Copyright © 2014 by John Keahey

Copyright for Polish edition © Wydawnictwo Pascal 2015

Published by arrangement with St. Martin’s Press, LLC. All rights reserved.

Tytuł oryginalny: Hidden Tuscany

Autor: John Keahey

Tłumaczenie: Agnieszka Kocel

Redakcja: Ewa Lewandowska

Korekta: Katarzyna Zioła-Zemczak

Projekt graficzny okładki: Studio KARANDASZ

Zdjęcie na okładce: Dreamstime/Fottoo

Mapy: Jacek Majerczak

Redaktor prowadząca: Agnieszka Górecka

Redaktor naczelna: Agnieszka Hetnał

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.

ul. Zapora 25

43-382 Bielsko-Biała

www.pascal.pl

Bielsko-Biała 2015

ISBN 978-83-7642-575-7

eBook maîtrisé par Atelier Du Châteaux

Pamięci
Kathlyn Elizy Turgeon Keahey, Joe Judsona Keaheya, i Todda Judsona Keaheya

Inne książki autora

A Sweet and Glorious Land:
Revisiting the Ionian Sea

Venice Against the Sea:
A City Besieged

Seeking Sicily: A Cultural Journey Through Myth
and Reality in the Heart of the Mediterranean

Przedmowa

W pobliżu zawsze musi znajdować się woda. Lubię, gdy mnie otacza, gdy jest tuż obok – wystarczająco blisko, abym mógł uchwycić czasem mignięcie szaroniebieskiego morza i musującej bieli fal. Nie muszę się w niej zanurzać, wystarczy, że siedzę blisko – na skale lub na chłodnym, miękkim piasku, prawie bez ruchu. Istnieją zresztą powody mojej niechęci względem zanurzenia. Trzykrotnie prawie utonąłem: raz, gdy jako mały brzdąc wpadłem do kanału i zostałem uratowany przez starszego brata, drugi raz jako nieco starsze dziecko na basenie YMCA, i trzeci – już jako pełen wigoru dwudziestoparolatek, tuż przy plaży w Malibu, w Kalifornii. Za każdym takim razem los interweniował, stawiając obok mnie mojego brata lub nieznajome mi osoby, które postarały się o to, abym jednak przeżył.

Kiedy zdecydowałem się odwiedzić zachodnią Toskanię, żeby odkryć zakątki, które większość osób mija bezwiednie w drodze do innych miejsc i o których nawet nie pomyśli, stojąc ciasno w ciągnących się godzinami kolejkach we Florencji lub Sienie, doszedłem do wniosku, że chcę być blisko morza, a właściwie obu mórz: Liguryjskiego i Tyrreńskiego. To rozciągające się na odcinku dwustu dziewięćdziesięciu kilometrów zachodnie wybrzeże obfituje w liczne plaże, doskonałe dla każdego z wypoczywających – od takich prostych jak ja, z kilkoma euro przy duszy, po członków rodziny królewskiej, z dużo pojemniejszymi kieszeniami. Są tam też wyspy, gdzie po krótkiej podróży promem odwiedzający mogą się cieszyć długimi spacerami przez śródziemnomorskie lasy, zarośla oraz rozległe połacie polnych kwiatów, których nie można porównać z żadnymi rosnącymi w innych regionach świata. Są tam ruiny, odsłaniające znienacka swe oblicze i czekające tylko, aby je odkryć i zwiedzić; niektóre z nich sięgają swymi korzeniami czasów średniowiecza, niektóre okresu Rzymian, Etrusków, a nawet jeszcze bardziej zamierzchłych czasów.

Oczywiście, ci podróżnicy, którzy nie podzielają mojego strachu przed zanurzaniem się w wodzie, mogą przeżyć niesamowite doznania w samym morzu. Mogą oni podziwiać różnorodność morskich stworzeń i raf, nurkując z rurką lub z akwalungiem i opływając dookoła śródziemnomorskie pasma górskie, których szczyty wystają ponad powierzchnię tych dwóch mórz pomiędzy Toskanią i Korsyką.

