Królowe

Władza. Intrygi. Miłość

Sherry Jones

Tłumaczenie
Andrzej P. Zakrzewski

Copyright © 2012 by Sherry Jones

Copyright for the Polish edition © Wydawnictwo Pascal. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Wydawnictwo Pascal dziękuje Alanowi Zacharzewskiemu za pomoc udzieloną podczas pracy nad polskim wydaniem książki.

Autor:

Sherry Jones

Tytuł:

Królowe

Tytuł oryginału:

Four Sisters All Queens

Tłumaczenie:

Andrzej P. Zakrzewski

Redakcja:

Ewa Biernacka

Korekta:

Joanna Pikuła

Okładka:

Krzysztof Kucharczyk
Zdjęcia na okładce: Malgorzata Maj/arcangel-images.com; Nejron/Dreamstime.com

Koordynator projektu:

Kamila Trusiewicz

Opieka kreatywna:

Yvette Żółtowska-Darska

Bielsko-Biała 2015
ISBN 978-83-7642-510-8

Wydawca:

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.
ul. Zapora 25
43-382 Bielsko-Biała
tel. 338282828, fax 338282829
pascal@pascal.pl
www.pascal.pl

eBook redaktor i konwersja:

Dominik Trzebiński Du Châteaux
atelier@duchateaux.pl

O Królowych napisali:

Królowe zapraszają czytelnika do świata dramatów i intryg trzynastowiecznej Europy, mistrzowsko przywołując szczegóły i kolorowe osobowości tego okresu. Uczta dla fanów fikcji historycznej!

Gillian Bagwell,
autorka Królewskiej nierządnicy

XIII wiek. Francja, Anglia, Niemcy, Sycylia... Cztery siostry, cztery kobiety... Ich walka o władzę i mężczyzn... Emocje, których aktualność nigdy nie mija.

Mitchell Kaplan,
autor By Fire, By Water

Królowe, siostry, rywalki… Wspaniała opowieść!

Catherine Delors,
autorka Mistress of the revolution i For The King

Swoją wyborną opowieścią o czterech siostrach walczących o władzę Sherry Jones odważnie wkracza w świat Średniowiecza. Wciągająca intryga i barwnie przedstawiony splendor największych dworów królewskich XIII wieku pokazane są przez pryzmat losów czterech kobiet, które nad więzy krwi muszą przełożyć interes męża i kraju. Zabronione uczucie, dynastyczna polityka i wzruszające poświęcenie składają się na hipnotyzujący obraz tego, co znaczyło – i wciąż znaczy – być królową.

Christopher W. Gortner,
autor Sekretu Tudorów i Ostatniej królowej

Siłę czterech intrygujących sióstr widać na każdej stronie tej wybornej powieści. Ich wyjątkowe losy dają nam niepowtarzalną okazję spojrzenia na trzynastowieczną Europę oczami kobiet, które ją ukształtowały.

Donna Russo Morin,
autorka The King’s agent

O Autorce

Sherry Jones – amerykańska dziennikarka i pisarka. Przez ponad dwadzieścia lat współpracowała jako reporterka z licznymi magazynami, m.in. „Newsweekiem”. Pisała dla BNA (Bureau of National Affairs), agencji publikującej materiały informacyjne dla prasy i rządu. W 2008 r. wydała kontrowersyjną powieść Klejnot Medyny, która stała się bestsellerem na całym świecie, w tym także i w Polsce. Jest niekwestionowanym autorytetem w kwestiach wolności słowa, Średniowiecza, islamu i praw kobiet.

Jej najnowsza powieść Królowe osadzona jest w XIII-wiecznej Europie i opowiada o niesamowitych losach córek Beatrycze Sabaudzkiej. Pracę nad powieścią Autorka opisuje w ten sposób:

„Przeczytałam o Małgorzacie, Eleonorze, Sanchy i Beatrycze w biografii Cztery siostry Nancy Goldstone i poczułam niedosyt. Pragnęłam wiedzieć więcej o intrygujących postaciach sióstr. Jak wyglądały? Jakie miały osobowości? Odwiedziłam Londyn i Paryż, a w szczególności Westminster, kaplicę Sainte-Chapelle oraz katedrę Notre Dame. Udałam się do Egiptu, a także na wybrzeże w Damietcie, gdzie wylądowali krzyżowcy. Przeczytałam dziesiątki książek o kulturze

Średniowiecza, w tym listy sióstr dostępne online. Wiek XIII był okresem fascynującym, lecz nie tak dobrze opisanym jak na przykład okres panowania dynastii Tudorów. Zauroczył mnie”.

Dla Natashy Kern

Agentki literackiej, mistrzyni, inspiratorki, przyjaciela

Ab l’alen tir vas me l’aire
Qu’ieu sen venir de Proensa!
Tot quant es de lai m’agensa,
Si que, quan n’aug ben retraire,
Ieu m’o escout en rizen
E.n deman per un mot cen:
Tan m’es bel quan n’aug ben dire

Spijam całe to powietrze,
Co z Prowansji ku mnie wieje!
To z niej radość wszelka płynie.
Więc gdy ktoś ją też wychwala,
Słucham go rozpromieniony.
Zamiast słowa żądam stu,
Bo tak wielbię, gdy je mówi

– Piere Vidal, 1175–1205

Dwór francuski

Małgorzata Prowansalska, królowa Francji

Ludwik IX, król Francji

Blanka, Izabela, Ludwik, Filip, Jan Trystan, Piotr, Blanka, Małgorzata, Robert, Agnieszka – ich dzieci

Blanka Kastylijska, królowa matka

Ingeborga Duńska, królowa matka, wdowa po królu Filipie Auguście

Robert, brat Ludwika

Matylda, żona Roberta

Alfons, brat Ludwika

Joanna z Tuluzy, żona Alfonsa

Izabela, siostra Ludwika

Karol, brat Ludwika

Gizela, pokojówka Małgorzaty

Teobald, hrabia Szampanii i król Nawarry, kuzyn Blanki

Jean de Joinville, seneszal Teobalda, faworyt Ludwika i najbliższy przyjaciel Małgorzaty

