Jonathan Safran Foer

STRASZNIE GŁOŚNO, NIESAMOWICIE BLISKO

przełożył Zbigniew Batko

Najserdeczniejsze podziękowania dla wszystkich pracowników wydawnictwa Houghton Mifflin, którzy zachęcali mnie, bym pozostał sobą, nawet jeśli wystawiało to na próbę matczyną cierpliwość wydawcy. Jestem szczęśliwy, że mogłem zostać członkiem Waszej rodziny.

Tytuł oryginału: Extremely Loud & Incredibly Close

Copyright © Jonathan Safran Foer, 2005

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXVII

Copyright © for the Polish translation by Irena Szwaiger, Lesław Krzyżanowski, Marek Krzyżanowski, MMXVII

Wydanie III

Warszawa MMXVII

Nicole, mojemu ideałowi piękna

Co jest grane?

Taki czajnik. Co by było, gdyby zaczął otwierać i zamykać dzióbek, kiedy uchodzi para, i gdyby ten dzióbek przeobraził się w usta, które potrafią gwizdać piękne melodie, przemawiać cytatami z Szekspira albo po prostu nabijać się ze mnie? Mvógłbym wynaleźć czajnik, który czytałby mi na dobranoc głosem taty, albo nawet kilka czajników śpiewałoby mi chórem refren Żółtej łodzi podwodnej, piosenki Beatlesów, których uwielbiam, ponieważ entomologia jest jedną z moich raisons d’être (to jedno ze znanych mi francuskich wyrażeń). Fajnie by też było wyćwiczyć swój odbyt tak, żeby mówił, kiedy pierdzę. Gdybym chciał być naprawdę zabawny, nauczyłbym go mówić: „To nie ja!” za każdym razem, kiedy wymknąłby mi się wyjątkowo paskudny bąk. A gdybym pierdnął tak okropnie w Zwierciadlanej Komnacie, która znajduje się w Wersalu, który jest pod Paryżem, który leży we Francji, mój odbyt powiedziałby oczywiście: Ce n’étais pas moi!

No a miniaturowe mikrofony? Co by było, gdyby ludzie je połykali i gdyby te mikrofony przesyłały bicie naszych serc do maleńkich głośniczków, powszywanych do ubrań? Jeżdżąc na deskorolce po ulicy, słyszałoby się bicie serca innych ludzi, a oni słyszeliby twoje, działałoby to jak sonar. Zastanawia mnie tylko jedno: czy wszystkie serca zaczynałyby bić równocześnie, tak jak to jest u kobiet, które kiedy mieszkają razem, dostają w tym samym czasie miesiączki, o czym akurat wiem, choć tak naprawdę wcale nie chcę wiedzieć. Byłoby to niesamowite, tyle że ten oddział w szpitalach, gdzie rodzą się dzieci, dzwoniłby jak kryształowy żyrandol na mieszkalnej barce, bo niemowlęta nie miałyby czasu, żeby zgrać rytm swoich serc. A na mecie nowojorskiego maratonu bicie serc brzmiałoby jak kanonada artyleryjska.

Poza tym jest tyle sytuacji, kiedy człowiek chciałby błyskawicznie czmychnąć, ale ludzie nie mają skrzydeł, przynajmniej na razie, więc gdyby tak uszyć koszulę z siemienia dla ptaków?

W każdym razie można by spróbować.

Pierwszy trening dżiu-dżitsu miałem trzy i pół miesiąca temu. Samoobrona była czymś, co mnie z oczywistych powodów strasznie ciekawiło, więc mama uznała, że byłoby dobrze, gdybym podjął jakieś ćwiczenia fizyczne oprócz grania na tamburynie, no i w ten sposób zacząłem trzy i pół miesiąca temu trenować dżiu-dżitsu. Grupa liczyła czternaścioro dzieci i wszyscy mieliśmy gustowne białe stroje. Ćwiczyliśmy ukłony, a potem usiedliśmy po turecku i Sensei Mark kazał mi w pewnej chwili podejść do siebie.

– Kopnij mnie w klejnoty – zażądał.

Speszyłem się mocno.

– Excusez-moi? – zapytałem.

Rozstawił nogi i powtórzył:

– Chcę, żebyś z całej siły kopnął mnie w klejnoty.

Podparł się pod boki, nabrał powietrza i zamknął oczy, a wtedy zorientowałem się, że mówi poważnie.

– O rany – powiedziałem na głos, a po cichu pomyślałem: co jest, do jasnej…

– Jazda, chłopcze, rozwal mi klejnoty – powtórzył.

– Rozwalić panu klejnoty?

Nie otwierając oczu, wyszczerzył zęby w uśmiechu i oświadczył:

– Nie mógłbyś tego zrobić, nawet gdybyś próbował. W tym cała rzecz. Demonstruję teraz zdolność dobrze wyćwiczonego ciała do przyjęcia i zneutralizowania bezpośredniego ciosu. No a teraz rozwal mi klejnoty.

– Jestem pacyfistą – odparłem, a ponieważ większość moich rówieśników nie wie, co to słowo znaczy, odwróciłem się i wyjaśniłem: – Nie uważam, żeby rozwalanie komuś klejnotów było słuszne. Absolutnie.

– Mogę cię o coś zapytać? – powiedział Sensei Mark.

Odwróciłem się i rzekłem:

– Zdanie: „Czy mogę cię o coś zapytać?” już jest pytaniem.

– Czy śnisz czasem o tym, że jesteś mistrzem dżiu-dżitsu?

– Nie – odpowiedziałem, choć nie śniłem też o przejęciu rodzinnego interesu jubilerskiego.

– A chciałbyś wiedzieć, w jaki sposób adept dżiu-dżitsu staje się mistrzem dżiu-dżitsu?