Dlaczego więc zachodnia Toskania stała się przedmiotem powieści podróżniczej? Wszystko zaczęło się od rozmowy z Anną Camaiti Hostert, członkinią personelu dyplomatycznego oraz wykładowczynią historii filmu i literatury na różnych uczelniach w Stanach i we Włoszech. Pomogła mi przy mojej trzeciej książce Seeking Sicily: A Cultural Journey Through Myth and Reality in the Heart of the Mediterranean, przy okazji często opowiadając o swoim domu w toskańskiej Maremmie i sugerując, że i ona zasługuje, by ją opisać. Czas mijał, aż w końcu, mając na uwadze owe sugestie, zaproponowałem książkę, która opowiadałaby o Maremmie i innych mało znanych zakątkach najbardziej znanego regionu Włoch.

Wiedziałem, a wydawca zgodził się ze mną, że książka musi wyjść poza Maremmę – najbardziej wysunięte na północ i zapewne jedno z najbardziej wyjątkowych miejsc w tym słynnym regionie. Zdecydowaliśmy się rozszerzyć ją na całą zachodnią część Toskanii po prostu dlatego, że wiele przewodników traktuje ją bardzo pobieżnie. Czuliśmy też, że jest ona mało znana turystom. Starannie unikaliśmy pisania o całej Toskanii, koncentrując się na wybrzeżu, wyspach i kilku położonych wewnątrz lądu wioskach – nigdy jednak nie oddalając się za bardzo od morza.

Podróżujący po Toskanii dobrze znają jej wschodnią część i miejsca, takie jak Collodi, w którym narodził się Pinokio, Pistoia, Florencja, Siena, San Gimignano i Montepulciano, jednak miejsca położone wzdłuż zachodniego wybrzeża Toskanii rzadko trafiają na łamy przewodników. Pisze się o tych dużych: Carrara i tamtejsze marmury, Pietrasanta, Piza i jej Krzywa Wieża, Livorno i jego kanały, Grosseto i pobliskie miejscowości założone przez Etrusków. Kilku akapitów doczekały się również niektóre z siedmiu głównych wysp Archipelagu Toskańskiego.

To, czego natomiast zabrakło, to wszystkie te wioseczki – położone pomiędzy jednym a drugim turystycznym rajem – z ich własnymi tradycjami i świętami. W wielu z nich można zobaczyć najbardziej niesamowitą scenerię w całej Toskanii, a kuchnia, którą oferują, jest jedyna w swoim rodzaju, typowa tylko dla danej wioski – przekonałem się o tym, odwiedzając choćby Santa Fiorę, małe górzyste miasteczko, praktycznie nieznane ludziom spoza tego regionu.

Nie oczekuję, że podróżnicy czytający moją książkę podążą moimi śladami. To nie jest tradycyjny przewodnik z koniecznymi do zrealizowania planami podróży, hotelami i restauracjami. Moim celem jest rozbudzenie żądzy odkrywania, sprawienie, że ci, którzy czują się bardziej podróżnikami niż turystami, wynajmą samochód, zainwestują w dokładną mapę, wybiorą miejsca, które ich zaintrygują, i po prostu się tam zatrzymają. Niech poczytają wcześniej troszkę o historii, niech dowiedzą się czegoś o Etruskach, a do zwiedzania wybiorą kilka mniej znanych miejsc. Kilka, bo odwiedzić wszystkich nie dałby rady nikt poza najbardziej zatwardziałymi etruskologami.

Nie ma znaczenia, jaką porę roku wybiorą podróżujący. O ile w lipcu i sierpniu główne miejscowości na wybrzeżu mogą być mocno oblężone przez europejskich i azjatyckich turystów, mniejsze, położone przy plaży miejscowości i malutkie wioski w głębi lądu, lecz zaledwie parę kilometrów od wybrzeża, mogą być wartą do rozważenia bazą wypadową na jednodniowe eskapady.

Niniejsza książka jest owocem kilku wycieczek do Toskanii, na które wybrałem się wiosną, latem i wczesną jesienią 2012 roku. Żeby zaoszczędzić czytelnikowi czasu, połączyłem etapy niektórych podróży, a żeby uniknąć zamieszania, pominąłem też niektóre z osób towarzyszących mi w trakcie tych eskapad.