Gizela, dwórka Małgorzaty

Godfryd de Beaulieu, spowiednik Ludwika

Bartłomiej z Roye, szambelan Ludwika

Rajmund z Tuluzy (Toulouse), hrabia Tuluzy i kuzyn Blanki

Piotr Mauclerc, hrabia Bretanii, przywódca zduszonego buntu przeciwko Ludwikowi

Hugo de Lusignan, hrabia La Marche i Angoulême, mąż królowej Izabeli z Angoulême, matki króla Henryka III; wraz z Piotrem z Bretanii, przywódca rebelii przeciwko Ludwikowi

Izabela z Angoulême, matka króla Henryka III, była królowa Anglii, teraz hrabina La Marche i Angoulême

Saint-Pol, Wit II z Châtillon, hrabia Saint-Pol, rycerz

Dwór angielski

Eleonora Prowansalska, królowa Anglii

Henryk III, król Anglii

Edward, Małgorzata, Beatrycze, Edmund, Katarzyna – ich dzieci

Wilhelm Sabaudzki, wuj Eleonory, biskup Valence, książę biskup Liège

Tomasz Sabaudzki, wuj Eleonory, hrabia Flandrii

Piotr Sabaudzki, wuj Eleonory, hrabia Richmond, później hrabia Sabaudii

Bonifacy Sabaudzki, arcybiskup Canterbury

Eleonora Marshal, siostra Henryka, hrabina Leicester

Szymon de Montfort, hrabia Leicester, seneszal Henryka, mąż Eleonory Marshal

Ryszard z Kornwalii (Ryszard Kornwalijski), brat Henryka, hrabia Kornwalii

Margaret Biset, dwórka Eleonory

Gilbert Marshal, hrabia Pembroke

Hubert de Burgh, hrabia Kentu, justiciar (szef administracji) Anglii i Irlandii

Roger de Quincy, hrabia Winchester

Roger Mortimer, baron i poplecznik króla Henryka III

Dame Maud of Mortimer

Gilbert de Clare, hrabia Gloucester

John Maunsell, kanclerz

Robert Walerand, kanclerz

Hamo Lestrange, Roger Mortimer, Roger de Leybourne, Henry of Almain – towarzysze Edwarda

Ebulo Montibus, protegowany Piotra Sabaudzkiego i towarzysz Edwarda

Dwór prowansalski

Beatrycze Sabaudzka, hrabina Prowansji

Rajmund IV Berengar, hrabia Prowansji

Małgorzata, Eleonora, Sancha i Beatrycze – ich córki

Romeo z Villeneuve, seneszal hrabiego

Magdalena, niania dziewczynek

Gaston, sokolnik

Sordel, trubadur

Beatrycze Prowansalska, hrabina Prowansji

Karol Andegaweński, hrabia Prowansji

Dwór w Kornwalii

Sancha Prowansalska, królowa Niemiec i hrabina Kornwalii

Ryszard z Kornwalii, król Niemiec i hrabia Kornwalii

Henry z Almain, syn i dziedzic Ryszarda

Edmund, Ryszard – dzieci Sanchy i Ryszarda

Justyna, dwórka Sanchy

Pan Arnold, seneszal Rycharda

Abraham z Berkhamsted, żydowski poborca podatkowy

Floria, żona Abrahama

Joanna de Valletort, baronowa Tremberton, kochanka Ryszarda

Ja, Beatrycze z Sabaudii, jestem matką czterech królowych. Czy na przestrzeni dziejów była jakaś inna kobieta, która mogłaby to powiedzieć? Nie było żadnej, ręczę za to, i nie będzie w przyszłości.

Owszem, przechwalam się. Bo czemu nie miałabym? A może wam się wydaje, że moje córki osiągnęły swoje pozycje przez przypadek? W tym męskim świecie kobieta nie osiągnie niczego bez zawiłych intryg. Zaczęłam snuć plany związane z mymi dziećmi, nim jeszcze zaczęłam nosić na rękach mą najstarszą Małgorzatę.

Małgorzatka nie była zwykłym dzieckiem. Pełnymi zdaniami mówiła już przed pierwszymi urodzinami. Ale to przecież Sabaudka, do tego my nie jesteśmy zwykłą rodziną. Gdybyśmy taką byli, nie zostalibyśmy strażnikami alpejskich przełęczy i władcami coraz to większych włości ani też godnymi zaufania królów, cesarzy i papieży. Jak nam się to udało? Bynajmniej nie dzięki krwawym bitwom i podbojom, lecz za pomocą zręcznych aliansów i strategicznym małżeństwom. Postanowiłam, że moje dzieci też dobrze wydam, zwiększając rodzinne wpływy, jak nikt dotąd.

A przyrzeczenie to wypełniłam, wychowując córki tak, jakbym wychowywała synów. Aha! Jesteście zaskoczeni? A czy zdziwi was również, jeśli wyznam, że mówiłam do nich „garçons”? Pobierając nauki razem z mymi pięcioma, z ośmiu, jakich miałam, braćmi – z filozofii, łaciny, astronomii, matematyki, logiki, dyplomacji, sztuki prowadzenia debaty, polowania, łucznictwa, a nawet fechtunku – dostrzegłam jedno – kluczem do władzy jest wiedza. Jak myślicie, dlaczego mężczyźni zastrzegają ją dla siebie, pozostawiając dziewczętom same błahostki i brednie? Cóż dobrego może przyjść dziewczynie z nauki szydełkowania, składania ukłonów i rysunku, a także z udawania, że męska paplanina o sobie samym jest dla niej interesująca? Podobne zajęcia, podstawa kobiecego wykształcenia, służą jedynie podkreśleniu roli męż czyzn i banalizowaniu kobiecości. Pragnąc, aby moje córki odniosły sukces, uczyłam je tak, jakbym uczyła chłopców, obdarzając je prawdziwą władzą, taką, jaka emanuje z wewnątrz.

