Aida Amer

Kroniki z życia ptaków i ludzi
Fragment

Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA

Kroniki z życia ptaków i ludzi Fragment

Spis treści

Strona tytułowa

Zajrzyj na strony

Dedykacja

Prolog

Dziura w ziemi

„Tolek” i ptaki

Berwick herbu Kerr

Rozdział 1

Koniec świata

Rozdział 2

Odzyskana młodość

Rozdział 3

Wart Pac pałaca, a pałac Paca

Rozdział 4

Hotel Europejski

Rozdział 5

Aldona Korytko

Rozdział 6

Wielkie poszukiwania

Rozdział 7

Legenda

Rozdział 8

Jaś

Rozdział 9

Felicita

Rozdział 10

Fritz

Rozdział 11

Piotr

Rozdział 12

Rozbój

Rozdział 13

Wojna w Żubrynku

Rozdział 14

Mamuszka

Rozdział 15

Nowe życie

Rozdział 16

Exodus

Rozdział 17

U hrabiny Izabeli

Rozdział 18

Jan i demony

Rozdział 19

Leśni

Rozdział 20

Z pamiętnika Jana Snarskiego

Rozdział 21

Aresztowanie

Rozdział 22

Irka

Epilog

Szelma

Maestro

Drogi Czytelniku

Drzewa genealogiczne

O autorce

Strona redakcyjna

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Zajrzyj na strony:

www.nk.com.pl

Znajdź nas na Facebooku
www.facebook.com/WydawnictwoNaszaKsiegarnia

Dla Czarka

Prolog

Dziura w ziemi

Gąski na Mazurach, rok 2014

Tak sobie pomyślałem, że powinienem opowiedzieć tę historię. Przyszło mi to do głowy, gdy stanąłem nad dziurą w ziemi.

Był późny listopad, resztki umierającego życia wisiały smętnie i rdzawo na mokrych konarach drzew. Mżyło i nie miałem pewności, czy wyjadę stamtąd samochodem. Wjechać, wjechałem, ale na całej drodze zalegało żółte błoto.

Nie pamiętałem tego błota, a przecież musiało tu być. Stodoła tam. Studnia gdzieś tu. Obok gołębnik. Nie został po tym nawet ślad. Krzaki wszystko zasłaniały, raz po raz zaczepiałem o nie kurtką, a krople wody z gałęzi kapały mi za kołnierz.

Uczepiły się mnie wspomnienia, jak małe nieznośne pieski, które szarpią za nogawki. Zaciskają te swoje ostre ząbki i choćbyś machał nogą i wywijał nimi w powietrzu, nie puszczą. Tak właśnie opadły mnie wspomnienia z dzieciństwa. Jak te małe pieski. Może byłyby urocze, gdyby nie ta dziura w ziemi.

Gąski na Mazurach, rok 1964

Wuj Piotr wyjeżdża po nas na stację Kijewo. Wysiadamy z pociągu: ja, mój brat Janusz i mama, a on tam już stoi. Wielki, z jasnymi jak woda oczami.

− Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!

Spod lokomotywy dymi i bucha. Trochę czarnego, trochę białego.

Przed stacją zaprzężony wóz. Wuj powozi na stojąco. Pogwizduje na konia. Ten strzyże uszami i wie, co ma robić.

− Czarku, powiedz „prrrr do konia”! − woła wuj Piotr.

− Płłł!

Janusz strasznie się ze mnie śmieje. On już umie powiedzieć „r”. Bijemy się pięściami na wozie. Wuj mówi: „Marysiu, usiądź między nimi, bo się pozrzucają”. Mama nas rozdziela.

Dziadek Sztulmowski siedzi na schodkach przed wejściem do domu. Czyści jakąś maszynę, smaruje coś czarną mazią. Mówi, że to łożyska. Nie wiem, co to łożyska.

− Dziadku, czy to są duże łóżka?

Dziadek się śmieje i każe mi zmykać.

Brat siedzi na drzewie i rzuca we mnie śliwkami. Jestem młodszy, więc nie mogę go stłuc i zrzucić na ziemię. Najlepiej by było, jakby sam spadł i złamał sobie nogę, bo wtedy ja wszedłbym na drzewo, on leżałby na ziemi i nie mógłby uciekać. Rzucałbym w niego owocami, aż zniknąłby pod śliwkową górą. Bomba!

Babcia Krysia smaży dżemy i powidła. Smaży jak prawdziwa babcia, ale nie jest prawdziwą babcią. Tamta dawno umarła. Nie wiem nawet, jak miała na imię. Umarła, zanim się urodziłem. Babcię Krysię nazywamy z Januszem ciocią-babcią, ale tylko jak ona nie słyszy. Do niej mówimy: „babciu”, bo się jej boimy. Nawet dziadek Sztulmowski się jej boi. Ona wszystkim rozkazuje.

My mamy zbierać owoce i przynosić. Jej synowie, Jasiek i Kazek, mają je myć, a potem jabłka i gruszki obierać, a śliwki przekrawać i wyjmować pestki. Im też rozkazuje, chociaż są duzi. Kazek przecina sobie nożem palec i leje się strasznie dużo krwi.

Siedzimy przy stole i jemy placki ziemniaczane ze śmietaną. Śmietana jest tak gęsta, że nabieramy ją widelcem. Janusz ma białe wąsy. Ciocia-babcia każe się nam szykować do spania. Janusz nie chce iść spać, bo w nocy słychać puszczyki. On się boi, a ja nie.

Wstajemy o świcie i sikamy ze schodków na trawę. Ja z lewej strony schodów, a Janusz z prawej. Ciocia-babcia nam nie pozwala, ale my i tak sikamy. Po takiej rosie iść do wychodka to nam się nie chce. „Wynocha mi stąd!” − krzyczy ciocia-babcia.

Uciekamy boso po rosie i mamy mokre stopy. Na jedno wychodzi, ale fajnie się sikało.

Gąski na Mazurach, rok 2014

Stałem nad dziurą w ziemi. Zejście do piwnicy. Po domu dziadków został tylko niewyraźny zarys fundamentów. Mury zniknęły. Podobno rozgrabiono je na budowę stajni w PGR-ze. Nie została nawet kupa cegieł. Nie wiem, czego się spodziewałem.

Noga zsunęła mi się z czegoś podłużnego. To jakaś kamienna belka obrośnięta mchem. Wyjąłem klucze. Zdrapałem trochę mchu. Niewyraźny napis: „Sztulmowski”. Spod „w” wyraźnie widać płytsze „c”, a spod „s” wystaje „h”, bo wyższe. To kiedyś było „Stuhlmacher”. Nadproże domu. Wykute w gotyku nazwisko byłego właściciela przerobione na nazwisko dziadka. Wyglądało jak starożytne wykopalisko. A to przecież tak niedawno.

Podkowa, klucz, gwoździe, resztka po wiadrze, w którym rozgościły się pokrzywy. Zwiędły już. Jesień. Cisza wokół. Ptaki odleciały, a tym, które zostały, nie chciało się śpiewać. Szła zima. Zima tutaj to nie przelewki.

„Tolek” i ptaki

Suwałki, lato 2014

− Zapali się zielona lampka, o tu. To będzie oznaczało, że jesteśmy na antenie. Tak jak uzgadnialiśmy, zapytam o wspomnienia męża z powstania warszawskiego. Potem porozmawiamy o walce w szeregach partyzantki antykomunistycznej. Jest pani gotowa? Pani Marianno. – Redaktor podniósł dłoń wstrzymującym gestem do realizatora po drugiej stronie szyby. – Myślę, że nie wejdziemy na antenę.

Staruszka jeszcze moment siedziała sztywno i bez ruchu, a potem odetchnęła głośno, jakby od dłuższej chwili nie oddychała wcale.

− Tak pan myśli? − spytała szeptem.

− Tak myślę – odparł łagodnie. – Puścimy coś z archiwum. Mamy tego mnóstwo. Słyszycie, chłopaki? − powiedział do mikrofonu i spojrzał na kolegów za szybą. Zrobił minę, którą dobrze znali: „Nici z wywiadu na żywo. Staruszka się spaliła”. − Z panią spotkamy się za dziesięć minut w studiu nagrań, tu obok, i nagramy rozmowę. Jeśli coś nie wyjdzie, to będziemy mogli poprawiać, wycinać i robić, co nam się tylko spodoba. Co pani na to? Emisja będzie za tydzień.

Marianna Zakrzyńska znów kiwnęła głową i zwiesiła ją nisko nad piersią jak ktoś, kto poniósł klęskę i zawiódł na całej linii.

− „Tolek” by się na mnie złościł – powiedziała matowym głosem.

− Pan porucznik Zakrzyński byłby z pani bardzo dumny.

* * *

Tak, tak, panie redaktorze, oczywiście, że przypominam sobie nasze pierwsze spotkanie. To był już wrzesień czterdziestego czwartego. Trwało powstanie. Warszawa ginęła, a wraz z nią Szare Szeregi. Ja byłam sanitariuszką. Bardzo młodą sanitariuszką. Miałam piętnaście lat. Byłam chuda i mała, ale za to z bujną rudą czupryną. Próbowałam swoje loki gładko czesać i zaplatać w warkocz, ale i tak wyskakiwały z warkocza, jak marchewkowe sprężynki.

Anatol już w powstaniu miał pseudonim „Tolek”. Był w Szarych Szeregach. Przywlekli go do szpitala polowego półprzytomnego. Niemcy wrzucili granat do piwnicy, w której się schował. Uratowała go sterta zgniłych ziemniaków. Koledzy położyli mi na pryczy chłopaka z dziurą w miejscu, gdzie powinno być oko. Zrobiło mi się słabo i czułam, że za chwilę zemdleję. Trzymałam się za usta, by nie zwymiotować. Jedna starsza koleżanka, prawdziwa pielęgniarka, taka z prawdziwego szpitala, odciągnęła mnie od niego na chwilę i powiedziała:

− Ten chłopak właśnie stracił oko. Nie wiadomo, ile dni uda mu się jeszcze przeżyć na tej strasznej wojnie. Jak masz tu mdleć albo rzygać na widok jego rany, to odeślę cię do pensjonatu dla grzecznych i nikomu niepotrzebnych dziewczynek. Masz się uśmiechać, być miła i podnosić go na duchu. Czy to jest jasne, siostro?! − Tak powiedziała i odwróciła się na pięcie, zawijając mi przed nosem tym swoim grubym warkoczem.

Hm, przepraszam. Trochę tracę głos. Mogłabym prosić o szklankę wody, panie redaktorze? O, dziękuję. Już lepiej. Możemy kontynuować. Tak, na pewno, panie redaktorze.

I poszłam do niego. Czułam się jak idiotka z tym sztucznym uśmiechem, ale wystarczyło okamgnienie, by zauważyć, jaką moc ma uśmiech, nawet taki byle jaki jak mój. „Tolek” z przerażonego chłopca natychmiast zmienił się w rannego żołnierza. Był dzielny. Proszę sobie wyobrazić, że z tą dziurą w twarzy prawił mi komplementy i żartował!

Nawet pan nie wie, panie redaktorze, jak ważną rolę odgrywałyśmy w tym powstaniu. Wtedy właśnie zdałam sobie z tego sprawę. Ciężko ranni w bólu i gorączce wołają matki, narzeczone, żony. Potrzebują ich miłości, obecności, by znaleźć siły na walkę o własne życie. Tych kobiet przy nich nie ma. Jesteśmy tylko my, sanitariuszki. My musimy umieć oczyścić ranę, założyć opatrunek, umyć, nakarmić, napoić, ale też być – w zależności od potrzeby – matką, żoną, narzeczoną, siostrą, księdzem i każdym, kogo cierpiący i przerażony człowiek potrzebuje.

„Tolek” był dzielny. Niezwykle dzielny. Śmiał się i mówił, że nic się nie stało, bo ma przecież jeszcze drugie oko. Patrzył na mnie i mówił, że jestem jego przeznaczeniem. Ja milczałam, bo nie bardzo wiedziałam, co to jest przeznaczenie i co powinnam odpowiedzieć.

Kiedy upadło powstanie, Anatol trafił do niewoli. Był w stalagu. Uciekł. Wówczas nie wiedziałam, co się z nim działo, ale wciąż o nim pamiętałam. Rozpytywałam o niego już po wojnie. Nikt nie wiedział, gdzie „Tolek” się podział.

A on był już u „Huzara”. Walczył z komunistami. Tu, na Podlasiu. Oj, tak, panie redaktorze, to było jeszcze trudniejsze niż powstanie. Lasy, ziemianki, głód, zimno, żarłoczne wszy i ciągły strach. O siebie, o kolegów i o cywilów, którzy pomagali. Nikt przecież nie chciał, by za niego ktoś umierał.

Opowiadał mi różne historie o lesie. Najczęściej o ptakach. Bardzo kochał ptaki. Potem, po rozbiciu oddziału „Huzara”, gdy udało nam się odnaleźć i musieliśmy uciec i zamieszkać w Anglii, czytał o nich, słuchał, nagrywał śpiew, fotografował i robił notatki.

Tak, wiem, że pan zapewne wolałby historie o wojnie, strzelaniu i partyzanckim życiu, ale proszę sobie wyobrazić, że Anatol wolał opowiadać o ptakach niż o wojnie.

Raz mówił o kopciuszkach. To takie małe ptaszki spokrewnione z wróblami. Mają szare piórka i rudawy ogonek. Żadne tam cuda, ale w tych główkach mają dużo rozumu, a w maleńkich ciałkach – wielkie serca.

Proszę sobie wyobrazić środek lasu gdzieś tu, na Podlasiu. Rok czterdziesty siódmy, może czterdziesty ósmy. Olbrzymie stare drzewa wokół, nieduża polana nad rzeką Rospudą. Na polanie stary młyn bez koła młyńskiego. Dawno już nieczynny i dziurawy jak sito. Roiło się tam od korników, myszy, szczurów, węży, żab i przeróżnych ptaków. Do tego przybytku wkroczyli partyzanci. Uznali, że będzie to dobra kryjówka na zimę. Zabrali się do napraw i remontów, zatykania dziur, które dla zwierząt były niezwykle przydatne. No ale więksi dyktują warunki.

Pierwszej wiosny pod belką nad drzwiami do młyna uwiły sobie gniazdo kopciuszki. Później zaległa cisza i samiczka zniknęła w gnieździe na wiele dni. Samczyk przynosił jej pożywienie, a ona w skupieniu wysiadywała jajeczka. Po dwóch tygodniach partyzanci usłyszeli cichutkie popiskiwanie.

Dla pary kopciuszków zaczął się trudny czas wczesnego rodzicielstwa. Na zmianę latały jak oszalałe i przynosiły w dziobkach nieskończone ilości robaczków, much, komarów i dżdżownic. Gdy jedno z rodziców zbliżyło się do gniazda z pożywieniem, młode podnosiły niebywały raban. Piski budziły nawet dowódcę, choć ten miał mocny sen i głośno chrapał. Karmienie zaczynało się przed świtem. Żołnierze byli bardzo wdzięczni kopciuszkom za budzenie dowódcy. Na jakiś czas przestawał chrapać. Jego chrapanie przeszkadzało im dużo bardziej niż ptasie piski.

Raz „Huzar” dostał od kopciuszków solidne lanie. Trudno uwierzyć. Taki żołnierz, bohater, a dostał w skórę od dwóch małych ptaszków. Uciekał przed nimi, jak przed nalotem messerschmittów. Wyszedł na mały ganek przed wejściem do młyna i zapalił jeden z tych paskudnych partyzanckich papierosów, w których było więcej siana niż tytoniu. Zakaszlał, krztusząc się dymem, zaklął i splunął. I wtedy zaczął się atak z powietrza. Nagle posypała się na niego drobna amunicja walczących w powietrzu myśliwców – kopciuszków. Ptaki podnosiły drobne kamyczki, którymi wysypano przed laty drogę do młyna, podlatywały jak najbliżej dowódcy i zrzucały je wprost na niego, jak bomby. Dostał kilkoma po głowie i plecach, reszta kamyczków zasypała ganek. Dowódca zwiał do środka i nigdy więcej nie palił pod gniazdem kopciuszków. Dym z papierosa uznały bowiem za zagrożenie dla swoich młodych i zrobiły z tym porządek. „Huzar” miał wielki szacunek dla małych, walecznych rodziców. Od tego dnia salutował im codziennie rano, gdy wychodził z młyna. Objął też stosowne strefy zakazem palenia.

Czasem jednak życie ptaków i ludzi nie układa się po myśli jednych i drugich. Pewnego razu partyzanci natknęli się na patrol wojskowy. Polski patrol − Ludowego Wojska Polskiego. Nie na Urząd Bezpieczeństwa, nie na tajniaków, nie na Sowietów. Na polskie wojsko. Nie chcieli strzelać. W patrolu byli młodzi żołnierze: szeregowcy i jakiś pryszczaty kapral. Żółtodzioby i dzieciaki, z których żaden nie walczył na wojnie.

Stanęli na leśnym dukcie naprzeciw siebie. Patrzyli sobie przez chwilę w oczy. Ptaki w lesie zamilkły. Szumy i szelesty ucichły. Jeden z młodzików dyszał ciężko. Było go wyraźnie słychać. Bał się. Drugi posikał się w spodnie. Musieli im naopowiadać niestworzone historie o partyzantach „Huzara”. I wtedy ten z mokrymi spodniami zaczął histerycznie krzyczeć i strzelać. Strzelał na oślep z zamkniętymi oczami. Reszta też otworzyła ogień.

Partyzanci nie strzelali. Uskoczyli w gęstwinę leśną i się ukryli. Na drodze został z dziurą w piersi jeden z nich. Nazywali go „Stary”. Był rzeczywiście najstarszy, oficer sprzed wojny. Nie znali jego nazwiska. Zginął wtedy z rąk żołnierzyka w zasikanych gaciach. Jeżeli żyjesz jeszcze, gówniarzu, tak, gówniarzu, nawet jak jesteś teraz tak samo stary jak ja, i słuchasz mnie, to niech cię diabli porwą, tchórzu!

Przepraszam. Już wszystko w porządku. Tak, mogę mówić. Nic mi nie jest.

Właściwie to ja o ptakach chciałam.

Kopciuszki też miały swój sądny dzień. Przyleciała sroka i natychmiast zaatakowała ich gniazdo. Biedne małe ptaszki walczyły z całych sił z wielkim, czarno-białym wrogiem. Przegrały. Sroka pozabijała wszystkie młode, a dwa porwała i uciekła mimo bohaterskiej obrony zrozpaczonych rodziców. Gniazdo ucichło.

Proszę sobie wyobrazić, że kopciuszki po utracie młodych przechodziły głęboką żałobę. Siedziały na gałęzi dębu, z której widziały swoje puste gniazdo pod belką. Nie ruszały się stamtąd przez tydzień. Zwiesiły główki i milczały. Nie polowały, więc nie jadły. Partyzanci zaczęli znosić dżdżownice i łapali muchy dla tych nieszczęśników. Nie pomagało. Dopiero po tygodniu ptaki nieco się ożywiły. Życie musiało toczyć się dalej. Zjadły podarowane robaczki i zaświergotały. Zaczęły latać wokół rozlatującej się więźby dachu i szukać nowego miejsca na gniazdo. Jakby wiedziały, że kryjówka pod belką jest spalona, że sroka tam wróci i już będzie wiedziała, jak dostać się do młodych. Kopciuszki, jak partyzanci, musiały mieć bezpieczną kryjówkę, taką, której wróg nie znajdzie. Wreszcie gałązka po gałązce, piórko po piórku przeniosły gniazdo na strych między krokwie a zbutwiały i dziurawy dach. Za drugim razem kopciuszki bezpiecznie wychowały potomstwo. Do nowego gniazda żaden drapieżnik się nie dostał i młode mogły nauczyć się od swoich dzielnych rodziców, co znaczy być prawdziwym kopciuszkiem.

Pamiętam mnóstwo takich opowieści. Pamiętam wszystko, co mąż opowiadał mi o tych czasach. Był znakomitym gawędziarzem. Ja mogę tylko niezgrabnie próbować odtworzyć jego wspomnienia.

Ach! Wiem, co może być zabawne dla słuchaczy! Jak mój Anatol, wojenny bohater, został mamą dla młodego bociana. No, mówię panu! Mamą dla bociana.

To było tak. Z końcem lata, jak zawsze, bociany zbierały się na sejmik przed odlotem. Na polanie nad Rospudą też zebrała się spora grupa. Było ich ze trzydzieści. Stare i młode. Szykowały się do lotu, dużo jadły i cały czas uczyły swe młode życia. Wreszcie pewnego dnia z porannej mgły wyłonił się pierścień latających wkoło bocianów. Formowały szyk do lotu. Ostatnie spojrzenie na rodzinną okolicę, na gniazdo na jakimś drzewie, na łąkę w dole − i w drogę! Zniknęły. Odleciały wcale nie na południe, ale na zachód. „Huzar” mówił, że jest takie miejsce, gdzie przed wielką podróżą zbierają się bociany z całego Podlasia, Mazur i Warmii, i dopiero stamtąd odlatują dalej.

Tak więc odleciały bociany, a gdy mgła opadła już nisko, z jej cienkiej warstwy tuż nad ziemią sterczała chuda szyja, mała główka i długi dziób młodego bociana, który został. Widok, który ukazał się partyzantom o poranku, był wzruszający. Młody opuszczony nieszczęśnik unosił wysoko głowę i rozglądał się po niebie za swoimi krewniakami. Żaden nie wrócił. Zostawili go. Nie zdążył nauczyć się latać. Był mniejszy niż pozostałe młode z tego sezonu. Pewnie wykluł się trochę za późno.

„Tolek” pobiegł na łąkę i ukląkł przy młodym bocianie. Ptak nie uciekł. Nawet się nie wystraszył. Uniósł dziób i próbował zaklekotać na powitanie. Niestety klekotanie też miał opanowane w niedostatecznym stopniu. Wyszło z tego tylko jedno stuknięcie dziobem. Ale wystarczyło, żeby dogadać się z „Tolkiem”. On też nie był całkiem sprawny. W końcu nie miał oka.

Bocian został, ale nie umiał szukać sobie jedzenia. „Tolek” chciał go po prostu nakarmić, ale dowódca mu nie pozwolił.

− Chcesz zrobić z niego swojego niewolnika? Musi nauczyć się znajdować pożywienie.

− Jak? − spytał „Tolek”. − Nie ma od kogo się uczyć. Wyrodna rodzinka zostawiła go na pewną śmierć.

− Ty go naucz.

− Ja?! Ja nie jestem bocianem!

− Masz długie nogi i mały móżdżek, to powinno wystarczyć.

Chłopaki śmiali się z niego. Nazywali go „Mamuśka”. „Tolek” przez wiele dni chodził po łące wielkimi bocianimi krokami, a uczeń za nim. „Tolek” nogą rozgarniał trawę i odsłaniał ziemię, po której pełzało to, czego bocian potrzebował na obiad. „Tolek” skrobnął ziemię prawą nogą, bocian patrzył i dokładnie powtarzał jego ruch. Potem jednym instynktownym kłapnięciem dzioba chwytał, jak w szczypce, tłustą dżdżownicę, żabę albo ślimaka. Jesienna szkółka bociania odbywała się codziennie o poranku, aż do dnia, gdy nocny mróz ściął ziemię w sztywną skorupę i bocian został zaproszony na partyzanckie śniadanie. Nigdy mu ono zbytnio nie smakowało, ale ze względu na przyjaźń z „Tolkiem” zgodził się spędzić zimę w młynie i jako miły ptaszek pozwolił też partyzantom przezimować wraz z nim. Nie znaczy to, że zgadzał się na wszystko. Wybrał sobie przytulny kącik wyłożony słomą i nikomu oprócz „Tolka” nie wolno było tam wchodzić. Intruz, łącznie z dowódcą, dostawał natychmiast wielkim czerwonym dziobem w kolano. To bolało, więc partyzanci przestrzegali bocianiego regulaminu.

* * *

− Kończymy nasz program Historia niesiona wiatrem. Dziękujemy pani Mariannie Zakrzyńskiej za wizytę w studiu i ciekawą opowieść o partyzanckim życiu męża, porucznika Anatola Zakrzyńskiego. Na dziś to wszystko. Żegna się z wami Przemek Sroka. Teraz przerwa na reklamy, a po przerwie trochę muzyki. W końcu mamy już piątkowy wieczór!

Przemek wcisnął przycisk na pulpicie, wyłączając mikrofon.

Z odbiorników na całym Podlasiu popłynęła muzyka, a prezenter przeciągnął się i ziewnął.

− To co, idziemy w miasto? − spytał dźwiękowiec zwany Rusinem.

Berwick herbu Kerr

Suwałki, rok 2014

Nie musieli iść daleko. Suwałki nie są duże. Dwie przecznice dalej był klub. Grali tam niezłą muzykę i dawali piwo z beczki. Bar obsiadały dziewczyny z pępkami na wierzchu i diamencikami przyklejonymi do paznokci. Obsługiwał je piękny Mario w podkoszulku z napisem „Vegeterian” na tle liścia konopi indyjskich. Koszulka opinała dyskretnie zarysowaną klatkę piersiową. Był tej drugiej orientacji i wszyscy niby wiedzieli, lecz Mario mimo to bezbłędnie sobie radził z dziewczynami. Każda z nich po kwadransie spędzonym przy barze uważała, że z tym gejostwem Maria to jakaś plotka i że ona go „nawróci”. Wszystkie po kolei planowały potajemnie, że wyjdą za mąż i urodzą mu bardzo ładne dzieci. Mario śmiał się perliście, kładł dłoń na ich dłoniach, komplementował usta, oczy i dżinsy, a dziewczyny leżały na barze, przewracały oczami i wywijały rozpuszczonymi włosami. Wydawały setki złotych na kolorowe drinki, a gdy się upijały, każdej zapewniał odwiezienie do domu przez kolegów albo zamawiał taksówkę; ostatnią zaś, najbardziej pijaną, sam odprowadzał bezpiecznie do mamusi. Był najlepszym barmanem od rubieży Rzeczypospolitej po Władywostok.

Z facetami było prościej. Pili najczęściej piwo, więc cała obsługa to rzut okiem na stoliki i odnotowanie, że ktoś pokazał trzy, cztery albo pięć palców. Proszę bardzo, panowie. Łatwo się nalewa i łatwo liczy rachunek. Mario nie mieszał pracy z życiem osobistym.

Przemek Sroka z dwoma kumplami z Radia 7 usiedli na samym środku, przy jedynym wolnym stoliku. Każdy, kto przedzierał się do baru albo do kibla, musiał potrącić któregoś z nich, potknąć się o ich nogi albo rozlać któremuś piwo na plecy. Szukali lepszego miejsca, jednak wolnych stolików nie było. Rozglądali się też za dziewczynami, ale wszystkie chichrały się właśnie z dowcipów Maria.

− Jak normalny facet ma wygrać z kimś takim? − Rusin wskazał wzrokiem kolorową gromadkę wokół barmana.

− To nieuczciwa konkurencja – mruknął Sroka – bo z niezdrową motywacją.

− Panowie, marudzicie jak jakieś panienki. Jaka konkurencja?! Jeden pedał i wymiękacie?! − zawołał technik.

Był nowy w Suwałkach. Przeniósł się z Warszawy, bo zmęczyły go układy w stołecznych mediach. Miał ogoloną głowę, wąsy w stylu późnego Franciszka Józefa Habsburga oraz tatuaż na karku i potylicy przedstawiający wojownika z mieczem i celtyckie runy. Nosił nieco powyciąganą bluzę i dżinsy z dziurami na udach i kolanach. Był najstarszy w tym gronie. W Suwałkach wszyscy oglądali się za nim jak za kosmitą, a niektórzy nawet spluwali przez ramię, żeby odczynić złe uroki.

− No to startuj – podjął Sroka. – Na co czekasz?

− Sam sobie startuj. Ja nie szukam takich sikorek, panowie. Ja tu przyjechałem się ustatkować. Siusiumajtki z liceum, pachnące gumą do żucia, mnie nie interesują.

Wszyscy przyjrzeli się dziewczynom przy barze. No tak. Opis był trafny.

− No to jakiej dziewczyny szukasz? − zapytał zaciekawiony Rusin.

− KOBIETY, nie dziewczyny − poprawił warszawiak. − Naturalnej. Wróciłem do natury. Szukam kobiety bez makijażu, bez maski, za to z pasją i charakterem.

− Uuu! − Sroka pokiwał głową z uznaniem. – Ciekawe. Warszawiak ma ambitne plany.

− A ty wolałbyś taką różową ze sztucznymi diamencikami?

− Ja to wolałbym różową, żółtą, czarną, obojętne, byle z prawdziwymi diamencikami – odparł Rusin. – Ale chwilowo tu takiej nie widzę.

Kumple roześmiali się, ale zaraz potem zamilkli. Wszyscy byli samotni. Sroka − gruby i brzydki − był samotny chronicznie. Rusin leczył złamane serce i walczył o widzenie się z roczną córeczką. Warszawiak po burzliwym życiu radiowca w stolicy wolał samotność niż kolejne fatalne wybory.

− To jak, panowie, jutro zaczynamy za starym młynem? − zmienił temat Przemek Sroka i natychmiast przy najgorszym stoliku w lokalu zrobiło się głośno i wesoło.