Najczęściej podróżowałem sam, rozkoszując się wolnością przemieszczania się, której taka samotność sprzyja, nie musiałem bowiem iść na żadne kompromisy ani tłumaczyć, dlaczego nagle chciałem jechać w tym kierunku, a nie w innym. Mimo to, późnym popołudniem, bądź w ferworze jakiegoś wielkiego odkrycia, którym chciałem się z kimś, kogo tam nie było, od razu podzielić, nachodziły mnie chwile wielkiej samotności. Na szczęście zawsze mogłem liczyć na coś, co rozwiewało takie uczucia: rozmowy z Toskańczykami. Tak było, i to bez względu na to, czy rozmawiałem z kelnerem, który cierpliwie tłumaczył mi, dlaczego wybrane przeze mnie danie aż woła o makaron tagliatelle, a nie o spaghetti, czy też ze sprzedawczynią w księgarni, opisującą kwiaty i ptaki żyjące na jej wyspie. Tak było również z recepcjonistą w jednogwiazdkowym hotelu – każdego wieczoru pytał mnie, jak spędziłem dzień w jego ukochanym zakątku zachodniej Toskanii, a następnie z coraz większym entuzjazmem opowiadał mi o kolejnych miejscach, których klimat koniecznie musiałem poczuć. „Dużo lepiej jest poczuć, niż tylko zobaczyć”, powiedział mi pewnego wieczoru.

Właśnie takie małe rzeczy podtrzymują podróżnika na duchu.

Chronologia

p.n.e.

Przełom X i IX wieku – najwcześniejsze ślady Etrusków na terenie dzisiejszej Toskanii; Etruria, jak nazwali ten obszar historycy, obejmowała część dzisiejszego północnego Lacjum oraz zachodnie rejony Umbrii; starożytni greccy pisarze nazywali zamieszkujące ją wczesne ludy Tyrreńczykami; oczywiście przebywały tam prehistoryczne ludy, które poprzedzały Etrusków, ale niewiele na ich temat wiadomo.

IX–VI wiek – wraz z innymi ośrodkami Etrusków, na terenie dzisiejszej zachodniej Toskanii powstaje Populonia (położona w dzisiejszej prowincji Livorno, w pobliżu portowego miasta Piombino, słynie z parku archeologicznego, w którym zwiedzający mogą podziwiać grobowce etruskie oraz bogato wyposażone muzeum eksponujące znaleziska archeologiczne z czasów etruskich i rzymskich); ówczesne ludy, w tym greckie, zajęły ostatecznie teren rozciągający się na południe aż po Rzym i na wschód aż po wybrzeże Morza Adriatyckiego, gdzie założyły porty handlowe – Adrię i Spinę.

509 – król etruski, Tarkwiniusz Pyszny, zostaje wypędzony z Rzymu, a monarchię zastępuje republika.

89 – Etruskowie otrzymują obywatelstwo rzymskie, co jest wymownym zwieńczeniem trwającego kilka stuleci podboju i romanizacji Etrurii.

n.e.

476 – upadek cesarstwa zachodniorzymskiego; zważywszy, że ów upadek był procesem stopniowym, data ta jest umowna – podana za wybitnym angielskim historykiem Edwardem Gibbonem.

569 – Toskania zostaje podbita przez lud Longobardów i pozostaje ich księstwem do VIII wieku (w owym okresie region ten nosił nazwę Tuscia), a ściślej do roku 773, kiedy Karol I Wielki najechał Królestwo Longobardów, poszerzając frankijskie terytorium po południową granicę Toskanii.

Początek XII wieku – Matylda Toskańska (choć wcale nie jest pewne, że to ona) zarządza budowę mostu nad rzeką Serchio, oficjalnie nazwanego później Ponte della Maddalena, czyli Mostem Magdaleny, a nieoficjalnie – Mostem Diabła (Ponte del Diavolo).

Przełom XII i XIII wieku – rozwijają się miasta-państwa; Piza staje się dominującą potęgą morską i przez kilka następnych stuleci walczy z Saracenami oraz saraceńskimi piratami, potem z Genuą i w końcu z Florencją o dominującą pozycję na śródziemnomorskich szlakach handlowych.

1348 – „czarna śmierć” zbiera straszliwe żniwo – umiera 60 tysięcy Toskańczyków.

1397 – ród Medyceuszy rozpoczyna we Florencji swój marsz po władzę (Jan Medyceusz zakłada wtedy pierwszy bank należący do tego rodu).

1406 – wraz ze zdobyciem (a w zasadzie kupnem) Pizy w 1406 roku Florencja zdobywa także jej porty, stając się w ten sposób państwem morskim.

