dotyczące swojego losu. On i jego ludzie byli żołnierzami w czerni, o których dawni mędrcy pisali: „Ze wschodu nadejdą czarne sztandary, niesione przez mężów potężnych, o długich włosach i brodach, którzy za nazwiska przybiorą sobie nazwy ich rodzinnych miast”⁵. Owi zdobywcy nie poprzestaną na odzyskaniu dawnych ziem islamu. Staną się też zarzewiem ostatecznego, apokaliptycznego boju, który zakończy się unicestwieniem wielkich armii Zachodu w północnej Syrii.

„Tu, w Iraku, skrzesaliśmy iskrę, której żar będzie rósł, aż spopieli wojska krzyżowców w Dabiku – głosił Az-Zarkawi”⁶.

Funkcjonariusze Muchabaratu nasłuchali się już takich tekstów Az-Zarkawiego, kiedy mieli go pod kluczem. Teraz te śmiałe zapowiedzi rozpowszechniali jego następcy, którzy urośli w siłę – było ich 30 tysięcy, stali tuż za jordańską granicą i żądali oddania swojej siostrzycy Sajjidy.

Gra na wymianę jeńców znalazła swój raptowny koniec 3 lutego 2015 roku, dzień przed rozpoczęciem przez króla Jordanii oficjalnej wizyty w Waszyngtonie. Dla Abd Allaha II był to ostatni etap wielu męczących podróży, podczas których wciąż powtarzał te same prośby o wsparcie. Jego niewielki kraj uginał się pod dwoma ciężarami: ogromną falą uciekinierów z Syrii – w owym czasie liczba uchodźców sięgnęła już 600 tysięcy – i kosztami udziału we wspólnej kampanii wojskowej państw zachodnich i arabskich przeciwko ISIS. Przebieg wizyty nie okazał się zbyt pomyślny – członkowie Kongresu składali wyrazy współczucia, ale niewiele więcej mieli do zaoferowania, natomiast urzędnicy Białego Domu klepali standardowe obietnice wsparcia możliwości obronnych Jordanii i jej kulejącej gospodarki, ale bynajmniej nie zanosiło się na taką pomoc, jakiej rozpaczliwie potrzebował Abd Allah.

Rozczarowanie monarchy już dawno przemieniło się w urazę⁷. Podczas poprzednich wizyt prezydent Obama odrzucał prośby o dozbrojenie Jordanii w kierowane laserowo bomby i inny supernowoczesny sprzęt zdolny niszczyć czołgi i ciężarówki ISIS. Tym razem nie było nawet gwarancji, że dojdzie do spotkania obu przywódców.

Abd Allah był właśnie w Kapitolu i przedstawiał swoje potrzeby senatorowi Johnowi McCainowi z Partii Republikańskiej, przewodniczącemu senackiej Komisji Sił Zbrojnych, kiedy otrzymał znak od jednego z przybocznych ze swojej świty. Wyszedł na korytarz i na ekraniku smartfonu zobaczył ostatnie słowo ISIS w kwestii proponowanej wymiany jeńców – przed obiektywami kamer zamaskowani dżihadyści zaprowadzili młodego jordańskiego lotnika do polanej benzyną małej metalowej klatki. Potem rozniecili płomień i patrzyli, jak pilot płonie żywcem.

Nim Abd Allah powrócił do McCaina, asystenci senatora także obejrzeli to nagranie. Monarcha panował nad sobą, McCain widział jednak, że był do głębi wstrząśnięty.

– Czy możemy coś jeszcze dla was zrobić? – spytał senator.

– Nie dostaję od was żadnego wsparcia! – wypalił w końcu Abd Allah. – Wciąż otrzymuję tylko bomby niekierowane, a zresztą i te dostawy ustały. Tymczasem my wykonujemy trzy razy więcej misji lotniczych niż wszystkie inne państwa koalicji razem wzięte, nie licząc Stanów Zjednoczonych⁸.

Król kontynuował zaplanowane rozmowy, postanowił jednak, że zaraz po ich zakończeniu wraca do Jordanii. Ustalał już godzinę odlotu, gdy otrzymał telefon z Białego Domu z propozycją piętnastominutowego spotkania z prezydentem. Zgodził się.

W Gabinecie Owalnym Obama przekazał kondolencje dla rodziny lotnika i podziękował też królowi za wkład Jordanii w działania zbrojne przeciwko ISIS. Zapewnił, że amerykańskie władze robią wszystko, by wspierać Jordanię.

– Bynajmniej, panie prezydencie – odparł stanowczo Abd Allah i wyrecytował listę potrzebnej mu broni i zaopatrzenia. Następnie, według słów obecnego przy rozmowie urzędnika, monarcha oświadczył, że „bomb zostało mu na trzy dni, że po powrocie do domu rusza na wojnę i użyje wszystkich bomb, jakie ma, aż będzie po nich”.

Przed powrotem musiał zająć się jeszcze jedną sprawą – zadzwonił z lotniska do swoich przybocznych w Ammanie, by uruchomić procedurę wykonania dwóch wyroków śmierci. W celach śmierci na egzekucję czekało dwoje więźniów skazanych za udział w morderczych aktach terroryzmu dokonanych z rozkazu Az-Zarkawiego. Jeden był Irakijczykiem i agentem średniego szczebla w irackich strukturach Az-Zarkawiego. Drugą była Sajjida Ar-Riszawi. Oboje mieli zostać straceni bez dalszej zwłoki.

Król spodziewał się, że zachodnie rządy oprotestują egzekucje jako akt pomsty, choć przecież oboje więźniów już dawno uznano za winnych i skazano w normalnych procesach sądowych. Nie zamierzał jednak odstąpić od swojego postanowienia i – jak powiedział swoim asystentom – jeśli o niego chodziło, to i tak zbyt długo odwlekało się spotkanie tych skazańców z katem. Oznajmił również, że w tej sprawie od nikogo nie chce już słyszeć ani słowa.

Król był jeszcze w powietrzu, kiedy o drugiej w nocy czasu ammańskiego do celi Sajjidy Ar-Riszawi przyszli strażnicy, by doprowadzić ją na egzekucję. Skazana odmówiła tradycyjnego ostatniego posiłku oraz rytualnej kąpieli, podczas której muzułmanie oczyszczają ciało, przygotowując się na życie pozagrobowe. Założyła czerwony strój wydawany skazańcom idącym na śmierć oraz, jak zwykle, hidżab, by zakryć twarz i włosy.