− Rano – podjął Rusin − przeszukamy cały obszar od młyna do drogi. Spotykamy się o piątej z wykrywaczami metalu. Powinniśmy znaleźć coś ciekawego z pierwszej wojny. Teren był wtedy niezalesiony i w tych okolicach stoczono dużą bitwę. Poza tym może na ten obszar spadło trochę ciekawych rzeczy z drugiej wojny, a pod spodem to już nie wiadomo. Może coś po Jaćwingach, coś po Litwinach. Może być różnie. Wiemy, jakie to tereny. W każdym razie jak robiłem rekonesans, to widziałem dużo lejów po bombach, teraz już zarośniętych, trochę śladów po transzejach albo ziemiankach i sporo stert kamieni, jakby po zabudowaniach, chyba wcześniejszych.

− Ciekawie się zapowiada – powiedział warszawiak. − Musimy zacząć koło piątej. Potem leśniczy zaczyna węszyć. Trzeba skończyć przed ósmą.

− Wszystkie fanty pakujemy do woreczków i dokładnie opisujemy, a miejsce znalezienia fotografujemy i zaznaczamy na mapie. Bez dziadostwa, jak w zeszłym roku. Jesteśmy badaczami. Może nie mamy zezwoleń, ale to nas nie zwalnia z rzetelności.

− Ja i tak muszę skończyć przed ósmą – powiedział Sroka. − Mam dyżur w Izbie Pamięci. Jeśli nie będzie wycieczek, to poczyszczę i opiszę to, co znajdziemy. Trzeba będzie poprosić o kolejne pomieszczenie. Nie mieścimy się już z wystawą. Rusin, ty masz znajomości w PKP. Pogadaj o sąsiednim magazynie. Tam i tak nic się nie dzieje. Kolej nie jeździ tamtędy od wojny. Tylko im się to wszystko rozsypuje. Powiedz, że wyremontujemy i zadbamy o dach.

− Trzeba by sponsora. Remont będzie kosztował. – Warszawiak się zamyślił.

− Powiem na antenie. Na Izbę Pamięci ludzie dadzą. Widzisz, ile wycieczek szkolnych przychodzi. Ostatnio to nawet z Krakowa byli. Nie wiem, skąd się u nas wzięli, ale byli zachwyceni. Twoja makieta, Rusin, ta z okopami z pierwszej wojny, robi furorę. Oglądali eksponaty i dostali po łusce naboju z drugiej wojny. Mamy tego tony, a chłopcy aż piszczeli z zachwytu. Mówili, że to prawdziwa pamiątka, a nie szajs z kiosku z chińskimi suwenirami.

− W przyszłym tygodniu przeszukamy teren koło Szkotów.

− To może pradziadka znajdę − mruknął Sroka.

− Jakiego pradziadka? − spytał warszawiak.

− Mam szkockie pochodzenie. Szkoty to była kiedyś kolonia osadników ze Szkocji. Ściągnął ich tu w dziewiętnastym wieku hrabia Pac. Ten od pałacu. Moich przodków też.

− Okej! − zawołał Rusin. – To szukamy pamiątek po Szkotach. Nieźle, Sroka, to pewnie dlatego taki skąpy jesteś. A Sroka to stare szkockie nazwisko?

− Zamknij się, Rusin. Sroka to po ojcu. Pradziadek od strony matki był Korytko i hodował świnie koło Szkotów. Podobno kiedyś rodzina matki nazywała się Berwick, należała do szkockiego klanu Kerr i miała w herbie tarczę słoneczną z twarzą. Do dziś mamy ten herb nad wejściem do domu dziadków przy Kościuszki dziewięćdziesiąt trzy. Dziadek wrócił do dawnego nazwiska i strasznie pokłócił się o to ze swoim bratem. Niektórzy uważają zmianę nazwiska za zdradę. Ale jak się wraca do nazwiska rodowego, to ja uważam, że to jest klasa.

− Ej, to ty hrabia Berwick jesteś, a nie Sroka żaden. Ty pędź nazwisko zmieniać! Wiesz, jak laski lecą na hrabiego?!

− Kto wie, Rusin, kto wie, czy tak nie zrobię. W tej rodzinie już zdarzały się zmiany nazwiska.

Rozdział 1

Koniec świata

Żubrynek na Podlasiu, rok 1929

− Ten nasz Żubrynek to, moje drogie, prawdziwy koniec świata. − Jan Putra westchnął ciężko, jakby poczuł się nagle bardzo zmęczony. – Mój ojciec, świeć, Panie, nad jego duszą, to mawiał, że nie, że koniec świata to jest zaraz za Sejnami. Tam to już jak amen w pacierzu, nic nie ma dalej. Dziura i widać w dole piekło, a w górze Pana Boga i Najświętszą Panienkę. Że niby zaraz za Sejnami… A ja wam mówię, koniec świata jest właśnie tu.

Zdjął czapkę i usiadł przy piecu, rozprostowując nogi z suchym trzaskiem w kolanach. „O, tak, teraz już jest znakomity czas do siadania przy piecu” − pomyślał Jan Putra. Piec był stary. Jan sam wybudował go za młodu, gdy dali z Eugenią na zapowiedzi w kościele w Raczkach. Brązowe glazurowane kafle, żeliwne drzwiczki do paleniska, duża płyta i stary, przepalony pogrzebacz.

Trzy kobiety patrzyły na niego w milczeniu. Powitanie nie było zbyt wylewne. Starego nie było pięć lat. Ani jednego listu. Żadnego znaku życia. Kapuśniak na wędzonce na piecu bulgotał i pachniał. Emaliowana na niebiesko pokrywka na garnku podskakiwała. Pod blachą huczał ogień. Jan pochylił się i dorzucił polano do ognia. Zamknął drzwiczki od pieca. Podmuchał na palce. Drzwiczki były mocno rozgrzane. Rozejrzał się po kuchni. Wszystko, co w niej było, zrobił własnoręcznie. Ależ długie i pracowite było to życie. I co zostanie po Janie Putrze? Stół? Piec? Kredens?

Wokół lampy naftowej nad stołem krążyła wielka włochata ćma. To był jej ostatni lot. Gdy wreszcie zgodnie ze swoim przeznaczeniem wpadła do ognia, w kuchni zaśmierdziało palonym ciałem i włosami. Była rzeczywiście spora, ale i tak miała niewielki wybór w życiu.

Jan z trudem zdjął buty. Ogarnęło go znużenie. Plecy bolały. Przez wystrzępione onuce paluch lewej nogi cały wylazł na wierzch. Paznokieć najwyraźniej nie był obcinany od wielu tygodni. Zżółkł i powykrzywiał się, jakby ze złości.

Duża stara suka, ni to wilczur, ni to labrador, podeszła i położyła mu płowy łeb na kolanach; był ciężki, jakby bezwładny.

Nazywała się Traszka. Wcześniej nie miała imienia i służyła Jadeszkom, sąsiadom. Wołali na nią po prostu Suka, gdyż nikomu u Jadeszków nie przyszło do głowy nadawać psom imion. Traszka uciekła do Putrów przed kopniakami pijanego Jadeszki. Pił, drań, na umór, jak wszyscy Jadeszkowie od zarania dziejów. Gdy potem wracał do domu przez pola, zagajniki i wiejskie opłotki, śpiewał głośno przez całą drogę wszystkie pieśni religijne, jakie pamiętał. Zaczynał od kolęd. Nawet w lecie i, ku zgorszeniu całej wsi, w Wielki Post. Milkł, gdy zobaczył własną chałupę. Tam gruba i wysoka Jadeszkowa czekała na niego z coraz to nowym narzędziem kaźni. Tłukła chudego męża patelnią, łańcuchem lub styliskiem od starej łopaty. Jadeszko razy przyjmował potulnie i tylko skamlał cicho. Potem wyżywał się na Traszce.

Traszka znosiła bicie znacznie gorzej od niego. Może dlatego, że obrywała niewinnie i na trzeźwo. Walczyła z Jadeszką, jak umiała, ale najkrótszy łańcuch na Podlasiu nie dawał jej zbyt wielu szans. W końcu pewnego dnia, gdy Traszka była w ciąży, a Jadeszko kopnął ją w brzuch, rzuciła się na niego gwałtownie i ugryzła dotkliwie w przedramię. Nie zabił jej tylko dlatego, że był zbyt pijany. Padł na tyłek prosto w kałużę i nie mógł wstać. Zrobiłby to niechybnie na drugi dzień. Traszka najwyraźniej to rozumiała. Nikt nie wie, jakim cudem zerwała się w nocy z łańcucha. Musiała rozpaczliwie walczyć o wolność i o mało się nie udusiła. Długo potem kaszlała i się krztusiła. Zwiała do Putrów za płot. Obroża została przy łańcuchu.

Jadeszko pokrzykiwał coś tam nazajutrz o oddawaniu prywatnej własności. Traszka chowała się za nogami Jana i z niepokojem wyglądała w stronę bełkoczącego Jadeszki. Znała dobrze ten bełkot. Wiedziała, czym groził. Patrzyła raz na Jadeszkę ze strachem, raz na Jana z nadzieją. Jej wybawiciel stanął na podwórzu z widłami w ręce. Nogi miał lekko rozstawione, jak żołnierz przed walką na bagnety, wyprostował się dumnie, wypiął pierś i krzyknął:

− Nie!

I tyle. Dyskusja się skończyła.

Gardłujący Jadeszko nagle zamilkł, skulił się w sobie i poszedł zbierać baty od swojej starej za to, że jak bałwan oddał sukę po dobroci. Najwyraźniej wolał to niż Janowe widły.

Traszka została i jako pierwszy pies w domu Putrów była wolna. Żadnych łańcuchów. Wygodna buda na lato i legowisko w przedsionku na zimę. Pilnowała obejścia, pomagała w zapędzaniu krów do stajni i dbała, by kury nie wchodziły na schody domu, gdyż gospodarze nie znosili kurzych kup na wycieraczce. Robiła to jednak delikatnie, by ptaków nie płoszyć. Eugenia twierdziła, że wystraszona kura już tego dnia jajka nie zniesie. Traszka doskonale to rozumiała i nie szczekała na kury, tylko trącała je nosem, by poszły srać gdzie indziej.

Szczekała zresztą bardzo rzadko. Tylko gdy w obejściu pojawiał się ktoś obcy. Ale w Żubrynku obcych nie było. Sami miejscowi. Wszyscy znani. Wyłącznie Jadeszce nie pozwalała zbliżać się do zagrody Putrów. Kiedy zniosło go nieco na bok przy okazji trudnych powrotów do domu i znalazł się niebezpiecznie blisko płotu, Traszka zaczynała szczekać jak szalona. Pokazywała cały garnitur zębów i groźnie odsłaniała kły.

− O, przepraszszszam – bełkotał Jadeszko. – Już mnie tu nie ma – tłumaczył suce, opierając się o płot i zezując w jej stronę. Szczęśliwie dla Jadeszki Putra zamykał bramę na noc. Traszka po odzyskaniu wolności i swojej psiej godności mogłaby Jadeszkę roznieść na strzępy, gdyby dopadła go pijanego. W ciągu dnia, gdy brama była otwarta, Jadeszko jako tako trzeźwy, a Traszka, zajęta obowiązkami, nie zwracała na niego uwagi. Ignorowała go i nie zaszczycała nawet spojrzeniem. Wieczorami zaś, gdy Jadeszko był już, jak zawsze o tej porze, pijany, wszystko się zmieniało. Bełkot, smród alkoholu, chwiejny krok i „Gloria, gloria… alleluja…”, ryczane wniebogłosy, zamieniały psa w bestię.

Traszka stała z trudem. Miała już ponad dwadzieścia lat. Między jej nogami z podbrzusza zwisał, jak worek, wielki guz nowotworowy. Brakowało jej sił, by zamerdać ogonem na powitanie pana. Postała więc chwilę i położyła się obok niego. Pysk wtuliła w stopy Jana i westchnęła cicho, jakby z ulgą. Jak gdyby mówiła: „Jesteś wreszcie. Zdążyłeś”.

Pamiętała jeszcze czasy świetności ich przyjaźni. Wspólne wędrówki po lesie, poklepywanie po karku i duże wołowe kości rzucane niegdyś przez Jana Putrę – jej pana. Kości tak duże, że z trudem wlokła je w ciemny i cichy kąt, by je gryźć, lizać i żuć przez wiele godzin.

Skulona suka oddychała ciężko i jakby z obowiązku. Z pewnością cierpiała.

Na piecu wciąż bulgotał gęsty kapuśniak na wędzonce. Pachniało domem. Pachniało dawnym życiem. Z sieni po podłodze pełzł chłód. „Znów idzie zima − pomyślał Jan. − Dla Traszki pewnie ostatnia. Ciekawe, czy dla mnie też”.

Minęło pięć lat od mglistego poranka w październiku 1924, gdy na cmentarzu w Raczkach pierwsza szufla wilgotnej gliny spadła z dudniącym łoskotem na trumnę Eugenii, jego świętej pamięci małżonki. Świeć, Panie, jasnym światłem nad jej duszą. To właśnie wtedy Jan Putra mocno wciągnął w płuca chłodne powietrze pachnące dymem palonych wilgotnych liści. Wokół twarze, blade na tle czerni żałobnych chustek i płaszczy. Oczy wpatrzone w trumnę ignorowały żywych. Nikt z nich nigdy nie poświęcił tyle uwagi jego zmarłej małżonce. Teraz, gdy nie żyła, była wreszcie, biedulka, najważniejsza. Przez ten jeden krótki moment od bicia cmentarnych dzwonów do momentu, gdy spadła ostatnia gruda ziemi rzucona przez dwóch podpitych grabarzy z czerwonymi nosami. Całe życie przemija bez śladu, a nagrodą jest chwila zadumy małej grupki ludzi. I po wszystkim. Już nie ma po co wracać do tematu Eugenii. Może w Zaduszki i pierwszy dzień świąt Bożego Narodzenia, bo to przecież świętej Eugenii − imieniny nieboszczki. Świeczkę się zapali, zdrowaśkę odmówi i tyle.

W kuchni były trzy kobiety. W kącie koło pieca siedziała na drewnianym zydlu Genowefa, matka świętej pamięci Eugenii. Nikt nie wiedział dokładnie, ile miała lat. Genowefa, jeśli kiedykolwiek się odzywała, to jedynie po to, by drżącym ze starości głosem zapytać o zdrowie „Miłościwie nam panującego cara Aleksandra II”. Nie Mikołaja – ostatniego cara Rosji, nawet nie jego poprzednika – Aleksandra III Aleksandrowicza, który był wprawdzie mało rozgarnięty, ale za to bardzo pobożny i cnotliwy. Nie, babka Genowefa pytała o jego ojca, swojego ulubionego cara – Aleksandra II Mikołajewicza, tego który w swej carskiej łaskawości gryzł już glebę od prawie połowy wieku. Kochała go za uwłaszczenie chłopów. „Wielki pan − powtarzała. – Jak się miewa Jego Carska Wysokość?”.

Przy podskakujących na garnkach pokrywkach krzątała się Jadzia, najmłodsza córka Jana, która mieszkała w rodzinnym domu wraz z mężem i dziećmi. Gdy Jan odchodził przed pięciu laty, córka była jeszcze młodą kobietą. Jej oczy lśniły, śmiała się głośno, a mąż klepał ją czasem w tyłek albo obłapiał za piersi, gdy myślał, że nikt nie patrzy. Nawet w dniu pogrzebu matki nieboszczki Jan przyuważył ich razem rankiem, gdy Jadzia myła się w blaszanej misce. Teraz córka miała oczy matowe i obojętne. „Już jej nie obłapia” − szybka myśl przebiegła staremu przez głowę.

W kącie, koło drzwi do spiżarki siedziała na drewnianej ławie Sonka, starsza córka Jadzi. Nogi podwinęła pod pupę. Koniec chudego szarego warkoczyka włożyła do buzi. Zezowate oczy dziewczynki biegały po kuchni bezładnie jak u kameleona. „Zmarnowane dziecko” − pomyślał Jan, ze smutkiem patrząc na ślinę cieknącą Sonce z ust i kapiącą na ubranie.

Rozdział 2

Odzyskana młodość

Żubrynek na Podlasiu, rok 1924

W dniu pogrzebu Eugenii mżyło. A właściwie to chyba nie. To raczej mgła wypełniała świat wszechobecną wilgocią.

Modlitwy żałobników snuły się nisko nad ziemią między nagrobkami, krzyżami, drzewami. Jan odwrócił się i odszedł powolnym krokiem w kierunku bramy cmentarnej. Kilka osób spojrzało za sylwetką w czarnym płaszczu. Dwa gawrony zerwały się do lotu. Odprowadziły Jana do bramy, usiadły na słupach, popatrzyły chwilę i zawróciły. Przy świeżym grobie zostali krewni i sąsiedzi, nie wiedząc jeszcze, co się właśnie stało.

Jan wrócił do domu i wyjął niewielki zwitek pieniędzy z niebieskiej puszki po biszkoptach schowanej w kredensie. Sięgnął pod łóżko po małą walizeczkę w kratkę z grubego kartonu ze skórzanymi narożnikami i napisem „Izaak Obolski” tłoczonym na skórzanej rączce. Kupił ją przed laty, gdy sądził, że pojedzie na pielgrzymkę do Częstochowy. Z wyjazdu nic nie wyszło, ale walizka została. Kupił ją w Raczkach u Żyda, który produkował torby, walizki i kufry w maleńkim lokalu w rogu rynku. Nie był jednak pewien, czy kupił walizkę u aktualnego, czy może poprzedniego Izaaka Obolskiego. Od kilku pokoleń wszyscy kolejni właściciele zakładu tak właśnie się nazywali. Czy Obolscy nadawali pierworodnym synom to samo imię, żeby nie trzeba było wymieniać szyldu nad sklepem? Mogło tak być.

Pieniądze z niebieskiej puszki Jan zbierał wraz z żoną na czarną godzinę. Tego dnia uznał, że czarniejszej godziny niż ta w jego życiu już nie będzie. Puszka stała w rogu. Żeby ją znaleźć, trzeba było wyjąć z kredensu najpierw wszystkie głębokie talerze, a potem wazę na zupę i misę na kluski lub kaszę ze skwarkami.

Nie zabrał, Boże uchowaj, wszystkiego. Nie był przecież draniem i egoistą. Nie chciał krzywdy własnych dzieci! Zostawił inną, białą puszkę po herbacie, z niebieskim napisem po rosyjsku „czaj”, w której znajdowało się znacznie więcej pieniędzy. Chciał, by dzieci na pewno znalazły pieniądze, więc postawił ją na samym przedzie, tak by była widoczna przez szybkę kredensu. Dzieci miał dorosłe, wszystkie założyły już własne rodziny i gospodarstwa. W jego domu mieszkała Jadzia z mężem i pięcioletnią córką Sonką, która wciąż nie mówiła i nie chciała słuchać dziadkowych bajek. „Już oni się tym podzielą” – pomyślał i wyszedł z kuchni.

Z żoną nie rozstawał się przez minione czterdzieści kilka lat, z przerwą na wojnę, więc ostatnie uderzenie cmentarnego dzwonu na jej pogrzebie poczuł w trzewiach i w skroniach jak cios zadany zimnym ostrzem. Pogłębiła się bruzda na czole, powiększyły cienie pod oczami. „Nic tu po mnie” – pomyślał Putra. Nie czekał na zasypanie grobu, na złożenie wieńców, kondolencje, stypę, poklepywanie i smętne kiwanie głowami nad jego losem i nad niespotykaną dobrocią nieboszczki. Nie chciał też być świadkiem powolnego zapominania o niej, o Eugenii. O jedynej miłości jego życia.

Nie chciał widzieć tych wszystkich córek, ciotek, szwagierek i synowych pochlipujących przy stole nad talerzem zupy, jakby to było spełnieniem obowiązku wobec zmarłej. Ani patrzeć, jak zięciowie, synowie i szwagrowie się upiją. Nie chciał być trącany przez biegające wokół, nie wiadomo czyje dzieci w upiornych czarnych ubrankach, które najszybciej tracą zapał do pogrzebowo-nabożnej powagi i zaraz po deserze zaczynają pluć na odległość za stodołą, popisywać się, kto głośniej pierdnie, albo w odświętnych ubrankach grzebać patykami w krowich kupach. „A ten mały to czyj? A! Bogusi! Mylą mi się. Tyle ich jest”.

Po monotonnym i niebywale pracowitym życiu czuł, że miał do tego pełne prawo. Wrócił do domu, spakował kilka rzeczy, wziął pieniądze z puszki i wyszedł, zanim nadeszła reszta żałobników. I tyle. Nie zostawił nawet krótkiego listu. Usiadł co prawda z kartką przy stole nakrytym już do stypy, ale poskrobał się tylko drugim końcem ołówka chemicznego za uchem, pogapił na świeżo wykrochmalone firanki w oknie i czerwone begonie za nimi. Nie miał nic do napisania. Wstał, odłożył ołówek i wyszedł, zostawiając otwarte drzwi.

Zgorszenie i sromota! Ciotka Leokadia z Raczek ze swoją małą armią, czyli mężem, siedmioma synami wraz z siedmioma żonami oraz batalionem dzieci, była oburzona i obrażona. Szwagier z Wieliczek splunął gęsto i zaklął, gdy syn Jana poinformował gości, że ojciec gdzieś zniknął. Córki Jana krzątały się przy stypie, uszy miały czerwone ze wstydu. Uciec z pogrzebu żony, matki własnych dzieci! I to przed kondolencjami.

Co może zrobić stary człowiek, gdy jego obowiązki wobec rodziny i ojczyzny zostały już wypełnione, ale nie jest jeszcze całkiem do niczego, bo w kościach łupie tylko rano i wieczorem? Ma usiąść przy piecu w kuchni, bo tam ciepło dla starych gnatów, i czekać na śmierć? Putra myślał o tym tylko przez chwilę.

− To jeszcze nie czas na zasiadanie przy piecu − gadał do siebie, idąc w stronę stacji kolejowej w Raczkach. – Co to, to nie. Siwe włosy, podagra i reumatyzm, wzrok marny… Ale trudno. Trzeba się teraz odkuć. Skoro prawdziwej młodości nie miałem… No, może kilka dni. Zaraz po ślubie z Eugenią. A potem… Potem robota, ziemia, gnój i odciski od łopaty i wideł. Od rana do wieczora. Przez całe życie. Tylko przerwa na Wielką Wojnę. Też mi wywczasy. W okopach. Pod ruskimi. Skoro teraz akurat mam czas na młodość, to znaczy, że musi być teraz. Teraz będzie to wszystko, co nieznane i niezaplanowane. Bez porannego dojenia krów i wyrzucania gnoju. Niech się o to martwią spadkobiercy. Bez siedzenia w okopach cudzej wojny i bez harówki, która nie czyni ani bogatszym, ani szczęśliwszym. W końcu nie muszę się martwić o przyszłość. Młodzi niech się martwią. O, oni to mają czym. Stary człowiek może to sobie darować, to jedyny przywilej starości. Przyszłość nie jest już tak ważna. Bo niby co? Życie sobie zmarnuję?

Gdy tylko stanął na peronie stacji w Raczkach, poczuł zapach kolei, ten metaliczny, z nutą smolistego dymu i bukietem zapachu smarów do konserwacji lokomotyw. Od razu wciągnął głęboko powietrze w płuca. Tak pachnie wolność.

Ogarnęła go euforia, nieznana dotąd. Na tym peronie był wiele razy. Kogoś odprowadzał albo odbierał. Stał wtedy i patrzył na tory. Wszystko wokół osmolone i czarne od kolejowego brudu, ale tory zawsze lśniące. Nieskończone. Można nimi dojechać nawet do Konstantynopola!

Jan Putra usiadł na ławce. Podparł głowę rękami i zanurzył palce w siwe włosy. Miał na sobie porządną marynarkę i niedzielne czarne spodnie. W końcu wracał z pogrzebu żony. Gdyby nie spracowane ręce i ogorzała twarz, nie wyglądałby jak hodowca bydła z Raczek. Raczej jak powiatowy urzędnik albo nawet poborca podatkowy. „No to, Nuśka, ruszamy w świat” − pomyślał i spojrzał w górę. Mrugnął do żony porozumiewawczo. Musiała tam być. Znaczy: w niebie. To była święta kobieta.

Obok niego usiadł mężczyzna w nieco wyświechtanym prochowcu i szarym kapeluszu, tak około pięćdziesiątki. Duży, z łapami wielkimi jak bochny chleba i niedźwiedzią posturą. Spod kapelusza wystawały rude włosy. Miał jasną, piegowatą twarz i małą rudą bródkę, jak kozioł. Był trochę wstawiony. Co chwila wyciągał srebrną piersiówkę zza pazuchy i pociągał łyczek.

− Bimber. Tu robią najlepszy bimber świata. Co prawda to nie szkocka whisky, ale i tak pierwsza klasa… Papierosa? − zapytał i wyciągnął otwartą papierośnicę w stronę Jana.

Ten zaciągnął się siwym dymem. Gdyby rudy niedźwiedź zaproponował mu łyk bimbru, też by wziął. A jakże! To był dobry dzień do picia bimbru. Ale niedźwiedź nie miał zamiaru dzielić się napitkiem. Wstał i chodził po peronie stacyjki, gadając do siebie. Powiewały na wietrze poły szarego prochowca. Kroki z każdym łykiem stawały się drobniejsze i traciły na miarowości.

Janowi wydawało się, że rudy mówił czy śpiewał w dziwnym, obcym języku, jakiego nigdy nie słyszał. Nie niemiecki, nie litewski, nie jidysz, nie rosyjski. Równie dobrze jednak mogło to być tylko pijackie bełkotanie. Rudy przytupywał przy tym, jakby tańczył jakiś dziwny taniec. Raz na jakiś czas ciche podśpiewywanie akcentował głośnym: „Hej!”. Był w wybornym humorze. Suwalski bimber! Amatora szkockiej whisky mógł zaskoczyć. Bez wątpienia.

Na stacji zapanował ruch. Ludzie zaczęli schodzić się z torbami i koszami. Kolejarze też się ożywili, co wyrwało Jana z zamyślenia. Jakby, obserwując rudego wielkoluda, na chwilę zapomniał, gdzie jest.

Masywna lokomotywa plująca czarnym dymem i białą parą ukazała się w oddali. Wielkie koła pomalowane na czerwono sunęły po torach. Pociąg do Suwałk. Rudy stanął na krawędzi peronu i zaczął machać rękami w kierunku lokomotywy.

− Tu! Tu jestem! Stój, potworze! − wołał do nadjeżdżającej maszyny, robiąc rogi z palców obu rąk i udając szarżującego byka. Lokomotywa wydała w odpowiedzi przeciągły gwizd, czym niezmiernie zdumiała pijanego, jakby nie spodziewał się po niej takiej zaczepki. Stanął jak wryty. Zamrugał szybko. Potem niespodziewanie się zachwiał, zamachał rozpaczliwie rękami i łapiąc się kurczowo czegoś niewidzialnego zawieszonego w powietrzu, runął w dół z wysokiego peronu na tory. Wrzeszczał coś po małpiemu i próbował wygramolić się z powrotem na peron. Ludzie gapili się z otwartymi gębami. Odsuwali się powoli. Łapali za głowy. Zasłaniali oczy dzieciom.

− Jezus Maria! − krzyknął Jan, zrywając się z ławki. Rzucił darowanego papierosa i jednym susem, jak młodzieniaszek, zeskoczył na tory. Lokomotywa gwizdała i piszczała hamulcami, ale wyraźnie nie mogła zatrzymać się tak szybko, by nie zrobić z rudego bitki mięsnej.

Jan był postawny i wciąż miał krzepę. Widły, kosa, siekiera, z którymi nie rozstawał się przez całe życie, dały mu silne ramiona i tyle pary w płucach, ile miała ta lokomotywa. Jednak zadanie łatwe nie było. Pijanego człowieka, a zwłaszcza pijanego niedźwiedzia, nie dotyczą prawa fizyki. Jan ciągnął w jedną stronę, niedźwiedź w drugą. Rudy w dodatku z uporem próbował wejść z powrotem na peron, który był dobre trzy łokcie wyżej niż tory. Walczył z tą zawrotną wysokością i siłą ciążenia, a także wyzywał lokomotywę od grubych wieprzy i czarnych potworów ze zbyt małym gwizdkiem.

− Wstydź się! − wołał do nadjeżdżającego pociągu, czym wzbudzał przerażenie u podróżnych zgromadzonych na peronie.

Przeciągnięcie go poza tory, na drugą stronę, gdzie nie było wysokiego peronu do pokonania, wymagało więc nie tylko pokonania praw grawitacji, lecz także mocnego ciosu w szczękę. Inaczej rudy nie pozwoliłby się uratować. Tak długo stawiałby pijacki opór, aż obaj zginęliby najgłupszą przewidzianą przez Pana Boga śmiercią. Pięść trafiła w nos. Podziałało. Mężczyzna padł na tory dokładnie w poprzek, tak by nadjeżdżająca lokomotywa mogła przeciąć go na trzy nierówne kawałki. Nieprzytomny wielkolud okazał się jeszcze cięższy i bardziej workowaty, a rękawy i nogawki jego ubrania robiły wrażenie pustych i niesfornych.

Ściągnięcie z torów bezwładnego cielska doszczętnie wykończyło Jana. Nikt nie przyszedł mu z pomocą. Gdy wielkolud leżał już bez czucia poza zasięgiem żelaznych kół parowozu, Jan usiadł na sąsiednim torowisku i długo dyszał. Jego odświętne ubranie wyglądało jak po bójce z niedźwiedziem na torach kolejowych.

− Jestem już za stary na takie rzeczy – mruczał z wysiłkiem. – Chyba jednak powinienem wrócić do domu.

Lokomotywa wjechała na stację, wciąż gwiżdżąc przejmująco i wypuszczając parę jakby z uczuciem niezmiernej ulgi.