1569 – Toskania zyskuje status Wielkiego Księstwa pod rządami Kosmy I Medyceusza.

1737 – po śmierci Jana Gastona, ostatniego z męskich przedstawicieli rodu Medyceuszy, Wielkie Księstwo Toskanii przechodzi w ręce dynastii habsbursko-lotaryńskiej.

1796 – Napoleon okupuje Toskanię i większość północnych Włoch, jednak formalna abdykacja wielkiego księcia Toskanii Ferdynanda III następuje dopiero w 1801 roku.

1814 – rząd z Vittoriem Fossombronim na czele rozpoczyna osuszanie podmokłych terenów w regionach Maremma i Valdichiana; tamtejsze bagna stanowiły ognisko częstych epidemii malarii, które już od czasów starożytnych nawiedzały zachodnią Toskanię i były powodem setek tysięcy zgonów; sukces odnosi jednak dopiero Mussolini, przeprowadzając w latach trzydziestych XX wieku meliorację gruntów na szeroką skalę.

1848 – wielki książę Leopold II nadaje Toskanii pierwszą konstytucję, a pod koniec tego roku – w wyniku rewolucyjnego wrzenia na fali „Wiosny Ludów” – Toskania staje się na kilka miesięcy republiką.

1859 – 27 kwietnia, w związku z wybuchem rewolucji w mieście, ucieka z Florencji wielki książę Leopold II; 21 lipca następuje jego abdykacja, a 16 sierpnia – pierwsza proklamacja tymczasowego zgromadzenia parlamentarnego Toskanii ogłaszająca koniec rządów dynastii habsbursko-lotaryńskiej i unię z Królestwem Sardynii.

1860 – 11 i 12 marca odbywa się plebiscyt w sprawie przyłączenia Wielkiego Księstwa Toskanii do Królestwa Sardynii; 22 marca król Sardynii Wiktor Emanuel II wydaje dekret o zjednoczeniu Wielkiego Księstwa z jego królestwem.

1861 – 14 lutego dekretem królewskim zostaje ostatecznie zniesiona niezależność Toskanii, wchodzi ona w skład nowo utworzonego Królestwa Włoch pod panowaniem Wiktora Emanuela II. Musiało upłynąć jednak jeszcze dziewięć lat, zanim wszystkie ziemie włoskie stały się częścią tego nowego państwa.

1870 – wraz z likwidacją Państwa Kościelnego następuje ostateczne zjednoczenie Włoch.

1922 – Mussolini dochodzi do władzy.

1939 – pakt Ribbentrop-Mołotow; Państwa Osi zawierają militarny sojusz.

1941 – Włochy i Niemcy wypowiadają wojnę Stanom Zjednoczonym w następstwie przeprowadzonego 7 grudnia ataku Japończyków na Pearl Harbor na Hawajach.

1943 – w czasie kampanii włoskiej oraz w wyniku walk pomiędzy aliantami a żołnierzami niemieckimi na terenie Włoch, miasta toskańskie, takie jak Piza czy Livorno zostają całkowicie zniszczone; w miarę jak alianci wypierają wojska niemieckie na północ, w stronę Niziny Padańskiej (ciągnącej się ze wschodu na zachód w północnej części Włoch), podobny los spotyka liczne miasteczka i wioski; szlaki wojsk alianckich na północy przebiegają także wzdłuż zachodniego wybrzeża Toskanii i przez dolinę rzeki Serchio.

1943 – 8 września Włochy kapitulują. Mussolini zostaje zdymisjonowany i aresztowany, jednakże niemieccy komandosi odbijają go z górskiego więzienia w centralnej części kraju, po spotkaniu z Hitlerem, Duce proklamuje Włoską Republikę Socjalną (RSI) z siedzibą w Saló nad jeziorem Garda w północnych Włoszech.

1944 – 19 lipca alianci odbijają mocno zbombardowany port w Livorno, który staje się bazą zaopatrzeniową dla działań prowadzonych w rejonie Niziny Padańskiej w ramach kampanii włoskiej; 12 sierpnia 560 mieszkańców – głównie osoby starsze, kobiety, młodzież, dzieci i noworodki – zostaje brutalnie zamordowanych przez żołnierzy niemieckich w wiosce Sant’Anna di Stazzema w zachodniej części Toskanii.