Skazaną wyprowadzono na zewnątrz, gdzie czekała już furgonetka z eskortą wojskową, która miała ją zawieźć do największego więzienia w Jordanii, As-Sawaka, położonego na wzgórzu na pustyni, około stu kilometrów na południe od Ammanu. Konwój dotarł tam tuż przed czwartą rano, kiedy przesłonięty lekką mgiełką księżyc w pełni chylił się ku horyzontowi na południowym zachodzie.

Ostatnim, co zobaczyła, nim przewiązano jej oczy, była niewielka komora straceń o białych ścianach z szeregiem niedużych okien oraz kilka znużonych twarzy zwróconych ku niej z miejsc dla świadków ustawionych zaraz pod szafotem. Imam odmawiał modlitwę, kiedy założono jej na szyję stryczek z ciężkim metalowym okiem. Sędzia zapytał jeszcze, czy chciałaby przedstawić jakieś ostatnie życzenia bądź testament. Nie odpowiedziała.

Nie wydała też żadnego słyszalnego dźwięku, gdy otworzyła się zapadnia i poleciała raptownie w dół. Było pięć po piątej rano, niemal półtorej godziny przed wschodem słońca, kiedy więzienny lekarz sprawdził, czy Ar-Riszawi ma jeszcze wyczuwalny puls.

„Kobieta Az-Zarkawiego” nie żyła, a jej stracenie było ostatnim aktem najstraszliwszego zamachu terrorystycznego w dziejach Jordanii. „Dzieci” Az-Zarkawiego nie rezygnowały jednak z realizacji znacznie ambitniejszych planów, które im pozostawił: likwidacji Jordanii i jej władcy, zniesienia granic międzypaństwowych i unicestwienia nowoczesnych państw Bliskiego Wschodu. Dopiero wtedy, gdy nad muzułmańskimi stolicami od Lewantu po Zatokę Perską załopoczą ich czarne flagi, będą mogli przystąpić do ostatniej, apokaliptycznej bitwy z Zachodem.

Część I
Początki Az-Zarkawiego

1

„Cóż to za człowiek, który wydaje rozkazy samym spojrzeniem?”

Dawna forteca Al-Dżafr to okryte najgorszą sławą więzienie w Jordanii, znane od dziesięcioleci jako miejsce, do którego trafiali ludzie kłopotliwi, o których chciano zapomnieć. Leży opodal beduińskiej osady o tej samej nazwie, przy drodze wyznaczającej granicę okolic zamieszkanych przez ludzi, na spalonej słońcem pustyni w południowo-wschodniej części kraju. Za więzieniem teren staje się płaski i tworzy nieckę zaschniętego błota, ciągnącą się aż po horyzont, bez wzniesień, głazów czy choćby źdźbła trawy. Znajdujące się tu niegdyś prastare morze wyparowało w zamierzchłych epokach, została po nim pustka jak po amputowanej kończynie, nieobecność tak nienaturalna, że aż budzi grozę wśród nielicznych podróżnych, którzy zatrzymują się tu, by się temu miejscu lepiej przyjrzeć. David Lean, który w 1962 roku na tych właśnie wyschniętych błotach nakręcił część scen do Lawrence’a z Arabii, napisał: „Panuje tu straszliwa samotność”. Twierdził też, że jest to miejsce „bardziej bezludne niż jakakolwiek pustynia”, jaką do tej pory widział⁹. Montażysta tego filmu Howard Kent opisał Al-Dżafr jeszcze prościej, jako „zapowiedź tego, jak wygląda piekło”¹⁰.

W tym właśnie miejscu armia brytyjska postanowiła wybudować wzbudzające respekt więzienie o murach z piaskowca, z wysokimi wieżami strażniczymi. Mieli tu być osadzani ludzie uznani za zbyt niebezpiecznych, by trzymać ich w zwykłych zakładach karnych. Po latach Jordańczycy zaczęli tu zamykać palestyńskich bojówkarzy i innych groźnych dla państwa radykałów. W ciasnych, rojących się od robactwa celach tkwiły setki mężczyzn, przetrzymywanych często bez formalnego aktu oskarżenia. Musieli znosić skrajne wahania temperatur, jeść psujące się pożywienie, byli też poddawani najprzeróżniejszym torturom, udokumentowanym później przez śledczych z ONZ¹¹. Nowo przybyłych więźniów regularnie bito do utraty przytomności. Innych chłostano kablami elektrycznymi, przypalano papierosami lub wieszano głową do dołu na kiju przełożonym pod kolanami, co więzienni strażnicy drwiąco nazywali „pozycją na kurczaka z grilla”. Z czasem skarbowi królestwa przestało się opłacać utrzymywanie więzienia tak bardzo oddalonego od gęściej zaludnionych terenów, a zarazem mającego tak fatalny wpływ na reputację kraju. W 1979 roku ostatnich więźniów przeniesiono więc do innych zakładów karnych, a w opuszczonych murach Al-Dżafru urzędowały odtąd już tylko skorpiony i duchy.

Mijały lata, aż nastąpił nagły zwrot sytuacji i stare kazamaty miały powrócić do dawnej roli. Funkcjonariusze Zarządu Bezpieczeństwa Publicznego zaczęli się niepokoić zachowaniem grupy antyrządowych fanatyków osadzonych w więzieniu As-Sawaka, w centrum Jordanii, i w 1998 roku postanowili odosobnić tych ludzi, by zaraza się nie rozprzestrzeniała. Otworzyli więc jedno zakurzone skrzydło twierdzy Al-Dżafr, posłali tam setki robotników, by wymietli korytarze i przygotowali dużą celę, w której pomieściliby się wszyscy więźniowie. Zmontowano dwadzieścia pięć piętrowych łóżek, ustawiono je w ciasnych rzędach, a w wejściu zamocowano nowe drzwi ze stalowych listw – poza szparami wentylacyjnymi wyciętymi na wysokości kolan był to jedyny otwór w murach celi. Kiedy już budynek był urządzony, Zarząd wyznaczył naczelnika więzienia i zatrudnił standardową liczbę strażników, praczy i kucharzy. Więźniów było zbyt mało, by opłacało się przyjąć dla nich osobnego lekarza więziennego, toteż pięćdziesięciu spośród najbardziej niebezpiecznych ludzi w Jordanii formalnie trafiło pod opiekę Basila as-Sabhy, świeżo upieczonego absolwenta akademii medycznej, przydzielonego przez Departament Zdrowia pobliskiej wiosce¹².