Dwaj bohaterowie nie wsiedli jednak do tego pociągu. Jan próbował złapać oddech, a pijany idiota z rosnącą pod okiem śliwką i strużką krwi cieknącą z nosa leżał nieprzytomny na dworcowej ławce, dokąd przenieśli go czterej kolejarze, równe chłopy, choć kiwali głowami z zażenowaniem.

Maszynista o mało nie umarł na serce, gdy próbował zatrzymać jadący pociąg, obserwując zmagania Jana z wielkim rudzielcem w prochowcu.

− Lokomotywa to nie hulajnoga! Nie stanie na rozkaz! Czarci nadali pijaczynę! − Maszynista splunął i zdjął czapkę. Biały kawałek czoła odcinał się na twarzy czarnej od dymu i pyłu węglowego.

Noc, którą spędzili na peronie, była zimna. Budynek stacji zamykano o dziewiątej. Jan wyjął z walizki płaszcz, który dotąd nosił wyłącznie w niedzielę do kościoła. Żałował, że ze stołu nakrytego do stypy nie zabrał kawałka pasztetu i kilku kęsów placka ze śliwkami. Zaczął mu dokuczać głód. Drzemał na ławce oparty na własnym łokciu. Do domu miał dziesięć minut marszu i nawet przyszło mu do głowy, by iść się wyspać w ciepłym łóżku. Własnym łóżku. Spojrzał jednak w niebo. Spomiędzy chmur wyjrzał księżyc w pełni. Był wielki i lekko żółtawy. Jan westchnął i uśmiechnął się do okrągłej tarczy.

− Dobranoc, Nuśka − powiedział szeptem.

Rudy obok chrapał jak nosorożec.

Pierwszy pociąg do Suwałk odjeżdżał wcześnie. Rudy obudził się rześki jak ten poranek.

− Henryk Korytko, póki co. – Stuknął obcasami i wyraźnie chciał uchylić ronda kapelusza, podając dłoń Janowi o piątej rano. Ale nakrycie głowy w fatalnej kondycji leżało wciąż na torach. Nie było czego uchylać. Korytko lekko jak sarenka skoczył po kapelusz.

Prostował go i strzepywał, stojąc wciąż na torowisku.

− Wyłaźcie no stamtąd! Nie mam siły znowu was wynosić − mruknął Jan.

− Znowu? Wynosić? Coście, człowieku, ogłupieli? − żachnął się tamten.

Jan otworzył już usta, by wygarnąć nieznajomemu całą prawdę o poprzednim dniu i głupotach, które rudzielec wyczyniał, a których wyraźnie nie pamiętał. Machnął jednak ręką. Co tu gadać.

Na płaszczach obu mężczyzn perliła się rosa. Strzepnęli ją i już byli gotowi do podróży. Może nie najciekawszej i najdłuższej w historii, bo to w końcu tylko pociąg relacji Raczki–Suwałki, ale Jan czuł podniosłość tej chwili. Wreszcie ruszył w drogę.

Czarny parowóz wjechał na stację dziesięć po siódmej. Za nim wagony podzielone na część z klasą trzecią i oddzielnym przedziałem z klasą drugą. Klasy pierwszej nie było. No cóż. To nie Orient Express.

Dzień targowy w Suwałkach. W wagonie było pełno ludzi. Na przykład stara kobieta z zapadniętymi bezzębnymi ustami, która podróżowała z małą dziewczynką, wnuczką, a może prawnuczką, i z wielkim koszem suszonych grzybów. Grzyby pachniały jak wigilia Bożego Narodzenia. Była też młoda para trzymająca się za ręce i patrząca sobie w oczy; unosiła się wokół niej słodkawa aura świeżego zakochania i małego dramatu. Może uciekli z domów przed skłóconymi rodzinami? Może jechali właśnie wziąć potajemny ślub w Suwałkach, gdzie nikt nie zapyta, czy panienka nie była czasem obiecana przez ojca innemu? A może panienka jest przy nadziei i wstyd we wsi jak sto diabłów. Jan przyglądał się młodym z uczuciem tęsknoty za Eugenią. Za Eugenią w osiemnastej wiośnie życia. Za Eugenią w białej sukni ślubnej. Za Eugenią w wianku ze stokrotek.

Obok Jana pan z siwymi włosami, binoklami i gazetą czytał wiadomości z kolumny towarzyskiej. Jan i Henryk siedzieli naprzeciwko siebie.

W końcu Henryk, nie odrywając wzroku od twarzy Jana, zapytał:

− Więc to ty?

− Co: ja?

− To ty nabiłeś mi tę śliwkę pod okiem?

Pan z binoklami podniósł wzrok znad gazety, a staruszka przestała przeżuwać coś w bezzębnych ustach. Popatrzyli z zaciekawieniem na śliwkę pod okiem Henryka i jego opuchnięty nos, a zaraz potem z wymownym wyrzutem na Jana. Jedynie zakochani młodzi niczego, oprócz siebie, nie widzieli i nie słyszeli.

− Tak, w istocie, ale to nie wszystko. Najpierw podbiłem ci oko, a potem uratowałem przed nadjeżdżającym pociągiem.

− Pociągiem? A czemuż to?

− Bo wlazłeś na tory i dałbyś się rozjechać lokomotywie. – Jan wzruszył ramionami.

− Aha – uciął Henryk, jakby uważał, że wypada jeszcze o coś zapytać, ale żadna sensowna myśl nie zaświtała w jego obolałej głowie. Podrapał się bezceremonialnie po rudych kłakach i ziewnął. Był rozczochrany, nieogolony i miał potężnego kaca.

Jan milczał i wsłuchiwał się w stukot kół. Współtowarzysze podróży wrócili do przerwanych czynności: czytania gazety i przeżuwania. Henryk wyprostował się w pewnej chwili, jakby nagle przypomniał sobie, jak się nazywa i gdzie jest. Zaczesał włosy grzebieniem i odchrząknął.

− W Suwałkach mam sprawę do załatwienia. Pomożesz? − Powiedział to uroczyście i z lekkim wzruszeniem.

Jan spojrzał zaciekawiony.

− Może i tak. Nie mam nic szczególnego do roboty.

− Nie pożałujesz, przyjacielu – westchnął cicho Henryk, po czym niespodziewanie, gubiąc uroczysty nastrój, oparł głowę o szybę i zasnął. Chrapał, a para z szeroko otwartych ust osadzała się na chłodnym szkle.

− To się dopiero okaże – mruknął Jan, lecz Henryk Korytko go już nie słyszał.

Dworzec w Suwałkach był przepełniony. Wciąż wchłaniał i wypluwał barwną rzekę ludzi. Mówiących, pokrzykujących, gwiżdżących, płaczących i śmiejących się. Rzeka wylewała się kaskadami na ulice miasta i włączała się w szeroki nurt furmanek, dorożek i wozów drabiniastych, bydła oraz koni, które, jak wszyscy i wszystko, zmierzały na ulicę Kościuszki.

Dzień targowy.

Duży i piękny budynek dworcowy, zbudowany z wielkim pietyzmem z czerwonej cegły, pełen był ludzi, paczek, kufrów, kur i gęsi w klatkach. Dwa mocno zdenerwowane barany z łańcuchami na szyjach wszczęły bójkę. Nie podobało im się to podróżowanie, jakby przeczuwały, że podróż dobrze się dla nich nie skończy.

Szeroka, wybrukowana kocimi łbami ulica Kościuszki ciągnęła się nierówną powierzchnią przez całe miasto. Po obu jej stronach kasztany traciły już resztki brązowych liści. Październik miał się ku końcowi, a radosna złota jesień, pachnąca dostatkiem, już niebawem miała się przemienić w ponury listopad. Zwierzęta i ludzie schronią się w możliwie najcieplejszych miejscach, by przetrwać zimę i głodny przednówek. Jednak dzisiaj − dzisiaj jest jeszcze dzień wszelkiej obfitości i pomyślności!

Okoliczni chłopi z koszami pełnymi jaj, twarogów, warzyw, worków zboża poganiali zaprzężone do wozów konie; brodaci Żydzi z towarem wszelkiego rodzaju, przywiezionym Bóg wie skąd, dyskutowali w grupkach, wymachując rękami; Niemcy i Mazurzy z Prus Wschodnich, do których tak przecież blisko, nieomal za miedzą, przepakowywali swój towar w skupieniu. Ci przywozili do Suwałk głównie skóry zwierzęce. Całe stosy powiązane w wielkie paczki, cuchnące jeszcze świeżym garbowaniem. Kupowali zaś i wywozili rozwrzeszczane gęsi, wieńce z suszonych grzybów ponawlekanych na sznurki i przetwory z owoców, głównie leśnych.

Mieszanina języków jak pod wieżą Babel. Polski, jidysz, niemiecki, rosyjski, litewski. Tłum płynął i falował. Barwny, rozgadany, rozedrgany. Rzeka głów rozlewała się w morze. Głowy w czapkach, głowy w chustkach, w kapeluszach i beretach, głowy w jarmułkach i kaszkietach.

Jan i Henryk przeciskali się przez tłum. Ich kapelusze wystawały ponad tłum i płynęły, jeden za drugim, szybciej niż inne.

Rozdział 3

Wart Pac pałaca, a pałac Paca

Suwałki, rok 1924

Gdy znaleźli się w suwalskim parku, zgarnęli z ławki warstwę liści i usiedli. Henryk rozprostował nogi. Obaj wyglądali okropnie po nocy spędzonej na peronie, bez porannej toalety i golenia. Henryk w dodatku miał okrutnego kaca i wielką śliwę pod okiem. A jego nos… szkoda gadać.

− Widzisz, przyjacielu, jaki jestem rudy? − Wskazał palcem marchewkowy loczek, który skręcał mu się nad czołem. Co chwila z pasją próbował go na gładko zaczesać kościanym grzebykiem, trzymanym stale w kieszeni prochowca. Nie pomagało. Loczek zwijał się i podskakiwał jak mała sprężynka.

− Bardzo współczuję. – Jan kiwnął głową ze zrozumieniem i marszcząc czoło, smutno spojrzał na loczek.

− O, przepraszam, szanowny kolego. – Henryk Korytko wyprostował się z godnością i jakby jeszcze trochę przy tym urósł. – To powód dumy mojej i moich szacownych przodków – powiedział dobitnie i skwapliwie sobie przytaknął.

Z niewielkiej torby podróżnej wyjął pęto kiełbasy. Zapach wędzonki i czosnku wypełnił powietrze. I jeszcze piersiówka! Skąd się wzięła? Jan był pewien, że jej akurat nie udało mu się uratować przed lokomotywą. W dodatku znów była pełna. Musiał mieć ich więcej. Henryk podał spory kawałek kiełbasy Janowi i nalał mu wódkę do maleńkiej jak naparstek zakrętki. Jan pokiwał głową.

− Ależ ty skąpy jesteś, kolego… ale skąpy…

− Opowiem ci swoją historię, przyjacielu – zaczął Henryk, ignorując przytyk – bo nie zawsze można pogadać z kimś, kto nam ratuje życie. Nikt, nawet najbliższa rodzina, nie przejmuje się moim losem. Uważają mnie za wariata, utracjusza i pijaka, bo zamiast hodować świnie w Korytkach, wyruszyłem w świat. Ale po kolei. Mój pradziadek Roy Berwick (Roy znaczy po szkocku rudy), który prawdopodobnie był równie rudy jak ja − tu spojrzał zezem w górę na loczek nad czołem − przybył do Dowspudy wraz z moją szanowną, choć niezwykle szpetną i kłótliwą prababką, trójką rudych dzieci, służbą, parobkami, sporą gromadą pracowników z rodzinami i całym dobytkiem. Było to na początku poprzedniego stulecia, gdy tliły się jeszcze nadzieje na uratowanie Polski rozdrapanej przez zaborców. Te złudne nadzieje dał Polakom przeklęty oszust i kurdupel wszech czasów generał Bonaparte, który wkrótce po tym ogłosił się, pożal się Boże, cesarzem Francuzów i zapragnął zdobyć świat, a w szczególności (nie wiadomo po co) Moskwę.

Jan westchnął ciężko i ciaśniej owinął się połami płaszcza, Henryk zaś kontynuował:

− No tak, ale nie o tym chciałem… Wróćmy do pradziadka. Zaprosił go tu hrabia Ludwik Michał Pac, człowiek niezwykle światły i ogromnie bogaty, wielki patriota. Chciał, by jego ojczyzna była, jak inne kraje Europy, zamożna i nowoczesna. Sprowadził więc osadników z Anglii, Szkocji i Niemiec, którzy znali nowoczesne metody uprawy ziemi, hodowli zwierząt i produkcji maszyn. Sprowadził więc nie byle kogo − pionierów! Mistrzów w swoim fachu!

Jan spojrzał przeciągle na rozentuzjazmowanego rudzielca, ale ten niezrażony ciągnął:

− Jednym z tych pionierów był mój pradziadek. W Szkocji zarządzał gorzelnią produkującą wyborną whisky. Znał się na produkcji alkoholu jak nikt. Berwickowie parali się tym zajęciem od tysiąc czterysta osiemdziesiątego drugiego roku.

Henryk przerwał dla lepszego efektu, lecz Jan tylko tęsknie spojrzał na jego piersiówkę.

− Hrabia długo musiał namawiać mego pradziadka, aby zostawił gorzelnię i przeniósł się do obcego kraju gdzieś w nieprzebytych lasach wschodniej Europy, gdzie jeszcze niedawno widziano ostatnie tury, a zimy były tak mroźne, że nikt, kto żyje na zachód od Wisły, nie zetknął się z takim zimnem. A co dopiero Szkot wychowany na wybrzeżu opływanym przez ciepły Golfstrom.

Jan nie odezwał się ani słowem, ale w duchu przyznał Henrykowi rację. Kto by bez namysłu podjął decyzję o zamieszkaniu w kraju, gdzie straszliwe wojny przetaczały się z łoskotem tam i z powrotem z częstotliwością, jakiej nie spotykało się w żadnej innej części świata. W kraju, w którym jeśli nawet nie toczyła się żadna wojna, to wciąż trwały wewnętrzne swady i kłótnie. W kraju pięknym, lecz groźnym.

− To było nie lada wyzwanie – ciągnął tymczasem Korytko. − Pradziadek długo się zastanawiał. Raz jego myśli biegły w kierunku romantycznej przygody, nowego życia, innym razem spoglądał na małżonkę, moją świętej pamięci prababkę, i wszystkiego mu się odechciewało. W końcu jednak się zdecydował. Dostał od hrabiego sporo ziemi, fundusze na budowę okazałego folwarku i potężne udziały w gorzelni. W Szkocji nikt by mu tego nie zaproponował, więc się zgodził.

− I przeprowadził się tu z rodziną?

− Nie było łatwo. Prababka awanturowała się przez miesiąc. Wytłukła całą zastawę z posagu, roztrzaskała kilka krzeseł i pocięła nożem portrety rodowe Berwicków. Na wiele tygodni wyrzuciła też pradziadka z łożnicy razem z pierzyną i poduszkami. Ale wszystko na próżno. Wyjechali.

Jan w zadumie podrapał się po nieogolonym policzku.

− Cała ludność Dowspudy stała na drodze, gdy wjechały wozy z osadnikami z Anglii i Szkocji. Ludzie gapili się w milczeniu, gdy przyjezdni zdejmowali kufry i skrzynie z wozów, a ich dzieci zaczęły bawić się w przydrożnej kałuży. Hrabia Pac osobiście przyjechał ich powitać w obcym, niezrozumiałym dla Podlasian języku. Młodzi byli zachwyceni i przyglądali się przybyłym dziewczętom, starzy zaś gderali, że to koniec świata, i spluwali za siebie. Niedługo potem większość z nich pracowała już u mojego pradziadka i zarabiała lepiej niż kiedykolwiek. Hrabia Pac wraz z Royem Berwickiem, teraz nowym dzierżawcą, zbudowali gorzelnię. Pradziadek myślał, że będzie, jak dotąd, produkował whisky. Ale nie! Hrabia Pac, choć wielki miłośnik szkockiej, uznał, że na tej ziemi gorzelnie mają produkować, jak Pan Bóg przykazał, czyściuchną okowitę. Whisky, owszem, ale tylko na własny użytek. I tak to poszło… Osadnicy założyli kilka nowych miejscowości, którym nadali angielskie lub szkockie nazwy. Mój pradziadek zbudował piękny folwark ze wspaniałym murowanym dworem. Nazwał go Berwick − od własnego nazwiska.

− Więc jesteś Szkotem – mruknął Jan, wymownie zaglądając do pustej nakrętki od piersiówki.

− Jestem Szkotem z rodu Berwick – powiedział Henryk z jasnym czołem i lśniącymi oczami.

− A nie z Korytków? − Jan zaśmiał się serdecznie, ale zaraz pożałował żartu, gdyż Henryk zamilkł nagle i spochmurniał. Popatrzył na Jana spode łba i zrobił się niebezpiecznie czerwony.

− Nienawidzę tego nazwiska! − warknął przez zęby, ale tak głośno, że para staruszków przechodząca opodal z małym pieskiem obejrzała się w ich stronę i przyspieszyła kroku. Piesek podkulił ogon i skamląc, pobiegł za staruszkami. Siedząca w pobliżu sroka, która miała ochotę na kawałek kiełbasy, pospiesznie odleciała, skrzecząc ptasie przekleństwa.

Zamilkli obaj, siedząc w pustym parku, owiewani jesiennym wiatrem, który przynosił im zeschłe liście pod nogi. Żółte klonu, pomarańczowe lipy i brązowe kasztanowca układały się w grubą warstwę. Nie dochodził tutaj gwar miasta z jego targiem, podróżnymi, lokomotywami i wielojęzycznym tłumem. Henryk wciąż wzburzony uwagą Jana pociągnął solidny łyk z piersiówki, otrzepał się i szybko ugryzł kawałek kiełbasy.

− Whisky to to nie jest – westchnął – ale mocne jak sto wielorybów.

− Przepraszam – powiedział Jan po chwili. – Głupie żarty. Nie chciałem… No wiesz… Znam wieś Korytki. To niedaleko od Żubrynka. Jest tam całkiem pokaźna hodowla świń. Więc to twoje włości…

− Mojej rodziny. Brat dogląda świń i niech tak zostanie. Amen. − Zadumany pokiwał głową. Rudy loczek opadł niżej na czoło. − Wróciłem do tego kraju, by zrobić dwie rzeczy. Po pierwsze, zmienić nazwisko z powrotem na Berwick, a po drugie… ale o tym zaraz.

Pokrzepiwszy się kolejnym łykiem, Henryk podjął dalszą opowieść, z której wynikało, że pracowity Szkot wcale nie najgorzej wyszedł na swojej śmiałej przeprowadzce na kontynent.

Berwick produkował bowiem wyborną wódkę i skutecznie nabijał kiesę Pacowi i sobie. Na tyle skutecznie, że Szkot i hrabia zostali też prawdziwymi przyjaciółmi. Polowali razem, dyskutowali i z zapałem pracowali nad kolejnymi milowymi krokami prowadzącymi Podlasie ku nowoczesności. Hrabia w ciągu kilku lat zbudował fabrykę, w której Szkoci wraz z miejscowymi produkowali nowoczesne narzędzia rolnicze i przemysłowe: młockarnie napędzane kieratem, siewniki, pługi, opielacze. Jakaż to była rewolucja! I jaki zysk! Hrabia Pac był nie w ciemię bity: sprzedawał maszyny klientom we wszystkich zaborach i w Rosji. Jego fortuna rosła w oczach. Berwickom i całej Dowspudzie też powodziło się znakomicie.

− To właśnie ten Ludwik Pac rozpoczął budowę pałacu. Wiesz którego, prawda? Tego w Dowspudzie. Wspaniałego, koronkowego i strzelistego jak gotyckie katedry Anglii. Tego, po którym została tylko jedna wieża i cudowny ażurowy portyk. To była prawdziwa perełka.

− Tak, wiem, widziałem. Wielka szkoda.

− Szkoda, szkoda, ale Pacowi mało było wojaczki pod Napoleonem! Poszedł do powstania listopadowego znów, jak ten Don Kichot z La Manchy, walczyć o wolność z wiatrakami historii. A mój pradziadek, niczym Sancho Pansa, razem z nim. Szkoci są waleczni, przyjacielu! Jak sto diabłów! I wierni! Dużo piją, głośno śpiewają i walczą jak lwy. Trzeba było bić się o wolność nowej ojczyzny, to Berwick ruszył do boju jako najwierniejszy żołnierz Paca! Potem hrabia wyjechał na emigrację, a mój pradziadek z nim. Zostawił folwark, pomstującą żonę, dzieci i ruszył w świat. Rosjanie za karę skonfiskowali im cały majątek. Pałac, ziemię, fabryki i gorzelnię też. Roy Berwick nigdy nie wrócił. Ostatni list, jaki przyszedł od pradziadka, jest datowany na tysiąc osiemset trzydziesty piąty rok. Prababka już nie żyła, świeć Panie nad jej złośliwą duszą. Pisał ze Smyrny w Turcji, gdzie opłakiwał przedwczesną śmierć swojego dowódcy i serdecznego przyjaciela Ludwika Michała hrabiego Paca. List przetrwał do dziś, jest cały rozmazany od łez Roya.

Tu wzruszony Henryk wyjął chusteczkę, otarł wilgotne oczy i głośno wysmarkał nos.

− Nigdy nie wrócił, ale wiele lat potem jego prawnuki, czyli ja i mój bardzo gruby i bardzo głupi brat, bawiły się na strychu starego domu. W kufrze z pamiątkami po pradziadku, dzielnym Szkocie, polskim patriocie i powstańcu, znalazłem to…

Henryk wyjął z kieszeni wyświechtany, pożółkły list, wykaligrafowany pięknym pismem. Przetarcia na zagięciach sztywnego papieru sprzed wieku groziły rozpadnięciem się dokumentu. Część liter rzeczywiście była rozmazana przez zaschnięte krople.

− List jest pełen tęsknoty i smutku. Wspomina o dzieciach i folwarku. Sporo w nim o życiu, jakie wiedli ci romantyczni wygnańcy. On i hrabia. Jest też o śmierci druha i wielkiej żałobie. Ale jeden fragment wzbudził wówczas moją ciekawość. Został napisany w zapomnianym już wówczas w rodzinie języku gaelickim. Szkoccy pradziadkowie go znali, lecz ich potomkowie już nie. Nie umieliśmy przeczytać tego fragmentu.

Rozłożył rozpadający się papier na kolanie i wygładził pozaginane krawędzie.

− Zatrzymałem ten list. Był jak głos z przeszłości. Chciałem wiedzieć, co chciał mi powiedzieć.

Rozdział 4

Hotel Europejski

Suwałki, rok 1924

Wędrówka ulicą Kościuszki okazała się tego dnia bardzo trudna. Takiego tłoku i takiej ilości końskich i krowich kup Jan jeszcze w życiu nie widział, choć spędził na wsi całe życie. Dopiero nazajutrz, po targowym zamieszaniu służby miejskie miały sprzątnąć to całe łajno.

Jan i Henryk przeskakiwali z nogi na nogę, próbując w nic nie wdepnąć. Między maleńkim kinem Filmia a Bankiem Kupieckim znajdował się bardzo ładny hotel. Nazywał się Europejski i miał na dole elegancką kawiarnię.

− Zaraz, zaraz! Poczekaj! Dokąd pędzisz? W taki dzień chcesz dostać pokój w Suwałkach? Na pewno mają komplet! − zawołał Jan do Henryka, próbując go dogonić, gdy ten gnał prosto do hotelu. – Człowieku, ja mam swoje lata, zwolnij, bo umrę na serce!

− Zatrzymałem się tu kilka dni temu. Mają wyborne ciasta – odparł Henryk i pociągnął Jana w stronę imponującego wnętrza w stylu secesyjnym. − Zupełnie jak w Paryżu! Albo Frankfurcie! Jak w Café Rumpelmayer! Albo jeszcze ładniej! − trajkotał rudy z przejęciem.

Zdjął prochowiec i kapelusz, oddał je kelnerowi i rozsiadł się przy stoliku. Jan, trochę onieśmielony, poszedł za przykładem kompana. Zamówili ciastka i kawę. Goście cukierni zniesmaczeni przyglądali się brudnym, nieogolonym mężczyznom, którzy zajęli miejsce przy cudownie czystym i eleganckim stoliku, na którym stał bukiet świeżych róż herbacianych. I jeszcze to paskudnie podbite oko Henryka! Panie kręciły głowami, panowie odwracali się ostentacyjnie.

− Prawdziwy wielki świat w tych naszych Suwałkach − westchnął Jan, rozglądając się po kryształowych lustrach, migoczących żyrandolach i fotelikach wyściełanych szmaragdowym pluszem.

− Tak, tak, przyjacielu! A za oknem wciąż stare dobre Podlasie. – Henryk ruchem głowy wskazał ulicę Kościuszki, widoczną przez olbrzymią witrynę, gdzie tuż pod hotelem, obok wozu drabiniastego załadowanego po brzegi wielkimi kapuścianymi głowami, jakiś chłop w berecie namiętnie dłubał w nosie. – Ale w środku Paryż! Widziałeś to? − Henryk zwrócił uwagę Jana na sztywne od krochmalu kremowe serwetki z pięknie wyhaftowanym napisem: „Hotel Europejski”.

− Więc cóż masz do załatwienia w Suwałkach? – spytał od niechcenia Jan. Spodziewał się, że usłyszy o nudnej wizycie w ratuszu lub sądzie, gdzie Korytko mógłby zmienić nazwisko na „Berwick”.

− Muszę znaleźć skarb pradziadka − wyznał cicho rudy, nachylając się nad stolikiem w stronę Jana. Patrzył mu prosto w oczy. Przełknął kawałek tortu czekoladowego i zamarł w bezruchu. – Jak u Sachera w Wiedniu − westchnął nad ciastkiem, jakby ta uwaga była tak samo ważna jak poprzednia.

Jan spojrzał sceptycznie na ekscentrycznego znajomego. Skarb! Jasne! I teraz przypomniał sobie o skarbie, gdy ryże kłaki zaczynają już siwieć na skroniach.

− Tobie chyba, przyjacielu, wódeczka uderzyła do głowy – mruknął, zajadając z apetytem znakomity sernik.

− Ha! Wiedziałem, że mi nie uwierzysz! − krzyknął Henryk trochę za głośno. Kelner i kilkoro gości obejrzeli się zniesmaczeni. − Pardon – dodał ciszej, uśmiechając się do wszystkich wokół i kłaniając się uprzejmie paniom. Został pogardliwie zignorowany. − Tu! Patrz! − szepnął i zaczął rozkładać list pradziadka na stoliku.

− Już widziałem. Wiem, łzy pradziadka i tak dalej. Schowaj, bo usmarujesz go czekoladą. – Jan, skupiony na smakołykach, nie spojrzał nawet na kawałek starego papieru.

− Oj, posłuchaj przez chwilę − żachnął się Henryk. − Tu, na końcu, w starym języku szkockim napisane jest, że pradziadek miał wielką fortunę, w złocie i kosztownościach, której nie mógł zabrać, gdy uciekał po upadku powstania listopadowego. Rosjanie skonfiskowaliby ją na granicy albo przy byle okazji, jak cały majątek powstańców. Nie mógł też zostawić skarbu w domu, gdyż czekałby go taki sam los. Aby list nie wpadł w niepowołane ręce, wzmiankę o klejnotach napisał w języku, który znali tylko jego żona i dwaj starsi synowie. Poza tym nikt w całej Polsce. Nawet sąsiedzi, którzy przybyli ze Szkocji, używali tylko nowego szkockiego, zbliżonego do angielskiego, a języka przodków dawno zapomnieli.

Jan już od chwili nie jadł sernika. Zapomniał też zupełnie o pysznej kawie z bitą śmietanką.

− Pradziadek był patriotą. Kochał Szkocję i ogromnie za nią tęsknił. Póki był z rodziną, uczył dzieci starego języka. Ale potem wyjechał. Młodsze dzieci nie znały już gaelickiego, a z czasem cała rodzina zaczęła mówić po polsku. W końcu to Polska była teraz ich nową ojczyzną. I widzisz, przyjacielu, teraz tylko ja wiem, co tu jest napisane. Tylko ja wiem, jak znaleźć skarb.

− Ty? A ty skąd znasz ten ich szkocki język?

− Ha! Nie ich, tylko MÓJ – odparł z dumą. − Ja właśnie, jako czarna owca w rodzinie i wyrodek, zostawiłem świnie i gnój, by pojechać do Szkocji. Pojechałem na Na h-Eileanan Siar u wybrzeży szkockich, gdzie wciąż się mówi po gaelicku.

− Na Nah co?! − zawołał Jan.

− Na wyspy Na h-Eileanan Siar. To po gaelicku Hebrydy Zewnętrzne. Tam żyłem na pustkowiu wśród wrzosowisk, łowiłem ze Szkotami ryby w spienionych wodach Atlantyku, pracowałem w gorzelni najlepszej w świecie whisky, wdychałem pełną piersią morską bryzę, tańczyłem céilidh, nosiłem kilt, grałem na dudach i ożeniłem się ze Szkotką, prawie tak samo rudą jak ja. Odumarła mnie biedula zeszłej zimy. Straszliwie chorowała i bardzo cierpiała. − Tu Henryk wyjął zza pazuchy zdjęcie pulchnej i niezbyt ładnej kobiety z kartoflanym nosem, za to w pięknym kapeluszu, i pokazał Janowi. − To Rowena. Moja śliczna celtycka Rowena, niech spoczywa w pokoju wśród wrzosowisk Szkocji. No i, co w tej całej historii dość ważne, nauczyłem się gaelickiego. Te wyspy to jedyne miejsce w Szkocji, to jedyne miejsce na świecie, gdzie wszyscy mówią po gaelicku. Ojczyzna starego języka i ostoja prawdziwych Szkotów, którzy żadnej angielskiej dominacji nigdy się nie poddadzą. − Henryk wyraźnie podniósł głos, co wskazywało na silne emocjonalne zaangażowanie.