– Chciałbym wiedzieć wszystko – odparłem, choć nie było to prawdą.

– Adept dżiu-dżitsu staje się mistrzem dżiu-dżitsu wtedy, kiedy rozwali klejnoty swemu mistrzowi.

– To fascynujące – powiedziałem.

Mój ostatni trening dżiu-dżitsu zakończył się trzy i pół miesiąca temu.

Strasznie żałuję, że nie mam teraz przy sobie swojego tamburynu, bo wciąż czuję się po tym wszystkim okropnie zdołowany, a czasami jak sobie porządnie pogram, bardzo mi to pomaga. Najbardziej efektowny kawałek, jaki potrafię zagrać na moim tamburynie, to Lot trzmiela Nikołaja Rimskiego-Korsakowa; ustawiłem też to sobie jako sygnał w komórce, którą dostałem po śmierci taty. To naprawdę zdumiewające, że potrafię zagrać Lot trzmiela, bo chwilami trzeba zasuwać niesamowicie szybko, a ja nie mam jeszcze odpowiednio wyćwiczonych nadgarstków. Ron obiecał, że kupi mi pięcioczęściowy zestaw bębnów. Oczywiście za pieniądze nie kupi się miłości, ale na wszelki wypadek zapytałem go, czy w zestawie będą blachy Zildjiana.

– Jakie tylko chcesz – oświadczył, a potem wziął z biurka moje jo-jo i zaczął się nim bawić jak zwijaną smyczą. Wiem, że chciał pokazać, jaki to z niego równy gość, ale okropnie mnie to rozzłościło.

– Jo-jo moi! – zawołałem i wyrwałem mu jo-jo z rąk. A tak naprawdę to chciałem mu przez to powiedzieć: „Nie jesteś moim tatą i nigdy nie będziesz”.

Czy to nie niesamowite, jak rośnie liczba zgonów, jeśli wziąć pod uwagę, że Ziemia się nie powiększa, a więc pewnego dnia nie starczy miejsca, żeby chować zmarłych? W zeszłym roku, na moje dziewiąte urodziny, babcia zaprenumerowała mi „National Geographic”, o którym zawsze mówi: to „National Geographic”. Dała mi też białą marynarkę, bo chodzę tylko w białym, ale marynarka jest za duża, więc chyba jeszcze długo mi posłuży. Prócz tego dała mi aparat fotograficzny dziadka, który uwielbiam z dwóch powodów. Zapytałem ją, czemu nie zabrał aparatu, kiedy od niej odchodził.

– Może chciał go zostawić tobie – odpowiedziała.

– Ale ja się urodziłem dopiero trzydzieści lat później.

– A jednak – odparła.

Fascynujące było to, co wyczytałem w „National Geographic”, a mianowicie, że obecnie żyje więcej ludzi, niż zmarło ich w całej historii ludzkości. Innymi słowy, gdyby wszyscy chcieli jednocześnie zagrać Hamleta, nie mogliby, bo zabrakłoby czaszek!

A gdyby tak powstały drapacze chmur dla zmarłych, które budowałoby się w dół? Mogłyby się znajdować pod drapaczami chmur dla żywych, które wznoszą się w górę. Można by grzebać ludzi na sto pięter w głąb i cały świat zmarłych byłby pod światem żywych. Czasami myślę sobie, że byłoby niesamowite, gdyby istniał drapacz chmur, który jeździłby w górę i w dół, podczas gdy windy stałyby w miejscu. Tak że gdyby człowiek chciał wjechać na dziewięćdziesiąte piąte piętro, nacisnąłby tylko guzik z liczbą dziewięćdziesiąt pięć i dziewięćdziesiąte piąte piętro podjechałoby samo do niego. Byłoby to też bardzo praktyczne, bo gdyby ktoś był na dziewięćdziesiątym piątym piętrze i gdzieś niżej uderzyłby samolot, budynek zwiózłby wszystkich na dół, na ziemię, i ludzie byliby bezpieczni, nawet gdyby tego dnia akurat zostawili swoje koszule z siemienia w domu.

Dopiero dwa razy w życiu jechałem limuzyną. Za pierwszym razem czułem się okropnie, mimo że sama limuzyna była cudowna. Nie wolno mi oglądać telewizji w domu i nie wolno mi jej było oglądać w limuzynie, ale mimo to wydało mi się fajne, że jest tam telewizor. Zapytałem, czy nie moglibyśmy przejechać koło szkoły, tak żeby zobaczyli mnie w limuzynie Pasta i Minch. Ale mama odpowiedziała, że to nie po drodze i że nie możemy się spóźnić na cmentarz.

– Dlaczego? – zapytałem, przekonany, że to dobre pytanie, no bo jak się dobrze zastanowić, to właściwie dlaczego?

Choć dziś już nie jestem ateistą, byłem nim wtedy, co oznaczało, że nie wierzyłem w rzeczy, których nie można zobaczyć. Uważałem, że jak człowiek jest martwy, to już raz na zawsze, i że nie czuje wtedy niczego, nawet nie śni. Co nie oznacza, że teraz wierzę w rzeczy, których nie można zobaczyć, absolutnie nie. Dziś myślę tylko, że wszystko jest szalenie skomplikowane. A poza tym tak właściwie to wcale go nie grzebaliśmy.

Mimo że starałem się z całych sił opanować, to, że babcia wciąż mnie dotykała, bardzo mnie irytowało, przelazłem więc na miejsce obok kierowcy i tak długo szturchałem go w ramię, aż zwrócił na mnie uwagę.

– Jakie. Jest. Pańskie. Miano – zapytałem głosem Stephena Hawkinga.

– Że co?