As-Sabha, wysoki i przystojny dwudziestoczterolatek o chłopięcych rysach, bardzo narzekał na te dodatkowe obowiązki. Więzienia w Jordanii to wyjątkowo plugawe miejsca, zaś Al-Dżafr uchodziło za najgorsze z nich wszystkich, a przynajmniej taką miało opinię. Obawy As-Sabhy wzmogły się już pierwszego dnia, kiedy naczelnik więzienia, pułkownik Ibrahim, mężczyzna koło pięćdziesiątki, omówił z nim listę środków ostrożności. Naczelnik uprzedził, że przy postępowaniu z więźniami tego typu sprawą absolutnie podstawową jest przebywanie przez cały czas po drugiej stronie krat, nawet podczas badania pacjentów. Ostrzegł też lekarza, że nie należy tkwić w błogim przeświadczeniu, że stalowe drzwi zapewniają całkowite bezpieczeństwo.

– To bardzo niebezpieczni ludzie – ciągnął Ibrahim. – Nawet jeśli nie stwarzają fizycznego zagrożenia, mają sposoby wpływania na innych. Nawet ja muszę bardzo uważać.

Następnie opisał osobliwości więźniów, poczynając od ich dziwnych strojów – przeważnie upierali się, by na więzienne uniformy zakładać kurty, jakie nosi się w Afganistanie, bo wydane im obcisłe spodnie uważali za zbyt prowokujące. Wspomniał też o ich pasji do nawracania siedzących z nimi zatwardziałych kryminalistów, a nawet pracowników więziennych. W As-Sawace udało się im owładnąć umysłami tak wielu strażników, że kierownictwo więzienia musiało ograniczyć czas trwania zmiany w każdym rejonie, w którym mogli się znajdować ci więźniowie, do zaledwie dziewięćdziesięciu minut.

Kończąc oprowadzanie lekarza po twierdzy, naczelnik ostrzegł go jeszcze przed więźniem będącym prawdopodobnie przywódcą sekty i osobnikiem posiadającym nadzwyczaj uwodzicielskie zdolności. Ów człowiek, zwany Al-Makdisi, oddawał się studiowaniu świętych pism i był wybitnie utalentowanym kaznodzieją, potrafiącym zarażać i wypaczać umysły niczym jakiś muzułmański Rasputin.

– Jest bardzo inteligentny, to chodząca kopalnia wiedzy o islamie. Rozpozna go pan na pierwszy rzut oka. Przystojny gość, wysoki i szczupły, o jasnobrązowych włosach i błękitnych oczach. Niech mu się pan nie da zwieść.

Strażnicy poprowadzili doktora As-Sabhę w głąb twierdzy, przeszli obok wież strażniczych i uzbrojonych wartowników do skrzydła, w którym przetrzymywano więźniów. Dawno już zapadł zmrok, ale kiedy lekarz zbliżał się do celi, przez kraty drzwi dojrzał słabe światło. Po kilku krokach dostrzegł rzędy łóżek, a po kolejnej chwili ujrzał samych więźniów.

Czterdziestu ośmiu mężczyzn siedziało sztywno na łóżkach lub na dywanikach modlitewnych, wszyscy byli zwróceni ku drzwiom, zapatrzeni z przejęciem, niczym czekający na inspekcję rekruci w koszarach. Każdy z nich miał na sobie taki sam dziwaczny strój, luźną kurtę nałożoną na standardowy niebieski uniform więźnia składający się z koszuli oraz spodni, i wyglądał dokładnie tak, jak zapowiedział naczelnik. Wydawało się, że wszyscy patrzą na kogoś siedzącego niedaleko wejścia do celi. As-Sabha powoli podchodził bliżej, chcąc zobaczyć, kto ich tak absorbuje.

U wejścia do celi siedzieli dwaj mężczyźni, jeden wysoki, szczupły, dzięki okularom sprawiający wrażenie człowieka wykształconego, spod modlitewnej mycki wystawały splątane jasnobrązowe włosy. As-Sabha domyślił się, że był to ów Al-Makdisi, charyzmatyczny przywódca grupy. Wydawało się jednak, że to na drugim z tej pary skupiała się uwaga osadzonych. Miał ciemniejszą karnację, był niższy, ale dobrze zbudowany, o tęgim karku i barkach godnych zapaśnika czy gimnastyka. As-Sabha, oddalony od nieznajomego już tylko o parę metrów, zauważył na jego prawej ręce niezwykłą bliznę: nierówną szramę wyrwaną w poznaczonej tuszem skórze o kolorze starego sińca. Skóra wokół była porozciągana i pofałdowana, co zdradzało, że szwy zakładał amator.

Naznaczony blizną mężczyzna przez długą chwilę omiatał spojrzeniem rzędy łóżek, po czym przeniósł wzrok na gościa. Jego pełna twarz o grubych wargach okolonych rzadką bródką nie przykuwała uwagi, jednak coś niesamowitego było w głęboko osadzonych, niemal czarnych oczach. W słabym świetle zdradzały chłodny intelekt, czujny i wnikliwy, ale wyzuty choćby z cienia emocji. To spojrzenie, ani zachęcające, ani wrogie, przypominało wzrok węża taksującego pulchną myszkę, która właśnie wpadła do jego terrarium.

W końcu odezwał się naczelnik więzienia. Mamrocząc, przedstawił nowego lekarza, po czym oznajmił, że będą godziny przyjęć dla chorych oraz że „wszyscy więźniowie z dolegliwościami zdrowotnymi mogą podejść do badania”.