Kiedy Małgorzatka wkrótce już miała osiągnąć stosowny wiek do zamęścia, poleciłam moim braciom, by jej wyszukali na męża króla. A ponieważ jesteśmy Sabaudczykami, nie obyło się bez knowań. Amadeusz, Wilhelm i Tomasz wychwalali jej urodę, inteligencję i pobożność na dworach bliskich i dalekich, a także każdemu gościowi, którego bawili u siebie. Ja tymczasem czarowałam trubadura Sordèla, aby ułożył sławiącą ją pieśń, jak również sowicie go wynagrodziłam – złotem, a także, owszem, pocałunkami, choć nie takimi, jakich się spodziewał – polecając, by ją wykonał przed królem Francji, Ludwikiem IX. Tak miłośnie usidlony król poprosił o rękę Małgorzatki. Nie minęło wiele czasu, a wszystkie moje cztery córki zostały królowymi w świecie.

Choć, gdybym mogła, uczyłabym je królami. Zamiast tego, uczyniłam je matkami królów. To najlepsze, co mogłam dla nich zrobić, a zatem i dla rodziny Sabaudczyków – mojej rodziny – teraz i na przyszłość.

Rodzina jest wszystkim. Nic innego się nie liczy. Wszelkie inne więzy można zerwać – przyjaźń, małżeństwo, nawet królowanie – poza tymi, które nas spajają w rodzinie. I to jest druga lekcja, jakiej nauczyłam moje córki: rodzina jest zawsze na pierwszym miejscu. A jednak, ku mej wielkiej rozpaczy, mądrość ta odbiły się od ich serc niczym ziarno od kamiennego bruku.

Gdyby tylko usłuchały moich upomnień i nawzajem sobie pomagały. Zamiast tego, miotają się, rozrywając na strzępy nawzajem siebie i rodzinę. A ja? Perswaduję, radzę i pouczam, a także staram się na nie nie patrzeć, żeby nie uronić łez, jak słaba kobieta. Och, jak bardzo łamie mi serce widok ich cierpienia.

Małgorzata

Cztery siostry, wszystkie królowe

Aix-en-Provence, 1233 r.
Lat dwanaście

Powoli się obróciła.

W zadymionej wielkiej sali tlił się płomień i unosił obłok gryzącego dymu. Pan de Flagy osłaniał swój długi nos kawałkiem białego jedwabiu i przyglądał się tanim łojowym świeczkom, plamom na obrusie i wystrzępionym mankietom rękawiczek hrabiny. Stojąca przed nim Małgorzata powoli się obracała, tłumiąc ziewanie. Zabrała monsieur na polowanie z sokołem i na konną przejażdżkę, zagrała dla niego ludowy taniec na lirze korbowej, zaśpiewała mu trzy chansons Bernarda de Ventadour, pokonała monsieur w szachy, wyrecytowała mu klasyczną greką fragment arystotelesowej logica modernorum i rozważała, po łacinie, czy czas ma początek, zgadzając się z Filozofem, że nie, bo Bóg, będąc źródłem czasu, sam jest ponadczasowy. Pan de Flagy miał napad kaszlu i pospiesznie opuścił salę, przez co ominęło go kolejne wyzwanie rzucone mu przez jej ojca: czy wobec tego czas ma koniec? Czy istnieje w królestwie wiekuistym, czy też pełni wyłącznie funkcję doczesną? Bo jeżeli tylko doczesną, to jakby mógł nie mieć początku, skoro Bóg stworzył Ziemię?

Teraz, podczas ostatniego już popisu, Małgorzata musiała znieść wzrok nieznajomego na swojej twarzy, biodrach, a także na łonie, prowokująco odciskającym się na zbyt obcisłej sukni. Jako królowa Francji, stwierdziła jej maire[1], już nigdy nie będzie musiała nosić źle skrojonych szat.

1) W langue’oc (occitan, prowansalski) maire – matka.

On wyciągnął dłoń.

– Wydaje się doskonała, lecz jeszcze nie obejrzałem jej zębów.

Ona wycofała się poza jego zasięg.

– Moje zęby są mocne, monsieur. I ostro gryzą.

Papa szeroko się uśmiechnął, ale Mamie do śmiechu nie było. Zamknęła oczy. Tyle cię nauczyłam, i na nic! Skóra Małgorzaty pociła się; w pomieszczeniu nagle zrobiło się parno.

– Ma dopiero dwanaście lat – oznajmiła Mama. – Ma jeszcze nieposkromiony język.

Hrabina położyła ubraną w rękawiczkę dłoń na ramieniu pana de Flagy, olśniewając go przećwiczonym uśmiechem. Monsieur odkrył własne, poplamione i koślawe zęby.

– Ma pani charakterną córkę, non? Très formidable. Jeżeli wyjdzie za króla Ludwika, będzie musiała stawić czoła jego matce – puszcza oko do Małgorzaty. – Ma belle, te ostre ząbki jeszcze ci się przydadzą.

W powietrzu unosiła się muzyka: rebek, lutnia, piszczałki, bębenki. Minstrel w żółtym stroju i z czerwoną brodą śpiewał Kalenda Maya[2], chcąc przypodobać się hrabinie słowami miłości pisanymi dla innej Beatrycze. Lecz dla niej, jak teraz szeptała do ucha gościowi, chrapliwy głos przypominał inny, pamiętny występ, kiedy w tej sali kompozytor we własnej osobie, Raimbaut de Vaqueiras, śpiewał tę pieśń. To było przed laty – o czym już nie wspomniała – nim ataki i oblężenia nie ogołociły skarbca, w czasach, gdy trubadurzy i trobairitz[3] gromadnie ciągnęli do Prowansji na niekończące się biesiady, kiedy wino płynęło strumieniem zbyt obfitym, by go rozcieńczać wodą, a sala rycerska jarzył się światłem najwyborniejszych świec z pszczelego wosku.

2) Pieśń prowansalskiego trubadura Raimbaut de Vaqueiras (Majowe święta).

3) Kobiety trubadurzy z Oksytanii.

A gdy pieśń dobiegła końca, Mama posłała ją do pokoju dziecięcego, uścisnąwszy ją za ramię z podniecenia.

– Zauroczyłaś go! Znakomita robota, Małgorzatko. Zostając królową, możesz uratować Prowansję.