– On pyta o pańskie nazwisko – wyjaśniła babcia z tylnego siedzenia.

Kierowca podał mi swoją wizytówkę.

Wręczyłem mu swoją wizytówkę i powiedziałem:

– Witaj. Gerald. Ja. Jestem. Oskar.

Zapytał mnie, dlaczego mówię w ten sposób.

– Centralny Zespolony Procesor Oskara jest procesorem neuronowym. Samouczącym się komputerem. Im częstszy ma kontakt z ludźmi, tym więcej się uczy.

– O… – powiedział Gerald. A potem dodał: – …kej.

Nie mogłem się zorientować, czy czuje do mnie sympatię, czy nie, stwierdziłem więc:

– Ma pan okulary pierwszej klasy.

– Drugiej – odpowiedział.

– Zna pan dużo brzydkich słów?

– Trochę.

– Mnie nie wolno używać brzydkich słów.

– Dupa blada.

– Czemu blada?

– Nie wiem.

– A zna pan słowo „gówno”?

– To też brzydkie słowo, prawda?

– Nie, jeśli się doda „dowodzący”.

– Wtedy chyba nie.

– „Kurna, ja to pierwszego maja, na chusteczkę mi to?”.

Gerald potrząsnął głową i uśmiechnął się półgębkiem, ale nie złośliwie. Nie śmiał się ze mnie.

– Nie wolno mi nawet powiedzieć „psiakość”, chyba że mówię o prawdziwej kości psa. Te pana rękawiczki są naprawdę super.

– Dziękuję.

A potem nagle przyszedł mi do głowy pewien pomysł, więc powiedziałem to na głos:

– Tak właściwie, gdyby limuzyny były bardzo, bardzo długie, kierowcy byliby niepotrzebni. Można by wsiąść z tyłu, przejść przez całą limuzynę i wyjść z przodu, w miejscu, do którego chciało się dojechać. W naszej sytuacji wychodziłoby się na cmentarz.

– Chciałbym to zobaczyć.

Poklepałem go po ramieniu i powiedziałem:

– Jak pan zajrzy do słownika pod hasło „wesołek”, to będzie tam pana zdjęcie.

Na tylnym siedzeniu mama trzymała rękę schowaną w torebce. Wiedziałem, że coś ściska, bo zauważyłem napięte mięśnie jej ramienia. Babcia robiła na szydełku rękawiczki, białe, więc domyślałem się, że są dla mnie, mimo że wcale nie było zimno. Chciałem zapytać mamę, co tak ściska i dlaczego się z tym kryje. Jak sobie teraz przypominam, myślałem też, że nawet gdybym miał zamarznąć na śmierć, nigdy, przenigdy nie włożę tych rękawiczek.

– Jak się tak dobrze zastanowić – powiedziałem do Geralda – to mogliby wyprodukować taką niewiarygodnie długą limuzynę, która miałaby tylne siedzenie koło waginy matki, a przednie przy grobowcu człowieka i byłaby długa jak życie.

– No tak – zgodził się Gerald – ale gdyby życie tak wyglądało, nikt by nigdy nikogo nie poznał, zgadza się?

– I co z tego? – zapytałem.

Mama ściskała, babcia szydełkowała, ja zaś tokowałem, zwracając się do Geralda:

– Kiedyś kopnąłem francuskiego kurczaka w brzuch.

Chciałem go rozśmieszyć, bo gdyby mi się to udało, wyszedłbym trochę z dołka. Nie odezwał się, prawdopodobnie dlatego, że mnie nie usłyszał, więc powtórzyłem:

– Powiedziałem, że kiedyś kopnąłem francuskiego kurczaka w brzuch.

– Co?

– A kurczak stęknął: Oeuf.

– Co to miało być?

– Dowcip. Opowiedzieć panu jeszcze jeden czy starczy tych jaj?

Spojrzał na babcię w lusterku i zapytał:

– Co on mówi?

– Jego dziadek kochał zwierzęta bardziej niż ludzi – odpowiedziała.

– Chwyta pan? Oeuf.

Przeczołgałem się z powrotem na tylne siedzenie, bo to niebezpieczne prowadzić i rozmawiać jednocześnie, zwłaszcza na autostradzie, a właśnie na niej byliśmy. Babcia znów zaczęła mnie dotykać, co było denerwujące, mimo że nie chciałem tak na to reagować. Mama powiedziała: „Kochanie”, ja odpowiedziałem: „Oui?” i wtedy zapytała:

– Czy dałeś zapasowy klucz od naszego mieszkania listonoszowi?

Wydało mi się dziwne, że wspomina o tym akurat teraz, bo nie miało to żadnego związku z niczym, ale myślę, że szukała jakiegokolwiek tematu do rozmowy, który nie byłby tym narzucającym się tematem.

– Ta osoba z poczty to listonoszka – zauważyłem.

Kiwnęła głową, ale jakby niezupełnie do mnie, i zapytała, czy dałem tej listonoszce klucz. Potwierdziłem skinieniem głowy, bo nigdy nie kłamię, dopóki coś się nie stanie. Nie mam powodu, żeby kłamać.

– Dlaczego to zrobiłeś? – zapytała.

– Stan… – zacząłem, ale mi przerwała:

– Kto?

– Stan, nasz portier – odpowiedziałem. – Czasami biegnie za róg napić się kawy, a ja chciałem się upewnić, że dotrą do mnie wszystkie przesyłki, więc pomyślałem, że jeśli Alicia…

– Kto?

– Listonoszka. Że jeśli będzie miała klucz, to zostawi wszystko w mieszkaniu, w środku.

– Ale nie można dawać klucza obcej osobie.

– Na szczęście Alicia nie jest obca.

– Mamy mnóstwo cennych rzeczy w mieszkaniu.

– Wiem. Mamy tam naprawdę wspaniałe rzeczy.

– Czasami ludzie, którzy wydają się porządni, okazują się nie tacy porządni, jak by się można było spodziewać, rozumiesz? Co by było, gdyby ci coś ukradła?

– Nie zrobiłaby tego.

– Ale gdyby?

– Ale by nie ukradła.

– A czy ona dała ci klucz od swojego mieszkania?

Była najwyraźniej na mnie wściekła, choć nie wiedziałem dlaczego. Nie zrobiłem nic złego. A jeśli zrobiłem, to nie wiedziałem co. I z pewnością nie chciałem tego zrobić.

Przysunąłem się do babci i zapytałem mamę:

– Po co mi klucz od jej mieszkania?

Wyczuła, że się przed nią zamykam jak w śpiworze, a ja czułem, że w gruncie rzeczy mnie nie kocha. Znałem prawdę, która wyglądała tak, że gdyby mama mogła o tym decydować, to jechalibyśmy teraz na mój pogrzeb. Spojrzałem na szyberdach limuzyny i próbowałem sobie wyobrazić świat przed tym, zanim pojawiły się sufity, co z kolei kazało mi się zastanowić, czy w jaskini nie ma sufitu, czy też cała jaskinia jest jednym sufitem.

– Może następnym razem uzgodnisz to ze mną, dobrze?

– Nie wściekaj się na mnie – powiedziałem. Wyciągnąłem rękę ponad babcią i zacząłem się bawić blokadą drzwi.

– Ja się na ciebie nie wściekam.

– Ani trochę?

– Ani trochę.

– Kochasz mnie jeszcze?

Nie był to właściwy moment, żeby wspominać, że zrobiłem już zapasowe klucze dla posłańca z pizzerii, faceta z UPS, a także kilku miłych kolesiów z Greenpeace, tak żeby mogli mi zostawiać artykuły o manatach i innych zagrożonych wytępieniem zwierzętach, kiedy Stan pójdzie na kawę.

– Nigdy nie kochałam cię bardziej.

– Mamo?

– Tak?

– Mam pytanie.

– Słucham.

– Co tak ściskasz w tej torebce?

Wyciągnęła rękę i otworzyła dłoń; była pusta.

– Po prostu zaciskam pięść – powiedziała.

Mimo że był to nieprawdopodobnie smutny dzień, wyglądała pięknie, wprost przepięknie. Próbowałem wymyślić jakiś pretekst, żeby jej to powiedzieć, ale wszystko, co przychodziło mi do głowy, było jakieś dziwaczne i kiepskie. Miała na ręce bransoletkę, którą sam jej zrobiłem, i to sprawiało, że czułem się fantastycznie. Uwielbiałem robić dla niej biżuterię, bo ją to cieszyło, a uszczęśliwianie jej było kolejną z moich raisons d’être.

Teraz już mi przeszło, ale kiedyś marzyłem o przejęciu rodzinnej firmy jubilerskiej. Tato wciąż mi powtarzał, że jestem zbyt inteligentny, żeby zajmować się drobnicą. Dla mnie nie miało to sensu, bo był inteligentniejszy ode mnie, a więc jeśli ja byłem zbyt inteligentny, żeby się parać drobnicą, to co dopiero powiedzieć o nim! Zwróciłem mu na to uwagę.

– Po pierwsze – rzekł – nie jestem wcale inteligentniejszy od ciebie. Mam większą wiedzę niż ty, a to tylko dlatego, że jestem od ciebie starszy. Rodzice zawsze mają większą wiedzę niż ich dzieci, ale dzieci są zawsze bystrzejsze od rodziców.

– Chyba że dziecko jest upośledzone umysłowo – zauważyłem.

Nie skomentował tego.

– Powiedziałeś: „po pierwsze”. A co wobec tego po drugie?

– Po drugie, skoro niby jestem taki bystry, to czemu zajmuję się drobnicą?

– To prawda – zgodziłem się.

A potem przyszło mi coś do głowy.

– Chwileczkę, tato. Przecież ten cały rodzinny interes jubilerski upadnie, jeśli nie będzie go miał kto prowadzić.

– Jasne – odpowiedział. – Przejmie go inna rodzina.

– A co będzie z naszą? – zapytałem. – Otworzymy coś nowego?

– Coś tam zawsze otworzymy – odparł.

O tym właśnie myślałem, kiedy jechałem później wynajętą limuzyną po raz drugi w życiu, tym razem po to, żeby wykopać pustą trumnę taty.

W niedziele grywaliśmy z nim we wspaniałą grę Wyprawa Zwiadowcza. Czasami wyprawa była niezwykle prosta, na przykład wtedy, kiedy polecał mi przywieźć coś z każdego dziesięciolecia XX wieku – byłem cwany, więc przywoziłem jakieś kamienie – a czasami nieprawdopodobnie skomplikowana i ciągnęła się tygodniami. Przed ostatnią, która nigdy nie została zakończona, wręczył mi plan Central Parku.

– I co? – zapytałem.

– Co „i co”?

– Jakieś wskazówki?

– A kto powiedział, że muszą być jakieś wskazówki?

– Zawsze są jakieś wskazówki.

– Tym razem nie mam żadnych sugestii.

– Żadnej, choćby najmniejszej wskazówki?

– Chyba że wskazówką będzie brak wskazówek.

– Czy brak wskazówek może być wskazówką?

Wzruszył ramionami, jakby nie miał pojęcia, o czym mówię. Uwielbiałem to.

Przez cały dzień łaziłem po parku, szukając czegoś, co mogłoby mi coś podpowiedzieć, ale problem polegał na tym, że nie wiedziałem, czego szukam. Podchodziłem do różnych osób i pytałem, czy wiedzą coś, o czym ja powinienem wiedzieć, bo czasami tato specjalnie obmyślał Wyprawę Zwiadowczą w ten sposób, żebym musiał rozmawiać z ludźmi. Ale każdy, do kogo podchodziłem, robił minę typu: „Co jest, do jasnej…?”. Szukałem wskazówek w okolicach zbiornika. Czytałem wszystkie ogłoszenia na latarniach i na drzewach. Przestudiowałem opisy zwierząt w zoo. Zmusiłem nawet chłopaków puszczających latawce, żeby je zwinęli, tak żebym mógł ich przepytać, choć byłem pewny, że jest mało prawdopodobne, aby coś wiedzieli. Taki chytry potrafił być tato. Nie było w tym zadaniu niczego i na tym polegał mój pech, chyba że wskazówką było właśnie to nic. Ale czy było?

Tego wieczoru zamówiliśmy na kolację Wegetariański Przysmak Generała Tso i zauważyłem, że tato posługuje się widelcem, choć doskonale radził sobie z pałeczkami.

– Chwileczkę! – powiedziałem, wstając od stołu. Pokazałem na widelec. – Czy to ten widelec jest wskazówką?

Wzruszył ramionami, co moim zdaniem oznaczało, że jest to rzeczywiście bardzo ważna wskazówka. Widelec, widelec, pomyślałem. Pobiegłem do swojego laboratorium i wyjąłem z kasetki w szafie wykrywacz metali. Ponieważ nie wolno mi samemu chodzić wieczorem po parku, babcia poszła ze mną. Zacząłem od bramy przy Osiemdziesiątej Szóstej Ulicy i chodziłem po wyznaczonej precyzyjnie trasie, uważając, żeby niczego nie przeoczyć, jakbym był jednym z tych Meksykanów, którzy koszą trawniki. Było lato, więc wiedziałem, że różne owady robią wielki hałas, ale ich nie słyszałem, bo miałem słuchawki na uszach. Byłem tylko ja i metal pod ziemią.

Za każdym razem, kiedy sygnał detektora się nasilał, kazałem babci świecić latarką. Potem wkładałem swoje białe rękawiczki, wyjmowałem z zestawu narzędzi łopatkę i kopałem, bardzo ostrożnie. Kiedy coś znalazłem, omiatałem pędzlem ziemię, zupełnie jak prawdziwy archeolog. Choć tego wieczoru przeszukałem tylko mały odcinek parku, wykopałem ćwierć dolara, kilka spinaczy biurowych, łańcuszek, który służył chyba do zapalania i gaszenia lampy, i specjalny, używany w lodówce magnes do suszi, o którym wiedziałem, choć wolałbym nie wiedzieć. Włożyłem wszystkie te przedmioty do torby i zaznaczyłem na planie, gdzie je znalazłem.

W domu obejrzałem moje trofea pod mikroskopem, po kolei i bez pośpiechu: pogiętą łyżkę, kilka śrub, zardzewiałe nożyczki, jakiś gadżet samochodowy, pióro, kółeczko do kluczy, połamane okulary należące do kogoś, kto miał wyjątkowo słaby wzrok…

Zaniosłem to wszystko tacie, który czytał przy stole w kuchni „New York Timesa”, podkreślając czerwonym długopisem błędy.

– To wszystko, co znalazłem – oznajmiłem, spychając ze stołu kota tacą z moimi trofeami.

Tato spojrzał na nie i kiwnął głową.

– No i? – zapytałem.

Wzruszył ramionami, jakby nie miał pojęcia, o czym mówię, i wrócił do lektury gazety.

– Nie możesz mi nawet powiedzieć, czy jestem na właściwym tropie? – Buckminster zamruczał, a tato znów wzruszył ramionami. – Jeśli nie chcesz mi pomóc, to jak mam dojść do jakichś prawidłowych wniosków?

Zakreślił coś w artykule i powiedział:

– Można na to spojrzeć z drugiej strony: jak możesz dojść do błędnych?

Wstał, żeby się napić wody, a ja sprawdziłem, co zakreślił, podziwiając jego bystrość. Był to artykuł o dziewczynie, która zaginęła; wszyscy byli przekonani, że zabił ją senator, który ją dymał. Kilka miesięcy później znaleźli jej ciało w parku Rock Creek, w Waszyngtonie, ale do tego czasu sytuacja się zmieniła i nikogo oprócz jej rodziców już to nie obchodziło.

w oświadczeniu, odczytanym setkom zebranych dziennikarzy w zaimprowizowanym centrum prasowym na zapleczu domu rodzinnego zaginionej, pan Levy, jej ojciec, stanowczo stwierdził, iż wierzy głęboko, że jego córka zostanie odnaleziona. „Nie przestaniemy szukać, dopóki nie wydarzy się coś, co każe nam zaprzestać poszukiwań, a mianowicie dopóki Chandra się nie znajdzie”. Podczas krótkiej sesji pytań i odpowiedzi, jaka nastąpiła, dziennikarz z „El País” zapytał pana Levy’ego, czy przez „powróci” rozumie on „szczęśliwy powrót”. Wzburzony pan Levy nie był w stanie odpowiedzieć i mikrofon przejął jego adwokat. „Mamy wciąż nadzieję, że Chandra jest bezpieczna i modlimy się o to, zrobimy też, co w naszej

W zakreślonych słowach nie chodziło o błędy! To był komunikat dla mnie!

Przez trzy kolejne wieczory wracałem do parku. Wykopałem spinkę do włosów, parę monet, pinezkę, wieszak, dziewięciowoltową baterię, szwajcarski nóż wojskowy, maleńką ramkę do obrazka, medalion psa imieniem Turbo, skrawek folii aluminiowej, pierścionek, brzytwę, niesamowicie stary zegarek kieszonkowy, który stanął o 5:37, choć nie wiem, czy rano, czy po południu. Wciąż jednak nie mogłem dociec, co to wszystko miało znaczyć. Im więcej znajdowałem różnych rzeczy, tym mniej rozumiałem.

Rozłożyłem plan parku na stole w jadalni i przycisnąłem rogi puszkami z sokiem V8. Kropki, które postawiłem w miejscach, gdzie znajdowałem różne drobiazgi, przypominały galaktyki. Połączyłem je jak astrolog i kiedy przymrużyłem oczy, aż zrobiły mi się skośne jak u Chińczyka, zobaczyłem słowo „kruchy”. Kruchy. Co było kruche? Czy sam Central Park był kruchy? Czy natura była krucha? To, co znalazłem, było kruche? Pinezka nie jest krucha. Czy pogięta łyżka jest krucha? Wytarłem ołówek i połączyłem kropki inaczej, tak że wyszły mi „drzwi”. Kruche? Drzwi? Potem pomyślałem o słowie porte, które oczywiście po francusku znaczy właśnie drzwi. Wytarłem znów ołówek i połączyłem kropki tak, żeby wyszło porte. Odkryłem, że mogę też połączyć kropki tak, żeby wyszły słowa „cyborg”, „dziobak”, „cycki”, a nawet – kiedy się człowiek bardzo schińszczył – „Oskar”. Mogłem je łączyć tak, żeby wyszło, co tylko zechcę, i to oznaczało, że nie zbliżyłem się ani trochę do rozwiązania. A teraz już nigdy się nie dowiem, co miałem znaleźć. I to jest jeszcze jedna rzecz, która spędza mi sen z powiek.

No nic.

Nie wolno mi oglądać telewizji, choć mogę wypożyczać filmy dokumentalne dozwolone dla dzieci w moim wieku i czytać, co tylko chcę. Moją ulubioną książką jest Krótka historia czasu, choć właściwie jeszcze jej nie skończyłem, bo matematyka jest niesamowicie trudna, a mama nie bardzo potrafi mi pomóc. Jednym z moich ulubionych fragmentów jest początek pierwszego rozdziału, gdzie Stephen Hawking przytacza historyjkę o słynnym naukowcu, który opowiadał, jak to Ziemia krąży dookoła Słońca, a ono z kolei krąży w Układzie Słonecznym i tak dalej. I nagle jakaś kobieta w głębi sali podniosła rękę i mówi: „To, co pan nam tu opowiada, to bzdury. Świat jest w rzeczywistości płaski jak placek i spoczywa na grzbiecie olbrzymiego żółwia”. Wtedy naukowiec zapytał, na czym stoi ten żółw. A ona na to: „Na innych żółwiach!”.

Uwielbiam tę historyjkę, bo pokazuje, jak ciemni mogą być ludzie. I też dlatego, że kocham żółwie.

Parę tygodni po tym najgorszym dniu zacząłem pisać masę listów. Nie wiem czemu, ale była to jedna z tych nielicznych rzeczy, od których robiło mi się lżej na duszy. Dziwne było to, że zamiast naklejać normalne znaczki, zacząłem brać znaczki z mojego filatelistycznego zbioru, włącznie z bardzo cennymi, co skłoniło mnie do zastanowienia, czy w gruncie rzeczy nie chodzi mi o to, żeby pozbyć się różnych rzeczy. Pierwszy list, jaki napisałem, był do Stephena Hawkinga. Wysłałem go ze znaczkiem z podobizną Alexandra Grahama Bella.

Szanowny Panie Hawking!

Czy mógłbym zostać Pańskim protegowanym?

Dziękuję,

Oskar Schell

Sądziłem, że nie odpowie, bo on jest takim zdumiewającym człowiekiem, a ja takim normalnym. Ale pewnego dnia wracam ze szkoły, a tu Stan wręcza mi kopertę i mówi głosem wyszukiwarki AOL, którego go nauczyłem:

– Masz pocztę!

Popędziłem po stu pięciu stopniach na górę, wpadłem do swojego laboratorium, wlazłem do szafy i przyświecając sobie latarką, otworzyłem list. Był oczywiście napisany na maszynie, bo Stephen Hawking nie może pisać odręcznie: cierpi na stwardnienie zanikowe boczne, o czym, niestety, wiem.

Dziękuję za Pański list. Z powodu dużej ilości korespondencji, jaką otrzymuję, nie mogę odpowiadać indywidualnie. Niemniej jednak chciałbym, aby Pan wiedział, że czytam i zatrzymuję wszystkie listy z nadzieją, że kiedyś będę mógł na nie odpowiedzieć tak, jak na to zasługują. A tymczasem przesyłam wyrazy szacunku

Stephen Hawking

Zadzwoniłem na komórkę mamy.

– Oskar?

– Odebrałaś, zanim telefon zadzwonił.

– Wszystko w porządku?

– Będę potrzebował laminatora.

– Laminatora?

– Mam coś nieprawdopodobnie cudownego i chcę to zabezpieczyć.

Tato zawsze przychodził powiedzieć mi dobranoc; czytaliśmy razem „New York Timesa”, a czasami gwizdał I Am the Walrus, bo to była jego ulubiona piosenka, choć nie umiał mi wytłumaczyć, o czym to jest, co mnie okropnie frustrowało. Miał jedną wspaniałą cechę: potrafił wypatrzyć błędy w każdym artykule, który czytaliśmy. Czasem były to błędy gramatyczne, czasem dotyczyły geografii albo faktów, zdarzało się też, że czegoś w artykule brakowało. Byłem zachwycony tym, że mam tatę mądrzejszego od „New York Timesa”, i uwielbiałem wyczuwać policzkiem włosy na jego piersi przez podkoszulek, a także jego zapach, jakby się właśnie golił, mimo że przecież kończył się dzień. Jego bliskość wpływała uspokajająco na mój mózg. Nie musiałem niczego wymyślać.

Kiedy tato przyszedł powiedzieć mi dobranoc tego wieczoru, w przeddzień najgorszego dnia, zapytałem go, czy świat jest płaskim plackiem spoczywającym na grzbiecie olbrzymiego żółwia.

– Słucham?

– Czy to właśnie dlatego Ziemia utrzymuje się w miejscu, a nie hula po kosmosie?

– A czy to na pewno Oskara układam do snu? Czy może jakiś kosmita ukradł jego mózg, żeby na nim eksperymentować?

– Przecież my nie wierzymy w kosmitów – powiedziałem.

– Ziemia porusza się w kosmosie. Wiesz o tym dobrze, mój mały. Ciągle krąży wokół Słońca. To właśnie rozumiemy przez słowo „orbituje”.

– Oczywiście, ale dlaczego istnieje grawitacja?

– Jak to: dlaczego istnieje grawitacja?

– Jaka jest przyczyna?

– A kto powiedział, że musi być jakaś przyczyna?

– To prawda, nikt.

– Moje pytanie było retoryczne.

– Co to znaczy?

– To znaczy, że nie oczekiwałem odpowiedzi, ale chciałem postawić tezę.

– Jaką tezę?

– Że nie musi występować przyczyna.

– Ale jeśli nie ma przyczyny, to dlaczego wszechświat w ogóle istnieje?

– Bo są sprzyjające warunki.

– A dlaczego jestem twoim synem?

– Bo mama i ja kochaliśmy się i jeden z moich plemników zapłodnił jedno z jej jajeczek.

– Chyba zwymiotuję.

– Nie zachowuj się jak smarkacz.

– Jednego nie rozumiem: dlaczego istniejemy. Nie chodzi mi o to, skąd się wzięliśmy, ale po co.

Obserwowałem świetliki myśli krążące nad jego głową.

– Istniejemy, bo istniejemy.

– A niech to…

– Możemy sobie wyobrazić przeróżne światy różniące się całkowicie od tego, ale właśnie ten zaistniał.

Rozumiałem, co miał na myśli, i nie powiem, żebym się z nim nie zgadzał, ale jednocześnie nie mogłem się z nim zgodzić. To, że jest się ateistą, wcale nie znaczy, że nie pragnęłoby się, żeby była jednak jakaś racja istnienia różnych rzeczy.

Włączyłem swoją krótkofalówkę i z pomocą taty udało mi się złapać kogoś, kto mówił po grecku, co było bardzo fajne. Nie rozumieliśmy, co mówi, ale leżeliśmy, wpatrując się w rozjarzone w ciemnościach konstelacje na moim suficie, i przysłuchiwaliśmy się przez chwilę jego głosowi.

– Twój dziadek znał grecki – rzekł.

– Chciałeś powiedzieć „zna”.

– Zgadza się. Po prostu tutaj nie mówił po grecku.

– Może to jego teraz słuchamy?

Rozpostarta gazeta przykrywała nas jak koc. Na pierwszej stronie widniało zdjęcie leżącego na korcie tenisisty, jak sądzę zwycięzcy, trudno było jednak stwierdzić, czy był szczęśliwy, czy smutny.

– Tato?

– Tak?

– Opowiesz mi jakąś historię?

– Jasne.

– Ciekawą?

– W odróżnieniu od tych nudnych, jakie ci wciąż opowiadam.

– Dobra.

Przytuliłem się do niego z całej siły, tak że mój nos znalazł się pod jego pachą.

– I nie będziesz mi przerywał?

– Postaram się.

– Bo wtedy trudno opowiadać.

– I to denerwujące.

– I to denerwujące.

Najbardziej lubiłem tę chwilę, zanim zaczął.

– Dawno, dawno temu Nowy Jork miał szóstą gminę.

– Co to jest gmina?

– To właśnie nazywa się przerywaniem.

– Wiem, ale cała historia nie ma dla mnie sensu, jeśli nie wiem, co to jest gmina.

– Coś jak dzielnica. Albo zespół dzielnic.

– Więc skoro kiedyś była szósta gmina, to jakie jest te pięć?

– Oczywiście Manhattan, Brooklyn, Queens, Staten Island i Bronx.

– Byłem kiedyś w którejś z nich?

– Masz ci los.

– Chcę się tylko upewnić.

– Byliśmy parę lat temu w zoo w Bronksie. Pamiętasz?

– Nie.

– I byliśmy na Brooklynie, oglądaliśmy róże w ogrodzie botanicznym.

– A w Queens byliśmy?

– Nie sądzę.

– A na Staten Island?

– Nie.

– I naprawdę była kiedyś szósta gmina?

– Właśnie to próbowałem ci powiedzieć.

– Już nie będę przerywał, obiecuję.

Kiedy skończył opowiadać historię, włączyliśmy znów radio i teraz ktoś mówił po francusku. Było to szczególnie miłe, bo przypomniało mi wakacje, z których akurat wróciliśmy, choć marzyłem, aby trwały wiecznie. Po chwili tato zapytał mnie, czy już śpię. Powiedziałem, że tak, bo wiedziałem, że nie lubi wychodzić, dopóki nie zasnę, a nie chciałem, żeby rano był zmęczony w pracy. Pocałował mnie w czoło, życzył mi dobrej nocy i wstał. Kiedy był w progu, powiedziałem:

– Tato?

– Tak, synku?

– Nie, nic.

Jego głos usłyszałem powtórnie następnego dnia, kiedy wróciłem ze szkoły. Zwolnili nas do domu wcześniej z powodu tego, co się stało. Nie panikowałem ani trochę, bo mama i tato pracowali w śródmieściu, a babcia oczywiście nie pracowała w ogóle, a więc wszyscy, których kochałem, byli bezpieczni.

Wiem, że kiedy wróciłem do domu, było osiemnaście po dziesiątej, bo wciąż zerkałem na zegarek. W mieszkaniu panowała niesamowita pustka i cisza. Idąc do kuchni, wymyśliłem po drodze dźwignię, którą można by zamontować na frontowych drzwiach i która uruchamiałaby wielkie koło ze szprychami w salonie i to koło, obracając się, zahaczałoby o metalowe zęby zawieszone u sufitu, a one grałyby jakąś piękną muzykę, na przykład piosenkę Fixing a Hole czy I Want to Tell You, i w ten sposób mieszkanie byłoby jedną wielką szafą grającą.

Kiedy już pogłaskałem parę razy Buckminstera, żeby pokazać mu, że go kocham, odsłuchałem rozmowy nagrane na sekretarce. Nie miałem jeszcze komórki, a kiedy wychodziliśmy ze szkoły, Pasta obiecał, że zadzwoni do mnie, żeby mi powiedzieć, czy mam pójść do parku, żeby podziwiać go, jak ćwiczy różne numery na deskorolce, czy raczej pójdziemy oglądać „Playboya” do sklepiku, w którym są takie zakamarki, że nikt nie widzi, co człowiek ogląda. Na co nie miałem specjalnej ochoty, ale…

Wiadomość 1. Wtorek, 8:52. Jest ktoś w domu? Halo? Tu tatuś. Jeśli tam jesteś, odbierz. Próbowałem dzwonić do biura, ale nikt nie podnosi słuchawki. Słuchaj, coś się stało. Ze mną wszystko w porządku. Każą nam zostać tam, gdzie jesteśmy, i czekać na strażaków. Jestem pewien, że wszystko będzie okej. Zadzwonię jeszcze, jak zorientuję się lepiej w sytuacji. Chciałem ci tylko dać znać, że ze mną wszystko w porządku, żebyś się nie martwił. Niedługo zadzwonię.

Były jeszcze cztery wiadomości od niego: jedna z 9:12, następna z 9:31, kolejna z 9:46 i ostatnia z 10:04. Słuchałem ich w kółko, a potem, zanim zdążyłem się zastanowić, co powinienem robić czy choćby myśleć albo czuć, telefon zadzwonił znowu.

Była dziesiąta dwadzieścia dwie i dwadzieścia siedem sekund.

Spojrzałem na wyświetlacz, żeby sprawdzić, kto dzwoni, i zobaczyłem, że to on.

Zdjęcia wykorzystane w książce:

© Jonathan Safran Foer; © Marianne Müller; © Christopher Moisan; © Jonathan Safran Foer; © Jonathan Safran Foer; © Jann Lipka/Nordic Photos/Getty Images; © The Scotsman; © George Rinhart/Corbis via Getty Images; © Steve Waits; © Peter Johnson/Corbis/VCG/Getty Images; © Alison Wright/Corbis via Getty Images; photo illustration based on a photograph by Lyle Owerko © 2001/Polaris; © David Ball/Corbis via Getty Images; © Jonathan Safran Foer; © Randy Faris/ Corbis via Getty Images; „Earliest Human Relatives (American Museum of Natural History)”, © 2005 by Hiroshi Sugimoto; © AFP/EastNews; © Alan Schein Photography/Corbis via Getty Images; © Kevin Fleming/Corbis/VCG/Getty Images; © Palani Mohan/Photonica/Getty Images; © Jonathan Safran Foer; © Christopher Moisan; © Jonathan Safran Foer; © AP Images/EastNews; © Lester V. Bergman/Corbis via Getty Images; © Marianne Müller; © Ralph Crane/The LIFE Picture Collection/Getty Images; © Jonathan Safran Foer; © Angela Jimenez/Getty Images; © James Leynse/Corbis via Getty Images; © Mario Tama/Getty Images; © Jonathan Safran Foer; © Jonathan Safran Foer; © Kevin Fleming/Corbis/VCG/Getty Images; © Philip Harvey/Corbis; © Anne Chalmers; © Philip Harvey/Corbis via Getty Images

Grupa Wydawnicza Foksal informuje, że dołożyła należytej staranności w rozumieniu art. 355 par. 2 kodeksu cywilnego w celu odnalezienia aktualnego dysponenta autorskich praw majątkowych do ilustracji tenisisty w rozdziale „Gugolpleks”.

Z uwagi na to, że przed opublikowaniem niniejszej książki poszukiwania te nie przyniosły rezultatu, Grupa Wydawnicza Foksal zobowiązuje się do wypłacenia stosownego wynagrodzenia z tytułu wykorzystania ilustracji aktualnemu dysponentowi autorskich praw majątkowych, niezwłocznie po jego zgłoszeniu się do Grupy Wydawniczej Foksal.

Zamieszczone w tej powieści listy, których autorstwo przypisywane jest realnie istniejącym osobom, są całkowicie fikcyjne, choć mają pozory autentycznych.

Przekład: Zbigniew Batko

Redakcja: Anna Jutta-Walenko

Korekta: Jadwiga Piller, Anna Sidorek, Magdalena Matuszewska

Projekt okładki: © Jonathan Gray

Skład i łamanie: Dariusz Ziach

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-391 Warszawa, al. 3 Maja 12

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-7747-190-6

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.