Spodziewając się nieuniknionej hurmy, As-Sabha zbliżył się nieco do drzwi. Przygotował się na to – zabrał ze sobą zapas pigułek i maści na wysypki, pomniejsze rany, alergie czy dolegliwości gastryczne, na które cierpią ludzie żyjący w ciasnocie. Jednak ku jego zdziwieniu nikt nie ruszył się z miejsca. Więźniowie tkwili w bezruchu, czekając na znak człowieka z blizną, a ten w końcu przeniósł wzrok na więźnia siedzącego na łóżku nieopodal drzwi celi. Lekko skinął głową, wybraniec wstał i bez słowa skierował się ku drzwiom. Mężczyzna z blizną kiwnął głową drugi raz, trzeci i więźniowie po kolei ustawili się w kolejce do lekarza.

Wybranych zostało zaledwie pięciu. Przez cały czas ten z blizną nie odezwał się słowem, tylko znów skierował na lekarza swój wężowy wzrok człowieka, który w najcięższym z jordańskich więzień posiadał władzę absolutną.

As-Sabha poczuł niepokój, jakby gdzieś u fundamentów tej starej twierdzy zaczęła drżeć ziemia. „Cóż to za człowiek, który wydaje rozkazy samym spojrzeniem?” – pomyślał.

W następnych dniach doktor studiował akta swoich nowych pacjentów, chcąc lepiej ich poznać i zrozumieć, dlaczego władze więzienne tak się ich obawiają. Jak się dowiedział, jądro grupy stanowiło około dwudziestu pięciu mężczyzn, członków radykalnych sekt islamu, które pojawiły się w Jordanii w początkach lat dziewięćdziesiątych. Z wyjątkiem przywódcy, Abu Muhammada al-Makdisiego, płomiennego kaznodziei, znanego z pisania odezw przeciwko głowom państw arabskich, ich indywidualne historie nie robiły wrażenia. Niektórzy byli pospolitymi bandziorami, którzy dzięki spotkanym fanatykom uznali, że to religia jest sensem ich istnienia. Inni należeli do hufców arabskich ochotników, którzy w latach osiemdziesiątych walczyli przeciwko Sowietom w Afganistanie, a po powrocie do domów w bezpiecznej i stabilnej Jordanii ciążyli ku organizacjom głoszącym hasła wiecznej i świętej wojny z wrogami islamu, oznaczającej powrót do chwalebnych dni afgańskich bojów.

Przywódców z gromadki Al-Makdisiego aresztowano, zanim jeszcze zdołali przeprowadzić pierwszą operację – planowali atak na izraelski posterunek graniczny. Zasadzali się też na pomniejsze symbole zachodniego zepsucia, poczynając od sklepów monopolowych po wypożyczalnie kaset wideo i kina porno. Jedna z pierwszych prób zamachów bombowych zakończyła się wyjątkową kompromitacją: członek grupy, który zgłosił się na ochotnika, by podłożyć ładunek w kinie porno zwanym Salwa, po kilku minutach spędzonych w sali był już tak pochłonięty akcją rozgrywającą się na ekranie, że zapomniał o bombie. Kiedy tak siedział i gapił się na film, nastąpiła eksplozja. Terrorysta stracił obie nogi, żaden inny widz nie ucierpiał. Sześć lat później beznogi zamachowiec był jednym z podopiecznych As-Sabhy w więzieniu Al-Dżafr. Lekarz zauważył go już podczas pierwszej wizyty: mężczyzna siedział podparty na łóżku, nogawki spodni miał starannie podwinięte i upięte w kolanach.

W owym czasie niemal wszyscy z tej grupy spędzili już za kratami cztery albo i więcej lat. Jeśli jednak oczekiwano, że pobyt w więzieniu złamie ducha dżihadystów i osłabi ich przywiązanie do sprawy, to były to płonne nadzieje. Trzymani najczęściej w zbiorowych celach łączyli się we wspólnym cierpieniu i w codziennej walce o utrzymanie czystości religijnej pośród dilerów narkotykowych, złodziei i morderców. Łączyła ich też wspólna wiara, ascetyczna odmiana islamu pomysłu Al-Makdisiego, którą wpoili sobie w Al-Dżafrze. Byli nadzwyczaj zdyscyplinowani, zachowywali się jak karni żołnierze przestrzegający hierarchii i byli bezwzględnie posłuszni barczystemu mężczyźnie ze szramą, który wywarł takie wrażenie na lekarzu podczas jego pierwszej wizyty w twierdzy i którego Al-Makdisi wyznaczył na wykonawcę swoich decyzji. Al-Makdisi mówił im, co mają myśleć, ale to jego zastępca decydował o wszystkim innym: jak mają mówić i w co się ubierać, które książki czytać i jakie programy telewizyjne oglądać, godzić się na rygory więziennej dyscypliny czy też nie, kiedy i jak podejmować walkę. Urodził się jako Ahmad Fadil al-Chalajla, wolał jednak, kiedy nazywano go Al-Gharib, czyli Obcy, bo taki właśnie przydomek przywarł doń w czasie afgańskiej wojny domowej. Byli i tacy, którzy mówili o nim „ten z Az-Zarki”, nieprzyjemnego, przemysłowego miasta w północnej Jordanii, gdzie się wychował. Po arabsku brzmi to „Az-Zarkawi”.

As-Sabha miał okazję obserwować obu przywódców z bliska. Al-Makdisi jawił mu się jako człowiek łagodny i spolegliwy, raczej przyjazny wykładowca niż hipnotyzujący mistyk. Dobiegał czterdziestki i robił wrażenie znużonego intelektualisty, który uważał, że godzien jest lepszego towarzystwa niż kilkudziesięciu zacofanych kmiotów, z którymi dzielił celę. Chętnie udzielał duchowych porad, czasem wygłaszał fatwę, czyli opinię w sprawie religijnej, wolał jednak spędzać czas na własnych zajęciach – pisaniu esejów czy lekturze Koranu. Miał ostre pióro i w świecie islamu zyskał rozgłos dzięki wywrotowym książkom, takim jak „Demokracja jest religią”, w których oskarżał świeckie rządy krajów arabskich o antyislamskość i nawoływał do ich obalenia. Jego dzieła z czasem miały taki wpływ na islamistów, że w badaniach zleconych przez Pentagon w 2006 roku Al-Makdisi został uznany za najważniejszego z nowych myślicieli pojawiających się w intelektualnej orbicie dżihadystów.