1945 – 2 maja wojska niemieckie i Włoskiej Republiki Socjalnej poddają się; 7 maja Trzecia Rzesza bezwarunkowo kapituluje, kończąc w ten sposób drugą wojnę światową w Europie – następnego dnia zostaje podpisany oficjalny dokument.

1946 – w drodze referendum monarchia włoska zostaje zniesiona, a król Wiktor Emanuel III i jego rodzina zostają zmuszeni do opuszczenia kraju. Prowadzi to do powstania Republiki Włoskiej.

1948 – zajmująca powierzchnię 14 323 kilometrów kwadratowych Toskania staje się jednym z dwudziestu regionów Włoch.

Rozdział pierwszy

Przystawka

Najważniejszą częścią dziedzictwa ludowej kultury Toskanii jest to, co teraz nazywamy cucina povera, ubogą kuchnią. Jednak cucina povera to niewłaściwe określenie, bo choć toskańskie potrawy mogą być proste, tutejsza tradycja kulinarna na pewno nie jest uboga. Toskańska kuchnia może być niesamowicie kreatywna, czasem nawet innowacyjna, a na dodatek zawsze bazuje na najświeższych składnikach. W wiejskich trattoriach i bezpretensjonalnych restauracjach regionalnych wciąż gotuje się według starych zasad.

– Beth Elon,
Smakując Toskanię: apetyczna podróż
po magicznych włoskich zakątkach,
tłum. Grażyna Grzywna-Tunk (2009)

Wysoki, szczupły mężczyzna z krótko przystrzyżonymi włosami, ubrany modnie w czarne luźne spodnie i tkaną koszulę, postawił przede mną miskę koloru kości słoniowej, wypełnioną do połowy jakimś przecierem. Sięgnął po butelkę wody mineralnej, aby nalać mi jej do szklanki. Wreszcie coś, pomyślałem, co mogę zjeść. Danie miało być proste. To był mój pierwszy porządny posiłek od trzech dni, czyli odkąd przyjechałem do zachodniej Toskanii. Jakiś wirus, który najwidoczniej złapałem w Hiszpanii, zwalił mnie z nóg, poskramiając mój nienasycony zazwyczaj apetyt i zmuszając mnie do udania się po pomoc medyczną do Neapolu.

Po całonocnej rekonwalescencji, uzbrojony w odpowiednie medykamenty, opuściłem Neapol i udałem się w sześciogodzinną podróż pociągiem, jadącym wzdłuż wybrzeża – przez Rzym i Pizę – do Pietrasanty. Kilka godzin po przyjeździe spotkałem się z moją gospodynią, podpisałem sześciomiesięczną umowę najmu, wydałem fortunę, opłacając z góry dwumiesięczny czynsz, i zakwaterowałem się w moim dwupokojowym mieszkanku. Kolejne dni spędziłem, przemierzając w delikatnej wiosennej mżawce uliczki miasteczka i odpoczywając pod parasolem na placu przed katedrą San Martino Trzeciego dnia poczułem, że jestem już gotowy na normalny posiłek – lasagna wydawała się idealna. Wzdłuż jednego z deptaków Pietrasanty, zaraz obok głównego placu, moim oczom ukazało się wesołe miejsce z sześcioma stoliczkami upchniętymi wewnątrz średniowiecznego budynku. Na małej tabliczce widniała zwięzła nazwa FILIPPO. Otoczony gromadką rodziców, dziadków i dzieci, zamówiłem danie o nazwie lasagna al ragú.

Wysoki mężczyzna odszedł, a ja przyjrzałem się bliżej zawartości miski. Na samym środku, na szczycie purée, pośród innego przybrania, leżał jasnozielony krążek czegoś niezidentyfikowanego. Smak był nadzwyczajny. Kilkoma ruchami sporej łyżki, szybko rozprawiłem się z miksturą. Pusta miska zniknęła, a w jej miejsce pojawiła się nowa, tym razem z dużym kawałkiem lasagne.