− A z tym skarbem to jak w końcu jest? Dlaczego synowie Berwicka nie wykopali go, skoro wiedzieli, co tam napisano? − Jan był niezwykle poruszony tą dziwną opowieścią i bardzo ciekawy pointy, do której Henryk zmierzał dość powoli.

− Nie wiem. Może bali się Rosjan, może niczego im nie brakowało, a może nigdy tego listu nie czytali. A może wręcz przeciwnie: wykopali skarb, umarli jako najbogatsi ludzie na Podlasiu i nikomu nic nie powiedzieli. Myślisz, że mając taką fortunę, grzebaliby się do dziś w świńskim gnoju? Poza tym coś bym o tym wiedział. Myślę, że ten list nigdy nie wpadł w ręce mojego dziadka i jego braci.

− A co dokładnie tam jest napisane?

− Jest tu jeden zagadkowy fragment: „W kominkowym w Suwałkach na piętrze, portret hrabiego Paca w mundurze Księstwa Warszawskiego”. Może to jakaś wskazówka, może za obrazem jest schowek. Nie wiem. Chciałem zbadać sprawę. Pojechałem wczoraj do rodziny w Dowspudzie. Gdy spotkaliśmy się w Raczkach na stacji, właśnie opuściłem progi mojego drogiego brata, z którym oprócz rudych włosów i nazwiska Korytko nic mnie nie łączy. Gdy tylko załatwię zmianę nazwiska na Berwick, zostaną wyłącznie rude włosy. To trochę mało, by mówić o braterstwie.

− Co złego ci zrobił rodzony brat, że tak na niego pomstujesz?

− Rodzony brat… Rodzony brat, świński jego ryj! A pogonił mnie, jakbym przyjechał, żeby mu zabrać te jego świnie albo pole buraków! Ja się przywitać chciałem. Uścisnąć bratanków, których jeszcze nigdy nie widziałem, dać im szkockie kilty w prezencie i wypić z rodzonym szklaneczkę okowity po tylu latach! A ten sparszywiały rudzielec, ta spocona beczka łoju, psem mnie poszczuł i wykrzykiwał za mną, że żadnego brata nie ma i nie życzy sobie mieć! Widziałeś kiedy coś takiego? − Henryk aż dyszał z przejęcia, a jego jasna skóra pokryła się czerwonymi plamami. − Bał się, psia jucha, że mu chcę połowę majątku zabrać! Nawet mi to wcześniej do głowy nie przyszło, ale teraz chyba powinienem to przemyśleć! Zabiorę mu połowę świń, a potem zarżnę i przetopię na tonę skwarków! Co ty na to?! I zjem wszystkie, choćbym miał zdechnąć!

− Spokojnie, już spokojnie, bo ci żyłka kropnie we łbie i tyle będzie – uspokajał Jan nowego znajomego, bojąc się, że jeśli tak się stanie, to trudniej będzie go uratować niż spod kół lokomotywy.

− Chciałem mu ten list pokazać, zasrańcowi jednemu, razem z nim szukać skarbu, ale nawet nie zdążyłem otworzyć gęby − płakał już na całego Korytko. Rudy loczek zwisał mu smutno nad czołem, jakby podzielał rozpacz właściciela szukającego w kieszeniach mokrej już chusteczki. Wyciągnął ją i się skrzywił.

Przy stoliku w Hotelu Europejskim zrobiło się cicho. Każdy z mężczyzn zatopił się we własnych myślach tak bardzo, że rozmowa nagle ustała i długo nic się nie działo w kąciku pod obrazem z żółtymi różami.

Szkot zastanawiał się, czy suwalska kamienica nadal pozostaje w rękach rodziny. Czy nad kominkiem wciąż, po tylu latach, wisi portret hrabiego Paca w mundurze Księstwa Warszawskiego? Czy kamienica, kominek i portret w ogóle jeszcze istnieją? Może sprawa jest dawno nieaktualna. Może to, co jest na portrecie lub za nim, już dawno zostało rozszyfrowane, a skarb odnaleziony? Może żadnego skarbu już nie ma? A może nigdy nie było?

Jan natomiast myślał o tym, co przyniósł już pierwszy dzień jego wędrówki po świecie. Czuł się, jakby znów miał dwadzieścia lat i musiał się hamować, by nie przeskakiwać przez kałuże czy nie pogwizdywać, oglądając się za młodymi dziewczętami. Pierwszy raz od trzydziestu lat nie myślał o krowach i polu ziemniaków. Nie przerzucał gnojówki i nie marzył o zakupie byka rozpłodowego ani o zwiększeniu mleczności krów. Te sprawy zostawił za sobą. Teraz marzył o znalezieniu skarbu! Cóż za szalona odmiana! Jakież to niepoważne w porównaniu z jego całym dotychczasowym życiem. Jakie niezwykłe i niespotykane. A wyszedł z domu nie dalej jak wczoraj i nie spodziewał się niczego, oprócz samotnej wędrówki i tęsknoty za żoną nieboszczką. Jeden dzień! Pierwszy dzień jego nowego życia.

Patrzył z zaskoczeniem na swoje dłonie. Tak szybko zapomniał o ciężkiej pracy, widłach, grabiach i tej wielkiej harówce, którą porzucił zaledwie poprzedniego dnia. Jego ręce miały wyraźnie lepszą pamięć. Upstrzone odciskami (ten od wideł, tamten od siekiery, ten od grabi, tamten od kosy), z paznokciami zdartymi do imentu, jakby całe życie nimi orał ziemię. Tak, dłonie Jana potrzebowały znacznie więcej czasu niż jego głowa, by zapomnieć o dotychczasowym życiu.

Rozdział 5

Aldona Korytko

Suwałki, rok 1924

Kamienica przy ulicy Kościuszki 93 w Suwałkach miała dwa piętra i żółtą elewację w klasycystycznym stylu, ozdobioną białymi sztukateriami. Na czterokolumnowym portyku wyrzeźbiono herb szkockiego klanu Kerr, do którego należał ród Berwick. Godło przedstawiało tarczę słoneczną z twarzą.

Pierwsze piętro kamienicy zajmowała siostra Henryka Korytki i jego tłustego brata świniopasa. Drzwi otworzyła im ładna służąca w czarnej sukience i białym fartuszku. Wprowadziła gości do niewielkiego saloniku i poprosiła, by poczekali na panią. Salonik był ciemny i nieco ponury. Było w nim o wiele za dużo przedmiotów. Zapach starych, nieco zatęchłych parkietów, mebli i dywanów mieszał się z apetycznym aromatem świeżo upieczonego ciasta. Mężczyźni przełknęli ślinę i rozejrzeli się dookoła. Pod ścianą stał futerał na wiolonczelę, obok manekin krawiecki z setką szpilek powbijanych w szyję, jakby ktoś odprawiał nad nim tajemny rytuał magiczny, kufer zamknięty na kłódkę, wieszak na ubrania z giętego drewna oraz fotel na biegunach z ogromną dziurą w siedzisku, w którą ktoś kiedyś wpadł tylną częścią ciała i gdyby nie pomoc bliźnich, z pewnością tkwiłby tam do dziś. Jan wyobraził sobie kościotrupa zaklinowanego w siedzisku fotela na biegunach. Pasowałby do wystroju wnętrza.

Mężczyźni przycupnęli na wskazanych im małych fotelach. Tuż obok stało trójdzielne lustro kryształowe w ramie z drzewa różanego, gęsto upstrzone przez muchy i mocno zakurzone. Wielki stojący zegar wskazywał czwartą. Nie działał i jak każdy martwy zegar pokazywał dokładnie godzinę swojej śmierci. Na trzecim foteliku spał duży biały kocur. Nie zaszczycił gości nawet spojrzeniem.

Siostra Korytki okazała się zasuszoną starą panną z małymi okrągłymi okularkami na czubku nosa. Na świat patrzyła jednak nie przez szkła, tylko ponad nimi. I ku wielkiemu zaskoczeniu Jana nie była ani trochę ruda i ani trochę gruba. Wręcz przeciwnie, Jan pomyślał, że jest chuda jak Matka Boska z obrazów w niemieckich kościołach.

Miała ciemne, nieco już siwiejące włosy upięte w koczek z tyłu głowy i szarą suknię. Na szyi lśnił krótki, lecz piękny naszyjnik z pereł. Ściągnięte małe usta wydawały się wciąż mówić „U”.

− Henryku?! To ty?! − wykrzyknęła piskliwie.

Mężczyźni zerwali się na równe nogi, gdy weszła do saloniku i spojrzała na brata.

Mieli równiutko zawiązane krawaty. Byli starannie ogoleni i pachnący wodą toaletową, więc prezentowali się znacznie lepiej niż poprzedniego dnia, choć śliwka pod okiem Henryka nabrała intensywnego fioletowego koloru i wzbudziła w pannie Korytko nerwowe poruszenie. Kobieta wydawała się oszołomiona i speszona. Widać nieczęsto miewała gości. Pytała o dziesiątki rzeczy, nie czekając na odpowiedzi.

− Skąd, na Boga, się wziąłeś?! Gdzie? Jak? Dlaczego? Kiedy? − bombardowała brata pytaniami. Henryk już otwierał usta, by odpowiedzieć na jedno, ale wówczas padało następne i zapominał, jakie było poprzednie. W końcu machnął ręką.

Mimo że panna Korytko wyraźnie wyglądała na dziwaczkę i była nieco spięta, szczerze się ucieszyła z powrotu Henryka. Nie widziała brata od trzydziestu z górą lat i dawno już przestała za nim tęsknić, lecz jego widok wyraźnie sprawił jej radość, a łzy wzruszenia pokryły mgiełką okrągłe szkła okularów.

Jan odetchnął z ulgą, gdyż obawiał się reakcji podobnej do tej, którą opisał Henryk poprzedniego dnia. Jednak nie wszyscy Korytkowie szczują psami powracających z daleka krewnych…

− Aldona Korytko – przedstawiła się Janowi, który strzelił obcasami, skłonił się nisko i ucałował jej dłoń najbardziej elegancko, jak tylko potrafił.

Pięć razy potknęła się o istniejące i nieistniejące przeszkody, nim doprowadziła gości do dużego pokoju bawialnego. Był znacznie ładniejszy niż salonik, w którym dotąd siedzieli. Wysokie sufity, kryształowe żyrandole i tysiące haftowanych poduszek, bieżników, narzutek i makatek. W kącie salonu stał wielki czarny fortepian, wypolerowany i lśniący czystością. Było wyraźnie widać, co w domu panny Aldony jest najważniejsze. Obok fortepianu stały drewniany stojak na nuty i krzesełko dla wiolonczelisty.

− Wciąż grasz na fortepianie, siostro?

− Udzielam lekcji gry na fortepianie, skrzypcach i wiolonczeli – odpowiedziała dumnie Aldona i znów zasznurowała usta, choć tym razem nieco inaczej. Jakoś weselej.

Jan i Henryk zgodnie zaniemówili, gdy ich spojrzenia zatrzymały się na kominku z jasnego piaskowca. Nad nim wisiał duży olejny portret mężczyzny z bujną zwichrzoną czupryną, w stylu romantycznym. Spojrzenie mężczyzny padało gdzieś daleko poza horyzont, wypatrując nadciągających burz i nadziei. Miał na sobie granatowy mundur Księstwa Warszawskiego ze złotymi epoletami i natchniony wyraz twarzy, niczym młody Mickiewicz albo Chopin na starym miedziorycie. Dwurożny kapelusz, podobny do tego, jaki nosił Napoleon Bonaparte, trzymał pod pachą.

− To ten… − szepnął Henryk z miną odkrywcy, trącając Jana łokciem i wskazując obraz ruchem głowy.

Jan wzniósł oczy, jakby poszukiwał wsparcia niebios, co Henryk słusznie zrozumiał jako: „Boże miłosierny, co za bęcwał! Przecież widzę, nie jestem idiotą!”.

Aldona, pląsając bezładnie i obijając się o meble, powędrowała zakosami do kuchni, by zlecić służącej zrobienie herbaty i podanie gorącego jeszcze placka z rabarbarem.

Gdy tylko zostali sami, obaj rzucili się w stronę kominka. Zdjęcie obrazu z gwoździa zajęło ułamek sekundy. Na ścianie nie znaleźli nic oprócz jaśniejszego prostokąta i kilku smug pajęczyny. A więc należało szukać nie za obrazem, ale na jego odwrocie. Na pożółkłym płótnie tuż przy blejtramie widniały nieco rozmazane litery. Henryk, marszcząc czoło w nabożnym skupieniu, przetłumaczył gaelicki napis:

− Sto dwadzieścia kroków od północnego narożnika dworu w kierunku północno-wschodnim. Kopać na cztery stopy.

Tekst wykaligrafowany był tym samym pięknym pismem, co pożółkły list pradziadka Berwicka.

Do pokoju weszła Aldona i ze zdziwieniem spojrzała na Henryka trzymającego w rękach konterfekt hrabiego Paca.

− Ładny obraz. – Henryk kiwał głową, a Jan potakiwał i pomrukiwał z uznaniem. – Sprawdzaliśmy, czy oryginalny. Cenna rzecz.

Odwiesili portret na miejsce, uśmiechając się niepewnie i chowając dłonie za siebie jak niegrzeczni chłopcy przyłapani na opróżnianiu pudełka z ciasteczkami.

Za Aldoną stała młodziutka służąca. W rękach trzymała srebrną tacę z porcelanową zastawą herbacianą. Postawiła ją na stoliku, dygnęła skromnie i cichutko wyszła z salonu, zamykając za sobą wysokie, podwójne drzwi. Jan i Henryk odprowadzili dziewczynę wzrokiem. Westchnęli jak dwaj gimnazjaliści za pensjonarką. Aldona stała z rękami skrzyżowanymi na piersi i groźnie zmarszczonymi brwiami.

− Przyjechałeś uwodzić mi służbę? − warknęła na brata. Była wyraźnie poirytowana i bacznie obserwowała gości.

− Przyjechałem, droga siostro, żeby załatwić kilka spraw – powiedział Henryk i wrzasnął, gdyż siostra właśnie oparzyła mu rękę gorącą herbatą. Miała nalać ją do filiżanki, ale jej rozpląsana dłoń chybiła i Korytko oprócz śliwki pod okiem oraz rozkwaszonego nosa zyskał jeszcze bąbel na prawej dłoni.

Oprócz zbadania portretu hrabiego gościom udało się załatwić jeszcze jedną sprawę w domu Aldony Korytko. Pożyczyli od gospodyni futerał na wiolonczelę. Był stary, zniszczony i tylko przeszkadzał w saloniku, a oni wiązali z nim poważne plany. Tak więc futerał, zamiast zbierać kurz przez kolejne dwadzieścia lat w saloniku pani Aldony, miał szansę odegrać pewną rolę w tej historii.

Pierwsze dni listopada jeszcze nie pachniały nadchodzącą zimą. Mimo późnej jesieni chłodne słońce nadal zdobiło krótkie dni, a noce nie były mroźne. To dość dziwne w tych okolicach. Tu zima zwykle atakowała wcześnie i odchodziła późno, lecz gdy już przyszła, prezentowała się pysznie i w całej okazałości.

Przed wyprawą do Berwick przyjaciele odwiedzili maleńki sklep w Suwałkach, w którym stary żydowski handlarz, Szymon Lewi, oferował tysiące zaczarowanych przedmiotów. Przywitał ich w drzwiach i zaprosił do środka. Miał pomarszczoną twarz i siwą brodę, która w jasnym świetle przy witrynie sklepowej mieniła się wszystkimi kolorami tęczy.

− Proszę, proszę bardzo. To wszystko, co tu mam, jest do panów dyspozycji – oznajmił ciepłym głosem i… przez chwilę się zawahał. – No, może oprócz tej skrzyni. − Wskazał kufer stojący w rogu pod ścianą. – I tych książek, o, tam. – Skinął w kierunku regału z ciasno ustawionymi starymi woluminami oprawionymi w skórę. − Jestem do nich niezmiernie przywiązany – wyjaśnił i dobrotliwie pokiwał głową.

W sklepiku pachniało starymi książkami, pastą do polerowania parkietów i tytoniem z kamforą, którą Szymon Lewi trzymał w pudełku na ladzie.

Przybyli rozglądali się z zaciekawieniem. Jan zatrzymał się przy pięknej akwareli w srebrzonej ramie, która przedstawiała pejzaż z wierzbą płaczącą nad jeziorem, lecz sklepikarz natychmiast zareagował:

− Ta akwarela też nie jest na sprzedaż. Bardzo mnie uspokaja.

− Aaa, rozumiem.

Sklep był pełen dziwnych i tajemniczych przedmiotów. Antyczną rzeźbę z marmuru, przedstawiającą Artemidę z łukiem, ustawiono obok globusa tak starego, że zarysy lądów i oceanów ledwie było widać na malowanym farbą olejną płótnie, którym był obłożony. Pudła, kufry, tysiące książek, rzeźb, rycin, obrazów i bibelotów. Na ścianach wisiały stare mapy, a na empirowym stoliczku z hebanowymi nogami stała prawdziwa chińska waza z piętnastego wieku, czyli z najlepszych czasów panowania dynastii Ming.

− Ostrożnie – prosił Żyd, patrząc wymownie na drogocenną wazę. − A czego panowie poszukują? − zapytał i uśmiechnął się tajemniczo.

− Szukamy kompasu. Takiego przedniej jakości.

Sklepikarz bez słowa zniknął na zapleczu sklepiku i po chwili przyniósł duże mahoniowe pudło. Ustawił je na ladzie i z uroczystą miną otworzył wieko przed klientami. W pudle, na atłasowej tkaninie w granatowym kolorze, leżały starannie poukładane kompasy i busole w różnych kształtach i wykończeniach.

− Cudeńka… − westchnął Henryk i z podziwem popatrzył na staruszka. Nie spodziewał się takich egzemplarzy w Suwałkach. Gdyby to był Londyn albo Amsterdam… Tam mają mnóstwo takich sklepów z misternymi przyrządami żeglarskimi. W końcu to morskie potęgi. Ale tu?! Na Podlasiu? Skąd, u licha…?

Żyd zmrużył oczy z dumy.

− Ten. − Henryk wskazał kompas obudowany piękną okrągłą skrzyneczką z palisandru i z orzechowymi intarsjami na pokrywce: róża wiatrów z misterną dekoracją czerniła się na jasnym tle. – Cacuszko. − Podjął decyzję, zanim Jan zdążył zapytać, co to takiego, zanim dowiedział się, jaka jest cena wybranego kompasu i zanim zobaczył wahanie w oczach sklepikarza. Szymon Lewi miał ogromną ochotę powiedzieć, że akurat ten kompas nie jest do sprzedania, bo ma do niego osobisty stosunek, ale żachnął się tylko zrezygnowany.

− Proszę na niego uważać. Potrafi zmylić drogę, jeśli uzna, że jego aktualny właściciel robi coś niegodziwego.

− Nie zamierzam robić niczego niegodziwego – odparł pośpiesznie Henryk, nachylając się lekko nad kompasem, jakby chciał, by ten dobrze usłyszał.

− Pięćdziesiąt nowych złotych – mruknął zrezygnowany Żyd; czuł, że sprzedaje własną duszę.

− Pięćdziesiąt?! Strasznie dużo liczycie! − oburzył się Szkot, lecz wyciągnął zwitek pieniędzy z kieszeni. Miał też ruble, jakieś zagraniczne banknoty, marki polskie, od kilku miesięcy już niehonorowane, i nowe pieniądze. Jeszcze świeżutkie. Wszystko wymieszane i pomięte. Odliczył pięćdziesiąt złotych i ciężko westchnął.

− Dziwny ten Żyd – zauważył Jan, gdy wyszli na zalaną słońcem ulicę. – Jeszcze takiego nie spotkałem.

Rozdział 6

Wielkie poszukiwania

Suwałki, rok 1924

Nazajutrz jechali na chłopskiej furmance razem z kilkoma workami buraków. Za wozem maszerował przywiązany na sznurku kozioł.

− Moja stara chce kozi ser robić! − wołał chłop, oglądając się, czy zwierzę aby nadąża. − Będzie kozy hodować. Cap jej był potrzebny.

Dwaj mężczyźni w płaszczach siedzieli skuleni na nieheblowanej desce. Jan ściskał w ramionach futerał po wiolonczeli, a Henryk kompas w palisandrowej obudowie. Wiał lodowaty wiatr. Zima tego roku, choć nierychliwa, przypomniała sobie jednak o Podlasiu. Tego dnia zagrała preludium.

Wóz jechał bardzo powoli. Henryk i Jan drżeli z zimna, niepewni swego losu jak ten koziołek. Albo obaj zachorują na zapalenie płuc i umrą, zanim jeszcze zima się zacznie, albo znajdą skarb i będą bogaci. Albo jedno i drugie. Co zrobią, jeśli zdobędą fortunę? To pytanie jeszcze nie padło. Nie znaczy to, że żaden z nich o tym nie myślał. Na tej furmance tylko chłop z lejcami w ręce mógł czuć się pewnie. Kupił koziołka, więc baba nie będzie mu już ciosała kołków na głowie i da wreszcie święty spokój.

− To jakiś instrument do muzykowania, prawda? − zapytał chłop.

− Tak, tak, oczywiście – odpowiedzieli jednocześnie i bardzo skwapliwie obaj pasażerowie.

Od tej chwili sprytny chłop spoglądał na futerał nie tylko z zaciekawieniem, ale i podejrzliwie.

− A drugi to na czym będzie muzykował? − spytał po długim milczeniu.

− A, ja to… będę śpiewał – odpowiedział Henryk i zaczął nucić jakąś szkocką pieśń rybaków. Jan wystukiwał rytm butem o podłogę furmanki. Chłop kiwał głową do taktu i raz na jakiś czas wołał: „Hej!”.

Zrobiło się nieco cieplej.

Dworu Berwick już nie było. W czasie Wielkiej Wojny (jak nazywano pierwszą wojnę światową, zanim okazało się, że była dopiero pierwsza) spłonął w pożarze, jak wiele domostw w okolicy, gdy bezlitosny walec historii zgniatał ludzi razem z ich dobytkiem i wspomnieniami. Cegły i kamienie rozkradli okoliczni chłopi. Została tylko piwnica i kamienna podmurówka. Z czasem na murach wilgotny mech rozłożył swoją zieloną kołderkę i zasłaniał przed światem pozostałości po wspaniałym folwarku. Drzewa owocowe z przydomowego sadu zdziczały, za to niezwykle bujnie wyrosły krzaki i chwasty.

Jan i Henryk dreptali wokół kępy zarośli i zastanawiali się, czy to właśnie jest pozostałość po dworze. Nie mogli znaleźć przejścia w roślinnych zasiekach. Chaszcze broniły dostępu do tajemnic dworu Berwick, jakby spała tam stuletnim snem królewna. Gałęzie smagały ich po twarzach, kolczaste krzewy szarpały odzież i drapały dłonie. Gęstwina łapała intruzów jak gęsta sieć rozpięta przez gigantycznego pająka.

− Nie ruszę się stąd, póki nie znajdę północnego narożnika dworu! Niczego w życiu nie byłem tak pewny! – warczał wściekły Henryk, jakby gadał do roślin, wysyłając im ostateczne ostrzeżenie. − Do stu diabłów morskich! − klął siarczyście, jak na szkockiego rybaka przystało. Szarpał się przy tym z gałęziami, stękał z wysiłku. Machał rękami i walczył z gęstwiną, niczym ze wzburzonym morzem i sieciami ciężkimi od złowionych dorszy.

Ruiny dworu powoli odkrywały przed nimi swoje tajemnice. Resztki spalonych belek z dachu, mosiężna klamka, gliniane garnki jeden koło drugiego w miejscu, gdzie kiedyś musiała być spiżarnia. Filiżanka bez uszka, klucz od dawno nieistniejących drzwi i podkowa konia, którego szkielet robaki zdążyły już ogryźć do białej kości. Na śpiącą królewnę się nie natknęli, ale znaleźli śliczny koralik, który zapewne należał kiedyś do jakiejś panny. Może królewny, a może nie. Może rudowłosej, a może zupełnie innej.

Henryk biegał po ruinach, nie mogąc opanować podniecenia i wzruszenia.

− Moje miejsce na ziemi! Moje dziedzictwo! W takiej ruinie! Jak można było do tego dopuścić! − lamentował.

Jednak to nie on, ale Jan znalazł północny narożnik dworu.

− Tu! Tu jest! – zawołał do Henryka. Nie opuszczała go myśl, czy aby nie jest za stary na takie głupoty.

Henryk z trudem dotarł przez zarośla do miejsca, skąd dochodził głos Jana. Wyraźny kąt prosty, który tworzyły zachowane kamienie podmurówki − to z pewnością był północy narożnik dworu.

− Do stu tysięcy beczek ze śmierdzącym śledziem! − krzyczał czerwony na twarzy Henryk. – Jak tu odmierzać kroki w tej gęstwinie?! Tutaj się można tylko czołgać! – wrzeszczał.

Kilka ptaków, które kryły się w krzakach, poderwało się do lotu.

− Ciszej, przyjacielu! Spłoszyłeś zwierzynę z całego Podlasia i Prus Wschodnich na dokładkę! Rykowisko jeleni już zakończone!

− Tędy! − huczał niezrażony Korytko i zaczął przesuwać się w kierunku, który jego palisandrowy kompas wskazał jako północno-wschodni.

Jan ruszył za nim. Przedzierał się przez gęstwinę smagany gałęziami strzelającymi w niego za zwalistą sylwetką Szkota.

− Liczysz kroki?! − wrzasnął Henryk za siebie.

− Nie. Myślałem, że ty liczysz.

− Jak to: nie?! − ryknął znowu Korytko. Był pobudzony i zdenerwowany.

Jan hamował wściekłość. Miał ochotę jeszcze raz walnąć znajomka prawym prostym w nos i nabić mu śliwę pod drugim okiem. Tak dla równowagi. Co za nieznośny typ!

− To ten przeklęty kompas! On nam myli drogę.

− Robimy wszystko jak trzeba! − zawołał Henryk. – Kompas działa prawidłowo!

Wyszli wreszcie z zarośli wokół ruin dworu, zatrzymali się i przyjrzeli sobie nawzajem. Jan miał ubłocony płaszcz i koszmarnie brudne buty. Henryk zmierzwione włosy i solidnie podrapany przez ciernie policzek. Wyglądał jak weteran wojen napoleońskich wracający spod Moskwy: oko podbite, nos spuchnięty, dłoń poparzona, policzek krwawiący z podłużnej rany.

− Dobrze ci tak – mruknął Jan, wciąż zły na Korytkę, a kompas złowieszczo zakręcił się w kółko. − Wyglądasz jak upiór. Ja się z tobą za nic nie pokażę w publicznym miejscu, bo gotowi mnie aresztować za współudział w czymś okropnym.

− A ty myślisz pewnie, że jak jesteś stary i uratowałeś mnie spod kół lokomotywy, to nie możesz dostać solidnego szkockiego lania, tak? Duży błąd, przyjacielu! Duży błąd!

Dłuższą chwilę stali tyłem do siebie, z rękami założonymi na piersiach i obrażonymi minami. Jak pięciolatki po kłótni o cukierek, który w czasie bijatyki wpadł do gnojówki. Pierwszy zerknął za siebie Korytko, bo aż go świerzbiło, by kontynuować poszukiwania. Jan udawał, że wcale go to nie obchodzi i zamierza się gniewać do końca świata. Kompas przestał szaleć i znów wskazał kierunek.

− Myślisz, że było dwadzieścia kroków? − podjął ugodowym tonem Henryk.

− Nie więcej jak piętnaście – zawyrokował kategorycznie Jan.

Obaj zrobili znacznie więcej małych kroków, idąc w zaroślach i wykonując przy tym slalom między przeszkodami. Ile to mogło być kroków, gdy terenu wokół dworu nie porastały krzaki? Ile kroków szkockiego pradziadka? Czy pradziadek był tak wysoki jak Henryk i miał metrowe kroki, czy nieco niższy? Jan i Henryk drapali się po głowach i zarośniętych twarzach.

− Musimy zrobić jakieś założenie − zaczął powoli Jan. − Powiedzmy, osiemnaście średnich kroków do krawędzi zarośli.

− No to teraz odmierzymy jeszcze sto dwa i gotowe. – Henryk uśmiechnął się zadowolony, że konflikt został zażegnany, a szukanie skarbu ruszyło.

− Najpierw odmierz ty, potem ja. Zobaczymy, czy odległość się zgodzi.

Henryk ruszył naprzód bocianim krokiem, licząc kroki i pilnując, by nie zbaczać z wytyczonego kierunku. Nawet najmniejsze odchylenie mogło spowodować, że zaczną kopać w niewłaściwym miejscu.

Jan z futerałem po wiolonczeli w garści został przed zaroślami.

− Stodoła! − wołał Henryk, biegnąc z powrotem. − Tam jest stodoła! Do kroćset fur beczek z wielorybim sadłem! Po co tam ktoś postawił stodołę?!

− Stój tu i czekaj – rozkazał Jan, wręczył Henrykowi futerał po wiolonczeli i ruszył z kompasem w kierunku północno-wschodnim. Sto drugi krok wypadł przy ścianie stodoły.

A więc skarb był albo po tej, albo po tamtej stronie ściany. Jan się rozejrzał. W oddali między drzewami zauważył gospodarstwo. Drewniany dom i kamienna stajnia z nadbudówką z desek. Przez otwory wentylacyjne wystawało siano. „Więc ta stodoła jest stara i nieużywana. Tam, nad stajnią, trzymają siano. No i dobrze. Tak jest bliżej do zwierząt. I lepiej dla nas”. Ruszył żwawo w kierunku gospodarstwa. Zapukał do drzwi. Po długiej chwili otworzyła mu kobieta w chustce na głowie i z podwiniętymi rękawami. Najwyraźniej prała, gdyż ręce miała mokre i całe w mydlinach. Strzepnęła pianę.

− Mam tu dwie srebrne dwuzłotówki i potrzebuję na trzy dni zatrzymać się tam, w starej stodole. Jestem z kolegą. Pozwolicie? − zapytał i wyciągnął dłoń z monetami.

Kobieta wytarła mokre ręce w fartuch i wzięła monety. Sprawdziła zębami, czy prawdziwe, chuchnęła na nie i schowała do kieszeni.

− A pozwolę, pozwolę.

− A jak dołożę jeszcze dwie, to znajdziecie dla nas jakieś jadło, cobyśmy z głodu przez te trzy dni nie pomarli? − I znów wyciągnął dłoń z dwiema srebrnymi, ząbkowanymi monetami.

− A znajdę, znajdę − odparła kobieta i zamknęła Janowi drzwi przed nosem.

„Ależ dzikie te nasze Podlasiuki. Nic grzeczności nienauczone” – pomyślał Jan i wrócił do Henryka.

− Gdzieś ty się podziewał?! – krzyknął tamten, widząc go już z daleka. – Zamarzłem tu jak psia kupa w lutym!

− Wyszynk mamy − oświadczył Jan zadowolony z siebie.

− Wyszynk?! − znów za głośno krzyknął Henryk. Nie potrafił mówić normalnie! Musiał ciągle krzyczeć. − Jaki wyszynk?!

− Chodź, to zobaczysz. I przestań tak okropnie wrzeszczeć.

Gdy wrócili do stodoły, w środku już trwała krzątanina. Gospodyni niosła na widłach wielki snop siana, który miał być ich łóżkiem i pościelą zarazem. Gospodarz w kaloszach ustawił na drewnianym zydlu miskę do mycia, obok zaś na klepisku dwa wiadra z lodowatą wodą. Na haku u powały zawiesił lampę naftową. Blaszaną kozę ustawił na środku, a drewno do palenia w niej ułożył obok w stosik.

− Zimno w nocy – rzekł krótko mężczyzna i bez zbędnych powitań, pożegnań, prezentacji czy uprzejmości wyszedł ze stodoły i zamknął za sobą mniejsze drzwi zamontowane w bramie. Skrzypnęły przeciągle, a potem zrobiło się cicho.

Jan i Henryk patrzyli chwilę za chłopem.

− Obsługa jak w Ritzu – westchnął Henryk − tylko nie ma co liczyć na pogawędkę! – Zaśmiał się i rozejrzał po wnętrzu stodoły.

− Nie wiem co to jest „wricu”, ale pogawędzić możesz ze mną, jak cię pali potrzeba.

Ściana, przy której mieli rozpocząć poszukiwania, znajdowała się z tyłu stodoły. Nie od strony domu gospodarzy, tylko z przeciwnej, od łąk, lasu i dawnego dworu Berwicków.

− Zabieramy się do roboty – zakomenderował Jan. − To nie wywczasy!

Henryk otworzył futerał po wiolonczeli i wyjął dwie nowiusieńkie łopaty zakupione na targu w Suwałkach. Bielutkie styliska były jeszcze szorstkie.

− A jeśli to moje kroki były lepsze i skarb jest nie w stodole, tylko na zewnątrz? − zawahał się Jan.

− To mój pradziadek, więc dlaczego miałby mieć kroki takie jak ty, a nie takie jak ja? To byłoby zupełnie bez sensu − odparł Henryk z taką pewnością w głosie, że Jan się uspokoił.

Kopali do późnej nocy z przerwami na dwa posiłki, które przyszykowała dla nich gospodyni. Zjedli ziemniaki ze skwarkami i zsiadłym mlekiem, kapuśniak z pajdą domowego chleba i wypili po szklaneczce samogonu o bursztynowym kolorze. Mocnego jak jasna cholera. Henryk otrząsnął się z odrazą i poprosił o dolewkę. Jedli i pili przy jednym stole z gospodarzami, którzy nie odezwali się ani słowem. Gospodyni miała w uszach złote kolczyki z rubinami.

− Dobre było – powiedział Jan, wstając od stołu. – Bóg wam zapłać, dobrzy ludzie.

I nic. Zupełna cisza.

Wyszli z domu, nie doczekawszy się żadnego słowa z ust gospodarzy.

− Dlaczego oni nic nie gadają? − dopytywał Henryk, gdy byli już w stodole.

− A skąd, na Boga, ja mam to wiedzieć, Henryku? Pewnie siedzą sami w tym lesie od czterdziestu lat, to i tematy do rozmów im się skończyły. O czym tu gadać? Wszystko wiadomo. Kiedy dojenie, kiedy koszenie, a kiedy gotowanie ziemniaków.

Henryk kiwał głową z niedowierzaniem.

− Niemożliwe – mruczał do siebie – niemożliwe, żeby nawet „szczęść Boże” ani „pochwalony”? Co za dzikusy jakieś?

− U nas dużo takich. Tu są osady, do których nikt obcy nie dotarł od wielu, wielu lat. Głęboko w lasach żyją ludzie, którzy nawet nie wiedzą, że była Wielka Wojna i że car Mikołaj już nie panuje nam miłościwie.

− Eee, bujdy opowiadasz, przyjacielu. – Henryk popatrzył na Jana przeciągle i nagle z całej siły uderzył się w kolano. − Do stu piorunów! Ty mówisz poważnie!

Zasnęli zmęczeni bardzo późno, nie umywszy się w lodowatej wodzie przygotowanej przez gospodarza. Zostawili sobie tę przyjemność na rano. Mieli nadzieję, że woda nie zamarznie. Ale niebawem nadeszło przenikliwe zimno. Jan przemarzł do kości i w końcu zdecydował się wstać w środku nocy, by rozpalić ogień w blaszanym piecyku.

− Dobranoc, Nuśka – szepnął, zakopując się znów w sianie.

Rano, po wielkiej jajecznicy, jaką zjedli na śniadanie, i wypiciu gorącego naparu z lipy z miodem poszli kopać dalej. Po południu dziura w ziemi miała już cztery metry średnicy i sięgała głębiej, niż sugerowały wskazówki pradziadka.

− A może ci tam, Gadulscy – powiedział Henryk, wskazując głową dom gospodarzy − znaleźli skarb, jak stawiali tę stodołę?

− Tak, jasne. I dlatego siedzą w tej śmierdzącej norze na końcu świata. Bo są diablo bogaci − odparł Jan, a jego kompan westchnął tylko z rezygnacją.

− Ale stara miała kolczyki w uszach. Albo skarbu nie ma, albo nasz pomiar kroków psu pod ogon.

− Skarb jest za ścianą. Mówię ci. Dziś w nocy, gdy nasi Gadulscy zasną, zaczniemy kopanie za stodołą. Musimy kopać pod osłoną nocy, bo inaczej coś zauważą i zaczną pytać. A tego byśmy nie chcieli.

Henryk nie był przyzwyczajony do tak ciężkiej pracy, ale nie narzekał. Po dwóch dniach machania łopatą całe dłonie miał w pęcherzach i odciskach. Gospodarze z coraz większym zadziwieniem patrzyli w czasie wspólnych posiłków, jak rudy gość, który i tak przybył do nich mocno pokiereszowany, owija coraz to nowe miejsca na dłoniach dartymi w pasy kawałkami własnych portek.

Wreszcie, po kolacji drugiego dnia, gospodyni dała Henrykowi kawałki płótna ze starych prześcieradeł. Wręczyła mu je bez słowa i poszła zbierać naczynia ze stołu. Gdy zanurzała dłonie w drewnianym cebrzyku, na jej palcu zalśnił pierścień z szafirem.

To była trudna i długa noc. Wiatr bił poszukiwaczy skarbów ostrymi igiełkami mżawki. Ziemia szybko namakała i zamieniała się w błotnistą maź. Lodowata aura powodowała, że ręce sztywniały od zimna. Obaj kopiący czuli już wielkie zmęczenie, a gasnąca nadzieja odejmowała im sił i zamykała oczy. Lampka naftowa, którą oświetlali sobie miejsce pracy, przygasała co chwila od podmuchów wiatru. Ciemna ściana lasu opodal świeciła co chwila parami zwierzęcych ślepi.

− To wilki? − spytał Henryk, spoglądając z niepokojem w stronę gęstwiny.

− Nie. O tej porze roku nie podchodzą tak blisko domów. Gdyby to był luty i dwadzieścia pięć stopni mrozu, to już dawno zostalibyśmy pożarci i nie musielibyśmy szukać tego głupiego skarbu, którego nie ma.

W chwili gdy Jan wypowiadał te słowa, jego łopata uderzyła w coś twardego. Drewniana skrzynia z metalowymi okuciami? A może przypadkowy większy kamień? Mężczyźni zaczęli kopać ze zdwojoną energią.

− Jest! Jest! To skarb! − powtarzał Henryk, z trudem hamując się, by nie krzyczeć w euforii. Głos mu drżał. Ręce mu drżały. Kropla potu na końcu jego nosa zamarzła i zamieniła się w mały sopelek.

Jan milczał i pracował szybciej niż dotychczas. Skrzynia zaczęła się wyłaniać z ziemi. Wydawała się spora. Obita mosiężną blachą. Musiała być ciężka.

− Nie będzie łatwo wyciągnąć.

− Co teraz? Za kilka godzin zrobi się jasno i nasi Gadulscy zobaczą wykop z daleka. I o ile zechcą mówić, powiedzą, że jak ich stodoła, to ich skarb. Trzeba go stąd zabrać przed świtem – gorączkował się Henryk.

− Czy moglibyśmy najpierw sprawdzić, co tam jest w środku? Może kupa kamieni albo zużyte podkowy. Otwórzmy i wtedy się zastanowimy.

Zardzewiałe okucia puściły od jednego uderzenia łopatą.

− Poświeć bliżej – powiedział Jan, który już uchylał pokrywę skrzyni.

Jan i Henryk usiedli na krawędzi wykopu i dłuższą chwilę trwali w milczeniu. Skrzynia była pusta.

− Do stu tysięcy flaszek whisky!

− Poświeć tu jeszcze trochę – powiedział Jan i pochylił się nad pustą otchłanią skrzyni. – O, tu. Coś błyszczy! Patrz!

Na dnie w błocie coś zamigotało. Jan zanurzył dłoń w błocie. Na dłoni zostały mu dwa lśniące kamienie. Jeden zielony, jeden czerwony.

− To klejnoty! Henryku! To drogie kamienie!

− Szukamy! Może jest więcej!

Przecedzili palcami całe błoto w skrzyni wypełniającej się lodowatą wodą, w miarę jak deszcz padał coraz mocniej. Dłonie dawno zgrabiały im z zimna. Teraz na dokładkę obaj kichali i dzwonili zębami. Znaleźli jeszcze kilkanaście pięknych kamieni, parę bogato inkrustowanych pierścieni i garść złotych monet.

− To wszystko?! To ma być skarb?! − wykrzykiwał Korytko.

− Tylko przegapione resztki. Ktoś go znalazł wcześniej i nieźle się obłowił. Tu musiały być miliony.

Zakopywanie dziury w ziemi skończyli tuż przed ósmą, gdy mieli iść na śniadanie. Nie chcąc budzić podejrzeń, umyli się starannie, oczyścili z błota odzież i nawet się ogolili, choć bez lusterka nie wyszło najlepiej. Gospodyni podała chleb z twarogiem i miodem. Nadrabiali minami, ale ziemista cera i zaczerwienione oczy zdradzały ich zmęczenie. Na szczęście Gadulscy mieli wszystko w nosie i nie przejawiali najmniejszej nawet ciekawości. Gdyby Jan i Henryk przyszli na śniadanie ubłoceni po pachy i z futerałem brzęczącym od złota, ci i tak prawdopodobnie niczego by nie zauważyli. Ich twarze nie wyrażały niczego oprócz bezgranicznej obojętności.

− Kto budował tę stodołę, gospodarzu? − spytał Jan, gdy kończyli już posiłek. – Bardzo ładna!

− Ano my – odparł chłop i oboje z żoną uśmiechnęli się po raz pierwszy. Wszystkie zęby mieli ze złota. Jan i Henryk zakrztusili się ostatnimi kęsami i kaszląc, wybiegli z domu Gadulskich.

− Do stu tysięcy zdechłych szczurów! − ryczał Korytko.

− To oni! Oni znaleźli skarb! I siedzą tu, tłumoki, w tej norze! Są milionerami! O Boże! − westchnął na koniec Jan i ciężko padł na słomę.

Zaraz potem Henryk zasnął, choć miał zakopywać dziurę w stodole. Był tak zmęczony, że Jan nawet nie próbował go budzić. Trudno. Dziura tu zostanie. Niech gospodarze mają wreszcie o czym gadać. Należy im się po czterdziestu latach milczenia.

− Jesteśmy bogaci jak stu piratów – podsumował ponuro Henryk, maszerując dwa kroki za Janem ulicami Suwałk.

− Nie marudź, Henryku, nie marudź. I tak znaleźliśmy znacznie więcej, niż się spodziewałem – odparł Jan.

Gdy dotarli wreszcie do Hotelu Europejskiego, wzięli gorącą kąpiel i przespali bez przerwy dwie doby.

Potem czekały ich wizyty u krawca, szewca, kapelusznika i fryzjera. Ich odzież po kopaniu dołów przedstawiała żałosny widok.

Kilka dni zajęło im doprowadzenie się do porządku. Gdy uznali, że wyglądają już jak trzeba, udali się na ulicę Kościuszki 93 i położyli na stoliku kawowym w salonie siostry Henryka wielki rubin i piękny złoty pierścień. Musiały być sporo warte.

− To twoja część, siostro − powiedział Henryk. − W końcu to nad twoim kominkiem wisiał od stu lat portret hrabiego Paca.

Rozdział 7

Legenda

Żubrynek na Podlasiu, rok 1919

Najstarsza wnuczka Jana Putry miała na imię Apolonia.

Otrzymała je po prababce, która zaraz po powstaniu styczniowym porzuciła męża oraz malutkiego Jasia i uciekła do Ameryki z przystojnym parobkiem Witkiem. Tam, jak mówiono we wsi, została „królową mydła”.

Parobek, z którym uciekła, najął się do pracy w firmie mydlarskiej Procter & Gamble w Ohio i o mało nie zginął zatruty wyziewami chemicznymi. Wykradł jednak stamtąd recepturę mydła, a potem dorobił się okrągłej sumki, oszukując w pokera. Apolonia i Witold kupili niewielką manufakturę i rozpoczęli produkcję. Podobno to prababka była mózgiem tego interesu, choć trzymała się w cieniu i z wdziękiem udawała śliczną głuptaskę. Ponoć to ona wymyśliła, by dodać różany zapach do mydła i zabarwić je na różowo.

Kilka lat później parobek z Żubrynka i jego dama serca byli już bardzo bogaci. Jako że Ameryka to nie Europa, ich niskie pochodzenie nie miało wielkiego znaczenia. Góra pieniędzy wystarczała zupełnie za hrabiowskie tytuły i rodowe herby. Zapraszano ich na eleganckie przyjęcia, bywali na najgłośniejszych premierach teatralnych, a w wieczór otwierający historię nowego gmachu Metropolitan Opera w 1883 roku, gdy wystawiano Fausta według Charles’a Gounoda, siedzieli w loży naprzeciwko ówczesnego prezydenta Stanów Zjednoczonych, Chestera Alana Arthura. Nikt nie pytał w tym cudownym kraju, czyim mister Witold był parobkiem ani ile krów dziennie doiła niegdyś lady Pola, kiedy nie posiadała jeszcze żadnej diamentowej kolii.

Gdy jej prawnuczka Pola była małą dziewczynką, siadała wraz z dziadkiem, Janem Putrą, niegdyś porzuconym w niemowlęctwie synem „królowej mydła”, na pieńkach w drewutni i stary opowiadał jej historie, które żyły w głowach ludzi, pniach drzew i wodzie jezior tej ziemi od wieków.

Raz, gdy miała jedenaście lub może dwanaście lat, trudno to ustalić, po raz pierwszy usłyszała od chłopca z sąsiedztwa, że jest ładna. Była wstrząśnięta tym wyznaniem. Nigdy wcześniej nie przyszło jej do głowy spojrzeć w lustro. Zaraz po tym długo patrzyła w lusterko babci Eugenii, robiąc cudaczne miny i trzepocząc rzęsami. Przyglądała się sobie z zaciekawieniem, jak komuś, kogo widzi się po raz pierwszy.

− Chodź ze mną do drewutni, Poleńko – rzekł z uśmiechem dziadek Jan. – Opowiem ci bajkę, chcesz?

− A jakże, dziadku! Bajka będzie! Chodźcie do drewutni! − zawołała Pola do młodszego rodzeństwa i oderwała się od zwierciadła.

Udało się jeszcze na chwilę uratować jej dzieciństwo. Na jakiś czas zainteresować ją czymś innym niż własna uroda odbita w lśniących oczach chłopców.

Dzieci rozsiadły się na pieńkach do rąbania drewna i belce, która leżała tam od lat i nikt jej nie usuwał. Jakże usuwać belkę, która jest tak ważna w życiu malców? Belka ta razem z dziećmi wysłuchała setek wspaniałych opowieści. Nasiąkła nimi jak mech wilgocią w czasie letniej burzy. Była już od dawna „bajkową belką”. Dziadek czasem opowiadał bajki wieczorami, gdy lato w pełni grało na skrzypcach świerszczy, a czasem − gdy jesienią padał deszcz i chłód wspinał się po nogach od wilgotnego klepiska – zamykali bramę drewutni i schowani przed deszczem i wiatrem słuchali w niedzielne wieczory dziadkowego bajania przy migoczącym świetle lampy naftowej.

− Ależ ty im mieszasz w głowach tym gadaniem – zrzędziła babcia Eugenia, wycierając mokre dłonie w ścierkę lub otrzepując z nich mąkę po wyrobieniu ciasta. Nigdy specjalnie nie poważała tych opowieści, ale potrafiła docenić chwile ciszy w domu, w którym dorastała spora gromadka dzieci.

„Przed wiekami nasze okolice porastała puszcza tak wielka, że kto do niej wszedł na Mazowszu, mógł wyjść na krańcach Syberii, gdzie przez cieśninę między kontynentami Azji i Ameryki widać Alaskę.

Puszcza była stara i pełna czarów. Tych dobrych, które latały nad słonecznymi gościńcami leśnymi, i tych złych, snujących się jak smród w mrocznych wąwozach oraz ponurych wykrotach. Po ścieżkach i jasnych polanach biegało mnóstwo dzikich zwierząt, dużych i małych, a trochę ciszej i raczej w głębszym cieniu − pogańskie bóstwa i leśne demony. Nad źródłami mieszkały rusałki o zielonych włosach i prawie przezroczystym ciele uwodzące polujących młodzieńców. W norach i jaskiniach kryły się paskudne dziwożony, które kradły ludziom dzieci, a na niebie królował bóg Bałtów, Perkun gromowładny, zwany przez naszych, znaczy Słowian, Perunem. To on był najpotężniejszym władcą wśród starych bogów i wśród ludzi. To on znad koron drzew doglądał swego potężnego królestwa”.

Tak najczęściej zaczynały się opowieści dziadka Jana. Dzieci słuchały z otwartymi buziami.

Żubrynek na Podlasiu, rok 1924

Gdy dziadek Jan zniknął bez śladu po pogrzebie babki Eugenii, Pola miała siedemnaście lat. Była tak piękna, że jej uroda budziła poważne niepokoje w lokalnej społeczności. Już kilkunastu chłopców starało się o względy ślicznotki, a ich liczba wciąż rosła. Koło domu Putrów coraz częściej wybuchały bójki między samozwańczymi pretendentami do jej ręki. Rzucali się na siebie niczym jelenie na rykowisku, czerwoni na twarzach, z rozpalonymi głowami. Jakby stado byków uderzało kopytami w ziemię. Wydeptali ścieżkę, która w deszczową pogodę wypełniała się wodą i tworzyła przed domem Apolonii wielką kałużę. Wciąż, raz za razem, któryś z młodzieńców rozpaczliwie próbował przegonić konkurentów.

Ona spoglądała na ten spektakl zza koronkowej zazdrostki w oknie i nawet nie drgnęła. Niewidoczna. Może trochę znudzona. Której kobiety nie zepsułoby tak gwałtowne i niekontrolowane uwielbienie ze strony tylu mężczyzn?

Po pogrzebie babci Eugenii Pola długo patrzyła na kwiaty złożone na świeżym grobie. Były piękne i cudownie pachniały. Słodkie róże, żółte chryzantemy, smutne jesienne słoneczniki. Trudno było uwierzyć, że one też umierały. Za kilka godzin opadną im główki, jakby płakały nad swoim losem i smutnym przemijaniem. Za kilka dni zostanie z nich sterta badyli. Suchych i brzydkich. Żadnych pięknych zapachów. Żadnej cudownej barwy. Tylko odpadki cuchnące śmiercią.

Żałobnicy już odeszli. Pola została sama. Chodziła długo po cmentarzu i czytała napisy na nagrobkach.

„Ukochany mąż i ojciec. Prosi o Zdrowaś Mario” − płakał napis na wysokim nagrobku. Niektóre napisy na nagrobkach sprzed Wielkiej Wojny były pisane cyrylicą.

„Najukochańszy syn i wnuk, odszedł w siedemnastej wiośnie życia. Panie, świeć nad jego duszą” − zawodził inny.

„Siedemnaście − myślała Pola. – Siedemnaście lat! Tyle co ja. Co go zabiło? Umarł w piętnastym, więc podczas wojny. Ale ci biedacy, którzy polegli w czasie ofensywy niemieckiej, leżą na wojskowym. Pod lasem. Więc co? Jakaś choroba? A może morderstwo? Samobójstwo? Pewnie nie pozwoliliby go pochować na cmentarzu. Leżałby tam, za murem”.

Nagrobne krzyże zanurzone w strzępach mgły majaczyły czernią w oddali, gdy spojrzała w tył, wychodząc przez bramę cmentarną.

Zamyślona i skupiona ruszyła samotnie przez pola i zagajniki do Żubrynka. Tak było krócej niż drogą. Tak było piękniej. Mgła nad piaszczystą ścieżką powoli opadała i jesienne chłodne niebo się przejaśniało. Zboża już dawno ścięte, pola zaorane. Sterty gnoju na miedzach rozpuszczały słodkawy fetor nisko nad bruzdami ziemi. W oddali las w dwudziestu odcieniach jesiennego szaleństwa kolorów. „Jak cudnie − myślała Pola. – Niczym w raju”.

− A panna Apolonia dokąd tak samotnie? − Głos za jej plecami wyrwał dziewczynę z zadumy.

To był Bronek Wysocki. Z dworu. Młody dziedzic. Wysoki i smukły.

„Piękny” − przemknęło Poli przez głowę.

Miał podwinięte rękawy koszuli i trzymał ręce w kieszeni. Wyjął je jednak szybko i schował za plecami, gdyż drżały, mokre od potu. Nie był tak swobodny, jak próbował udawać. Nerwowo zaczesywał palcami długą grzywkę opadającą na czoło. Uśmiechał się, ale czuł tężejące mięśnie twarzy, zastygłe w dziwnym grymasie pozbawionym radości.

Nie należał do grona chłopaków bijących się o Polę. Gardził całą tą wiejską kawalerką w dziurawych portkach, z opalonymi brzydko karkami. Omijał wieś i okolice domu Poli.

Widywał ją jednak to tu, to tam. To w kościele, to na cmentarzu. Czasem na targu w Raczkach. Czasem na odpuście parafialnym. W końcu mieszkali blisko.

Ona – dziewczyna ze wsi. On – młody dziedzic z dworu. Uczył się w Warszawie na inżyniera od budowy mostów i jeździł jedynym samochodem w okolicy. I to takim z odkrytym dachem. Czerwonym, z błyszczącym lakierem. Bronek był pewny siebie, zadziorny, błyskotliwy.

Gdy jednak spotykał Polę, jego pewność siebie ulatniała się jak kamfora, łapał się nerwowo za ucho, przestępował z nogi na nogę i pocił się jak wiejski sztubak. Niczym skończony niedojda potykał się o leżące na drodze kamienie lub gałęzie, a przedmioty wypadały mu z rąk prosto pod nogi dziewczyny. Raz był to zeszyt z nutami, który niósł dla siostry od chorego nauczyciela gry na fortepianie, innym razem plik francuskich gazet przywiezionych z podróży dla ojca, a jeszcze innym naręcze kwiatów, które pani Wysocka kazała zanieść proboszczowi do udekorowania kościoła. Rozsypał je wszystkie u stóp Poli i połamał, gdy próbował pozbierać, klęcząc przed nią.

Wściekał się później na siebie. Myślał z niechęcią o swoich dłoniach i stopach, które były mu tak nieposłuszne. Każde kolejne spotkanie przynosiło idiotyczne upokorzenie. Przecież widywał mnóstwo ponętnych kobiet. Podróżował. Warszawa, Paryż, Mediolan, Londyn. Perły, francuskie perfumy, jedwabna bielizna. Śmiał się przy damach swobodnie, z szarmancką elegancją całował rączki. Bez skrępowania rozpinał guziczki, zatrzaski i klamerki w damskich fatałaszkach. Ale żadna z nich nie była tak piękna jak Pola.

Miał jej za złe cierpienia, których doznawał. Nie chciał się pogodzić z tym, że najpiękniejsza kobieta świata mieszka w Żubrynku. Kpił w myślach z Poli i z siebie. „Cóż za ambaras, doprawdy. Nie zakochałem się chyba w wieśniaczce z Żubrynka!”.

Chciał się na niej odegrać. Pomyślał, że jej podokucza. Może zakpi z niezgrabnych trzewików od szewca w Raczkach, który nie ma pojęcia o paryskiej modzie. A może zapyta o zainteresowania, będzie miał okazję udowodnić jej niewiedzę i pokazać swoją przewagę. Tak, to dobry pomysł.

− Mogę odprowadzić? − spytał.

− Dziękuję panu, nie trzeba. − Pola dygnęła na powitanie, a zarazem na pożegnanie, i ruszyła dalej.

− Chwileczkę! Niech panna Apolonia nie ucieka! – zawołał, biegnąc za nią.

Zatrzymała się i spojrzała mu w oczy.

Jakie to złośliwości przygotował na tę chwilę? Coś z trzewikami? Cholera! Znów był bezradny i coraz bardziej zły na siebie i na nią. Miała zielone oczy i ciemne włosy. Gruby warkocz spływał jej na dekolt. Próbował nie patrzeć na szyję i dłonie, na ciemny pieprzyk na skroni.

Brzoskwiniowa skóra. Zapach rumianku. Uśmiechała się zupełnie swobodnie. Wiedziała, że jest piękna. Oczy dziewczyny lśniły. Nachylił się do jej ust. Cofnęła się lekko, ale wciąż nie przestawała się uśmiechać.

„Śmieje się ze mnie” − pomyślał.

Nie wiedział, jak to się stało, ale złapał ją nagle za kark i przyciągnął do siebie. Przywarł do jej ust, a ona wyrwała się gwałtownie i zraniła wargi o jego zęby.

Nie puścił jej. Nie mógł.

Spojrzał na swoje dłonie. Na leżącą dziewczynę. Dopiero teraz oprzytomniał. Chodził w kółko tam i z powrotem. Kopał kamienie na drodze, piasek, kępki ziół. Teraz on płakał głośno. Wył jak zwierzę. Ukląkł przy leżącej Poli. Chciał coś powiedzieć. Cokolwiek. Nie umiał. Chciał jej dotknąć. Nie śmiał. Chciał błagać o wybaczenie.

Uciekać! Szybko! Pobiegł piaszczystą drogą, a Pola leżała wśród pachnącej mięty i cuchnącej gnojówki. Oniemiała. Niby martwa. Nie mogła się poruszyć. Łzy i krew schły w wieczornym powietrzu. Brzydkie rdzawe zacieki jak żmijowe jęzory wiły się na jej ciele.

Minęło kilka godzin. Gdy wreszcie wstała, zapadał już zmierzch. Jesień. Dzień krótki. Zimna ziemia. Bolało ją całe ciało. Sińce wezbrały, rany rozkwitły. Ubranie w strzępach miało zapach wilgotnej ziemi i bezgranicznej samotności.

Na progu domu czekały ją rozpacz i przerażenie: matka i ojciec. Nie musieli pytać, co się stało. Ojciec tylko ryczał cały czas: „Kto?!”. Wycierał wciąż na nowo oczy i nos. Płakał głośno. Jak nigdy dotąd. Matka, niczym w stuporze, stała oparta o kaflowy piec. Bez łez. Bez krzyku. Pola milczała.

Milczała przez kilka tygodni.

Ojciec rzucał kamieniami w chłopców, którzy kręcili się przed domem, żeby zobaczyć Polę. Gdy nie odchodzili, wybiegł z widłami i zagroził, że pozabija. Uciekli i więcej nie wrócili.

Pojawił się za to duch. Wieczorami krył się w zaroślach. Po ciemku i bezdźwięcznie. Wydłużony cień wśród zarośli. Za płotem. Koło studni. Zrozpaczona blada zmora. Smutny winowajca ukrywający w dłoniach twarz mokrą od łez. Widoczny dla Poli, niewidoczny dla nikogo poza nią.

Gdy opadły liście z drzew, Pola już wiedziała, że jest brzemienna. Wstała z łóżka, w którym spędziła miesiąc, ubrała się w niedzielną niebieską sukienkę i wyszła z domu.

Szła drogą wśród nagich brzóz, a trawa rosnąca pośrodku ścieżki, ciężka od wody, zmoczyła jej buty. W nocy była ulewa. Potężna, jak na koniec jesieni. Wypłukała z drogi połacie piasku, który schnąc, stawał się prawie biały. Na końcu drogi znajdowało się jezioro, a nad nim stary pomost − mokry od nocnego deszczu i pachnący zbutwiałym drewnem. Skrzypiał pod stopami Poli, gdy szła samotnie na sam koniec.

Jezioro wydychało wilgotny chłód. Na powierzchni wody unosiła się warstwa zbutwiałej rzęsy. Nigdy jej tu nie było. To ulewa i wiatr wygoniły ją z płytkiej i ciepłej zatoki. Pod pomostem jezioro trwało głębokie i zimne. Latem chłopcy ze wsi urządzali w tym miejscu konkurs skoków do wody.

Rzęsa nigdy się tu nie pojawiała − zupełnie jak Pola, która bała się wody. Zwłaszcza ciemnej i głębokiej. A ta pokryta rzęsą wydawała się jej sennym koszmarem. Dziewczynie śniło się wiele razy, jak wpada do takiej wody i zielony kożuch roślin wciąga ją w głębinę.

Stała i patrzyła w dół na leciutko falującą taflę zieleni. Tylko gdzieniegdzie zieleń pękała i odsłaniała czarną otchłań. Patrzyła w tę czeluść. Falującą, wirującą. Poczuła lekki zawrót głowy.

Pomost zawirował.

Jezioro zatańczyło.

Niebo runęło w wodę.

Pola runęła razem z niebem.

Zielony kożuszek rzęsy otoczył ją zewsząd. Wciągnął pod wodę i zamknął się za nią szybko, bezszelestnie, lodowato. Pieszczotliwie łaskotał jej dłonie i twarz. Opadając, widziała przez zieloną krę kurczące się skrawki nieba. Zobaczyła jeszcze rozbryzgującą się taflę jeziora i zamknęła oczy, by nie widzieć.

W zimnym jeziorze był już Bronek.

Stąpał po jej śladach po piaszczystej drodze. Patrzył na jej cień na deskach pomostu i wskoczył za nią, gdy zobaczył, co zrobiła.

Gdy ją wyciągał, myślał, że się spóźnił. Wyniósł ją z wielkim trudem na błotnisty brzeg wśród trzcin. Ukląkł i trzymał jej dłoń, nie mogąc płakać. Ale Pola po chwili zakaszlała i wypluła wodę z listkami rzęsy wodnej. Usiadła i spojrzała na chłopaka.

Przez moment ucieszyła się, że żyje, że widzi przy sobie pięknego Bronka Wysockiego, ale tylko okamgnienie dzieliło ją od przypomnienia sobie swojego życia. Uderzyła go w twarz. Nie zatrzymał jej dłoni. Dygotali z zimna. Oboje.

− Pola! − krzyknął Bronek. – Nie uciekaj − dodał ciszej, bo jej już nie było. Już go nie słyszała. Już go nie słuchała.

Szedł powoli po jej śladach. Nie próbował jej dogonić. Plamy wody kapiącej z niebieskiej sukienki ciągnęły się przed nim aż po brzozowy zagajnik. Tam droga zakręciła i stracił z oczu ślad dziewczyny. A ona biegła dalej. Mokre buty ciążyły jej. W końcu spadły z nóg. Bosa potykała się, przewracała, wstawała i znów biegła. Przeżyła październik. Nie spodziewała się przeżyć listopada.

Mimo wszystko czekała na Bronka. Czekała na jego wysoką sylwetkę w zbyt niskich dla niego drzwiach jej domu. Na bukiet kwiatów dla mamy i prośbę o jej rękę przyniesioną do ojca, który z duszą w strzępach próbował trwać na straży swej rodziny. Pola, w chwilach zawieszenia między snem a jawą, na ułamek sekundy przed przebudzeniem, widziała tę scenę dziesiątki razy. Widziała w niej siebie. Obrażoną, odwróconą do niego tyłem, kapryszącą i nieznośną, ale z trzepoczącym ptakiem zamiast serca. Widziała scenę pojednania, jego na kolanach u swych stóp, łzy szczęścia.

Bronek nie przyszedł. Nie stanął w progu jej domu. Nie wyszedł z cienia krzaków za domem.

A listopad przyniósł potajemne rozmowy w drewutni za domem, prowadzone szeptem między ojcem Poli a Józefem Sztulmowskim. Józef nie należał do wielbicieli Poli, którzy wystawali niegdyś pod jej oknem i prężyli muskuły. Gdy tylko po Żubrynku i okolicach rozeszła się plotka, że Apolonia przyniosła do domu bękarta, wszyscy zniknęli jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki.

Wtedy właśnie pojawił się Józef.

Był ponury, a może smutny, i jakby trochę spięty czy też przestraszony. Pola obserwowała go z daleka z rosnącym przerażeniem. Wydawał jej się straszny i obcy. Miał jasne włosy i stalowy, chłodny wzrok. Spoglądał ludziom w twarz, lecz nie w oczy, jakby to miejsce było zbyt intymne, by w nie tak bezwstydnie zaglądać. Patrzył na usta, na uszy albo w ogóle gdzieś w dal, poza sylwetką rozmówcy.

Nie spodobał się ojcu Poli. Nie wzbudził zaufania, ale cóż było robić? Jakie inne wyjście miała dziewczyna w ciąży? Jak inaczej uniknąć niesławy i odrzucenia? Hańby i samotności? Kogo obchodziło, że została zgwałcona, skrzywdzona? Już snuto po wsi legendy na ten temat. Opowiadano dziesiątki zmyślonych historii o tym gdzie, z kim, jak. Nikt nie znał prawdy.

− Mogę się z nią ożenić – powiedział Józef, patrząc na klepisko w drewutni i butem rysując na nim łuk.

Pachniało świeżo rąbaną buczyną. W oddali szczekały psy. Ojciec Poli spodziewał się raczej prośby o rękę albo chociaż pytającej intonacji. Tymczasem Józef po prostu stwierdził fakt. Może się ożenić i nie zamierza usilnie prosić, starać się ani błagać. Dla Poli czas kapryszenia i grymaszenia bezpowrotnie się skończył. Ta zepsuta pannica musi teraz pokornie spuścić wzrok i dziękować, że on, Józef Sztulmowski, bierze ją z bachorem. Jeszcze w dodatku nie wiadomo czyim. Już on się dowie czyim. Nikt mu tu nie będzie wchodził w paradę. Dowie się i zatłucze. Zatłucze gołymi rękami. Mówił to beznamiętnym tonem pozbawionym emocji, które wydawały się na miejscu w takiej sprawie. Józef patrzył na własny but i nie podnosił głosu.

Ojciec chciał go pogonić batem, ale nie pogonił. Zacisnął pięści, zaciął zęby i bez słowa poszedł do domu.

Nikt u Putrów nie mógł spać tej nocy. Pola patrzyła na cienie gałęzi jabłoni, tańczące w świetle księżyca po ścianach i podłodze izby. Myślała o Bronku Wysockim. Z przerażeniem próbowała rozproszyć natrętne myśli. Po co myśleć o tym draniu? Co za diabeł sprowadza go do jej głowy?

− Nie rób tego, Pola. Nie wychodź za niego! Zostań moją żoną! Proszę, nie uciekaj! Proszę cię! Jeszcze wszystko możemy naprawić! Błagam! Wybacz mi! − wołał za nią Bronek.

Tym razem przyczaił się przy cmentarzu. Wiedział, że Pola w sobotę wieczorem chodzi na cmentarz, by przed niedzielną wizytą rodziny groby bliskich spoczywających w Raczkach były uprzątnięte z ostatnich już tego roku jesiennych liści i ozdobione świeżymi gałązkami jodły.

To miała być prośba o rękę?! Cóż za tupet! Nie odezwała się do niego ani słowem i pobiegła do domu, przerażona swoimi uczuciami. Tak bardzo chciała zawrócić, ale jego starania nie były wystarczające. Jego prośby o wybaczenie – nie dość rozpaczliwe. Jego skrucha go nie okaleczała. Płakał zwykłymi łzami, a powinien krwią. Błagania powinny brzmieć jak skowyt bólu. Czekała na więcej. Należało się jej więcej. A wizyta u rodziców? A obrona jej czci? A ratowanie przed nieszczęśliwym życiem u boku tego strasznego ponuraka? Gdzie jaśniepaństwo z dworu przychodzący do jej domu, by rozmawiać z ojcem o ślubie? Gdzie to wszystko, panie Wysocki?

Kościół w Raczkach dawno nie widział takiej uroczystości, tylu białych kwiatów mimo zimowej już pory, tylu świec, białych kokardek i tak długiego welonu. Ojciec Poli nie szczędził pieniędzy na oprawę uroczystości ślubnych. Liczył na to, że przepych przysłoni wstyd, który stał się jego udziałem.

Pola, na wyraźne żądanie ojca, wystąpiła w białej sukni, z której naśmiewała się cała kawalerka z Żubrynka i okolic. Wszyscy jej dawni wielbiciele pohukiwali i popiskiwali jak płaczące niemowlęta, gdy weselni goście zbierali się u wejścia do kościoła. Miauczeli jak koty w marcu i chrumkali jak świnie, gdy para młoda w wynajętej dorożce zajechała przed schody świątyni.

Umilkli dopiero w środku, pod czujnym okiem księdza proboszcza, który odprawiał nabożeństwo. Anemicznie, bez entuzjazmu pobłogosławił młodej parze i szybko schował się w zakrystii. Homilia była krótka, zwięzła i dotyczyła czystości młodych przed ślubem oraz wierności małżeńskiej. Za każdym razem, gdy używał słowa „czystość” lub „wierność”, głęboko zaglądał w oczy pannie młodej i chmurnie marszczył czoło. Zerkał też porozumiewawczo na pana młodego, jakby próbował dodać mu otuchy w tej trudnej chwili. Pan młody zaś z kamienną twarzą patrzył niewzruszenie w odległy punkt, gdzieś daleko za proboszczem, za kościołem, jakby mury nie ograniczały jego pola widzenia. Oboje młodzi przetrwali ten dzień, choć wesele sprawiło im niewiele radości.

Gdy umilkły śpiewy i ustały tańce, gdy cały samogon już wypito, a goście posnęli już na stołach i ławach, przyszedł czas na nieuchronne. Pola z przerażeniem czekała na ten moment. Jednak jej mąż, Józef Sztulmowski, zrobił coś niespodziewanego. Z ponurą jak zawsze miną odprowadził ją do łóżka.

− Kładź się i śpij. Nie dotknę cię, póki… − Wskazał ruchem głowy wciąż płaski brzuch Poli, krzywiąc twarz z odrazą.

Jakie to dziwne, że nie poczuła się po raz kolejny tego dnia upokorzona. W końcu dzień obfitował w poniżenia. Duże i małe. Słowa wypowiedziane głośno oraz te najgorsze – ciche złośliwości snujące się między płotami Żubrynka. Pełzające przydrożnymi rowami, chowające się za stodołami i stajniami. A tu – niespodziewana ulga! Tak, to z pewnością była ulga. Miała więc przed sobą siedem miesięcy spokoju. Dużo czasu! W siedem miesięcy to jeszcze świat może się skończyć! Józef może umrzeć. Ona może nie przeżyć porodu. W końcu często to się zdarza. Po cóż martwić się na zapas.

Dzwony w kościele w Raczkach zapłakały rozpaczliwie w marcu, gdy przedwiośnie pachniało już spod śnieżnej powłoki stwardniałej od kaprysów pogody. Biły jak oszalałe przez godzinę lub dwie.

− Ani to niedziela, ani święto żadne.

− O cóż chodzi z tymi dzwonami?

− Nawet jeśli pogrzeb, to przecież nie tak długo. Na ślub też za długo.

− Co się stało?

− Młody Wysocki powiesił się na wieży kościelnej. Kobiety gadają, że z miłości. Pewnie rzuciła go jaka perfumowana paryżanka albo blada Angielka.

Pola usłyszała, co ludzie mówili. Pobiegła przez całą wieś do domu rodziców. Schowała się w drewutni. Ukryła twarz w dłoniach, siedząc na „bajkowej belce”, i płakała bez głosu i bez łez. Nikt nie mógł wiedzieć o nieskończonej rozpaczy Apolonii Sztulmowskiej po śmierci tego jedynego, którego kochała i na którego wciąż czekała. Czekała, by porwał ją z Żubrynka i zabrał do Neapolu, gdzie rosła słodka winna latorośl, albo do Prowansji, gdzie, jak czytała, wszystko wokół pachniało lawendą i marsylskim mydłem. Tam mogłaby być szczęśliwa. Tam mogłoby być szczęśliwe dziecko, które miało się niedługo urodzić.

Rozdział 8

Jaś

Żubrynek na Podlasiu, rok 1930

Mały, śliczny, różowy Jaś przyszedł na świat latem roku 1930 w domu rodziców Poli. Nad ranem, po całej dobie bólu i strachu, ujrzał pierwszy w swym życiu promień słońca. Miał kształtną główkę i oczka jak paciorki, które otwarł szeroko natychmiast, gdy Pola przytuliła go do piersi. Chciała go schować przed wzrokiem męża. Bała się, że Józef zrobi mu krzywdę, patrząc na syna, mówiąc do niego, przebywając blisko.

Gdy tylko Pola dźwignęła się z łóżka na drugi dzień po porodzie, owinęła dziecko pieluszką i z wielkim trudem, przygarbiona, z bolesnym uciskiem w brzuchu, poszła drogą do kościoła w Raczkach. Szła i płakała. Nie myślała, co robi. Ratowała dziecko, jakby groziła mu śmierć.

− A to co ma znaczyć? − Pleban zmarszczył czoło, gdy bosa i skulona Pola weszła do parafialnej kancelarii.

− Ochrzcić trzeba boże dziecko, dobrodzieju. Ja dość wycierpiałam. Jemu Pan Bóg lepsze życie przyszykuje. Trzeba mu tylko sakramentu świętego.

Zamilkła i spuściła wzrok na synka. Spał w jej ramionach. Zupełnie spokojny. Ksiądz wstał i przez chwilę chodził po kancelarii w zadumie.

− Tak bez rodziny? Bez chrzestnych? Jakże to?

− Jakby dziecko miało umrzeć, to nie oglądałby się dobrodziej na rodzinę i chrzestnych, tylko drzwi do nieba dla niego uchylił − cicho mówiła Pola, a łzy spływały jej po policzkach i kapały na główkę synka.

Spomiędzy chmur zaświeciło słońce. Wsunęło się wąską smugą przez okno kancelarii.

Ksiądz w osłupieniu patrzył na Polę stojącą w smudze światła z dzieciątkiem w ramionach, ochrzczonym już przez pierwszy promień słońca, pierwsze boskie spojrzenie, pierwszą łzę kochającej matki. Poczuł ucisk w gardle i przypływ gwałtownego wzruszenia. Odwrócił się i mocno wciągnął powietrze w płuca, by dać wilgotnym oczom przeschnąć. Poprowadził ją do kościoła. On stukał obcasami po kamiennej posadzce. Ona głucho dudniła bosymi piętami.

W pustych murach barokowego kościoła, przy akompaniamencie echa odbijającego się od ciężkich kolumn, chłodnych ścian i milczących uparcie kamiennych rzeźb świętych, ksiądz ochrzcił chłopczyka. Bez chrzestnych, rodziny, organisty czy ministrantów. Pola dała chłopcu imię po dziadku, który jakiś czas temu zniknął bez śladu. Jan. Na drugie chciała dać Bronisław, ale poniechała tego pomysłu. To mogłoby wzbudzić podejrzenia, odsłonić zasypany trop. Ledwie stała, obolała jeszcze po porodzie i bosa, na zimnej kamiennej posadzce kościoła.

− Jan Sztulmowski? − spytał ksiądz pochylony nad księgą parafialną chwilę potem.

− Jan Putra – odrzekła Pola, dumnie podnosząc głowę.

− Jan Putra – powtórzył pleban, jakby nie usłyszał nic nadzwyczajnego, i zapisał w rubryce księgi pięknym kaligraficznym pismem z ozdobnymi zawijasem przy literze J. Westchnął ciężko.

− Matka: Apolonia Sztulmowska. Tylko matka.

Ksiądz nie zadawał pytań. Rozumiał wszystko. Zanotował jedynie, że tak pilny chrzest był konieczny ze względu na stan zdrowia dziecka. Tak w razie kontroli biskupa, by się kiedyś nie tłumaczyć.

Przeżegnał się, gdy wyszła.

W letni poranek, gdy wszystko wokół kwitło i śpiewało, Pola wróciła po połogu do męża. Mieszkali w domu jego dziadków. Drewnianym, solidnym, z kamienną stajnią. Opodal krzyżówki, przy której stała kamienna kapliczka z figurą Matki Boskiej.

Zawsze ktoś przynosił tam świeże kwiaty. Matka Boska z dzieciątkiem na rękach patrzyła na Polę ze zrozumieniem. Dziewczyna uklękła i spojrzała Marii w oczy. Były gipsowe i krzywo pomalowane, ale Pola zobaczyła w nich miłość i cierpienie, jakie potrafi przynieść macierzyństwo. Józef szedł obok, ale niezbyt blisko. Milczał i tylko zerkał na dziecko śpiące spokojnie w ramionach Poli.

W domu czekała na nich całkiem już sklerotyczna i strasznie złośliwa babka Józefa. Mimo wieku jej ciało wciąż było pełne wigoru, umysł zaś zanurzał się powoli w czarnej mazi rozmytych wspomnień, nazbieranych przez całe życie lęków i wyhodowanych pieczołowicie złych duchów.

Czekała też na nich drewniana kołyska. Pola spojrzała na nią zdziwiona.

− To ty zrobiłeś? − spytała męża.

− Ja – mruknął ponuro jak zawsze i zupełnie bez entuzjazmu.

Odłożyła śpiącego Jasia i zaczęła się krzątać po domu. Pozmywała górę brudnych naczyń, zamiotła niesprzątaną od kilku dni podłogę. Gdy zabierała się do obierania ziemniaków, zerknęła w stronę kołyski. Zatrzymała się nagle i zastygła, gotowa do obrony niemowlęcia. Józef pochylał się nad kołyską i uśmiechał do dziecka. Jeszcze nigdy go takiego nie widziała. Poczuła mrowienie w trzewiach i falę gorąca na twarzy. Polubi dziecko? A może rzuci się na nie jak wilk?

Ta chwila trwała bardzo krótko. Józef, gdy tylko zauważył spojrzenie Poli, wyprostował się, spoważniał i pospiesznie wyszedł z domu. Długo rąbał drewno koło drewutni. Z pasją uderzał siekierą w kawałki drewna i roztrzaskiwał je na drobne szczapki. Pola patrzyła na niego przez okno. Był obcym człowiekiem. Nic o nim nie wiedziała. Wcale go nie znała. A przed nimi szerokim traktem słało się całe wspólne życie. Pan Bóg jeden raczy wiedzieć jak długie.

Od tego dnia Pola zaczęła obserwować męża. Podsuwała mu małego i udawała, że coś pilnie pierze lub gotuje. Zawsze w pobliżu, w bezpiecznej odległości. Józef Sztulmowski, gbur i ponurak, zbliżał się wówczas do kołyski i cicho coś szeptał. Chłopiec patrzył na niego z zaciekawieniem. Raz Pola odważyła się podejść w takiej chwili do męża i nachyliła się wraz z nim nad kołyską.

To był ten dzień. Józef po raz pierwszy dotknął Poli. Objął ją ramieniem. Zrobił to nieco koślawo i nieporadnie. Zmieszało go to i szybko cofnął ramię, ale jednak był to pierwszy czuły gest w stosunku do żony poślubionej wiele miesięcy wcześniej.

− Dam mu swoje nazwisko − oświadczył nazajutrz Józef niezwykle uroczyście. − Trzeba iść do kościoła i poprosić o chrzest. Będzie z niego Jan Sztulmowski jak się patrzy − dodał i można powiedzieć prawie z pewnością, że się uśmiechnął.

Pod Polą ugięły się nogi. Złapała się stołu i tylko dlatego nie upadła. Nie wiedziała, co powiedzieć. Odwlec tę chwilę. Powstrzymać go. Może coś wymyśli, by Józef nie dowiedział się, że ochrzciła już dziecko i nadała mu inne nazwisko. Czy to da się jeszcze zmienić? Czy da się to zachować w tajemnicy?

Już zaczęła w niej kiełkować nadzieja, że jakoś to naprawi, że wybłaga u księdza, by nie zdradził jej tajemnicy, gdy Józef jak przed niedzielną sumą wyjął misę i zaczął się myć, a zaraz potem golić. Wybierał się do kościoła. W świeżej koszuli i wyczyszczonych butach ruszył w drogę, a Pola stała w oknie, z rozpaczą patrząc na znikającą postać męża.

Wrócił po kilku godzinach. Był już wieczór. Wszedł do domu, zamknął za sobą drzwi, zdjął kapelusz i podszedł do Poli. Uderzył ją w twarz tak mocno, że natychmiast padła ogłuszona. Nie wiedziała, co działo się z nią później.

Gdy się ocknęła, leżała na podłodze prawie pod stołem. Krwawiła jej warga i łuk brwiowy. Brzuch bolał, płuca nie mogły wypełnić się powietrzem. Miała połamane żebra. Dziecko płakało w kołysce. Józefa nie było w domu. Spojrzała w lusterko, które matka dała jej w prezencie ślubnym. Jej policzki, usta, nos były opuchnięte, a oczy podpływały wielkimi sińcami, które w ciągu kilku godzin miały pokryć prawie całą jej twarz. Kropla krwi z nosa spadła na lusterko. Pola rozmazała ją palcem. Lepiej nie patrzeć. Z ogromnym bólem w płucach wyjęła dziecko z kołyski. Było głodne i zanosiło się od płaczu.

− Nikt mnie nigdy nie bił, Józefie − powiedziała Pola stanowczo, gdy pijany Józef wtoczył się o północy do domu. − I bił nie będzie. Jeśli jeszcze raz to zrobisz, zabiję cię, a jak nie uda mi się zabić ciebie, to zabiję siebie.

Józef pchnął ją w bok, by zeszła mu z drogi, i bez słowa legł na łóżku, nie zdjąwszy butów.

Pola nie dotrzymała obietnicy, mimo że głęboko wierzyła, że tak właśnie zrobi. Józef od dnia, gdy dowiedział się o potajemnym chrzcie i nadaniu dziecku panieńskiego nazwiska Poli, bił ją często, a dziecka albo nie zauważał, albo mówił o nim: „bękart” lub „znajda”. Do niego nie mówił już wcale.

− Kto to był? − zapytał pewnego dnia.

Milczała.

− Kto?! − wrzasnął Józef; drobinki śliny prysnęły Poli w twarz.

Otarła policzki rękawem i milczała. Podniosła głowę, dumnie oczekując na cios.

− Znajdę to ścierwo! − syknął Józef i wyszedł z domu.

Jan Putra mimo szykan, bicia i pogardliwych wyzwisk ze strony ojczyma rósł szybko i zdrowo. Był pięknym dzieckiem i gdyby komukolwiek przyszło do głowy, że może być synem Bronka Wysockiego, natychmiast zauważyłby uderzające podobieństwo.

Nikt jednak o tym nie pomyślał, aż do dnia gdy Pola na targu w Raczkach spotkała rodziców Bronka Wysockiego. Ukłoniła się uprzejmie, a oni spojrzeli na pięcioletniego wówczas Janka i zamarli wstrząśnięci. Pola odeszła, a państwo Wysoccy wciąż patrzyli na nią i na chłopca, gdy znikali im z oczu w tłumie kupujących i sprzedających, między straganem z warzywami a tym z wiklinowymi koszami.

Żadne z nich nie wypowiedziało ani jednego słowa. Sprawiłoby im to zbyt wiele bólu. Milczenie dawało ułudę, że każdemu z nich osobno coś się zdawało. Pozwalało nie stwierdzić jednoznacznie, jakiego dokonali odkrycia – kim był ten chłopiec, który właśnie zniknął w tłumie.

Dni Poli upływały monotonnie i w samotności. Ponieważ Józef nie szczędził jej już obowiązków małżeńskich, noce były jeszcze gorsze. Mąż nie robił jej wprawdzie krzywdy, ale jak w każdej innej dziedzinie życia, w sypialni też brakowało mu finezji. Kochał się z nią szybko, niedbale, nie patrząc w oczy i nie okazując czułości. Potem natychmiast zasypiał kamiennym snem, a ona spoglądała długo na powałę.

− Mnie ojciec prał, aż skóra pękała na zadku, i wyrosłem na ludzi – mawiał, gdy Pola zasłaniała sobą dziecko, by uchronić je od razów.

Józef ciężko pracował, ale do jeszcze cięższej pracy zmuszał parobków i Polę. Wymagał absolutnego posłuszeństwa i bił. Kogo tylko się dało. Nad kim tylko miał władzę i przewagę.

Jasia zbił po raz pierwszy, gdy ten, mając cztery lata, stłukł szybę w oknie, rzucając w nie gruszką. Zrobił to pasem, ale chłopiec zacisnął zęby i oczy i nie wydał ani jednego dźwięku. Nie zakrzyczał, nie zapłakał. Tak miało już zostać. Nigdy nie dał ojczymowi satysfakcji w postaci lamentów i łez. Dumnie podnosił głowę i mówił „dziękuję”, jakby ojczym robił mu grzeczność swą brutalnością.

− Dziękuję – powiedział Jaś, gdy miał cztery lata i dostał pierwsze lanie.

Józef osłupiał i nie tknął go po tym przez dłuższy czas. Potem przyzwyczaił się do tej bezczelności tak bardzo, że jego własne dzieci, które z czasem przyszły na świat, również musiały dziękować za baty, a niekiedy nawet z wdzięczności całować ojca w rękę.

Apolonia patrzyła na syna z podziwem. Miał w sobie godność królewicza. Sama nie myślała już o śmierci. Zaczynała rodzić się nowa Pola − Pola matka, Pola potrzebna i na swój sposób pogodzona z losem.

Szczęścia już się nie spodziewała, od kiedy opuszczona przez Bronka utknęła pod dachem tego ponuraka i brutala, z którym musiała spędzić resztę życia. Innego sensu w codziennej harówce od świtu do późnej nocy zobaczyć nie umiała. Tylko chwile spędzone z dzieckiem rozjaśniały horyzonty, goiły rany na ciele i duszy.

Chłopiec biegał za nią po gospodarstwie, wciąż mówił i zadawał setki pytań, na które nie znała odpowiedzi. Bawił do łez i wzruszał. Był nadzieją i celem. Przynosił ranne ptaki, by je leczyć w stodole. Śpiewał słowiczym głosikiem pieśni usłyszane w kościele, ale dodawał nowe słowa, zmieniał znaczenie i melodię. Gładził cielną krowę po brzuchu, żeby cielątko nie płakało i miało dobre sny.

Mimo to wciąż dręczyły go koszmary. Chociaż tak dzielny przy ojczymie i jego rzemieniu, w nocy zrywał się zapłakany i wołał matkę, by jej znów powiedzieć, że śniło mu się, jak wpada do czarnej wody. Łóżko niezmiennie znajdowała zmoczone i zmieniała posłanie w tajemnicy przed mężem, by nie ukarał syna za sikanie w pościel.

− To tylko zły sen. Zaśpiewamy piosenkę o Jasiu i przegonimy złe sny.

I śpiewali razem cichutko. Prawie szeptem, a nocny koncert żab na łąkach wtórował im drugim głosem.

Anim ja siała, ani orała,
sama mi rutka wschodzi.
Nim namawiała,
nim czarowała
sam Jasio do mnie chodził.

Rozdział 9

Felicita

Gąski w Prusach Wschodnich, rok 1929

Felicję Grzędę znali wszyscy: Polacy, Niemcy, a także Mazurzy. Jedni ją lubili i zapraszali, by opowiadała ciekawe historie, inni starali się jej nie narazić, gdyż chodziły pogłoski, że jak Felicja krzywo na kogoś popatrzy, to sypią się takiemu na głowę nieszczęścia jak ulęgałki w sierpniu.

Mieszkała w najmniejszej chacie, jaką wybudowano w całych Prusach Wschodnich. Jej strzecha przechyliła się pod ciężarem lat i zwisała prawie do samej ziemi. Okienka chałupki były małe jak w domku krasnoludków. Izba ciasna i ciemna, a sufit osmolony od dymu z pieca. Posłanie na zapiecku, do tego stół i zydel z otworem w kształcie kogutka wyciętym w oparciu.

Chata pasowała do Felicji, też malutkiej i pochylonej. Już za młodu była niska i drobna, choć pewnie nikt nawet nie próbował sobie wyobrażać czegoś tak dziwacznego jak młoda Felicja Grzęda. Dla wszystkich okolicznych mieszkańców Felicja była od zawsze stara. Nikt z żywych nie pamiętał jej młodej. Starość, jak to starość, zgarbiła jej plecy, wygięła w pałąki nogi i wydłużyła haczykowaty nos, tak że zwisał tuż nad zapadniętymi ustami.

Mieszkała w Gąskach od dawna, ale nie od zawsze. Jej historia ginęła gdzieś w mrokach przeszłego stulecia.

Podobno przybyła do Gąsek z grupą uciekinierów z Królestwa Polskiego.

Był w tej grupce przystojny student, ciężko chory na suchoty, jego śliczna narzeczona, drobniutka jak porcelanowa laleczka, szlachcianka z mleczną cerą, szmaragdowymi oczami i ciemnym warkoczem, oraz kilku młodych działaczy organizacji patriotycznych ściganych przez carskie władze.

Przystojny młodzian mówił do narzeczonej Felicita i uśmiechał się słabo, gdy wilgotną ściereczką ocierała pot z jego czoła i opowiadała ciekawe historyjki, by nie myślał o chorobie. Wkrótce biedak zmarł, młodzieńcy uciekli do Francji, a porcelanowa narzeczona, zagubiona i zupełnie sama, została w Gąskach pochylona nad mogiłą ukochanego. Długo snuła się po lasach, płacząc po śmierci przystojnego studenta. Nie rozmawiała z nikim, nie miała co jeść ani gdzie mieszkać. Jej porcelanowa cera pociemniała na słońcu i wietrze. Wzrok uciekał gdzieś w przestrzeń. Ludzie litowali się i dawali jej czasem kubek mleka lub pajdę chleba. Przyjmowała podarunki niechętnie, jakby zdziwiona, że takie rzeczy się je.

− Pewnie jakaś panna szlachcianka. Przyzwyczajona do rodzynek i młodej cielęcinki − mówili mieszkańcy Gąsek.

Już mieli uznać ją za obłąkaną i straconą dla świata, gdy niespodziewanie wdowiec Willy Grzęda, biedny jak mysz kościelna Mazur, dwukrotnie starszy od porcelanowej dziewczyny, jakimś cudem zawiódł ją do ołtarza. Kochał Felicitę jak szalony jeszcze przez całe pół roku. Tyle biedak pożył po ślubie. Zmarł szczęśliwy, patrząc w zielone oczy pięknej żony.

Zostawił jej malusieńką chatkę i kawałek ziemi. Ludzie we wsi mówili, że wiedział, że niedługo umrze. Nie miał rodziny ani krewnych. Chciał ślicznej nieznajomej dać wszystko, co miał, choć było tego niewiele.

Minęło wiele lat i porcelanową laleczkę pokryły zmarszczki, straciła zęby, a smukłe nogi stały się chude i krzywe. Ze ślicznej Felicity zmieniła się w Felicję Grzędę, która właśnie przybyła do sąsiadów po prośbie.

− Dajcie no, frau Stuhlmacher, ze cztery jajka biednej sąsiadce – zaskrzeczała stara kobieta, opierając się o płot, zza którego było widać tylko jej głowę, choć płot nie był zbyt wysoki.

− Ach, strasznie się Felicja ostatnio dużo tych jaj domaga! − odparła frau Berta, prostując plecy z wysiłkiem. Otarła rękawem pot z czoła i odłożyła motykę. Była w ciąży, i to mocno zaawansowanej.

Grządka z marchwią już prawie cała wypielona cieszyła jej oko. Za marchwiami zaczynały się głowy kapusty. Rosły w rzędach aż po brzozowy zagajnik. Wielkie, czekające na ścięcie. Beczki też były gotowe. Za tydzień kiszenie. „Będzie robota” – pomyślała Berta, kiwając głową i z uśmiechem podziwiając grządki z kapustą, równe jak wojskowa kolumna gotowa do wymarszu. Jedna głowa za drugą. Jedna za drugą. Oj, udała się kapusta w tym roku.

− Przecież Felicja ma kury! Jak są kury, to jaja też powinny być. Felicji się nie chce zbierać, i tyle!

− Ja, frau Stuhlmacher, to do roboty nie zostałam przez Pana Boga stworzona. – Felicja pokiwała głową w filozoficznym zamyśleniu. – Takie bardziej uduchowione usposobienie i umysłowe zdolności dostałam przy rozdzielaniu bożych darów.

Była pomarszczona jak śliwka po wędzeniu. Czarna chustka zawiązana z tyłu głowy wyostrzała jeszcze kanciasty kształt jej nosa i sterczące kości policzkowe. W zapadniętych ustach nie zachował się ani jeden ząb.

− Wszyscy zostaliśmy stworzeni do roboty – odparła podniosłym tonem Berta, prostując się dumnie, a jej zaróżowiona od wysiłku twarz była w tej chwili tak natchniona, jakby planowała zaraz odśpiewać niemiecki hymn narodowy – czy się to Felicji podoba, czy nie – dodała donośnym głosem. Wydawało się, że urosła jeszcze od tych słów i teraz patrzyła na Felicję z góry.

− Tak, tak. − Starowina machnęła ręką i poszła dalej, choć nie doczekała się na jajka.

− A jaja?! − zawołała za nią frau Stuhlmacher, rozmasowując obolały krzyż. Wolała dać jędzy jajka, niż martwić się o rzucanie uroków i inne głupoty.

− Do czarta z jajami! − odparła pod nosem Felicja zła na Niemkę za patetyczne dyrdymały o pracy. Głośno jednak tego nie powiedziała. Wiadomo to, kiedy będą potrzebne jaja od Stuhlmacherów? Lepiej z nimi nie zadzierać. − Potem, potem! − zawołała już z daleka do Berty.

Felicja wciąż coś przeżuwała swoimi bezzębnymi dziąsłami. Jakby nieustannie jadła. Mlaskała, oblizywała usta i znów żuła coś niewidzialnego.

− Nie, to nie – powiedziała cicho Berta Stuhlmacher i pochyliła się nad marchewkami. Co chwila jednak spoglądała z satysfakcją na imponujące kapuściane głowy.

Felicja, mamrocząc po cichu coś o słynnej niemieckiej hojności i legendarnej gościnności, poszła do domu fraulein Blinsky, starej panny, która mieszkała w dużym gospodarstwie sąsiadującym z łąkami Stuhlmacherów. Była samotna, nie licząc służby i zatrudnionych parobków. Fraulein Blinsky dała Felicji cały koszyk z jajami, spory kawałek twarogu i trochę świeżych warzyw prosto z ziemi.

− Bóg zapłać, dobra pani – podziękowała Felicja i uśmiechnęła się tak paskudnie, jak to tylko ona potrafiła. − Żadnego gderania – podsumowała cicho, zadowolona z darów, idąc drogą wzdłuż lasu i oglądając zawartość koszyka. − Jak nie Niemka – mówiła. – A bo też z tej Blinsky to taka Niemka, jak ze mnie perska królowa. Stary Byliński w grobie się przewraca od tej niemieckości, świeć Panie nad jego polską duszą.

Od fraulein Blinsky Felicja poszła do Konopków. Ci to dopiero mieli królestwo! Daleko od sąsiadów, prawie w lesie. Stado krów wielkie, że zliczyć trudno, ale Felicja liczyć umiała i oszacowała na, ni mniej, ni więcej, tylko pięćdziesiąt sztuk! Największe stado w okolicy! No i do tego Polacy. Mówili pięknie po polsku, bez żadnego mazurzenia.

Konopkowie lubili Felicję. Nie ze strachu ani z przesądów. Po prostu lubili. Mieli gromadę dzieci i sami chętnie słuchali ciekawych gawęd opowiadanych po polsku. Gdy Felicja Grzęda zawitała do ich gospodarstwa, musiała za koszyczek z darami opowiedzieć przynajmniej trzy straszne historie dorosłym i trzy bajki dla dzieci. Konopkowie nigdy nie nazywali tego pracą, ale prawda była oczywista. Bez opowiadania nie było koszyczka. Od nich Felicja wychodziła z pętkiem kiełbasy lub kawałkiem wędzonki, ćwiartką bochna chleba chrupiącego z zewnątrz i miękkiego w środku, czasem plackiem ze śliwkami, a zdarzała się nawet butelka wina. Jeśli historia była wyjątkowo udana, to i flaszeczka bimbru się przytrafiała. Oj, Felicja lubiła bimber od Konopków. Był czyściutki jak poranna rosa!

− Pochwalony! − wołała Felicja starczo drżącym głosem, gdy wchodziła na podwórze Konopków, odganiając gęsi i kaczki. – Co za namolne ptaszydło! – Walnęła kijem gąsiora, który próbował ją uszczypnąć w tyłek.

− Na wieki wieków! − odpowiadała pani Konopkowa w wielkich kaloszach na nogach. – Co Felicję do nas sprowadza? – zapytała, śmiejąc się, oparta o stylisko grabi.

− A jakby tak gospodyni miała ochotę uciąć łeb temu gąsiorowi, to ja bym chętnie na wątróbkę się pisała – odparła Felicja, przeganiając ptaka na cztery wiatry. Uciekł dość szybko, gdy rozmowa zeszła na temat jego wątroby. − Z cebulką. Uwielbiam taką.

Wiadomo. Felicja ruszyła na sprawunki po okolicy. Jak zawsze robiła obchód większych i bogatszych gospodarstw. Dorosłym słuchaczom snuła straszne historie o duchach zhańbionych dziewic, nieszczęśliwie zakochanych wilkołakach, krwiożerczych strzygach i okropnych dziwożonach. Dzieciom opowiadała prawie tak samo straszne bajki. Wszyscy lubili jej słuchać przy drżącym ze strachu kaganku lampy naftowej. W migotliwych cieniach na ścianach można było wówczas zobaczyć ducha własnego pradziadka albo poświatę białej sukni zamordowanej kochanki francuskiego księcia lub nieszczęśliwej żony nikczemnego niemieckiego grafa, która utopiła się w jeziorze.

U Konopków zawsze siedziała najdłużej. Najczęściej już nie wracała do domu po wieczornych bajaniach. Za daleko od wsi. Dawno zjadłyby ją wilki, gdyby sama po ciemku włóczyła się po polach i zagajnikach. Zwłaszcza zimą, gdy były bardzo głodne, podchodziły blisko domów i czekały na okazję: jakąś kozę, zabłąkaną gęś, kurę albo chudą i żylastą staruszkę, ale to tylko od biedy, gdy nie trafiło się nic smaczniejszego.

Konopkowie pozwalali Felicji nocować w pomieszczeniach dla parobków koło stajni. Dostawała trochę siana i spała do późnego ranka, gdy chłopacy już dawno pracowali. Przeciągała się zadowolona, nalewała sobie prosto z wiadra kubek ciepłego jeszcze mleka z grubym kożuszkiem, po czym wycierała białe wąsy ze śmietanki, brała kosz z hojnymi darami i w wesołym nastroju kuśtykała do domu. Po drodze z triumfalną miną mijała frau Bertę, pędzącą do stajni z dwoma wiadrami pełnymi żarcia dla świń.

− Felicja po jaja?! − wołała Berta.

− Eee tam. − Staruszka wydymała bezzębne usta. – Jaja to ja już mam, droga Berto, i to ile. Ale placek serowy jaki, albo wiśniowy…

− Nie mam placka! Niech Felicja przyjdzie później – odpowiadała frau Stuhlmacher nieco urażona, że starowinka została hojniej obdarowana przez tę starą zrzędę Blinsky i przez Polaków, Konopków.

− Tak, tak – mruczała Felicja – zawsze wszystko na później. A jakby tak człowiek z głodu miał umrzeć, to placek też byłby później?

Eryk Stuhlmacher urodził się w Gąskach roku Pańskiego 1892. Jego rodzice, Liza i Wilhelm, wraz z kilkorgiem młodszych dzieci wyjechali do Bochum w Zagłębiu Ruhry, gdy na początku Wielkiej Wojny w sierpniu 1914 roku wojska rosyjskie zajęły Prusy Wschodnie. Jeszcze w tym samym miesiącu dwie rosyjskie armie zostały przegonione z Prus przez wojska niemieckie, tracąc przy tym dwieście tysięcy żołnierzy, ale Wilhelm Stuhlmacher nie chciał czekać, co będzie dalej. Dla Rosjan dwieście tysięcy w jedną czy drugą to nie różnica. Nigdy się nie przejmowali takimi stratami. Wiedział już, że w tej zawierusze nikt, nawet sam cesarz, nie może mu zagwarantować, że Rosjanie znowu nie wkroczą na jego podwórko i znów nie wybiją połowy stada gęsi lub że jeszcze coś gorszego nie przyjdzie im do głowy.

Spakował więc, co mógł, sprzedał krowy, pozamykał kufry i skrzynie, posadził żonę i dzieci na wozie i ruszył w długą drogę do Bochum. Na tę podróż miał ochotę już od lat. Wielu jego znajomych i sąsiadów wyjechało znacznie wcześniej. Bieda w Prusach Wschodnich doskwierała niejednemu. A tam, w macierzy, przemysł, kopalnie, robota aż furczy. Opowieści o tym, jak wspaniale żyje się w Bochum czy Dortmundzie, krążyły po okolicy. Wilhelmowi trudno było jednak rozstać się z ziemią, nowym, pięknym murowanym domem, który wybudował na miejscu starej drewnianej chałupy, i z gołębnikiem.

A gołębnik był imponujący. Nikt w okolicy takiego nie miał. Najczęściej gołębiarze stawiali drewniane budki na wysokich słupach. Wilhelm postawił dla swoich gołębi prawdziwy pałac. Murowany, piętrowy, w kształcie czworobocznej baszty. Dolna część była kamienna i przestronna, okna spore, a klatki dla ptaków suche i wygodne. Tam trzymał osobno młode samce i samice, zanim je dobierał w pary lub sprzedawał. Po drewnianych schodkach wchodziło się na piętro zbudowane misternie z czerwonej cegły, gdzie znajdowały się dziesiątki małych okienek i miejsca lęgowe dla sparowanych już gołębi.

Hodował gołębie pocztowe rasy niemieckiej. Piękne, duże i mądre. Białą odmianę. Instynkt kazał im pokonywać każdą przeszkodę i niebezpieczeństwo, by jak najprędzej wrócić do rodzinnego gniazda. Nie wracały jedynie te, które ginęły. Trafiały z powrotem do gołębnika nawet z odległości kilkuset kilometrów, ale Wilhelm trenował je wyłącznie na krótszych dystansach. Nie miał możliwości odbywania dalekich podróży, by wypróbować, czy gołębie wrócą z bardzo daleka. Kochał je ponad wszystko. Spędzał przy nich każdą wolną chwilę.

Eryk, jego syn, uważał gołębie za swoich braci. Dzielił z nimi wszystko: gałęzie na pobliskich drzewach, wzruszające chwile, gdy wykluwały się młode, i miłość własnego ojca.

Na początku Wielkiej Wojny Eryk miał już dwadzieścia dwa lata i chodził w konkury do Berty – dziewczyny z sąsiedztwa, z mleczną cerą, szerokimi biodrami i jasnym warkoczem. Chciał się żenić, ale nie zdążył. Był zdrowy, silny. Tuż przed rosyjską inwazją został powołany do armii.

Kazali mu się stawić w twierdzy Boyen w Loetzen. Spędził rok w okopach, próbując robić to, co wszyscy wokół, tylko lepiej, czyli zabić jak najwięcej żołnierzy rosyjskich i nie dać sobie odstrzelić głowy. Najbardziej zależało mu na tym drugim. Strzelanie do rosyjskich żołnierzy nie sprawiało mu żadnej przyjemności. Z rzadka miał zresztą do tego okazję.

W armii zajmował się gołębiami pocztowymi. Z marszu został przydzielony do opieki nad wielkim gołębnikiem, gdzie selekcjonował najlepsze osobniki do łączności wojsk na froncie ze sztabem w twierdzy. Idąc na front, niósł na plecach drewnianą skrzynkę z czterema klatkami. W każdej klatce były cztery gołębie. Dbał o nie, karmił je i głaskał. Potem wypuszczał, by przenosiły informacje. W sierpniu następnego roku, gdy wraz z triumfującą armią niemiecką zdobywał Warszawę, został ranny w nogę. Zresztą w głupi sposób, bo zranił go przez przypadek najlepszy druh, popisując się przed kolegami swoim, pożal się Boże, kunsztem wojennym. Wdało się zakażenie. A w okopach wiadomo: błoto, kurz, końskie odchody. Pewnie wystarczyłoby trochę jodyny albo rosyjskiej wódki do polania rany, jednak szpitale polowe miały tylko jeden sposób na rany kończyn: amputacje. Już przymierzano się do ucięcia mu nogi (nad kolanem, na wszelki wypadek), gdy szpital stanął w ogniu. Personel porzucił piły i noże i zwiewał, aż się kurzyło. Eryk podniósł się z łóżka operacyjnego, złapał kule i wyszedł ze szpitala. Od tego dnia szpitali i lekarzy obawiał się o wiele bardziej niż rosyjskiej armii.

Wycofany na tyły armii, trafił do szpitala do Królewca, gdzie już nikt nie próbował mu niczego ucinać. Noga się wygoiła, choć paskudna blizna nigdy nie przestała boleć. Eryk lekko kulał do końca życia.

Do domu wrócił pod koniec lata 1915 roku. Gdzieś daleko wciąż trwała najstraszniejsza wojna, jaką dotąd zgotowała sobie ludzkość. Dwunasta armia niemiecka pod dowództwem generała Maxa von Gallwitza właśnie zdobywała Kurlandię. Już bez Eryka.

W Gąskach po cichu spadały pierwsze liście z drzew. Jeziora zmieniły już kolor na granatowy. Gnojówka wywieziona na pola rozsiewała po okolicy słodkawy smród. Łopiany w rowach pochyliły wielkie kapelusze ku ziemi. Wilgi i słowiki już zbierały się do dalekich podróży. A bociany, które jeszcze w sierpniu gromadziły się na łąkach na pożegnalne pogawędki, teraz były już daleko. Tylko gawrony kroczyły dostojnie po zaoranych bruzdach ziemi. One nie bały się nadchodzącej zimy.

− Kilka par ma jeszcze młode. Trzeba zabezpieczyć gołębnik przed jesienią − powiedziała Berta zaraz po powitaniu narzeczonego wracającego z wojny.

− Zabezpieczyć gołębnik… − wyszeptał wzruszony.

Przez całą wojenną przygodę martwił się tylko o nie. O gołębie. Jak poradzą sobie bez jego opieki? Jak przeżyją zimę? Co z młodymi? Ale nie musiały radzić sobie same. Nie było dnia, by Berta do nich nie przyszła. Sprzątała gołębnik, karmiła ptaki. Udało jej się nawet połączyć w pary kilka gołębi. Doczekała się młodych. Nie była wprawnym hodowcą, lecz poradziła sobie znakomicie.

− Patrz – powiedziała, podając mu bielutką samiczkę o czerwono-pomarańczowych tęczówkach.

− To Lily?

Lily, śliczna samiczka, którą ojciec zabrał ze sobą do Bochum. Miał ją wypuścić, gdy szczęśliwie dojadą na miejsce.

− Wróciła prawie rok temu w październiku – wyjaśniła Berta, tuląc gołębicę do policzka. – To jest list, który miała przy sobie.

− A więc dojechali – odezwał się Eryk po chwili, gdy przeczytał wiadomość. − Są w Bochum. Nie mają gołębnika. Ojciec myśli o osiedleniu się na wsi. Nie stać go jednak na kupienie ziemi. Chciałby, żebym sprzedał gospodarstwo w Gąskach i przyjechał. Oczywiście z pieniędzmi.

Eryk nie sprzedał gospodarstwa i nie pojechał szukać rodziny. Został w Gąskach. Nie wyobrażał sobie życia bez gołębi. Gdzie tam, w Zagłębiu Ruhry, można hodować gołębie? Próbował sobie wyobrazić to miejsce: wielkie miasta, duszące dymy, czerwone cegły fabrycznych kominów i czarny pył węglowy. Berta też nie chciała wyjeżdżać.

− A jak tam nie ma takich Gąsek? Gdybym miała gdzieś jechać, to tylko do takiego miejsca. No a skoro już jesteśmy w Gąskach, to po co jechać? Wszystko, co najlepsze, jest tu.

Nie tylko gołębnik wymagał remontu. Dom, który − jak głosił napis na belce nad drzwiami: „Stuhlmacher 1889” − został wybudowany już ponad ćwierć wieku temu, też nie wyglądał najlepiej. Dach w marnym stanie. Kilka okien popękanych. Zbutwiała podłoga… Przecież nikt nie palił w piecu przez cały rok.

Eryk naprawił dach, wymienił deski w podłodze i oszklił okna. Oczyścił zamuloną studnię. Poprzycinał drzewa owocowe w sadzie i kupił kilka kur oraz krowę. Na konia już nie starczyło mu pieniędzy. Dobry koń kosztuje. Jedynie dzięki pomocy sąsiadów Eryk zaorał część pól przed zimą i wysiał oziminę. Nic więcej nie dało się zrobić. Na koniec sprawił sobie wspaniałą pierzynę.

Po kilku dniach w piecu zahuczał ogień. Chłodne mury znów zmieniły się w ciepły rodzinny dom. Erykowi wydawało się, że przygotował się jako tako do zimy, ale oczywiście wiedział, jakie trudy go czekają. Spiżarnia pusta, ziemianka pusta, stodoła pusta. Nowa krowa dostała w wianie trochę siana od byłych właścicieli, ale w razie długiej zimy ten zapas nie wystarczy. Berta nazbierała jeszcze mnóstwo grzybów i ususzyła. Przyniosła też parę koszy jagód z lasu i zrobiła dżemy. Z sadu zebrali wspólnie pełne kosze śliwek i jabłek. Nic nie mogło się zmarnować.

Jeszcze trwało przyjazne babie lato. Jeszcze zdarzała się ciepła chwila, gdy słońce wyglądało zza chmur. Ale noce już przynosiły chłód. Za tydzień, za dwa reszta owoców na drzewach zmarznie i zniszczeje. Trzeba było się spieszyć. Eryk się spieszył. Berta spieszyła się wraz z nim.

Za ostatnie pieniądze Eryk kupił beczkę kapusty, kilka worków mąki i ziemniaków. Worki ustawił w domu. Nie miał odwagi zostawić ich w spiżarni. Wszędzie było pełno myszy. Oglądał worki codziennie. Ziarno przesypywał, sprawdzał, wąchał, w ciągłym lęku przed pleśnią. Gdy zdawało mu się, że wyczuł wilgoć, rozsypywał pszenicę na podłodze i solidnie dorzucał polan do pieca, by wyschła. To ziarno było jego nadzieją na powrót do życia. Nadzieją na odtworzenie świetności gospodarstwa, które zbudował jego ojciec.

− Znowu? − spytał bez entuzjazmu Eryk, gdy Berta pokazała mu zaokrąglony brzuch.

− Rozwiązanie wiosną − odparła Berta.

− Już wiosną?! Przecież jest zima! − zdumiał się Eryk, gdyż musiało to oznaczać, że Berta była w ciąży od pół roku.

Berta Stuhlmacher nieustannie była w ciąży i regularnie raz do roku rodziła. Porody odbywały się najczęściej w nocy albo nad ranem, gdy mrok jeszcze spowijał Gąski oraz okoliczne pola i lasy. Z całego zastępu niemowląt, które powiła, spora grupka nie dożyła nawet swego pierwszego świtu i zasiliła niebiańskie zastępy cherubinków. Berta twierdziła, że takie duszyczki się nie liczą. Prawdziwa dusza rodzi się, gdy dziecka dotkną promienie słońca.

Pierwszy był Horst − głośny i wesoły. Następny Eryk junior, podobny do ojca jak odbicie w wodzie. Trzeci urodził się Johan − pracowity po matce. Po Johanie zaczęła się czarna seria. Kilkoro dzieci zmarło zaraz po porodzie. Tę złą passę przerwała śliczna Rut z jasnymi loczkami i jej brat bliźniak Christoph. Po nich przyszła na świat najmniejsza Lily, która dostała imię po białej gołębicy. Tej, która przeleciała tysiąc kilometrów i wróciła z Bochum z listem od jej dziadka Wilhelma. Lily, ta skrzydlata, została bohaterką i wydała na świat całe pokolenia znakomitych lotników. Jej wnuki i prawnuki wygrywały konkursy i przysporzyły Erykowi wiele radości i sporo pieniędzy. Pisklęta po Lily były w cenie.

Eryk kiwał głową zamyślony. Siódme dziecko. Mój Boże. Nic nie było widać. Berta bardzo przytyła już po pierwszej ciąży. Piersi miała potężne i wciąż pełne mleka. Karmiła bezustannie. Najczęściej dwoje dzieci. To nieco starsze i to właśnie urodzone. Tym razem karmiła jeszcze jedno z bliźniąt − Rut i małą Lily, a za kilka tygodni miało urodzić się następne. Będzie więc zmuszona odstawić Rut, bo choć mleka było dużo, to nie starczyłoby dla trojga.

Spośród narodzonych i żywych najdziwniejszym dzieckiem Berty i Eryka Stuhlmacherów był urodzony wiosną 1929 roku Friedrich, zwany Fritzem. Jako siódme dziecko nie dostał od Opatrzności i od rodziców żadnych przywilejów. Nie był ani tak wesoły jak Horst, ani tak pracowity jak Johan, ani tak śliczny jak Rut.

Nastała wczesna wiosna. Przednówek. Plamy śniegu w zacienionych miejscach tchnęły jeszcze chłodem, ale poza tymi małymi bastionami zimy panowało już ciepło. Łąki i pola pachniały wilgotną glebą przepełnioną życiem. Takim jeszcze niewidocznym i ledwie kiełkującym, lecz jego potężna moc już wibrowała w powietrzu razem z donośnym ptasim śpiewem. Gołębie też wyraźnie się ożywiły. Latały po okolicy, przysiadały na gałęziach drzew i z zaciekawieniem przyglądały się swoim dzikim krewniakom.

A dzikie ptaki z wielkim zapałem szykowały się do składania jaj. Rudziki śpiewały ile pary w małych ciałkach. Wytyczały w ten sposób swoje terytoria. Skowronki słodko trelowały zawieszone prawie bez ruchu nad łąkami i polami. Sójki kłóciły się głośno, hołdując starej zasadzie: „Kto się lubi, ten się czubi”. Pary, które kłóciły się najgłośniej, najszybciej miały w gniazdach jaja. Wybuch ptasiej miłości było słychać wszędzie. Zakochane ptaki śpiewają o swoich uczuciach. Każdy po swojemu. Każdy w innej tonacji.

Gołębie pocztowe patrzyły na ten rozgardiasz z lekkim pobłażaniem i poczuciem arystokratycznej wyższości. One nie musiały wytyczać terytoriów, walczyć o samice, budować gniazd, zdobywać pożywienia dla siebie i młodych. Nie potrafiły też śpiewać. Po co to robić, skoro wszystko, do czego to całe śpiewanie jest potrzebne, załatwiał za nie człowiek? Eryk Stuhlmacher wybierał im partnerki i partnerów, mościł gniazda, dbał, by dach nie przeciekał, usuwał odchody, poił, karmił i otaczał nieskończoną miłością.

Berta, gdy tylko czuła zapach wiosny, dostawała kolejnego ataku szalonej pracowitości. Zakładała warzywnik, doiła krowy, wyrzucała gnojówkę ze stajni, nosiła na widłach siano dla zwierząt, a także gotowała, prała i szorowała podłogę twardą szczotką aż do białości. Gdyby nie zaawansowana ciąża, nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego. W końcu mieszkali na wsi, a w dużym gospodarstwie zawsze jest co robić.

Wielki brzuch i kaczy chód świadczyły jednak wyraźnie o tym, że Berta powinna dać już spokój. Dorobili się w końcu przez te wszystkie lata kilku parobków i dwóch dziewcząt do pomocy. Berta mogłaby, gdyby tylko zechciała, siedzieć przez cały dzień na ławce pod gruszką i wydawać polecenia. Ale ona tak nie umiała. Polecenia, owszem, wydawała. Nie pozwalała nikomu odetchnąć w ciągu dnia ani na chwilę. A to coś należało wynieść, wnieść, pobielić, porąbać lub pozamiatać. Sama jednak, jako gospodyni, dawała znakomity przykład. Pracowała od czwartej nad ranem do wieczora. Praca dawała jej radość i poczucie spełnienia.

Z początkiem kwietnia wiosna już się zadomowiła na pachnącej korze drzew i w pęczniejącej życiem ziemi. Wtedy właśnie zdarzył się przedziwny przypadek. Nad ranem, gdy do piania kogutów było jeszcze daleko, Berta, jak co dzień, siedziała w stajni na maleńkim taboreciku. Nogi miała szeroko rozstawione, by zmieścić między nimi potężny brzuch. Przytulona policzkiem do krowiego boku wypełniała mlekiem trzecie wiadro. Nie pozwalała tego robić dziewczętom pracującym w gospodarstwie. Nie ufała im. To poważna sprawa. Mleko łatwo zniszczyć, zanieczyścić, rozlać albo nie wydoić starannie. Krowy od tego stają się mniej wydajne i nerwowe. Im dokładniej opróżni się wymiona, tym więcej potem krowa wyprodukuje mleka. Berta zawsze doiła krowy samodzielnie.

Po raz pierwszy poród zaczął się nagle. Sporo za wcześnie. Ból nie przychodził stopniowo jak dotąd. Nie nasilał się skurczami co kilka minut. Tym razem zaatakował znienacka i tak gwałtownie, że Berta tylko krzyknęła i padła na zimną kamienną posadzkę obory. Wiadro z mlekiem przewróciło się i Berta leżała w białej kałuży. Wody płodowe odeszły i zmieszały się z mlekiem.

− Eryku!

Wydawało jej się, że krzyczy głośno. W rzeczywistości było to tylko pojękiwanie.

− Eryku! Pomocy!

Krowy zaniepokojone zaczęły machać ogonami. Ponieważ machanie ogonami w niczym nie pomogło, zmieniły taktykę. Zaczęły tupać w posadzkę. Tupały długo i wytrwale tylnymi nogami, ale i ta metoda nie poprawiła sytuacji leżącej w stygnącym mleku Berty. Wreszcie zwierzęta zaczęły ryczeć. Głośno i rozpaczliwie. Doskonale rozumiały, co się działo. Wzywały pomocy. Berta nie mogła. Nie miała już sił pokonywać bólu. Poddała mu się. Rozłożyła nogi. Oddychała głęboko. Czekała. To tylko chwila. Gwałtowna, bolesna, rozdzierająca.

Berta z krzykiem wypchnęła z siebie dziecko. Nie oddychało. Chłopiec. Śliskie ciałko stygło na lodowatej posadzce i w kałuży zimnego już mleka. Siniało.

Berta usiadła ostatkiem sił. Podniosła dziecko. Martwe. Martwe? A może jednak nie? Złapała za nóżki, podniosła jak kurczaka, głową w dół. Mocno klepnęła w pupę. Rozległ się płacz. Słaby i cichy, ale wypełnił płuca powietrzem. Dziecko nabrało normalnego koloru. Mokre od rozlanego krowiego mleka i krwi matki, zmarznięte i z nieodciętą pępowiną. Berta zdjęła fartuch i owinęła noworodka. Nie miała sił, by wstać.

Po chwili do stajni wpadł Eryk. Rozczochrany, w samych gaciach. Przerażony. Mleko na posadzce pomieszało się z krwią. Krowy zamilkły. Uznały widać, że skoro wezwały pomoc, to mogą już przestać ryczeć. Chwilę potem wbiegła Ute, jedna z dziewcząt służących u Stuhlmacherów.

− Mój Boże… – wyszeptała. – Proszę zabrać gospodynię do domu − powiedziała stanowczo do swego pracodawcy, jakby to ona na co dzień wydawała tu polecenia.

Ten stał osłupiały i nie wiedział, co robić. To była jedna z tych chwil, gdy kobiety zachowują zimną krew, a mężczyźni z trudem utrzymują się na nogach.

Różowa kałuża z mleka i krwi rozlała się Erykowi pod nogami i opływała mu buty. Dziewczyna porwała dziecko na ręce, podtrzymała wiszącą pępowinę wraz z łożyskiem i pobiegła do domu.

Eryk jęknął, zbladł i oparł się o stojące obok widły. Zanim z wielkim trudem zebrał siły i przywlókł swą bardzo ciężką, boleśnie zgiętą wpół żonę do domu, dziecko miało odciętą i podwiązaną pępowinę, a po łożysku nie było śladu. Chłopczyk czysty i owinięty w pieluszki leżał w kołysce. Już nie płakał. W piecu było napalone. Berta położyła się do łóżka i bez słów wyciągnęła ręce, a dziewczyna podała jej syna.

Potem Ute wciąż w stanie kobiecego uniesienia złapała stojącego bezradnie w drzwiach Eryka za ramiona, przesunęła go dość obcesowo i pobiegła po akuszerkę. Ktoś musiał sprawdzić, czy z matką i dzieckiem wszystko w porządku. Zimne powietrze tuż przed świtem ochłodziło wypieki na twarzy dziewczyny. Gdy wróciła z akuszerką, była znów cichutką i posłuszną Ute, która wykonuje wszystkie polecenia i nie odzywa się niepytana.

Tak właśnie przyszło na świat siódme dziecko Stuhlmacherów. Przeżyło do pierwszego świtu, więc matka uznała, że ma już duszę i można je ochrzcić. Dano mu na imię Friedrich, ale od początku wszyscy mówili do niego Fritz.

Był chudy i słaby. Oddychał z trudem. Urodził się za wcześnie i widać płuca nie działały jeszcze jak trzeba. Płakał cichutko, jak myszka. Słabo ssał pierś, więc rósł powoli i za nic nie chciał zamienić się w tłustego różowego bobaska, jak pozostałe dzieci Berty.

− Nie wiadomo, czy wyżyje − powiedziała matka, kręcąc głową nad kołyską syna dwie niedziele po jego pamiętnym wypadnięciu z brzucha prosto na kamienną posadzkę stajni. Patrzyła na przeraźliwie chude nóżki. Jeszcze nie widziała takiego niemowlaka.

− Wyżyje, wyżyje – głośno i trochę nienaturalnie wesoło odparł Eryk.

Nie patrzył w stronę kołyski. Nie chciał martwić żony, ale nie wierzył, że z tego dzieciaka coś będzie. Miał robotę. W gołębniku zepsuł się zamek w drzwiach. Trzeba było go wymontować, oczyścić z rdzy, nasmarować. Poza tym koń znowu zgubił podkowę. I to znowu tylną lewą. Jak ostatnio. Trzeba było się tym zająć.

Mijały miesiące, a Fritz, choć chudy i blady, wciąż żył. Berta odstawiła od piersi Rut, by Fritz miał dość mleka. Dziewczynka płakała i nienawidziła brata. Po latach, gdy żadne z nich nie pamiętało już przepychanki do piersi matki, nadal go nie znosiła.

Błąkając się samotnie po okolicach, pięcioletni Fritz trafił pewnego dnia do domu frau Berg. Był to niewielki nieotynkowany budynek z pruskiego muru z pomalowanym na biało płotkiem, wesołymi begoniami w oknie oraz eleganckimi malwami i szlachetnymi różami przed wejściem.

Pani Berg pracowała niegdyś jako nauczycielka w szkole, ale teraz prowadziła już tylko chór kościelny. Chciała uczyć gry na skrzypcach, ale w Gąskach od wielu lat nie znalazła chętnych do takiej nauki.

Miała opinię niegroźnej wariatki. Co wtorek i czwartek jeździła otwartą dwukółką na stację kolejową w Kijewie. Siadała na ławce i czekała na pociąg z Lyck, czyli z Ełku. Gdy przyjechał, wstawała i uważnie przyglądała się wysiadającym. Potem powolnym krokiem i z opuszczoną głową wracała do swojej dwukółki i jechała do domu, nie zwracając uwagi na ludzkie spojrzenia i złośliwe śmiechy.

Pani Berg miała około sześćdziesiątki i wciąż smukłą sylwetkę z talią jak cesarzowa Sisi w wieku dwudziestu lat. Nosiła gorset, długie suknie z koronkami i duże kapelusze, choć moda na nie dawno przeminęła. Nie wychodziła z domu bez rękawiczek i parasolki. Długie siwe włosy upinała w fantazyjne koki, jak nakazywała moda sprzed trzydziestu paru lat, gdy pani Berg była młoda i szczęśliwa, a świat nie zaznał jeszcze grzechów dwudziestego stulecia, więc był czysty i niewinny jak nowo narodzone dziecię.

Rozdział 10

Fritz

Gąski w Prusach Wschodnich, rok 1934

Lipiec 1934 był gorący. Upalne dni brzemienne w wilgoć przynosiły duchotę, a pod wieczór niebo ciemniało od ołowianych chmur i przychodziła gwałtowna burza. Taka, co to od niej zboże kładło się na ziemi, a grunt pod nogami drżał od uderzeń piorunów. I tak przez wiele dni.

Nad resztą świata też wisiały już ciemne chmury. Gdzieś tam daleko, w tych „prawdziwych Niemczech”, jak mówili mieszkańcy Prus Wschodnich, Hitler doszedł do władzy i jego wrzaski słyszano nawet w Gąskach, mimo że to taki koniec świata.

Koło płotu Stuhlmacherów znów stała Felicja Grzęda. Przecież obiecano jej placek z jabłkami.

− Hej tam! − nawoływała.

Z domu wyszła Berta w fartuchu i ze ścierką w ręce. Ręce miała białe od mąki.

− Wchodźcie, sąsiadko! Co tak stoicie za płotem? − powiedziała Berta, która, o dziwo, nie była w ciąży.

Od pamiętnego porodu Fritza w kałuży krowiego mleka na posadzce obory Berta przestała zachodzić w ciążę. To już pięć lat. Nikt nie wiedział, co dokładnie się stało tej nocy; akuszerka stwierdziła, że Bercie po prostu skończył się zapas pączków, z których wyrastają w brzuchu dzieci. Nie ma pączków − więcej dzieci nie będzie. Fritz był więc ostatnim dzieckiem Stuhlmacherów. Tym, na którego Berta zużyła ostatni pączek. Eryk twierdził, że ten pączek zmarnowała, ale Berta złościła się na niego i nie pozwalała mówić tak przy Fritzu. Nie powstrzymywało go to przed takimi żartami przy starszych dzieciach. Rut zaś dokładnie wszystko powtarzała Fritzowi i z rozkoszą patrzyła, jak kurczy się, zwija w kłębek i płacze. Przypominało to zabawę jej starszych braci, którzy wrzucali konika polnego do mrowiska i czekali, aż mrówki zaczną go żywcem dzielić na porcje wygodne do transportu.

− Szczęść Boże! − zaskrzeczała Felicja.

− Będzie placek, będzie, Felicjo – uprzedziła pytanie Berta – tylko musi Felicja poczekać. Jeszcze niegotowy.

Kobiety weszły do domu. Wielka Berta pierwsza i malutka Felicja za nią. Pierwsze ciężkie krople deszczu zmąciły spokój kałuży na środku podwórza. Na powierzchni kałuży powstawały bąble. Ziemia zapachniała. Błyskawica przecięła niebo na pół, a ono zwaliło się z łoskotem na ziemię.

− To mówi Felicja, że od frau Berg idzie. A czego to Felicja u tej wariatki szukała? − spytała Berta, zanurzając palce w cieście.

− Wariatka, nie wariatka, ale to dobra kobieta, sąsiadko – odparła powoli Felicja, jakby starannie ważyła słowa.

− A cóż takiego dobrego jest w pani Berg? − zaśmiała się Berta.

− A serce… − westchnęła Felicja z natchnioną miną. Potrafiła je robić.

− Nie gadajcie mi tu dyrdymałów o sercu! − Frau Stuhlmacher złapała się pod boki. − Pomieszało jej się w głowie już tak dawno, że sama nie pamięta od czego! – Berta nie miała pobłażania dla żadnych duchowych słabości i pomieszania zmysłów.

− Oj, nic zrozumienia dla ludzkiego cierpienia nie macie. A pani Berg dzieci kocha i starej Felicji pomaga, grosik zawsze da. I do kościoła codziennie chodzi i modli się żarliwie, i chór prowadzi, co tak pięknie śpiewa w niedzielę.

Berta machnęła białą od mąki dłonią. Robota czeka, a ona tu się dobrym sercem pani Berg zajmuje.

− A sąsiadka wie, jaka jest historia frau Berg?

− Nie wiem i niewiele mnie to obchodzi – odfuknęła Berta, ale zamilkła, jakby czekała, aż Felicja opowie jednak tę historię. Niby że opowie z własnej woli, a Berta z grzeczności wysłucha.

− Oj, to bardzo piękna historia. − Felicja westchnęła ciężko. – Piękna i smutna. Trzeba chustkę do płakania przygotować, jeśli sąsiadka chce wysłuchać.

− Niechże Felicja głupot nie gada!

I ku radości Berty starowina rozpoczęła swoją opowieść.

* * *

Pod koniec poprzedniego stulecia młoda i piękna skrzypaczka z Wirtembergii, Charlotte von Altensteig, grywała nawet na dworze ichniego króla. Wilhelm mu było czy jakoś tak. Zaczęto o niej mówić w najlepszym towarzystwie i zapraszać na przyjęcia w pięknych pałacach. Była śliczna jak wiosenka, a grała… ach, jak grała! Mogłaby nawet trafić na dwór cesarza Fryderyka. Może nawet zagrałaby któregoś dnia dla samego Bismarcka. To w końcu on tam był najważniejszy. Ważniejszy nawet od samego cesarza. Kto wie, jak mogłoby być. Ale nie zagrała. Oj, nie zagrała, biedulka.

Poznała bardzo przystojnego oficera pruskiej armii, zakochała się bez pamięci, o cnocie zapomniała i rzuciła wszystko! Nie pojawiła się na własnym koncercie u Wilhelma, króla Wirtembergii, i uciekła z kochasiem na kompletne odludzie, czyli do Prus Wschodnich. Dla zamożnej i szanowanej w Wirtembergii rodziny, którą do króla na apfelstrudel i herbatkę zapraszano, to była katastrofa! Katastrofa gorsza od śmierci lub uprowadzenia córki przez brodatych dzikusów wprost do jaskini pełnej niedźwiedzi.

A oficer, jak na prawdziwego kochasia przystało, czarował eleganckim wąsikiem, strzelał obcasami w lśniących oficerkach i nosił ją na rękach. Gdy jednak okazało się, że trzeba natychmiast pędzić do kościoła dawać na zapowiedzi, ponieważ narzeczona była przy nadziei, oficer ukląkł przed nią szarmancko, rzucił bukiet kwiatów do stóp, wręczył pierścionek zaręczynowy z olśniewającym rubinem i pojechał zaprosić rodziców oraz innych krewnych na ślub i wesele. Nazywał się Ktośtam von Berg. Już nie pamiętam, jak miał na imię. Dość, że wyjechał, zanosząc się od płaczu przy rozstaniu, choć miało być bardzo krótkie.

− Niech przyszła pani Charlotte von Berg szykuje suknię ślubną! – zawołał, odjeżdżając cały we łzach.

Charlotte przyszykowała, a i owszem, suknię, welon i trzewiki. Czekała miesiąc, dwa, trzy. Brzuch rósł, a ukochany nie wracał. Ani z rodziną, ani bez.

Charlotte najpierw wychodziła na drogę za wsią i patrzyła w jeden punkt, gdzie droga skręcała i chowała się za szpalerem starych lip. Stamtąd miał przyjechać jej narzeczony. Charlotte chudła i bladła, aż zrobiła się prawie przezroczysta. Jak mgiełka. Jak szkic białą kredką. Długo czekała na jeźdźca na koniu, na powóz konny lub automobil. Nie wiedziała, jak mógłby dotrzeć do niej jej wspaniały oficer z tak ponętnym wąsikiem.

Potem urodził się Ludwig (więc może Ktośtam von Berg też tak miał na imię, ale to nic pewnego) i Charlotte przestała wystawać całymi dniami na drodze. Zajęła się bardzo pilnie wychowaniem i kształceniem syna. Rodzice pomagali jej finansowo, ale kategorycznie zabronili powrotu z Prus Wschodnich. Po takim skandalu Charlotte nie miała już czego szukać w Wirtembergii. Dostała od rodziny zaledwie kilka listów, wszystkie napisane czarnym atramentem, schludne, czyste i formalne.

Charlotte uczyła w szkole w Gąskach. Była starannie wykształcona, więc oprócz niemieckiego, historii i rachunków mogłaby uczyć angielskiego, francuskiego i nauk przyrodniczych, ale w szkole w Gąskach nikt nie chciał uczyć się takich rzeczy. Udzielała prywatnych lekcji francuskiego kilkorgu dzieciom z bogatych domów. Uczyła gry na instrumentach i prowadziła chór w kościele ewangelickim.

Ludwig, mimo że nie opuszczał Gąsek, otrzymał solidne wykształcenie. Grał na skrzypcach i pianinie i był delikatny jak matka. Całą swą rozpaczliwą miłość przelała Charlotte na niego. Nie uchroniło go to przed poborem do armii i rozerwaniem na strzępy przez pocisk w okopach frontu wschodniego Wielkiej Wojny.

Po tej tragedii Charlotte znów zaczęła wychodzić naprzeciw powracającemu Ludwigowi. Tym razem jednak jeździła na stację kolejową w Kijewie. Gdy jej narzeczony wyjeżdżał przed laty, nie było jeszcze kolei w okolicy. Kiedy wybudowano linię kolejową i solidny budynek dworcowy w Kijewie, Charlotte uznała, że jej Ludwig z pewnością przyjedzie pociągiem. Nie wiadomo, czy chodziło jej o narzeczonego, który wyjechał wiele lat temu, czy może o syna, który poszedł na wojnę i z niej nie wrócił. Chyba sama Charlotte już nie wiedziała, na kogo czeka. Obaj ukochani mężczyźni, którzy wyjechali i nie wrócili, stali się w jej głowie i sercu jednym i tym samym Ludwigiem.

Jakoś tak niedługo po wyjeździe narzeczonego Charlotte zaczęła przedstawiać się jako Charlotte von Berg. Chyba próbowała biedula w ten sposób ratować swe dobre imię. Może chciała chronić syna przed przekleństwem bycia bękartem. Że niby wyszła za mąż za Berga. Że wzięła potajemny ślub w małej kapliczce…

Śmiali się z niej ludzie, kpili, a raz nawet pastor przyszedł do Charlotte na poważną rozmowę. Rozmowa odbyła się bez świadków i po niej – niesłychane, jak ręką odjął! Nagle cała ewangelicka okolica dała spokój pani Berg. Skończyły się kpiny i docinki. Jak Boga kocham! Nie wiem, co mu powiedziała. Może rzeczywiście był jakiś potajemny ślub. A może bidulka tak długo myślała o przysiędze małżeńskiej, weselnym orszaku, białej sukni, która do dziś wisi w jej szafie, że wydało jej się, że to wszystko się stało. Że to prawdziwe wspomnienie z odległej przeszłości. Któż to teraz wie? I wara komu osądzać tę biedną kobietę!

Smutne miała życie, a serce ze złota. Gospodarki nie prowadziła. Sera ani kiełbasy nie robiła, bo to wytworna pani, a wytworne panie to na skrzypcach grają i pięknie pachną, a nie kiełbasą się zajmują, lecz starej Felicji nigdy nie odmówiła pieniążka.

* * *

− Dzień dobry, chłopcze – powiedziała Charlotte von Berg do małego, chudego chłopczyka stojącego na ulicy na wprost furtki do jej domu. – Czy masz ochotę na kruche ciasteczko?

Chłopiec nie odpowiedział, ale kiwnął głową, że w kwestii ciasteczka to tak. W domu był ostatni w kolejce po łakocie. Gdy rodzeństwo dopuszczało go wreszcie do talerza, najczęściej mógł już tylko wyzbierać okruszki.

− Wejdź, proszę. – Kobieta w długiej sukni i płóciennym fartuchu zaprosiła go do środka.

Miała na dłoniach lniane rękawiczki, na głowie zaś słomkowy kapelusz. Pełła rabatkę z kwiatami przed domem. Jej róże były zachwycające. Pięły się po pergolach i płotkach. Całe obsypane kwiatami w różnych kolorach. Sąsiadki zazdrościły jej takich róż. Cmokały i kiwały głowami z podziwem oraz zazdrością, gdy latem ogród frau Berg zamieniał się w wielki bukiet róż.

Chłopiec, wciąż milcząc, wszedł do chłodnego domu. Zostawił za sobą gorący poranek i oślepiające słońce.

− Proszę. – Kobieta podała mu mały talerzyk z kilkoma kruchymi ciasteczkami. – Jak masz na imię? – spytała, siadając w fotelu.

Chłopiec długo milczał. Kobieta nie nalegała. Spacerował po pokoju pani Berg i przyglądał się dziwnym przedmiotom. Takim, jakich nigdy nie widział w żadnym gospodarskim domu. Zamiast glinianych misek i kubków w przeszklonym kredensie stały malutkie delikatne filiżanki z porcelany. Na ścianach wisiały obrazy. Na jednych uwieczniono twarze nieznanych ludzi w dziwnych ubraniach, na innych przedstawiono misternie malowane misy z owocami, kieliszki z winem i martwe bażanty, a na jeszcze innych − widoki gór i jezior. Dom był pełen pięknych przedmiotów z odległego świata, stoliczków z intarsjami, porcelanowych figurek i koronkowych serwetek, firanek, haftowanych prześlicznie poduszek.

− Fritz – przedstawił się wreszcie tak cicho, że pani Berg ledwie go usłyszała.

− Fritz – powtórzyła, uśmiechając się lekko.

− Co to? − Chłopiec wskazał na pianino. Stało w saloniku. Czarne ze lśniącą politurą. Chłopiec dotknął zamkniętej pokrywy.

− Pianino – odpowiedziała. − Zagrać ci na nim?

Chłopiec nie zrozumiał. Nie wiedział, co to pianino. Miał dopiero pięć lat. Widział raz instrumenty muzyczne. Był kiedyś z rodzicami w Olecku na jarmarku. Orkiestra dęta grała skoczne melodie. Nie mógł oderwać wzroku od ogromnego bębna i błyszczących w słońcu instrumentów blaszanych: trąbki, tuby, puzonu.

Ale pianino zobaczył po raz pierwszy.

Charlotte von Berg usiadła na taborecie, splotła palce i z trzaskiem je rozprostowała. Podniosła pokrywę klawiatury. Fritz wystraszył się otwartej paszczy pełnej wielkich zębów. Cofnął się i stanął za intarsjowanym stolikiem z dzbanem pełnym róż. Dwa kroki od pani Berg i jej czarnego stwora. Tam czuł się bezpieczniej.

Kobieta zaczęła grać. Najpierw Chopina. Walc cis-moll opus 64. Fritz stał bez ruchu. Nawet nie drgnął. Potem Mozart i w końcu sonata Księżycowa Beethovena. Fritz nie poruszył powieką.

Charlotte skończyła grać i otwarła oczy. Chłopiec wciąż stał na swoim miejscu. Za stolikiem. Cicho jak myszka. Zalany łzami. Odwrócił się nagle i szybko wybiegł na pełną słońca drogę.

Każde wzruszenie i każdy ból Fritz biegł przeżywać w swojej kryjówce w stodole nad stajnią, w północnym zakątku, pod krokwią. Nigdy nie kładziono tam siana. To było najmniej przewiewne miejsce stodoły, siano zwilgotniałoby i zgniło. Zresztą trudno byłoby je stamtąd wyciągnąć. Tam właśnie chował się Fritz przed całym światem. Tam znajdował ciszę, w której brzmiała jego muzyka.

Po wysłuchaniu koncertu u pani Berg pobiegł do stajni, wspiął się po drabinie i skulony usiadł w swoim tajnym kąciku. Sam nie wiedział, dlaczego płakał. Muzyka, była tak piękna. On czuł się brzydki i marny, gdy myślał teraz o pani Berg. Stara panna z lekkim pomieszaniem zmysłów nagle stała się dla Fritza królową, boginią, aniołem. Tylko ona w całym świecie, który znał, potrafiła grać na tym dziwnym meblu z białymi i czarnymi zębami. Wydobywała z niego dźwięki, których istnienia nawet się nie domyślał. Miała porcelanowe figurki i koronki z jedwabiu. Szczupłe i piękne dłonie z długimi palcami. Nigdy wcześniej takich nie widział. Żyła w zupełnie innym świecie niż wszyscy wokół. Gdy Fritz zeskakiwał po kilku godzinach na stertę siana, już wiedział, że nazajutrz, gdy tylko się obudzi, znów tam pobiegnie. Może stanie się cud i pani Berg jeszcze raz coś dla niego zagra.

– Prawnuki Lily i wnuki zwycięzcy gołębiarskiego konkursu w Lyck! To będą pisklęta na wagę złota.

– Sam zamawiam parkę – powiedział hodowca gołębi z Olecka. Był gruby. Wielki brzuch musiał przez ostatnie czterdzieści lat wchłonąć nieskończoną ilość piwa. Czerwony nos, poprzecinany fioletowymi żyłkami, wyglądał, jakby miał pęknąć. Z podziwem przyglądał się gołębnikowi Eryka. – No, no, niezły gołębnik wybudowaliście, Eryku.

– To mój ojciec. O, spójrzcie tu. – Wskazał belkę nad progiem domu z datą 1889. – Budował wtedy co dom, tylko gołębnik mu ładniejszy wyszedł – zaśmiał się Eryk.

Fritz trzymał się nogawki spodni ojca. Jego oczy śledziły ruchy ręki Eryka. Spoglądał to na gołębnik, to na belkę nad progiem, to na gołębnik, to na zadziwiający nos gościa. Fritz nie rozumiał, o co chodziło z tymi pisklętami, ale wiedział, że to bardzo ważne dla ojca.

– A prawda, prawda. – Czerwony grubas pokiwał głową. – Bardzo ładny gołębnik. To mamy umowę w sprawie piskląt? – spytał i wyciągnął dłoń.

Eryk podał mu rękę. Umowa została zawarta. Cena ustalona. Teraz tylko trzeba pilnować, żeby jajeczkom, a potem pisklętom nic nie zagroziło. Kuny, koty, sroki, sójki i czort wie co jeszcze. Trzeba pilnować.

Gruby hodowca odjechał. Eryk długo patrzył na gołębnik i duże białe ptaki krążące nad nim. Wzruszało go ich przywiązanie. Wróciłyby do domu z końca świata. Zupełnie jak Eryk. On też czuł, że dom jest w jego życiu tylko jeden. W Gąskach. Inni chcieliby do Bochum albo do Ameryki. Ale nie Eryk.

– Eryku! List do ciebie! – Berta oglądała kopertę. Listonosz odjechał, dzwoniąc dzwonkiem roweru. List był cały pokryty znaczkami i stemplami. – To znowu ten twój kuzyn z Afryki!

– Hans? Pisał zupełnie niedawno. Nawet nie zdążyłem mu odpowiedzieć.

– Tak, tak. Jak zawsze. – Berta dźwignęła odstawione na chwilę wiadro z pokarmem dla świń. – Prawie nigdy mu nie odpowiadasz.

– Pewnie znów będzie mnie namawiał do szukania diamentów.

– Oczywiście. Rzucimy wszystko i pojedziemy szukać diamentów w Afryce Południowo-Zachodniej. – Berta prychnęła jak rozzłoszczona kotka. – On chyba kompletnie oszalał. A może to u was rodzinne?

– Nie tak bardzo znów oszalał. W końcu sam wydobywa diamenty. Widziałaś, jaki ma pałac. Gdzie jest ta fotografia, którą przysłał? Ze dwa lata temu to było, prawda? Ta z tym wielkim domem i Murzynkami z koszami kwiatów.

Wszedł do domu. Szuflada w kredensie była pełna papierów. Dokumenty, listy od rodziców z Bochum, listy od kuzyna z Afryki, zdjęcia i zeszyty z rachunkami, które Eryk prowadził, odkąd przejął gospodarstwo zaraz po powrocie z wojny: wydatki, przychody, planowane zakupy. Otworzył szufladę.

– Gdzie się podziała ta fotografia? – mówił do siebie.

W domu panowała cisza. W ciągu dnia, gdy dzieci były w szkole lub bawiły się gdzieś w okolicy, Eryk lubił posiedzieć chwilę sam. Przy siedmiorgu dzieciach nie można było liczyć na spokój i ciszę wieczorami, gdy cała ta zgraja głodna i brudna wracała do domu. Samo mycie trwało godzinami. Berta nie uznawała kompromisów w sprawie czystości. Nigdy nie machnęła ręką na czarne pięty pakowane prosto do pościeli. Nie ustępowała, gdy jedno przez drugie prosiło: „Mamo, prooooszę… rano umyję szyję…”.

Eryk usiadł przy stole. Położył fotografię kuzyna Hansa przed sobą i długo się w nią wpatrywał. Kuzyn w hełmie korkowym, w koszuli z podwiniętymi rękawami i w wysokich butach do jazdy konnej stał na schodach wielkiego domu. Po obu stronach budynku zacieniony taras z eleganckimi meblami i mnóstwem kwiatów. Poniżej trzy czarnoskóre kobiety w białych luźnych sukniach i w białych chustach zawiniętych na głowach. Ich białe zęby lśniły w szerokich uśmiechach. Trzymały w rękach kosze pełne kwiatów i warzyw.

– Piękny dom – mruknął.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

© Copyright by Wydawnictwo „Nasza Księgarnia”, 2017

Text © Copyright by Aida Amer, 2017

Projekt layoutu okładki Paulina Radomska-Skierkowska

Zdjęcia na okładce:

Charles Whymper, Wikimedia Commons

Anton Mauve, Wikimedia Commons

MP 2263; Chełmoński, Józef (1849–1914); Kurka wodna; 1894; olej; płótno; 133 x 198,5;

foto: Ligier Piotr/Muzeum Narodowe w Warszawie

MP 959; Chełmoński, Józef (1849–1914); Wieś nad wodą; 1913; olej; płótno; 34,5 x 56;

foto: Wilczyński Krzysztof/Muzeum Narodowe w Warszawie

Redaktor prowadzący Katarzyna Lajborek

Opieka redakcyjna Magdalena Korobkiewicz

Redakcja Magdalena Adamska

Korekta Zofia Kozik, Małgorzata Ruszkowska, Roma Sachnowska

Korekta plików po konwersji Irmina Garlej

ISBN 978-83-10-13201-7

Plik wyprodukowany na podstawie Kroniki z życia ptaków i ludzi, Warszawa 2017

www.naszaksiegarnia.pl

Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA Sp. z o.o.
02-868 Warszawa, ul. Sarabandy 24c
tel. 22 643 93 89, 22 331 91 49,
faks 22 643 70 28
e-mail: naszaksiegarnia@nk.com.pl