Już wcześniejsi fundamentalistyczni ideologowie krytykowali przywódców świata arabskiego za zepsucie i nieprzestrzeganie praw wiary. Te same tezy przewijały się w dziełach Sajjida Kutba, znaczącego pisarza egipskiego, którego książki zainspirowały założycieli Al-Kaidy. Jednak w opinii Al-Makdisiego na każdym muzułmaninie ciążyło osobiste zobowiązanie do działania w obliczu dowodów odstępstwa od wiary. Nie wystarczy, żeby prawowierni potępiali zepsutych władców – Bóg nakazał ich zabijać.

– Wyciągał radykalne wnioski, że nasi przywódcy to niewierni, więc muzułmanie powinni ich zabić – mówi Hasan Abu Hanija, jordański pisarz i intelektualista, który przyjaźnił się z Al-Makdisim, kiedy zaczęły się klarować jego poglądy. – To „zabijanie” oznaczało punkt zwrotny. Był to komunikat, który znalazł oddźwięk wśród muzułmanów uważających, że rządzący nimi głupcy pozwolili obcym okupować ziemie arabskie. W ich oczach Al-Makdisi nie tylko potwierdzał ich poglądy, ale też mówił, że powinni działać¹³.

O dziwo, ów człowiek, który tak śmiało nawoływał do walki z wrogami islamu, sam raczej stronił od konfliktów. Jak zauważył As-Sabha, przy każdej wizycie w twierdzy śledczych i funkcjonariuszy wywiadu Al-Makdisi witał ich uprzejmie i wypytywał o zdrowie rodzin, czym bulwersował innych więźniów, którzy przecież nierzadko się z ich powodu nacierpieli. Cierpliwie, podpierając się cytatami z Koranu, tłumaczył strażnikom i urzędnikom, dlaczego, podobnie jak ich rząd, są odstępcami od wiary. Kiedy jednak ktoś dawał mu odpór, często wycofywał się, mówiąc, że także mniej radykalne interpretacje świętych ksiąg mogą być prawowierne.

– Można być członkiem parlamentu i pozostawać dobrym muzułmaninem – oświadczył kiedyś lekarzowi. Jak się to miało do jego głównej tezy o złu władzy nieteokratycznej? – Jeśli ktoś został wybrany, bo chce służyć ludziom, jest dobrym muzułmaninem. Jeśli jednak wierzy w demokrację, w reguły stanowione przez ludzi, jest niewiernym – tłumaczył.

Wydawało się, że Al-Makdisi odnosił się przyjaźnie do młodego lekarza – wprawdzie As-Sabha był świeckim, ale on jeden w Al-Dżafrze także miał ukończone studia. Stosunki między nimi polepszyły się znacznie w dniu, kiedy najmłodsza żona Al-Makdisiego poczuła się bardzo źle podczas odwiedzin w więzieniu. Skarżyła się na niezwykle obfite krwawienie menstruacyjne, więc As-Sabha zbadał ją w swoim prywatnym gabinecie we wsi, co mogło urazić Al-Makdisiego, bo wielu ultrakonserwatywnych muzułmanów nie dopuszcza myśli, by ich żony oglądali lekarze mężczyźni. A jednak, jak się wydawało, Al-Makdisi był szczerze wdzięczny, i od tego dnia wizyty lekarza w celi witał z szerokim uśmiechem.

Cóż, kiedy uprzejmość i intelekt nie są cechami przydatnymi komuś, kto chce przewodzić grupie więźniów, na dodatek w takim miejscu jak Al-Dżafr. Al-Makdisi potrzebował kogoś, kto potrafi wymusić posłuszeństwo. Az-Zarkawi okazał się doskonałym pomocnikiem: cechowało go zarazem niewolnicze przywiązanie i całkowita bezwzględność.

– Jest bardzo twardy, w dodatku to Jordańczyk z krwi i kości, człowiek z plemion – mówił o nim z podziwem Al-Makdisi¹⁴.

Trudno byłoby znaleźć dwa bardziej odmienne charaktery. W Az-Zarkawim nie było ciepła ani skłonności do rozważania niuansów. Nie uśmiechał się, nie odpowiadał na powitania pracowników więzienia, nie wdawał się z nimi w pogawędki. Jeśli już się odzywał, to posługiwał się slangiem ulicznym, jak przystało na człowieka, który porzucił liceum i wyrastał jako rozrabiaka i drobny przestępca w jednej z najgorszych dzielnic Az-Zarki. Od najmłodszych lat było jasne, że będą z nim kłopoty, jednak szorstkość i brak ogłady pomogły okrzepnąć legendzie, jaka zaczęła narastać wokół Az-Zarkawiego już w trzydziestej trzeciej wiośnie jego życia.

Al-Makdisi wolał świat książek i idei, natomiast Az-Zarkawi twardo stąpał po ziemi, był krępy i umięśniony, sylwetkę rzeźbił przez podnoszenie ciężarów, ale zamiast hantli używał wiader wypełnionych kamieniami¹⁵. Plotki o jego przestępczej przeszłości, o pobitych i zadźganych, o sutenerstwie i dilerce sprawiały, że jawił się współwięźniom jako niebezpieczny, nieprzewidywalny i zdolny do wszystkiego człowiek czynu.

W Afganistanie okazał się dzielnym, wręcz brawurowym bojownikiem. W więzieniu miał reputację człowieka ze skłonnościami do nagłych wybuchów przemocy. W pierwszym więzieniu, do jakiego trafił wraz z pozostałymi członkami grupy, wręcz odruchowo przeciwstawiał się strażnikom. Więźniów, którzy weszli mu w drogę, upokarzał i katował – czasami pięściami, kiedy indziej używając prymitywnej broni, a czasem, jak się mówiło, gwałcił. Raz, w przypływie wściekłości, złapał strażnika za kołnierz i powiesił na haku na ubrania. Kiedy indziej podjudził więźniów do przeprowadzenia gwałtownego protestu – uzbrojeni w zrobione z ram prycz pałki i miecze krzyczeli, że przyszli tu, by umrzeć! Bez wątpienia wielu z nich zginęłoby, gdyby nie interwencja naczelnika więzienia, który przystał na szereg żądań dżihadystów¹⁶.