Była ona inna niż to, co znałem, dorastając w niewłoskim domu: płaty makaronu nie były rozgotowane jak w lasagne, którą jadałem przez większą część mojego życia. Wersja Filippa była nieco al dente, z kremowym serem pomiędzy miękkimi płatami makaronu, dokładnie oblana mięsnym sosem – nigdy wcześniej czegoś takiego nie jadłem, nawet dawno temu, kiedy byłem w Bolonii, mieście słynącym ze swojego ragoût. Po prostu rozpływała się w ustach.

Popijając później mocną włoską kawę, poprosiłem znów tego mężczyznę i zapytałem, jak ma na imię. To był Filippo, Filippo di Bartola. Mówił dobrze po angielsku – radził sobie lepiej niż ja z moim podstawowym włoskim – więc zapytałem go o to dziwne danie, które zjadłem na początku.

Filippo wydawał się bardzo zdziwiony tym pytaniem. Wzruszył ramionami. „Nie ma nazwy. Ot, po prostu przystawka”. Powiedział, że jej składniki to dobrze starte ziemniaki, seler i cukinia oraz odrobina pesto i kopru włoskiego.

Chciałem porozmawiać z nim trochę dłużej o jego daniach i kulturze zachodniej Toskanii, ale wybiła piętnasta i właśnie zamykano restaurację – byłem ostatnim klientem, a Filippo miał za sobą długi dzień. Do środka weszło dwóch angielskich turystów, lecz on grzecznie pokierował ich w dół ulicy. Powiedział, że jak na niedzielę, to zbyt późna pora, aby któraś restauracja była jeszcze otwarta, ale może znajdą dalej jakąś pizzerię.

„Spotkajmy się za trzy dni – poprosił. – Chciałbym z tobą porozmawiać, pomożesz mi poćwiczyć mój angielski”.

Przyjechałem do Pietrasanty w połowie kwietnia 2012 roku, osłabiony atakiem hiszpańskiego wirusa i nastawiony na wykorzystanie tego położonego blisko morza miasteczka w północno-zachodniej Toskanii, jako bazy wypadowej w trakcie mojej sześciomiesięcznej wizyty w tej części regionu. Pietrasanta mieści się na niewielkim wzniesieniu, około dwa i pół kilometra od morza, obok pobliskich miejscowości plażowych – Marina di Pietrasanta, Forte dei Marmi, Lido di Camaiore i Viareggio – które przyciągają amatorów plażowania zarówno z Europy, jak i z różnych regionów Włoch. Miasto to, leżące nieopodal kamieniołomów marmuru w miejscowościach Carrara, Massa i Seravezza, znane jest jako mekka artystów. To raj szczególnie dla rzeźbiarzy, przybywających tu z całego świata, jako że miasteczko liczące jakieś dwadzieścia pięć tysięcy mieszkańców rozpościera się na pogórzu bogatych w marmur Alp Apuańskich.

Pietrasanta mieści się pomiędzy Genuą i Pizą, wzdłuż głównych północno-zachodnich tras – autostrady A12 i równoległej drogi krajowej SS1, zwanej tutaj Via Aurelia. Ponadto leży ona na odcinku starożytnego wąskiego szlaku znanego jako Via Francigena, który w dobie rozwijającej się turystyki jest reklamowaną w całej Toskanii atrakcją dla pieszych i rowerzystów. Via Francigena to trasa, którą kiedyś przemierzali pielgrzymi z całej Europy, zmierzając do Rzymu, stolicy chrześcijaństwa. Wielu podążało stamtąd dalej – drogą lądową lub morską – do świętego miasta Jeruzalem.

Starożytne szlaki przebiegające wzdłuż zachodniego wybrzeża Toskanii nadal cieszą się zainteresowaniem podróżników, mimo że ta część najpopularniejszego pod względem turystyki regionu Włoch nie jest tak dobrze znana jak jej słynna wschodnia część. To rozciągające się na długości dwustu dziewięćdziesięciu kilometrów wybrzeże, od Carrary na północy po Grosseto i Orbetello na południu, przyciąga może podróżnych z Europy, jednak niewielu turystów z bardziej odległych krajów.

Ta część zachodniej Toskanii, gdzie się zatrzymałem, znana jest jako Versilia. Obejmuje ona Pietrasantę, Forte dei Marmi, Seravezzę (która odegrała dużą rolę w historii wydobycia marmuru w tym regionie), Stazzemę i Camaiore. Na obszarze tego miniregionu znajdują się jeszcze inne wioski, z których najważniejsza to Sant’Anna di Stazzema, położona pomiędzy wzgórzami, parę kilometrów powyżej Pietrasanty. Tu 12 sierpnia 1944 roku niemieccy żołnierze przeprowadzili egzekucję na pięciuset sześdziesięciu mężczyznach, kobietach i dzieciach.