Rozbierając Małgorzatę do snu, jej opiekunka Magdalena psioczyła na widok rozdartej sukni. Mama wzruszyła ramionami, bo z pewnością pan de Flagy nie zauważyłby tak niewielkiej skazy. Jednak zmarszczyła brwi, gdy pozostałe córki zaczęły się gramolić na jej fotel. Pragnęła o wiele bardziej niż sama Małgorzata, by jej córka została królową.

– Czy przyglądał się sukni Małgorzatki, czy Małgorzatce? – zapytała Eleonora. Zbyt duża, aby siedzieć na kolanach Mamy, niemniej rozsiadła się na nich, zrzucając Sanchę na podłogę, pod jej stopy. Mała Beatrycze[4] kolebała się na pulchnych nóżkach, zbierając trzcinki z podłogi, rzucając nimi i za każdym razem śmiejąc się, jakby zrobiła coś pomysłowego.

4) W rzeczywistości w roku 1233, gdy rozgrywa się ta scena, Małgorzata ma 12 lat (ur. 1221), Eleonora (ur. 1223) 10, Sancha (Sanchia, Sancza, ur. 1228) 5 lat. Beatrycze urodzi się dopiero w 1234 r.

Opiekunka zaplatała włosy Małgorzaty, hrabina zaś opowiadała jej bajkę. – Twoja siostra była subtelna jak wiosenna mgiełka i odważna jak Lancelot – mówiła, bezwiednie głaszcząc złote włosy Sanchy. – Na temat Małgorzaty Prowansalskiej król Ludwik i jego matka usłyszą same pochwały.

Dlaczego, ale dlaczego Małgorzata nie ugryzła Monsieur?

– Ja byłabym lepszą królową – stwierdziła Eleonora. – Jestem silniejsza i szybciej biegam od Małgorzatki. Lepszy też ze mnie myśliwy.

Eleonora chciała opuścić Prowansję. I nie pogardziła Francuzami, jak siostra.

– Bądź cierpliwa, Eli! – rzekła Mama. – Masz dopiero dziesięć lat, trochę za mało na małżeństwo.

Małgorzata się roześmiała. – Namawianie do cierpliwości, to jak zmuszanie osła do galopu.

– Mamo! Słyszałaś? Ona mnie przezwała osłem!

– I jesteś tak samo uparta! – dorzuciła Małgorzata.

– A dlaczego nie miałabym się upierać, skoro mam rację?

– Jeśli chcesz zostać królową, Eli, musisz się nauczyć nad sobą panować – stwierdziła Mama. – Pod tym względem siostra znacznie cię przewyższa.

Nie wspomniała o grubiańskiej odpowiedzi udzielonej panu de Flagy.

– Mamo! – zawołała Sancha wiercąca się na podłodze i ciągnąca matkę za suknię.

– Chyba że ma na czubku języka zgryźliwą uwagę, a wtedy nie może się doczekać, żeby ją wypluć – rzekła.

Eleonora.

– A ty skąd znasz smak riposty? – dziwi się Małgorzata. – Na twym języku nie ma nic, prócz fanfaronady. Jak widać, trudno ci to przełknąć.

– Mama – Sancha znów szarpie suknię hrabiny. – Czy Eli też zostanie królową?

– Chłopcy! – upomnienie Mamy ubodło Małgorzatę. Czemu traktuje je jak chłopców?

– Czas sprzeczek i rywalizacji – to do ciebie, Eli – się skończył. Małgorzatka jest już gotowa, by zostać królową. I to królową nie byle jaką, bo Francji, najbogatszego i najpotęż niejszego z królestw. Musimy jej pomóc, a nie walczyć z nią – posłała Małgorzacie promienny uśmiech. – A ona nam pomoże w podzięce.

– Ale ja lubię konkurować z Małgorzatką – mówi Eleonora. – Zawsze wygrywam.

– Niedoczekanie twoje – odpowiedziała jej Małgorzata.

– Wasi wujowie i ja też walczyliśmy – mówi Mama. – Ale odkąd wyszłam za waszego paire[5] i zostałam hrabiną Prowansji, współdziałamy. Tak to jest w Sabaudii. A teraz, dzięki małżeństwu Małgorzatki z królem Ludwikiem dynastia sabaudzka wzniesie się niczym jasna gwiazda na najwyższy punkt nieboskłonu. A my wraz z nią. Nasza rodzina, nasze dzieci i wnuki, jeśli tak Bóg zechce. O ile się nawzajem będziemy wspierać.

5) W langue d’oc (occitan, gaskoński, limousin itd.) paire – ojciec.

– A czy Eli też zostanie królową? – zapytała ponownie Sancha.

– Zostanę królową świata! – Eleonora zerwała się z kolan matki i stanęła przed nią.

– Nie zadowolę się tak małym królestwem jak Francja. Będę miała imperium – powiedziała, krzyżując ręce na piersiach. – I nie obawiaj się, Mamo, rozdam zamki i tytuły całej rodzinie.

Małgorzata się roześmiała. – A kto będzie twoim cesarzem? Dołączysz do haremu Stupor Mundi?[6]

6) Fryderyk II Hohenstauf, król Sycylii, Święty Cesarz Rzymski itd.

„Cud Świata”, tytuł był odpowiedni dla Fryderyka II Hohenstaufa, którego bluźniercze uwagi – nazywał Chrystusa mistyfikatorem! – i światowe życie spowodowały, że rzymskiemu papieżowi szczęka opadła nie tylko z podziwu, ale i z oburzenia.

– Każdy król, za którego wyjdę, stanie się wielki. Już o to zadbam!

– A czy z Eli też uczynisz królową, Mamo? – zapytała Sancha.

– Nie ja, lecz wasz wuj Wilhelm – odparła Mama. Eleonorę zatkało. Mama uśmiechnęła się. – Razem z Romeem przewidzieli, że korony znajdą się na głowach was wszystkich. Przysięgli, że tak się stanie.

– Cztery siostry, wszystkie królowe! – Eleonora zatańczyła. – Czy ktoś kiedyś słyszał o czymś podobnym?

– Trzy siostry – powiedziała Sancha. Zmartwienie wywołało na twarzy ośmiolatki zmartwienie. – Ja złożę śluby w Ganagobie[7].