Gdy Az-Zarkawi dołączył do Al-Makdisiego, porzucił przemoc, a swoją energię skierował w inną stronę. Zaczął się uczyć na pamięć Koranu, całe godziny spędzał na lekturze albo patrzył tępo w dal z otwartym tomem na kolanach. Swoją rozedrganą wściekłość i nienawiść kierował w stronę tych, których uznał za wrogów Allaha. W pierwszej kolejności był to król Jordanii Husajn, zdaniem Az-Zarkawiego bezprawny władca sztucznie stworzonego kraju i człowiek odpowiedzialny za straszliwą zbrodnię, jaką było zawarcie pokoju z Izraelem. Na czarnej liście Az-Zarkawiego znaleźli się także sługusi reżimu: strażnicy więzienni, żołnierze, politycy, urzędnicy i niezliczone rzesze ludzi, którym obecny system przynosił korzyści. Nawet więźniów potępiał jako kafirów – niewiernych. Dla muzułmanów to nie byle jaki epitet: jeśli terminu kafir użyje się w fatwie, oznacza to, że uznany za niewiernego wyjęty został spod ochrony prawa muzułmańskiego i można go bezkarnie zabić. Między sobą strażnicy zaczęli określać Az-Zarkawiego i jego najbliższych naśladowców mianem at-takfiri – „ci, co wyklinają”¹⁷.

W tym samym czasie Az-Zarkawi zaczął coraz mocniej zaznaczać swoją rolę przywódcy i egzekutora wyroków Al-Makdisiego wśród więzionych fundamentalistów. Wymagał od nich absolutnego posłuszeństwa, karcił za każde zaniedbanie modlitwy czy oglądanie w telewizji wiadomości prezentowanych przez spikerkę z odsłoniętą twarzą. Mimo jego szorstkości wielu go podziwiało za nieustraszone sprzeciwianie się władzom więziennym. Gdy do Al-Dżafru przybywali z wizytą urzędnicy, Az-Zarkawi często ignorował ich, nie odpowiadał nawet na powitania, a podwładnym kazał zachowywać się tak samo.

Kiedy Jordania zgodziła się wpuścić do swoich więzień inspektorów organizacji praw człowieka, do Al-Dżafru przyjechał wysokiej rangi urzędnik Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, by sprawdzić, jakie panują tam warunki, i zaapelować do więźniów, by nie mówili obcokrajowcom niczego niewłaściwego. Islamiści nie tylko nie odpowiadali na jego pytania, ale nawet na niego nie patrzyli, więc poirytowany urzędnik najpierw zaczął na nich krzyczeć, a potem jednak próbował nakłonić ich do współpracy sugestiami, że wyroki mogą zostać skrócone.

– Z wolą Bożą król Husajn was ułaskawi! – powiedział.

Wtedy zerwał się Az-Zarkawi, prawie dotknął palcem jego nosa i warknął:

– Ten władca nie jest naszym władcą! Jest nim Bóg Wszechmogący.

Urzędnikowi puściły wtedy nerwy:

– Przysięgam na Boga, że nigdy stąd nie wyjdziecie! Zostaniecie w tym więzieniu na zawsze!

– Na Boga, wyjdziemy. Siłą, jeśli taka będzie Jego wola – odparł chłodno Az-Zarkawi¹⁸.

Miał też inne oblicze, które As-Sabha zauważał czasem podczas wizyt w więzieniu, tak ostro kontrastujące z jego zwykłym zachowaniem, jakby cierpiał na rozszczepienie osobowości.

W Al-Dżafr każdy wiedział, że Az-Zarkawi odnosi się z najwyższą czcią do swojej matki i całymi dniami przygotowuje się do każdej jej wizyty – prał wtedy w zlewie ubranie, porządkował swój kawałek celi. W celi niemal nie wspominano o żonie Az-Zarkawiego, Intisar, i dwójce ich małych dzieci, natomiast niektórzy więźniowie wiedzieli, że do matki i do sióstr pisywał przepełnione miłością listy, w których pojawiały się wiersze, a marginesy zdobiły rysunki kwiatów.

„Ach, siostro, ileż wycierpiałaś przez to, że zostałem uwięziony za moją wiarę” – pisał do Umm Kadamy w liście skreślonym starannie niebieskim i czerwonym atramentem, który zakończył takim oto wierszem:

Napisałem ci list, o siostro moja,

Który uczyniłem z pragnień mojej duszy.

Pierwszym, o czym piszę, jest ogień w moim sercu,

A drugim moja miłość i tęsknota¹⁹.

Z przesadną czułością odnosił się także do swoich chorych i rannych podwładnych. Jeśli któryś z islamistów zachorował, Az-Zarkawi z miejsca zamieniał się w heroicznego pielęgniarza, oddawał mu własne koce i przydział żywności. Zawracał głowę As-Sabsze i drugiemu lekarzowi, który dołączył do personelu więzienia, jeśli tylko odniósł wrażenie, że zaniedbują jego ludzi. As-Sabha zapamiętał, jak Az-Zarkawi upominał się o leki obiecane dla swojego chorego podwładnego.

Raz, kiedy jeden z więźniów wyjechał z Al-Dżafru na kilka dni na zabieg w szpitalu, niepokoił się o niego jak zdenerwowany rodzic o swoje dziecko i wciąż dopytywał As-Sabhy, czy wie coś o stanie zdrowia chorego.

Lekarza szczególnie poruszyła troskliwość, z jaką Az-Zarkawi traktował najsłabszego z więźniów, owego beznogiego zamachowca z kina porno, nazwiskiem Id Dżahalin. Cierpiał on także na zaburzenia psychiczne, a jednak mimo tak znacznego inwalidztwa zawsze zamykano go wraz z innymi islamistami. Az-Zarkawi pomagał mu przy myciu, przebieraniu się i jedzeniu, najczęściej po prostu brał beznogiego na ręce i niósł do toalety. Jak przypuszczał As-Sabha, ten codzienny rytuał wynikał tyleż ze szczególnego poczucia przyzwoitości Az-Zarkawiego, co autentycznego współczucia dla towarzysza niedoli, bo zgodnie z rygorystycznym kodeksem moralnym islamistów odsłonięcie ciała mężczyzny na widok publiczny stanowi zarazem upokorzenie i grzech.