Większość osób odwiedzających Włochy zna oczywiście „klasyczną” Toskanię: Florencję, Sienę, San Gimignano i obszar Chianti, gdzie produkuje się wino Chianti Classico. Wielu także udaje się do malowniczych włoskich wiosek położonych na wybrzeżu w regionie Cinque Terre w południowej Ligurii, na południe od Genui. Jednakże – w dużej mierze – zachodnia Toskania pozostaje nieznana podróżującym z odległych zakątków świata, którzy przemykają przez nią szybkobieżnymi pociągami z Mediolanu do Rzymu lub autostradą, zatrzymując się jedynie na lunch w którymś z barów Autogrill, najbardziej popularnego we Włoszech typu przydrożnej gastronomii.

Rodowity Toskańczyk Riccardo Barsottelli, właściciel pensjonatu znajdującego się na peryferiach Pietrasanty, niedaleko miejscowości Camaiore, powiedział mi, że najwięcej gości przyjeżdża tu z Anglii, Niemiec, Szwajcarii i Austrii. Trochę mniej widuje się Holendrów, Belgów, Szwedów i Norwegów, a najmniej liczną grupę stanowią Amerykanie, Francuzi, Australijczycy i być może jeszcze Hiszpanie.

Położona parę kilometrów w głąb lądu, tętniąca nocnym życiem Pietrasanta, sięga korzeniami trzynastego wieku. Kluczowym elementem jej powstania wydaje się położenie geograficzne. W 1255 roku podestą Lukki, czyli najwyższym urzędnikiem miejskim o uprawnieniach sądowniczych, był Guiscardo da Pietrasanta. To on zdecydował się przenieść mieszkańców dwóch pobliskich wiosek w miejsce dzisiejszej Pietrasanty i założyć miasto, które leżałoby wzdłuż szlaków komunikacyjnych prowadzących na północ – do Genui i dalej do Francji.

Równie ważne było to, że nowa osada miała znajdować się blisko wybrzeża, a także blisko położonej zaledwie kawałek drogi na południowy wschód wioski Motrone. Na początku czternastego wieku Motrone była głównym portem handlowym w okolicy, więc znaczna część toskańskich kupców parających się śródziemnomorskim handlem zamieszkała właśnie w pobliskiej Pietrasancie.

Historyk M.E. Bratchel powołuje się na list wysłany w 1431 roku przez urzędnika z Pietrasanty do księcia Mediolanu, w którym to Pietrasanta została opisana jako „najwspanialsze miejsce w regionie i w pewnym sensie nasz port [Motrone], dzięki któremu otrzymujemy zapasy”. W piętnastym wieku miejscowość stała się także ośrodkiem wydobywczym, gdzie obrabiano marmur pozyskiwany z wielu pobliskich kamieniołomów. Sto lat później w tym samym miejscu umowy na marmur podpisywał sam Michał Anioł.

Bratchel zaznacza, że społeczność miasta na początku lat trzydziestych piętnastego wieku była dość zróżnicowana z powodu bardzo dużej liczby przyjezdnych z innych państw: żołnierzy z garnizonu w Genui, rzemieślników z Ligurii, Lombardii i całej Toskanii, kupców z Genui i Pizy, a także potomków potężnych rodzin epoki feudalizmu, jak Cattani z Massy czy Malaspina z Lunigiany.

Wiele nadmorskich kurortów wzdłuż zachodniej części lądu nad Morzem Liguryjskim i Morzem Tyrreńskim rozbudowano dopiero po drugiej wojnie światowej. Przykładowo, znaczna część Forte dei Marmi, niegdyś małej wioski rybackiej, wcześniej w ogóle nie była brana przez turystów pod uwagę. Średniowieczne budynki zostały zniszczone w trakcie działań wojennych, kiedy wycofujące się wojska niemieckie oraz włoskie, które ciągle jeszcze pozostawały lojalne Mussoliniemu, walczyły zaciekle z napierającą armią amerykańską. Po wojnie, głównie w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, przedsiębiorcy budowlani odbudowali tę wioskę z gruzów i stworzyli z niej nadmorską miejscowość wypoczynkową. To nowe miasteczko, położone parę kilometrów na zachód i nieco na północ od Pietrasanty, stało się bogatą enklawą z ekskluzywnymi sklepami, hotelami, apartamentowcami i osiedlami, rozlokowanymi w jej przepięknych powojennych budynkach.