7) W Ganagobie w Prowansji jest klasztor benedyktyński.

Eleonora przewraca oczami. Sancha nie mówi o niczym innym od miesiąca, kiedy kuzyn Mamy Garsende wstąpił do klasztoru w Ganagobie podczas ceremonii tak wzruszającej, że płakała nawet Mama.

– Mój ty mały pobożny groszku, potulny jak nowo narodzona owieczka – powiedziała Mama do Sanchy. – Byłaby z ciebie wspaniała zakonnica, jeśli byś z urodzenia była cichego serca albo ułomna.

Włosy Sancha miała złote niczym świetlista gwiezdna przędza, oczy czarne jak nocne niebo, dołek w podbródku i usta niczym dojrzałe wisienki. Ukrycie takiej urody to grzech, twierdziła Mama, z pewnością była zadatkiem na korzystne małżeństwo.

– Wymażcie wszelkie samolubne myśli – rzekła teraz Mama. – Rodzina jest na pierwszym miejscu. Jako kobiety – a także królowe – musicie być przede wszystkim lojalne wobec sióstr, wujów i rodziców. To my stanowimy fundament. My stanowimy waszą siłę.

Przemawiała do Małgorzaty, która przygląda się swoim dłoniom. Czy Mama wiedziała o bólu przeszywającym jej pierś na myśl o tym, że musi opuścić Prowansję? Najprawdopodobniej nie obchodziło jej to. Hrabia Tuluzy czyhał niczym cień za ich progiem, gotów uderzyć. Zagarnął by wtedy okwiecone pola, lśniące góry, połyskujące wybrzeże Prowansji. Wtedy sabaudzka gwiazda na niebie opadłyby niżej niż kiedykolwiek dotąd.

– W naszym świecie fortuny zbija się i traci w okamgnieniu – Mama pstryknęła palcami. – Jak już miałyście okazję się przekonać, panowanie nad krajem, nawet tak niewielkim jak Prowansja, jest pełne niebezpieczeństw. Pomyślcie o trudach bycia królową daleko od domu! Groza czai się nie tylko wokół waszych włości, ale również wewnątrz, nawet na własnym dworze. Kobiety wam zazdroszczą, zwłaszcza jeśli jesteście urodziwe. Męż czyzn wasza władza nad nimi rani, tym bardziej gdy pochodzicie z obcej ziemi. Dlatego właśnie potrzebujecie rodziny.

– Jeśli zostanę królową, nie będę potrzebowała niczyjej pomocy – odezwała się Eleonora.

– Czyżbyś już zapomniała lekcję?

Ostatnio Mama uczyła Małgorzatę i Eleonorę o dawnych królowych.

– Nawet Kleopatra potrzebowała pomocy. Gdyby nie Cezar, straciłaby tron.

– Kleopatra – burknęła Eleonora. – Żeby dostać to, czego chciała, użyła kobiecych wdzięków. My tego robić nie musimy. Mamy przecież „męskie umysły”.

Tym właśnie ich przymiotem chwaliła się Mama, mając na myśli ich surowe wychowanie, niesłychane wręcz w przypadku dziewcząt. Małgorzacie przypomniał się pan de Flagy, gapiący się na jej łono i znikający, gdy tylko zaczęła rozprawiać o Arystotelesie.

– Ty żadną Kleopatrą nie jesteś, nie z takim biustem – powiedziała Eleonorze. – Mogłabyś za to być Artemizją. Tą wojowniczą królową, pamiętasz? Słynęła z waleczności i męstwa.

– Bo taka jest nasza Eleonora – męż na – stwierdziła Mama.

Eleonora kroczyła dumna w pozie rycerza dzierżącego miecz.

– A jaką ja byłabym królową? – zapytała Sancha, wciągnięta w grę.

– To proste: Heleną Konstantynopolitańską – odezwała się Eleonora. – Została świętą.

– Ja twierdzę, że Elen Luyddog – powiedziała Małgorzata. – Walijską księż niczką, która została cesarzową Rzymu. Po śmierci męża powróciła do kraju, gdzie wszystkich nawróciła na wiarę chrześcijańską.

– Nie miałabym nic przeciwko temu, żeby być królową, gdybym mogła użyć mojej władzy, służąc Panu – odezwała się Sancha delikatnym głosem.

– Ja użyłabym władzy po to, żeby pomóc rodzinie – rzekła Eleonora, spoglądając na Mamę z błyskiem w oku, w końcu na moment ciesząc się jej aprobatą.

– Mam nadzieję panować mądrze – rzekła Małgorzata. – O to mogę się pomodlić, jak mi się zdaje.

– Lubisz więc królową Saby – odezwała się Mama. – Oznajmiła swojemu ludowi: „Zawładnęła mną miłość do mądrości… bowiem mądrość jest lepsza od złotego i srebrnego skarbu”.

Małgorzata poczuła, że się rumieni. Gdyby Mama poznała jej prawdziwe uczucia, czy nadal uważałaby, że jest mądra?

– Jestem mądra na tyle, na ile wiem, że nic nie wiem – odpowiedziała, cytując Sokratesa.

– Mądrość jest szlachetnym celem – odparła Mama. – To dążenie na całe życie.

– I Małgorzatka będzie potrzebowała całego życia, żeby ją osiągnąć – drażniła się Eleonora.

– A co z Beatrycze, Mamo? – zapytała Sancha. – Jaką ona będzie królową?

– Królową matką, zawsze gdzieś bzyczącą – powiedziała Mama. Beatrycze pokolebała się w kierunku drzwi jak każdej nocy. Magdalena chwyciła ją, wykrzykując, jak to robiła każdego wieczoru, i wtedy, przewidywalnie, Beatrycze zaczęła płakać za Papą.

– Pora spać – powiedział, wchodząc Papa; Beatrycze uwolniła się z uścisku niani i pobiegła do niego. Podniósł ją i wycałował w policzki, mimo jej protestów. Wcale nie chciała iść spać. Mówiła, że chce zostać z Papą.

– Pójdę zagrać w szachy z Sordèlem. On lubi oszukiwać, a ja wygrywać. A to są zbyt silne wrażenia dla tak małej dziewczynki.

– Nie obchodzi mnie to. Ja też chcę iść – wtuliła główkę z kręconymi włosami w jego ramię.

– Czy obiecasz mi, że będziesz grzeczna, usiądziesz mi na kolanach i nie będziesz się wiercić? Beatrycze przytaknęła.

– W takim razie możesz ze mną pójść.

Opiekunka, trzymając się pod boki, poszła za nią, powtarzając swojemu panu – po raz kolejny – że mała Beatrycze potrzebuje snu, że nazajutrz będzie zmęczona, a zatem drażliwa. Ale gdy chodziło o Beatrycze, było wiadomo, że to czcze gadanie.

– Beatrycze używa swego uroku, żeby dostać to, czego chce – powiedziała szeptem nieco później Eleonora, gdy sama z Małgorzatą leżały w łóżku obok śpiącej Sanchy. – Jest jak Kleopatra.

– Mam nadzieję, że się mylisz – odpowiedziała jej Małgorzata. – Przypomnij sobie, co się stało z siostrami Kleopatry.

Eleonora wyszczerzyła zęby. Podobna w świetle księżyca do gargulca, uniosła palec wskazujący i powoli przeciągnęła nim po szyi.

Małgorzata

Światło przeznaczenia

Brignoles, 1234 r.
Lat trzynaście

Sokół szybował, lustrując wzrokiem drzewa i długie trawy, unoszony niewidzialnymi prądami, czekając. Wtem opadł, nurkując pędem ku ziemi i zaraz wzniósł się z tłustym zającem w szponach.

– Wygrałam! – zawołała Małgorzata.

– Wcale nie.

Eleonora zwróciła się do sokolnika.

– Gastonie, powiedz jej! Mój sokół już wcześniej zamęczył tego zająca.

Usłyszały, że z zamku wołają je po imieniu. Zbiegły ze wzgórza, ślinka im ciekła na myśl o jedzeniu. Wczorajszy obiad składał się z ciemnego chleba, sera i kilku listków pierwszej wiosennej sałaty; tego dnia obiecano im maliny oraz rybę ze stawu. Eleonora dotarła do zamku pierwsza, jak zawsze. W blasku zwycięstwa nie dostrzegła niezadowolenia na twarzy Mamy z powodu kaftana, podartego i ubrudzonego po porannym turlaniu się po pagórkach. Albo, co bardziej prawdopodobne, udała, że tego nie zauważyła.

Dziewczynki zasiadły przy wysokim stole z przodu sali rycerskiej, po stronie matki. Obok niej Papa prowadził ożywioną dyskusję z Wilhelmem i Romeem, którzy tego dnia powrócili z odwiedzin na francuskim dworze. Małgorzata spotkała się wzrokiem z wujem, ale jego mrugnięcie okiem nie wyjaśniło, czy przywiózł ze sobą propozycję małżeństwa. Siedzący na podłodze minstrele przygrywali na piszczałkach i na bębenkach, kuglarze zaś w jaskrawożółtych krótkich kaftanach i rajtuzach stawali na głowie i kręcili się w kółko. Za ich plecami rycerze przeciskali się do stołów, a trubadurzy rozpychali się łokciami i stroili sobie z nich żarty. Ulubieniec Papy rudowłosy nicpoń Bertran d’Alamanon nagryzmolił werset na swej dłoni i pokazał go grubemu Sordèlowi.

– Król Francji pożąda Małgorzatki – powiedział wuj Wilhelm do Papy, gestem powstrzymując służącego, aby mu nie dolewał wody do wina. – Człowiek, którego przysłali tutaj zimą, wyjechał z relacją pełną superlatyw.

– Dziewczę o ślicznej buzi i jeszcze piękniejszej wierze – zacytował Romeo, uśmiechając się dumnie, jakby sam wymyślił to zdanie.

Piękna wiara? Jej religijny pejzaż był zasłany spalonymi i zdekapitowanymi ciałami katarów – spośród których wywodzili się poeci – okrzyczanych heretykami za krytykę rzymskich papieży i wymordowanych przez Francuzów. Jej wiara była jak kropla krwi na ostrzu miecza, niedostrzeżona przez pana de Flagy, zbyt skupionego na jej piersiach.

– Przecież stwierdziłeś, że jego relacja była pochlebna – rzekł Papa. – A ten hołd brzmi bezbarwnie. Tak jakby nasza urodziwa Małgorzatka była sierotą przeznaczoną do życia w klasztorze.

– My właśnie chcemy, żeby tak sobie pomyślała Biała Królowa – wuj Wilhelm jednym haustem wypił wino i gestem zażądał więcej. – Blanka Kastylijska nie toleruje pięknych kobiet na dworze.

Usłyszeli krzyki. Służący w niebielonych kaftanach i lnianych czapkach weszli do wielkiej sali, niosąc przykryte tace, które wpierw postawili na stole hrabiego i hrabiny. Spodziewając się malin, Eleonora sięgnęła do talerza, jeszcze nim zdjęto zeń pokrywę. Małgorzata dała jej kuksańca. – Jest tu wuj! Gdzie twoje maniery? – szepnęła.

Gdy Mama uniosła pokrywę, Eleonora cofnęła rękę. Na każdym z okrągłych talerzy leżała porcja sera, bochenek ciemnego chleba i postrzępione kawałki jakiejś zieleniny. Mama zacisnęła zęby; najdrobniejsze szturchnięcie mogłoby ją wyprowadzić z równowagi.

– Co to ma być?

Służący odchrząknął. – Ser – powiedział – i chleb. A także wczesna sałata z ogrodu.

– Obiecano nam maliny – rzekła Eleonora – i rybę.

Hrabina uciszyła ją, a sługa wyjaśnił, że od wielu tygodni nie spadł deszcz. Staw z pstrągami wysychał, ryby pozdychały. Rośliny w ogrodzie więdły z braku wilgoci. A co się tyczyło malin, to objadły je ptaki. Spiżarnie świeciły pustkami, poza mlekiem i pszenicą, nie było w nich niczego, a pieniędzy, by je napełnić, nie było.

Hrabina wstała.

– Tak dłużej być nie może. Dziewczęta, każcie pokojówkom spakować wasze rzeczy. Wieczerzę spożyjemy w Brignoles.

—•—

Na samą myśl o brzoskwiniach Małgorzata poczuła w ustach ich smak i soczystość – Brignoles kojarzyło się jej z drzewami cięż kimi od brzoskwiń ociekających słodkim sokiem. Choć było jeszcze na nie za wcześnie, to czekały tam na nich inne rzadkie przysmaki, w Brignoles deszcz i słońce zwykle współgrały w pełnej harmonii, sowicie obdarowując ich jarzynami i owocami przez okrągły rok. W skrzyni wozu, siedząca obok niej Eleonora grała w kości, rzucając małe kamyki na drewnianą podłogę zaprzęgu. Naprzeciwko nich Sancha ukradkiem tuliła policzek do ramienia Mamy, która jej śpiewała:

An la frej’aura venta

deves vostre pais,

vejaire m’es qu’eu senta

un ven de paradis[8].

8) Pieśń trubadura Bernarta de Ventadorn (Bernarda de Ventadour); w innej wersji: Quan la douss’ aura venta/Deves vostre pais,/Veiaire m’es qu’eu senta/Un ven de paradis. Gdy z twych stron wieje wiatr łagodny, wierzę, że wtedy czuję woń raju (tłum A.P. Zakrzewski).

Brignoles należało do Mamy. Miasto, sady, rynek, biały pałac – wszystko dostała w prezencie ślubnym od Papy. Małgorzata nuciła z przymkniętymi oczami chanson Bernarda de Ventadoura, czując na twarzy świeży powiew wietrzyka. Który ze skarbów Prowansji najbardziej miłowała? Może Moustiers i jego surowe skalne klify, po których wspinaczka jest taka emocjonująca? Rozmyślała też o porośniętych lawendą wzgórzach wokół Aix, po których wielokrotnie się ścigała konno z siostrą, wzbijając wonny pył. A także o drzewach owocowych w Brignoles, nie tylko o brzoskwiniach, ale też o śliwach, którymi się opychała aż do mdłości. O błę kitem omywanym wybrzeżu Marsylii, gdzie Papa zakopywał swoje córki w piasku po szyję, a potem im z niego rzeźbił syrenie ogony. O Alpach okalających prowansalskie granice niczym diamentowy diadem, u których stóp odkryły z Eleonorą tajemną pieczarę pełną zdumiewających kształtów i w której udawały wróżki. Lecz nie – jej ulubionym miejscem był chyba Tarascon leżący w szerokiej dolinie wijącego się Rodanu, potęż na forteca, której rzeźbione posągi i gargulce ożywały w świetle księżyca (rozmarzona Eleonora przysięgała, że tak robią) i gdzie trubadurzy oraz trobairitz wypełniali ogrody swoim śpiewem. Wiedzieli, że w Tarasconie są bezpieczni, bo żadne oblężenie przez śmiertelników – przez Toulouse’a – nie pokona jego warownych murów.

Chciał ją. Niebawem Ludwik król Francji miał jej przesłać oświadczyny i jej życie w Prowansji miało dobiec końca – na razie. A kiedy Papa umrze (za wiele lat, daj Boże), zostanie wtedy hrabiną Prowansji i będzie mogła podróżować między swoim hrabstwem a swoim królestwem, dbając o jedno i tolerując drugie. Ale do tamtej pory Francja będzie dla niej czyść cem, jej życie zaś drętwym wyczekiwaniem. Bo to Prowansja była źródłem wszelkiego szczęścia.

zaś Mamo – powiedziała Sancha – Małgorzatka płacze.

Mama przestała kołysać dziecko.

zaś Kocham Prowansję – rzekła Małgorzata.

Hrabina westchnęła i rzuciła Małgorzacie Uśmiech Nieskończonej Cierpliwości, jak go zwała Eleonora.

– Oczywiście, że kochasz Prowansję. Cały świat nam jej zazdrości. Ale twoja rodzina potrzebuje ciebie we Francji.

zaś Mamo – odpowiedziała Małgorzata. – Pomyślałam sobie, że w Paryżu będę bardzo daleko. Czy nie mogłabym bardziej pomóc Prowansji jako hrabina, a nie królowa innego kraju?

W śmiechu jej maire zabrakło radości.

zaś Czy nie wydaje ci się, że mogłabyś przynieść Prowansji pokój i dokonać tego, czego nie zdołali dokonać rodzice? A może chciałabyś zostać Kleopatrą, która zauroczy cesarza, aby przysłał pomoc? Być może zaprosi cię nawet do swojego haremu. Fryderyk uwielbia ładne buzie.

Policzki Małgorzaty płonęły.

zaś Albo, być może, wywrzesz wrażenie na papieżu swą piękną wiarą i przekonasz go, aby zmiażdżył heretyckiego Rajmunda z Tuluzy niczym mrówkę?

Zganiwszy ją, Mama przestała się śmiać.

– Czy byłabyś gotowa zapłacić cenę, jakiej żą da Rzym: daninę, rycerzy i piechurów do papieskich bitew, utratę naszej niezawisłości?

Krzyk Eleonory zwrócił uwagę Małgorzaty na wysuszone pola wokół. Naprzeciw wozu stał paw z rozpostartym ogonem, jakby go właśnie wygrał. Zacisnęła dłoń na jednym z kamyków Eli i cisnęła nim w ptaka.

– Chybiłaś, jak zwykle – powiedziała Eleonora. Nie bój się. Rzuć mocniej. O tak! – i nachyliła się nad siostrą, żeby wycelować drugim kamieniem, przeganiając jazgoczące w popłochu ptaszysko.

—•—

Służba pałacowa przywitała ich na progu, a następnie…

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Małgorzata

Wieśniaczka

Sens, 1233 r.

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Małgorzata

Doskonały i święty związek

Sens, 1234 r.

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Małgorzata

Ciężar panowania

Sens, 1234 r.

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Eleonora

Król chimeryczny

Canterbury, 1236 r.
Lat trzynaście

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Eleonora

Nastroszone piórka

Westminster, 1236 r.

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Małgorzata

Kobiece serce

Pontoise, 1237 r.
Lat szesnaście

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Małgorzata

Niekończące się pieśni miłosne

Paryż, 1237 r.

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Eleonora

Smak zdrady

Londyn, 1237 r.

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Małgorzata

Niepokalane poczęcie

Flandria, 1237 r.

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Eleonora

Skandal i bunt

Londyn, 1238 r.
Lat piętnaście

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Małgorzata

Nowe Jeruzalem

Sens, 1239 r.
Lat osiemnaście

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Sancha

Przekleństwo urody

Aix-en-Provence, 1239 r.
Lat jedenaście

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Eleonora

Kozły ofiarne

Londyn, 1239 r.
Lat szesnaście

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Sancha

Towarzystwo młodych panien

Marsylia, 1240 r.
Lat dwanaście

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Małgorzata

Szczęki śmierci

Paryż, 1240 r.
Lat dziewiętnaście

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Eleonora

Burza i jej zwiastuny

Bordeaux, 1242 r.
Lat dziewiętnaście

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Sancha

Dojrzały owoc

Aix-en-Provence, 1243 r.
Lat piętnaście

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Eleonora

Gaskonia jest Edwarda

Bordeaux, 1243 r.
Lat dwadzieścia

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Sancha

Siostra królowej

Londyn, 1243 r.
Lat piętnaście

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Beatrycze

Urodziwe przymierze

Londyn, 1243 r.
Lat dwanaście

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Małgorzata

Moja Prowansja

Paryż, 1244 r.
Lat dwadzieścia trzy

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Beatrycze

Kobieta może rządzić

Aix-en-Provence, 1245 r.
Lat czternaście

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Małgorzata

Najświętszy człowiek w królestwie

Paryż, 1245 r.
Lat dwadzieścia cztery

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Beatrycze

Zasady gry

Aix-en-Provence, 1245 r.
Lat czternaście

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Sancha

Hrabina, by mnie uczynić dumną

Wallingford, 1246 r.
Lat osiemnaście

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Małgorzata

Pod wiatr

Egipt, 1249 r.
Lat dwadzieścia osiem

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Beatrycze

Prawdziwe siostry

Damietta, 1249 r.
Lat osiemnaście

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Eleonora

Kłamcy i zdrajcy

Londyn, 1250 r.
Lat dwadzieścia siedem

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Małgorzata

Czas smutku

Egipt, 1250 r.
Lat dwadzieścia dziewięć

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Sancha

Nocne wstrząsy

Berkhamsted, 1250 r.
Lat dwadzieścia dwa

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Beatrycze

Królowa doskonała

Wielki Kair, 1250 r.
Lat dziewiętnaście

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Małgorzata

Wiaterek

Akka, 1252 r.
Lat trzydzieści jeden

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Eleonora

Lwie serce

Londyn, 1252 r.
Lat dwadzieścia dziewięć

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Beatrycze

Dwie perły w jednej ostrydze

Paryż, 1254 r.
Lat dwadzieścia trzy

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Sancha

Rytuał krwi

Berkhamsted, 1255 r.
Lat dwadzieścia siedem

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Eleonora

Rodzina na pierwszym miejscu

Edynburg, 1255 r.
Lat trzydzieści dwa

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Sancha

Zimne niemieckie słońce

Akwizgran, 1257 r.
Lat dwadzieścia dziewięć

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Eleonora

Parlament oszalał

Oksford, 1258 r.
Lat trzydzieści pięć

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Małgorzata

W uścisku kobiety

Paryż, 1259 r.
Lat trzydzieści osiem

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Sancha

Przeciwieństwo miłości

Zamek Berkhamsted, 1261 r.
Lat trzydzieści trzy

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Eleonora

Serce kobiety

Londyn, 1263 r.
Lat czterdzieści

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Małgorzata

Powracająca melodia

Prowansja, 1265 r.
Lat czterdzieści cztery

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Eleonora

Przegrana sprawa

Paryż, 1265 r.
Lat czterdzieści dwa

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Beatrycze

Nareszcie królową

Sycylia, 1266 r.
Lat trzydzieści pięć

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Małgorzata

Nieprzyjaciel nigdy

Paryż, 1267 r.
Lat czterdzieści sześć

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Eleonora

Rodzina na pierwszym miejscu

Londyn, 1271 r.
Lat czterdzieści osiem

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Małgorzata

Smak brzoskwiń

Paryż, 1271 r.
Lat pięć dziesiąt

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Epilog

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Podziękowania

(fragment)…

.

.

.

Rozdział dostępny w wersji pełnej

Spis treści:

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

O Królowych napisali:

O Autorce

Dedykacja

Prolog

Cztery siostry, wszystkie królowe

Światło przeznaczenia

Wieśniaczka

Doskonały i święty związek

Ciężar panowania

Król chimeryczny

Nastroszone piórka

Kobiece serce

Niekończące się pieśni miłosne

Smak zdrady

Niepokalane poczęcie

Skandal i bunt

Nowe Jeruzalem

Przekleństwo urody

Kozły ofiarne

Towarzystwo młodych panien

Szczęki śmierci

Burza i jej zwiastuny

Dojrzały owoc

Gaskonia jest Edwarda

Siostra królowej

Urodziwe przymierze

Moja Prowansja

Kobieta może rządzić

Najświętszy człowiek w królestwie

Zasady gry

Hrabina, by mnie uczynić dumną

Pod wiatr

Prawdziwe siostry

Kłamcy i zdrajcy

Czas smutku

Nocne wstrząsy

Królowa doskonała

Wiaterek

Lwie serce

Dwie perły w jednej ostrydze

Rytuał krwi

Rodzina na pierwszym miejscu

Zimne niemieckie słońce

Parlament oszalał

W uścisku kobiety

Przeciwieństwo miłości

Serce kobiety

Powracająca melodia

Przegrana sprawa

Nareszcie królową

Nieprzyjaciel nigdy

Rodzina na pierwszym miejscu

Smak brzoskwiń

Epilog

Podziękowania