Pewnego wieczora Dżahalin doznał ataku szału, co mu się czasem zdarzało, wrzeszczał wtedy jak opętany i z reguły trzeba mu było wówczas podawać leki przeciwpsychotyczne. As-Sabha wyjął strzykawkę i szykował się do zrobienia zastrzyku, ale wtedy wkroczył Az-Zarkawi, który bez słowa ściągnął koc z jednej z prycz i okrył nim kalekę od pasa w dół. Jedną ręką przytrzymywał koc, drugą szarpnął za gumkę pasa spodni inwalidy, odsłaniając wąski łukowaty pas skóry, i dopiero wtedy gestem przywołał lekarza.

– Tylko żeby na pewno we właściwe miejsce – polecił.

Przez tkaninę As-Sabha namacał miednicę Dżahalina i pewnie wkłuł igłę w blade ciało.

Kiedy było po wszystkim i inwalida odzyskał spokój, lekarz podniósł wzrok i zobaczył, że Az-Zarkawi obserwuje go z zadowoloną miną. W jego wężowych oczach pojawiło się coś nowego, coś, czego lekarz nigdy wcześniej u niego nie widział. Miał wrażenie, że to zaczątki uśmiechu.

Z nadejściem zimy 1998 roku przyszły niskie temperatury oraz pojawiły się dziesiątki nowych więźniów, bo władze próbowały rozładować przeludnienie w innych więzieniach. Islamiści wciąż przebywali razem, to nigdy się nie zmieniało, jednak zaczęły się ujawniać między nimi pęknięcia. Niektórzy mówili otwarcie, że to Az-Zarkawi powinien być ich przywódcą, a nie Al-Makdisi, którego profesorskie maniery zaczęły uwierać niektórych członków grupy.

Az-Zarkawi nie wystąpił w żaden sposób przeciwko swojemu mentorowi, ale stało się jasne, jakie uczucia żywi wielu więźniów. Subtelne rozważania teologiczne Al-Makdisiego nie docierały do drobnych złodziejaszków i prymitywów stanowiących większość grupy, którzy od intelektualisty woleli zakapiora takiego jak Az-Zarkawi, silnego faceta, który walił prawdę prosto w oczy i nie szedł na żadne kompromisy. Al-Makdisi nie krył, że żaden z niego wojak, i nawet kiedy przebywał w arabskich obozach szkoleniowych w Afganistanie, zrezygnował z nauki posługiwania się bronią. Według późniejszych słów jednego z weteranów z Afganistanu „nie należał on do bojowników, którzy spędzili pod kulami, pociskami i ogniem czołgowym choćby jeden dzień”²⁰.

Az-Zarkawiemu dowodzenie wyraźnie przypadło do gustu, stopniowo odgrywał coraz bardziej dominującą rolę, aczkolwiek działo się to z błogosławieństwem Al-Makdisiego, któremu pozostawił sprawy duchowe. W końcu także ważni ludzie poza murami więzienia usłyszeli jego nazwisko. Al-Makdisi miał licznych wielbicieli wśród diaspory islamistów, od Londynu po palestyńskie miasta na zachodnim brzegu Jordanu, wśród których byli także ludzie zamożni, z rozległymi koneksjami na całym Bliskim Wschodzie, w Afryce Północnej i w Europie. Teraz, dzięki Al-Makdisiemu, dowiadywali się o jego wybitnym pomocniku, weteranie afgańskich bitew, obdarzonym nadzwyczajną odwagą i wrodzonym darem dowodzenia.

Tymczasem As-Sabha zauważył, że Az-Zarkawi coraz częściej jest w jego pobliżu, a ich stosunki stają się coraz lepsze, choć wciąż trudno byłoby mówić o jakimś cieple.

Pewnego wieczora, kiedy As-Sabha odwiedzał pacjentów, Az-Zarkawi odciągnął go na bok, chciał o coś poprosić. Pierwszy raz zdarzyło się, żeby chciał czegoś dla siebie.

– Chyba mam podwyższony poziom cukru we krwi – zaczął. – Moja mama cierpi na cukrzycę, więc może to rodzinne. Mógłby pan sprawdzić?

As-Sabha odparł, że zrobiłby to z wielką chęcią, ale rzecz była skomplikowana. Testu lepiej nie przeprowadzać w więzieniu, w brudnych, rojących się od szczurów celach Al-Dżafru łatwo byłoby o zakażenie przy pobieraniu krwi, więc Az-Zarkawiego należało przewieźć do gabinetu w wiosce.

Tu pojawiał się kolejny problem: jak uzyskać zgodę władz na opuszczenie Al-Dżafru przez tak niebezpiecznego więźnia? Jak się można było spodziewać, naczelnik więzienia protestował zawzięcie, wietrząc naturalnie podstęp mający umożliwić Az-Zarkawiemu ucieczkę z pomocą jego sprzymierzeńców, którzy przygotowali już we wsi zasadzkę. W końcu jednak Ibrahim ustąpił. Pod silną eskortą Az-Zarkawi miał być dowieziony do gabinetu, a następnie przetransportowany z powrotem do twierdzy.

W dniu badań As-Sabha postanowił, że poczeka na pacjenta w gabinecie. Długo po zmroku pojawił się konwój dziesięciu pojazdów z dziesiątkami strażników uzbrojonych w karabiny. As-Sabha nie widział dotąd tak potężnej eskorty i z początku pomyślał, że do wsi przyjechał członek królewskiego dworu. W końcu jednak z jednej z furgonetek niepewnie wyszedł samotny więzień i zaraz znikł wśród tłumu uzbrojonych strażników.

Az-Zarkawi, w stroju więziennym i ze skutymi rękami, został wprowadzony do gabinetu.

– Proszę mu to zdjąć – powiedział As-Sabha, wskazując kajdanki.

– Ależ proszę pana, to niebezpieczny człowiek – zaprotestował ktoś z obstawy.

– Każdy jego ruch śledzi pięćdziesięciu żołnierzy – odparł lekarz. – Nalegam, żebyście go rozkuli.

Po zdjęciu kajdanek As-Sabha podwinął jeden z rękawów więźnia i już zamierzał pobrać krew, gdy Az-Zarkawi go powstrzymał.

– Pan wybaczy – przeprosił go więzień. Następnie opuścił rękaw do pozycji, w jakiej był, nim dotknął go lekarz, i ponownie sam podwinął go wyżej. As-Sabha naruszył kolejny z niepojętych artykułów kodeksu Az-Zarkawiego dotyczących dotykania ciała.

Pobierając krew, zebrał się na odwagę, by wreszcie spytać, skąd wzięła się zagadkowa blizna na ramieniu.

– Był tam tatuaż. Kotwica – odparł więzień.

– Co się stało?

Az-Zarkawi wyjaśnił. Tatuaż został zrobiony, gdy miał szesnaście lat, w czasie gdy „nie islam był mu w głowie”. Kiedy dołączył do dżihadystów, tatuaż przestał być powodem do chluby, więc próbował się go pozbyć na różne sposoby, nawet szorując ramię wybielaczem. Skóra zaogniła się, nabiegła czerwienią, ale tatuaż nie zniknął.

W końcu zwrócił się do jednego z krewnych z Zarki, który na wizytę w więzieniu przemycił w ubraniu żyletkę. Az-Zarkawi siedział, a krewniak zrobił wokół tatuażu dwa elipsoidalne nacięcia. Potem ściął górne warstwy skóry, a kiedy tatuaż był już praktycznie usunięty, po amatorsku zaszył ranę.

As-Sabha słuchał tej opowieści z miną zdradzającą zgrozę, ale Az-Zarkawi wzruszył tylko ramionami, jakby odcięcie wadzącego kawałka ciała było czymś równie naturalnym co rozdeptanie karalucha. Tego wymagał islam, a raczej odmiana islamu wyznawana przez dżihadystę. Nie było dyskusji na ten temat. Reszta to tylko kwestia siły woli.

– Tatuaże są haram. Zakazane – wyjaśnił beznamiętnie.

Az-Zarkawi, który nie miał objawów cukrzycy, wrócił wraz z eskortą do twierdzy, a lekarz został w swojej małej przychodni przy drodze nad brzegiem wyschniętego jeziora, tak znikomego w porównaniu z rozpościerającą się zaraz za nim arabską pustynią, i pogrążył się w zadumie.

Siedemdziesiąt lat wcześniej tą samą drogą podążała na północ armia fundamentalistów – jechali konno i na wielbłądach, by w imię islamu zmieść z powierzchni ziemi kraj nazywany Jordanią. Ci beduińscy najeźdźcy, którzy sami siebie nazywali Ichwan, czyli Braćmi, broń i przeszkolenie otrzymali od pierwszego króla Arabii Saudyjskiej, Ibn Sauda. Mieli mu pomóc w pokonaniu rywali politycznych, ale ich ambicje sięgały poza Półwysep Arabski. Byli krwiożerczymi fanatykami mającymi wszelkie zachodnie wynalazki i praktyki za sztuczki diabelskie; uważali, że sam Bóg wyznaczył ich do oczyszczenia całego regionu, oczyszczenia mającego polegać na wyrżnięciu wszystkich tych, którzy sprzymierzyli się z obcokrajowcami bądź nie trzymali się ciasnej interpretacji islamu wyznawanej przez Ichwanów. Na początku lat dwudziestych XX wieku runęli z dzikich pustkowi na północ, kierując się na nowo powstałe kraje, Jordanię i Irak. Chcieli obalić ich rządy i zaprowadzić jedną wspólną muzułmańską teokrację, rozpościerający się na cały Bliski Wschód kalifat. Po drodze wyrzynali całe wsie, podcinając gardło każdemu schwytanemu mężczyźnie, by mieć pewność, że w ten sposób zmiotą wszelkie ślady zachodniej nowoczesności²¹.

Mimo wysiłków saudyjskiego monarchy, by nad nimi zapanować, kolumna Ichwanów, licząca około półtora tysiąca wojowników, zbliżyła się do Ammanu na piętnaście kilometrów, nim wreszcie została powstrzymana. Brytyjscy piloci wypatrzyli nadciągających i ostrzelali ich z karabinów maszynowych swoich samolotów, pozostawiając przy życiu ledwie setkę najeźdźców.

Jednak co najmniej do lat pięćdziesiątych skrawkami terenów w głębi Arabii Saudyjskiej władały grupki wojowników, które zastraszały, a czasami mordowały obcych zapuszczających się zbyt blisko ich wiosek. W końcu Ichwanowie przepadli bez śladu, ale zażarta nienawiść, która nimi powodowała, nigdy nie zanikła.

Zajadła nietolerancja, skrajny i pełen bezlitosnej przemocy wariant islamu jako swego rodzaju oczyszczający płomień znajdował zwolenników także pod koniec XX wieku, a nawet i później, od zapadłych osad w głębi półwyspu po wzbogacone na ropie miasta na wybrzeżu Zatoki Perskiej, od skalistych wzgórz Afganistanu po zatłoczone cele osławionego jordańskiego więzienia.

W Al-Dżafrze, przynajmniej na jakiś czas, zarazę udało się zamknąć w grubych murach twierdzy. Zgodnie z wyrokiem sędziego z Ammanu Az-Zarkawi miał pozostać za kratami jeszcze przez dziesięć lat, do 2009 roku, kiedy to ów muskularny i energiczny młodzieniec wchodziłby już w wiek średni. Jak jednak dobrze wiedział As-Sabha, rzeczywista długość wyroku w Jordanii rzadko odpowiadała temu, co zapisano w dokumentach. Kara mogła zostać radykalnie skrócona przy zmianie rządu bądź jeśliby uznano, że należy zabiegać o względy którejś frakcji religijnej czy plemienia. Gdyby tak się stało, Az-Zarkawi, może nawet wraz z armią wiernych mu ludzi, mógł niespodziewanie znaleźć się na wolności.

Przekład: Tomasz S. Gałązka

Konsultacja: Marek Dziekan

Redakcja: Piotr Nehring

Korekta: Małgorzata Kuśnierz, Małgorzata Denys

Polonizacja map: www.pagegraph.pl

Projekt okładki na podstawie wersji oryginalnej: Tomasz Majewski

Skład i łamanie: www.pagegraph.pl

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-391 Warszawa, al. 3 Maja 12

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-4472-2

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.