Obecnie Pietrasanta pozostaje miastem sklepikarzy (negoziante) i artystów. Niewiele jest tutaj sklepów należących do sieci handlowych. Można je znaleźć dopiero dalej na wschód, w Sienie i Florencji.

Są tu natomiast galerie sztuki dla zamożnych, sklepy z biżuterią, gdzie okazy kuszące zza nieskazitelnie wypolerowanych okien wystawowych są warte setki, jeśli nie tysiące euro za sztukę. Tuż obok mieszczą się mniejsze sklepiki, sprzedające owoce lub niezliczone rodzaje makaronu, bądź też oferujące usługi, jak na przykład mały zakład, w którym siedzi starszy pan i, spowity silnym zapachem skóry i kleju, naprawia buty.

W końcu udaje mi się usiąść z Filippem di Bartolą, czterdziestoletnim rodowitym mieszkańcem Pietrasanty. Ruch w restauracji wywołany południowymi godzinami szczytu powoli ustaje. Dołączamy do małej grupki gości, kończących swój trzydaniowy lunch filiżaneczką espresso i ciekawie wyglądającymi dolci, czyli deserami. Filippo przynosi mi cudo ze śmietany ułożonej na lekkim-jak-powietrze płynnym w środku ciastku (fondant), udekorowanym różnymi owocami dai boschi, czyli z lasu: porzeczkami, malinami, czarnymi jagodami, i rozpoczyna rozmowę lekcją geografii.

„Mamy góry i morze, i generalnie nie jest ani za gorąco, ani za zimno. Jest to clima mite (klimat łagodny)”.

Filippo ma wrażenie, że to, co powstrzymuje wielu turystów od przyjazdu do Pietrasanty i na zachodnie wybrzeże Toskanii, to wysoki kurs euro w stosunku do dolara. Wolą wydać swoje pieniądze na zwiedzanie bardziej znanych zakątków Włoch, a dwutygodniowe wakacje to przecież niewiele czasu na zgłębianie okolicy. Choć latem 2012 roku kurs euro spadł, nastąpiło to zbyt późno, aby doprowadzić do wzrostu turystyki amerykańskiej.

Filippo twierdzi, że najwięcej odwiedzających, poza wspomnianymi przez Riccarda Barsottellego Anglikami, Szwajcarami i Austriakami, pochodzi z północnych Włoch, nawet z tej klasycznej części Toskanii na wschodzie. Przyjeżdżają tutaj od dziesiątek lat i są to zwykle wczasowicze lub artyści. Pragnąc uciec przed żarem lata, dokuczającym miastom w głębi Toskanii, mieszkańcy Florencji kupują drugi dom na wybrzeżu. Tradycja ta sięga dziewiętnastego wieku, a teraz podchwycili ją też Anglicy i Niemcy.

Kiedy rozmawiałem kilka dni później z Riccardem Barsottellim, przyznał, że ziemia tutaj – nawet ta położona parę kilometrów od morza – stała się pożądaną lokalizacją pod domy wakacyjne dla ludzi spoza Włoch już na początku lat dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku. Jego luksusowy pensjonat ze śniadaniami, Locanda al Colle, mieści się…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej

Rozdział drugi

Sztuka i miasto

…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej

Rozdział trzeci

Pracując w kamieniu

…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej

Rozdział czwarty

Versilia

…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej

Rozdział piąty

Wielka pętla

…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej

Rozdział szósty

Sant’Anna di Stazzema

…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej

Rozdział siódmy

Wojna

…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej

Rozdział ósmy

Z dala od szalejącego tłumu

…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej

Rozdział dziewiąty

L’Arcipelago Toscano

…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej

Rozdział dziesiąty

Dalekie południe

…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej

Rozdział jedenasty

Colli di Maremma

…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej

Posłowie

…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej

Podziękowania

…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej

Bibliografia

…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej