Osobisty fotograf Hitlera, Heinrich Hoffmann, pomaga w zbieraniu dowodów przeciw poplecznikom Führera.

Mój przyjaciel Hitler. Wspomnienia fotografa Hitlera

Heinrich Hoffmann

Wstęp: Roger Moorhouse

Tłumaczenie: Katarzyna Skawran

First published in 1955 by Burke Publishing Company Ltd., London.

This translation based on an edition published in 2011 by Frontline Books, an imprint of Pen & Sword Books Limited, UK, under the title HITLER WAS MY FRIEND

Copyright © Heinrich Hoffmann, Roger Moorhouse

Copyright for the Polish edition © by Wydawnictwo RM, 2015

All rights reserved.

Wydawnictwo RM, 03-808 Warszawa, ul. Mińska 25

rm@rm.com.pl

www.rm.com.pl

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny, mechaniczny) włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na taśmy lub przy użyciu innych systemów, bez pisemnej zgody wydawcy.

Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych właścicieli.

Wydawnictwo RM dołożyło wszelkich starań, aby zapewnić najwyższą jakość tej książce, jednakże nikomu nie udziela żadnej rękojmi ani gwarancji. Wydawnictwo RM nie jest w żadnym przypadku odpowiedzialne za jakąkolwiek szkodę będącą następstwem korzystania z informacji zawartych w niniejszej publikacji, nawet jeśli Wydawnictwo RM zostało zawiadomione o możliwości wystąpienia szkód.

ISBN 978-83-7773-287-8

ISBN 978-83-7773-414-8 (ePub)

ISBN 978-83-7773-415-5 (mobi)

Redaktor prowadzący: Longina Kalisz

Redakcja: Paulina Potrykus-Woźniak

Korekta: Ewa Różycka

Projekt graficzny okładki: Maciej Jędrzejec

Skład: Marcin Fabijański

Weryfikacja wersji elektronicznej: Justyna Mrowiec

W razie trudności z zakupem tej książki prosimy o kontakt z wydawnictwem: rm@rm.com.pl

Od tłumacza wersji angielskiej (R.H. Stevens)

Po przeczytaniu rękopisu Heinricha Hoffmanna Mój przyjaciel Hitler odczułem satysfakcję, bo choć w tytule została podkreślona postać Führera, nie jest to kolejna książka o Hitlerze, lecz autobiografia człowieka o niezwykłym charakterze i równie wyjątkowych doświadczeniach. Na długo przedtem, zanim ktokolwiek usłyszał o Hitlerze, Hoffmann został jednym z czołowych fotografów swojej epoki. Jego twórczość zasługuje na uwagę bez względu na kontekst, a zainteresowanie nią na pewno zostanie nagrodzone.

Człowiek, który osiągnął tak wiele w swoim zawodzie, musiał, jak sądzę, mieć bogate doświadczenia i interesujące wspomnienia. Człowiek, który cieszył się przyjaźnią i pełnym zaufaniem Hitlera przez dwadzieścia pięć lat, a przez to naraził się na nieprzejednaną i podszytą zazdrością nienawiść innych nazistowskich przywódców – a mimo to przeżył – musiał być zarówno mądry, jak i zaradny. Człowiek, który na progu starości doświadczył tak gwałtownej odmiany losu – od bogactwa do nędzy, od bezpieczeństwa i wygody do surowych więziennych rygorów – i nadal podchodził do życia z niesłabnącym zapałem i energią, musiał mieć zarówno niezłomny charakter, jak i ogromną odwagę. Wreszcie człowiek, który po przesłuchaniu został tak szybko i bezwarunkowo zwolniony przez naszych[1] amerykańskich sojuszników nie mógł oczywiście być kryminalistą czy po prostu złym człowiekiem.

Nie byłem ignorantem w zagadnieniach związanych z nazistami i metodami ich postępowania. Jako oficer sztabowy pełniący specjalne obowiązki w wywiadzie miałem z nimi do czynienia i dokładnie poznałem ich działania i sekrety. Jako więzień gestapo wdałem się w desperacką walkę umysłów i dobrze poznałem procedury przesłuchiwania. A jako więzień obozów koncentracyjnych w Sachsenhausen i Dachau przez ponad pięć lat doświadczyłem na własnej skórze, jak traktują więźniów. Gdy dostałem zaproszenie do Monachium w celu omówienia mojego tłumaczenia tej książki z profesorem Hoffmannem, skwapliwie je przyjąłem.

Człowiek, którego spotkałem, był niski i krępej postury. Korona stalowoszarych włosów wieńczyła głowę mężczyzny o twarzy silnego i zdeterminowanego człowieka, naznaczonej wyraźnie oznakami cierpienia, kontrastującymi z parą jasnych, wesołych i szybko mrugających oczu. Wyciągnięta do mnie na powitanie drobna, zwężająca się i pięknie uformowana dłoń była ręką artysty. Wokół kącików ust, mocnych, ale świadczących o wrażliwości ich posiadacza, biegły linie, które zostały wyżłobione przez gorzkie doświadczenia – przegrywały one z uśmiechem świadczącym o niepohamowanym, „wylewającym się” dobrym humorze. Jego sposób mówienia i gesty były szybkie i pełne ekspresji, a wszystkie ruchy miały w sobie ujmującą, błyskawiczną zuchwałość ptaka.

Usprawiedliwianie się brakiem zainteresowania lub uczestnictwa w polityce stanowi apologię tego, co ostatnio słyszymy do znudzenia z ust tylu Niemców, toteż słusznie mamy tendencję do traktowania tych oświadczeń ze skrajnym sceptycyzmem. Jednak mój kontakt z tym genialnym artystą i beztroskim bon vivantem, Heinrichem Hoffmannem, szybko przekonał mnie, że przynajmniej w tym przypadku to oświadczenie było całkowicie prawdziwe. Jestem przekonany, że czytelnik po dotarciu do końca tej książki, podzieli moje przeświadczenie.

Przez kilka tygodni każdy dzień spędzałem w towarzystwie Hoffmanna i w tym czasie ten impulsywny, spontaniczny człowiek nakreślił mi swój obraz, krystalicznie przejrzysty dla każdego, kto zechce patrzeć i słuchać. Hoffmann był typowym ekscentrycznym, górnolotnym w słowach i gestach, wielkodusznym, niepraktycznym, być może nie zawsze absolutnie ścisłym, ale jednak urodzonym gawędziarzem. Pod wieloma względami zachowywał się niczym dziecko, a jednocześnie potrafił być przenikliwym sędzią. I cokolwiek by o nim nie powiedzieć, nigdy nie postąpiłby nikczemnie i był niezłomnie lojalny.

Powiedzenie o kimś, kto był tak blisko nazistowskiego tronu, że nienawidził niesprawiedliwości to proszenie się o niedowierzanie i szyderstwo. Jednakże Heinrich Hoffmann nienawidził niesprawiedliwości i okrucieństwa. Zawsze, gdy osobiście spotykał się z bezmyślną niesprawiedliwością czy bezsensownym okrucieństwem, odważnie zwracał się nie do Führera czy kanclerza Trzeciej Rzeszy, ale do swojego przyjaciela, Adolfa Hitlera, aby temu zaradzić. Dzięki jego interwencji zwolniono wielu ludzi aresztowanych przez bezwzględne gestapo – o czym zaświadcza mnóstwo listów z podziękowaniami. „Wie pan, pułkowniku, ta moja książka to taki zlepek”, przekonywał mnie Hoffmann dość gorliwym jak na niego tonem, gdy nasza praca zbliżała się do końca. „Zlepek wspomnień i wrażeń; wydarzeń, w których brałem udział, i ludzi, którzy odegrali w nich najważniejsze role i których bardzo dobrze znałem. Ale to nie znaczy, że ma ona jakiś szczególny wkład w historię”.

Wydaje mi się, że był zbyt skromny. Odpowiedzialny historyk, mający dostęp do archiwów i rejestrów, stara się przedstawić dokładne i oparte na faktach świadectwo wydarzeń, uzupełniając je być może swoją historyczną wiedzą, a także komentarzami poświadczającymi wnikliwe badania, zawierającymi wyjaśnienia i ewentualnie rzucającymi nowe światło na tekst, aby czytelnik mógł go zaakceptować lub odrzucić.

Przyznaję, że w tym sensie Hoffmann nie ma „szczególnego wkładu w historię”. Ograniczył się do aspektów czysto osobistych i choć wcześniejsza porcja jego wspomnień, od czasów pokoju i bezpieczeństwa na początku stulecia, poprzez okres zawieruchy pierwszej wojny światowej i jej skutków, stanowi barwną, ciekawą i zabawną lekturę, to siłą rzeczy największe zainteresowanie budzi jego wyjątkowa, zażyła relacja z Hitlerem, od samych początków partii nazistowskiej po jej ostateczny koniec.

To barwne i składne uzupełnienie ważnych historycznych momentów wnosi życie, ciepło i realizm do opisu, który bez nich byłby jedynie akademicko poprawny. Osobiste uwagi Hoffmanna – dotyczące atmosfery w otoczeniu Führera, próżności i zazdrości Ribbentropa, przenikliwej inteligencji i zjadliwego sarkazmu Goebbelsa, bezwzględnej brutalności Bormanna, urywki wypowiedzi czołowych zagranicznych mężów stanu, opis Hitlera z jego nieśmiałością i surowością, oddaniem sztuce, postawą wobec kobiet i wpływem na nie – rzucają światło na nagie fakty opisywane w badaniach historycznych i przez to niewątpliwie stanowią przyczynek, i to dość fascynujący, jeśli nie do samej historii, to przynajmniej do lepszego jej zrozumienia.

R.H. Stevens, 1955

Przypisy

[1] Tłumacz był z pochodzenia Brytyjczykiem (przyp. tłum. wersji polskojęzycznej).

Wprowadzenie

Historia nie była zbyt łaskawa dla Heinricha Hoffmanna. W najlepszym przypadku były „nadworny” fotograf Hitlera jest postrzegany jako genialny błazen, pożyteczny idiota, którego artystyczny talent został wykorzystany w interesie Hitlera. Z drugiej strony, ludzie widzą w nim aktywnego i oddanego akolitę, pomocnika i podżegacza najbardziej niegodziwego dyktatora XX wieku.

Znaczenie działalności Hoffmanna dla historii Trzeciej Rzeszy, bez względu na stopień jego współudziału, jest bezsporne. Od pierwszych spotkań w dusznych monachijskich piwiarniach, w których po pierwszej wojnie światowej panowała gorączkowa atmosfera, Hoffmann i Hitler budowali osobistą przyjaźń i zawodowy sojusz, a te dla obu miały się okazać niezwykle korzystne. Hitler zapewnił sobie usługi fotografa o bezsprzecznym talencie i pomysłowości, natomiast Hoffmann miał z czasem otrzymać lukratywny, niemal całkowity monopol na wykonywanie zdjęć nazistowskiemu przywódcy. I choć Hitler z pewnością nie był naiwny w kwestiach publicznego wizerunku i propagandy, to głównie Hoffmann odpowiadał za przekładanie jego idei na język błony fotograficznej i odbitek.

Hoffmann, bardziej niż ktokolwiek inny, kształtował publiczny wizerunek Hitlera i dokumentował rozwój Trzeciej Rzeszy. Wykonane przez Hoffmanna zdjęcia Führera sprzedawano na całym świecie, zamieszczano w gazetach, czasopismach, na pocztówkach, afiszach i plakatach, a nawet na znaczkach pocztowych. Jego zdjęcia pojawiały się wszędzie – adorowane w niezliczonych niemieckich domach, często lżone za granicą. Opublikował prace – bogato ilustrowane, obszerne tomy – tylko po to, aby opowiedzieć dzieje Trzeciej Rzeszy tak, jak ją widzieli jego rodacy. Jedna z serii ukazuje ewolucję i rozprzestrzenianie się wizerunku Hitlera: Hitler wie ihn keiner kennt (Hitler, jakiego nikt nie zna) z 1932 roku, Hitler abseits vom Alltag (Hitler poza codziennością) z 1937 roku czy Das Antlitz des Führers (Twarz Führera) z 1939 roku. Kolejna seria dokumentuje ekspansję hitlerowskiej Rzeszy: Hitler baut Grossdeutschland (Hitler buduje wielkie Niemcy) z 1938 roku, Hitler befreit Sudetenland (Hitler wyzwala Kraj Sudecki) z 1938 roku czy Mit Hitler in Polen (Z Hitlerem w Polsce) z 1939 roku. W ten sposób Hoffmann stworzył pierwszą najważniejszą obrazkową kronikę całego pokolenia Niemców.

Jego wpływ nie ograniczał się do świata sztuki i propagandy. Hoffmann – co wyróżniało go spośród wpływowych postaci Trzeciej Rzeszy, starszy od Hitlera i z wyrobioną pozycją zawodową – był zapewne bardziej niezależny od Führera niż większość jego towarzyszy. Być może najbardziej z nich wszystkich zbliżył się do Hitlera, i jak twierdzi w tytule swoich wspomnień, został jego prawdziwym przyjacielem. Ta przyjaźń miała wiele znaczących konsekwencji. Po pierwsze, dzięki Hoffmannowi Hitler nawiązał kontakt z doktorem Theodorem Morellem, który później został jego osobistym – i niesławnym – lekarzem. Po drugie, konkubina Hitlera, a później jego żona, Ewa Braun, po raz pierwszy spotkała Hitlera, gdy była skromną pomocnicą Hoffmanna w jego zakładzie fotograficznym w Monachium.

Ze względu na te okoliczności bez wątpienia w pierwszych latach powojennych Hoffmann musiał doświadczyć słusznego napiętnowania ze strony wrogów swoich (i Hitlera). Bardziej zaskakujący jest fakt, że Hoffmann nadal wywołuje kontrowersje – wielu ludzi najwyraźniej myli posłańca z wiadomością. Na przykład w wyjątkowej pracy poświęconej nazistowskiej estetyce Frederic Spotts niesprawiedliwie opisał go jako „kretyna i alkoholika”[1]. Wydaje się, że znaczenie osiągnięć Hoffmanna jako fotografa wciąż pozostaje w cieniu jego bliskiej relacji z Hitlerem.

Dla tego, komu uda się oderwać postać osobistego fotografa Hitlera od znienawidzonego przez niego kontekstu politycznego, powinno stać się oczywiste, że Hoffmann był tak naprawdę jednym z najważniejszych fotografów XX wieku. Żaden inny nie uzyskał takiej możliwości – szansy na bliski i wyłączny dostęp do ważnej głowy państwa oraz, co istotne, na współpracę z portretowanym, który doskonale wiedział, jak zachowywać się przed obiektywem i przywiązywał wagę do kształtowania swojego publicznego wizerunku.

Co ważniejsze, gdy Hoffmann dostał tę szansę, dysponował technicznymi i artystycznymi środkami, dzięki którym mógł ją wykorzystać. Gdy pierwszy raz spotkał Hitlera po pierwszej wojnie światowej, był już uznanym fotografem, a nie jakimś nazistowskim dorobkiewiczem czy figurantem. Najpierw odbył praktykę w zakładzie fotograficznym swojego ojca, który był nadwornym fotografem bawarskiej rodziny królewskiej. Fotografował także rodzinę rosyjskiego cara i pracował w Szwajcarii pod kierunkiem słynnego w Anglii E.O. Hoppégo. Później wrócił do Monachium, gdzie w 1909 roku założył własne atelier. To właśnie Hoffmann zrobił symboliczne zdjęcie tłumu świętującego wybuch pierwszej wojny światowej na Odeonsplatz w 1914 roku, na którym później rozpoznano młodego Adolfa Hitlera[2]. Hoffmann był zatem utalentowanym i znakomitym fotografem na długo przedtem, zanim świat usłyszał o jego najsłynniejszym mecenasie.

Gdy opowiedziałem Hitlerowi o ogromnym tłumie w Monachium, który sfotografowałem w dniu wybuchu wojny w 1914 roku, wykrzyknął: „Byłem w tym tłumie”. Po dokładnych oględzinach zdjęcia udało się go na nim odnaleźć.

Hoffmanna można również zaliczyć w poczet pionierów nowoczesnego fotoreportażu. Jako jeden z pierwszych, posługując się skonstruowanym niewiele wcześniej aparatem fotograficznym Leica 35 mm, robił zdjęcia w plenerze, daleko od statycznych dekoracji studia fotograficznego. Choć zapewne jest kojarzony z formalnymi, pozowanymi portretami Adolfa Hitlera i wielu innych wysokich rangą oficjeli Trzeciej Rzeszy, wystarczy rzut oka na inne zdjęcia z jego dorobku, aby szybko się przekonać, że był nie tylko propagandzistą, ale i utalentowanym fotografem, autorem zdjęć o dużej wartości artystycznej.

Zbiór jego prac, stanowiący chyba najpełniejsze i najbardziej wszechstronne fotograficzne dossier wojennego przywódcy i jego świty, liczy – według ocen samego Hoffmanna – ponad dwa miliony zdjęć. Żaden z rywali Hitlera nie mógł się pochwalić tak ogromnym dorobkiem. Hitler był jednym z najczęściej fotografowanych ludzi w historii, a po drugiej stronie aparatu niezmiennie stał Hoffmann. Jeśli przypomnimy sobie jakiekolwiek zdjęcie Hitlera – pojawiające się w dowolnych okolicznościach w ciągu ostatnich około osiemdziesięciu latach – najprawdopodobniej będzie to zdjęcie wykonane przez Heinricha Hoffmanna.

Co znamienne, fotografie te są nadal powszechnie wykorzystywane, nawet przez tych, którzy szydzą z ich autora. Z kilkoma wyjątkami, prawie każdy z niezliczonych, ukazujących się co roku albumów poświęconych Hitlerowi i Trzeciej Rzeszy zawiera przynajmniej jedno zdjęcie Hoffmanna. Internetowe wyszukiwanie obrazów dla frazy „Adolf Hitler” jedynie potwierdza wszechobecność tych fotografii. Natomiast, co ciekawe, nazwisko Heinricha Hoffmanna rzadko bywa przywoływane. Po wojnie został on oskarżony o spekulanctwo i pozbawiony praw własności do zdjęć, a jego archiwum rozproszono po świecie. Większość jego prac trafiła do National Archives w Waszyngtonie, a później do Staatlichen Archive Bayerns w Monachium. Hoffmann jest zatem chyba najsłynniejszym nieznanym fotografem na świecie.

Gdy w połowie lat 50. XX wieku te wspomnienia zostały opublikowane po raz pierwszy, Hoffmann miał prawie 70 lat i zbliżał się do kresu swojego życia. Pod wieloma względami był człowiekiem przegranym. Imperium, które stworzył za czasów Trzeciej Rzeszy, kiedy to otrzymywał pokaźne tantiemy, nawet za znaczki z wykonanymi przez siebie zdjęciami Hitlera, obróciło się w gruzy. Przez zwycięskich aliantów został nazwany „głównym sprawcą”, poddany niekończącym się przesłuchaniom oraz uwięziony i internowany. W tym czasie wspierała go tylko jego żona, Erna. Gdy w 1950 roku został wreszcie zwolniony, nie miał grosza przy duszy.

Mimo wszystko ton jego wspomnień jest radosny. Jako człowiek rozmowny, sypiący z rękawa tak uwielbianymi przez Hitlera anegdotami jest wyjątkowym przewodnikiem po tamtych czasach. Nakreślony przez niego portret Hitlera, z którym spędził tyle godzin i dni, często w bliskim kontakcie, prezentuje dający wiele do myślenia obraz dyktatora o osobistym uroku i charyzmie.

Pierwsza wojna światowa – Hitler w ziemiance, z wąsami i w hełmie.

Hoffmann nie tylko pozostawał w pobliżu Hitlera, był też naocznym świadkiem najistotniejszych wydarzeń w historii Trzeciej Rzeszy i jej przywódcy. To fakt, że fotografowie rejestrują wydarzenia przez obiektyw swoich aparatów fotograficznych, ale wspomnienia Hoffmanna często bywają równie odkrywcze jak jego zdjęcia. Na przykład, gdy Hitler zamknął się w sobie po śmierci Geli Raubal w 1931 roku, to Hoffmann wyciągnął go z dna rozpaczy. Gdy w 1933 roku Hitler został mianowany kanclerzem, Hoffmann czekał w przedpokoju i pierwszy pogratulował nowemu, podekscytowanemu przywódcy Niemiec. A gdy w 1939 roku został podpisany pakt Ribbentrop–Mołotow, Hoffmann był jednym z tych, którzy zostali wysłani do Moskwy, aby zarejestrować to wydarzenie dla potomności. Jego obecność w momentach takich jak ten spowodowała, że jest źródłem informacji fascynujących i niezmiernie ważnych zarówno dla historyków, jak i dla laików.

W relacji Hoffmanna jest oczywiście niewiele miejsca na poczucie winy czy skruchę. Choć nie zajmuje się tą kwestią wprost, można wywnioskować, że nie czuje, aby zrobił coś, za co musiałby przepraszać lub choćby usprawiedliwiać się. Wręcz przeciwnie, przedstawia raczej wyrachowaną, upiększoną wersję wydarzeń, w której nawet najmniej budujący rozdział – o jego podejrzanym zaangażowaniu w zdobywanie dzieł sztuki przez Hitlera – został opowiedziany ożywionym, niewinnym tonem.

Przedstawiany przez Hoffmanna obraz sytuacji jest na ogół sielski: obiady z Führerem i jego otoczeniem, spory kulturalne w kraju, a nie prawdziwe walki za granicą. W znacznym stopniu jest to świat widziany z perspektywy rozpieszczonego, zamkniętego na fakty wewnętrznego kręgu Trzeciej Rzeszy, ludzi żyjących z dala od mrocznej rzeczywistości, zepsucia i horroru, które reżim szerzył gdzie indziej. Rzeczywiście, gdy Hoffmann opłakuje swój los po 1945 roku – gdy przerzucano go z jednego więzienia czy obozu internowania do drugiego, a szanse na zwolnienie były nikłe – chciałoby się zestawić jego doświadczenia z przeżyciami wielu jego rodaków i mieszkańców innych państw, dogorywających w więzieniach nazistowskiego reżimu. On sam rzecz jasna nie jest w stanie dokonać takiego porównania, lecz ironia jego położenia jest całkowicie bezdyskusyjna.

Stosunek Hoffmanna do polityki stanowi zagadkę. Na stronach tego pamiętnika twierdzi, że nie interesował się polityką jako taką oraz nigdy nie zależało mu na wysokich stanowiskach nazistowskiego reżimu ani ich nie przyjął, gdyż wolał status uprzywilejowanego outsidera. Jest w tym dość przekonujący. Nie wygląda na zwierzę polityczne i wydawałoby się, że jego stosunki z Hitlerem kształtowały się przede wszystkim w sferze prywatnej, a nie ideologicznego pokrewieństwa. Jednak kilka przesłanek stawia jego postać w innym świetle, między innymi bliska znajomość z ideologiem nazizmu (i dawnym mentorem Hitlera) Dietrichem Eckartem oraz przynależność do partii nazistowskiej, do której zapisał się wcześniej niż Hitler. Możliwe, że Hoffmann rzeczywiście był apolityczny, a tylko poruszał się w środowisku przesiąkniętym nazistowską ideologią, ale krytyczny czytelnik może zechcieć wziąć pod uwagę kwestię jego politycznej motywacji.

Mimo, a może właśnie z powodu braku odpowiedzi na tak postawione pytania, książka ta to fascynujący pamiętnik człowieka, którego znaczenie dla historii Trzeciej Rzeszy, choć niezaprzeczalne, zwykle pomijano. Jak wiele innych publikacji z tej serii, między innymi sekretarki Hitlera Christy Schroeder, jego kamerdynera Heinza Linge czy kierowcy Ericha Kempki, wspomnienia Hoffmanna to perspektywa tych, którzy znajdowali się najbliżej Hitlera. Wiele nam one wyjaśniają, ale przede wszystkim skłaniają do refleksji nad dręczącym pytaniem, czy sztuka w służbie zła może nadal być dobra.

© Roger Moorhouse, 2011

Przypisy

[1] Frederic Spotts, Hitler and the Power of Aesthetics, London: Hutchinson 2002, s. 173.

[2] Do tej pory nie udało się udowodnić hipotezy, że obecność Hitlera na tym zdjęciu może być fałszerstwem dokonanym w atelier Hoffmanna. Porównaj: Sven Felix Kellerhoff, Berühmtes Hitler-Foto möglicherweise gefälscht. W: „Die Welt Online”, 14 października 2010.

Rozdział 1

Mój aparat i kajzer

Dwa słowa – „fotograf Hitlera” – prawdopodobnie wystarczą, aby przywołać mnie w pamięci tych, którzy są wystarczająco zainteresowani, by zadać sobie pytanie, kim jest Heinrich Hoffmann.

Z zawodu zawsze byłem fotografem, a z zainteresowania – zagorzałym wielbicielem sztuki, wydawcą albumów i gorliwym, choć skromnym, użytkownikiem ołówka i pędzla. Praktykę zawodową odbyłem w renomowanym zakładzie fotograficznym ojca, a sam z kolei stałem się mistrzem rzemiosła w mojej dziedzinie sztuki. Na przestrzeni lat królowie, księżniczki, wielcy artyści, śpiewacy, pisarze, politycy oraz mężczyźni i kobiety znani z różnych powodów stawali przed moim obiektywem na kilka sekund, które wystarczyły, aby uwiecznić osobę i okazję.

Podczas takich zawodowych działań nawiązałem pierwszy kontakt z Adolfem Hitlerem. To zrządzenie losu zaowocowało głęboką i długotrwałą przyjaźnią niemającą nic wspólnego z polityką, o której wiedziałem niewiele i o którą dbałem jeszcze mniej. Nie było w tej znajomości nic z interesowności, ponieważ w owym czasie z nas dwóch to ja byłem bardziej znany. Przyjaźń ta zrodziła się z kontaktu dwóch impulsywnych natur i częściowo opierała się na obopólnym oddaniu sztuce, a częściowo być może na przyciąganiu się przeciwieństw – surowego, niepijącego i niepalącego Hitlera z jednej strony oraz beztroskiego artysty i bon vivanta, Heinricha Hoffmanna z drugiej.

Jednocześnie była to przyjaźń, która trzymała mnie przez najbardziej gwałtowne, burzliwe i chaotyczne lata w historii świata blisko człowieka stanowiącego ich centralną postać. Hitlerem – Führerem i kanclerzem Trzeciej Rzeszy – niewiele się przejmowałem, natomiast Adolf Hitler, człowiek, był moim przyjacielem od początku swojej kariery po śmierć. Odwzajemniał on moją przyjaźń i obdarzył mnie całkowitym zaufaniem. Jego postać nieustannie przewija się w opowieści o moim życiu.

Był rok 1897, gdy wszedłem do rodzinnego interesu jako uczeń. Nad witryną naszego zakładu fotograficznego, dzielonego z moim ojcem i wujem, przy Jesuitenplatz w Regensburgu dumnie wisiał pompatyczny szyld z imponującym napisem:

HEINRICH HOFFMANN, NADWORNY FOTOGRAF

Jego Królewskiej Mości, króla Bawarii

Jego Książęcej Wysokości, wielkiego księcia Hesji

Jego Książęcej Wysokości, księcia Tommaso z Genui,

księcia Sabaudii

Ten szyld był dość kosztowną inwestycją, ponieważ aby uzyskać pozwolenie na użycie tytułu, trzeba było wnieść całkiem pokaźną opłatę w biurze marszałka dworu. Jednak mój ojciec i wuj nie tracili żadnej okazji, by z dumą podkreślić, że nie musieli zapłacić za pozwolenie na użycie tego tytułu, ponieważ na to zasłużyli. I rzeczywiście fotografowali wielu członków królewskiej rodziny Wittelsbachów, a także wielkiego księcia Hesji i Renu, księcia Genui i wielu innych książąt. W dowód uznania ich zawodowych osiągnięć w dziedzinie fotografii zostali przedstawieni księciu Luitpoldowi, regentowi Bawarii. Jako wyraz szczególnego uznania dostali piękną, złotą szpilkę do krawata, z dużym „L” z brylantów. W każdą niedzielę wybuchała głośna sprzeczka między dwoma partnerami o to, czyja to kolej, aby nosić tę królewską szpilkę!

Gdy zacząłem pracować, moim najpilniejszym zadaniem było dbanie o zagłówki i podłokietniki, których w tamtym okresie, gdy czasy naświetlania były długie, używało się jako podpórek, by nasi znamienici klienci uniknęli sztywności karku. Poza tym do moich obowiązków należało odkurzanie wszystkich rekwizytów, które uważano za niezbędne w każdym szanującym się zakładzie fotograficznym. Była to na przykład łódź z całym zestawem żagli czy ogromne pęknięte jajo, do którego wkładało się nagie niemowlęta (co miało sprawiać wrażenie, że nowego obywatela świata nie przyniósł bocian, ale został wysiedziany i wykluł się), a oprócz tego – wiele innych kuriozów.

Nasze atelier zostało urządzone w stylu Makartowskim, wzorowanym na domu niegdyś znanego wiedeńskiego malarza Hansa Makarta, któremu sławę przyniósł okazały obraz Wjazd cesarza Karola V do Antwerpii. Gdy to malowidło wystawiono po raz pierwszy w Wiedniu, wzbudziło ogromną ekscytację. Wielu mężom z wiedeńskiego towarzystwa wydawało się, że wśród nagich heter rozpoznają swoje żony, które rzeczywiście pozowały artyście, a on wiernie i ze szczegółami utrwalił je dla potomności. Skutkiem tego była fala samobójstw i rozwodów.

W tamtych czasach szczerze nienawidziłem Makarta, ponieważ kopie jego bukietów, które obficie zwieszały się z naszych ścian, pozłacane wazy zdobione sztukaterią z ryżem i ramy obrazów stanowiły jeden wielki, wyjątkowy magazyn kurzu.

Któregoś niedzielnego popołudnia, gdy właśnie miałem zamykać zakład, przyszedł pewien człowiek.

– Chcę sobie zrobić zdjęcie! − oświadczył ostro.

Z właściwymi dla sytuacji wyrazami żalu poinformowałem go, że nie ma na miejscu nikogo, kto mógłby spełnić jego życzenie.

– Pan tu jest! Pan mnie sfotografuje!

Odmówiłem.

– Przykro mi − powiedziałem − ale obawiam się, że nie jestem kompetentny.

Jednak ten człowiek nie przyjął odmowy i przybrał groźną postawę. Zdecydowałem się więc podjąć wyzwanie, drżąc przy tym i protestując, bo nie mogłem mu zagwarantować, że dostanie zdjęcie dobrej jakości. Nie zwracając na mnie uwagi, wszedł do przebieralni i wyjął z walizki nowy garnitur.

Zdjęte ubranie zapakował do walizki. Przygotowany do zdjęcia, przyjął swoją pozę. Zniknąłem pod czarnym suknem, ustawiłem ostrość i z głośno bijącym sercem wyjąkałem konwencjonalne:

– A teraz proszę o uśmiech i miły wygląd!

Mężczyzna stał tam pozbawiony wszelkiego wyrazu jak posąg. Gdy sesja dobiegła końca, mój energiczny klient wyszedł, pozostawiając swoją walizkę i mówiąc, że odbierze ją później, gdy przyjdzie po zdjęcia. Fotografia wyszła bardzo dobrze. Z dumą pokazałem ją ojcu i wujowi. Lecz klient nigdy się nie zjawił – ani po zdjęcie, ani po swoje rzeczy.

Kilka tygodni później otworzyliśmy walizkę: oprócz starego garnituru była w niej portmonetka pełna złotych monet i wiatrówka. Policja ustaliła, że pieniądze i walizka należały do wieśniaczki, którą znaleziono martwą w pobliżu Regensburga. Później okazało się, że morderca nakłonił swoją ofiarę do wyjścia z chaty, naśladując krzyki wystraszonych kur! Jednak bardziej od tego znaleziska policję zaciekawiło zdjęcie, które zrobiłem. Pojawiło się we wszystkich komisariatach na tablicach z informacjami o poszukiwanych. W ten sposób moje pierwsze zdjęcie stało się wielką sensacją.

Praktykę ukończyłem w 1900 roku, ale miałem pozostać w rodzinnym interesie do czasu osiągnięcia pełnoletniości. Sam jednak bardzo pragnąłem się usamodzielnić i dlatego w wieku szesnastu lat zacząłem pracować dla Hugona Thielego, nadwornego fotografa wielkiego księcia Hesji w Darmstadt. Najciekawsze z mojego punktu widzenia było to, że mogłem pomagać przy fotografowaniu członków rodziny wielkiego księcia, który często odwiedzał mojego pracodawcę.

W tym czasie na wzgórzu Mathildenhöhe otwarto kolonię artystyczną, ufundowaną przez wielkiego księcia. Wystawa, ukazująca nowe kierunki zarówno w architekturze, jak i sztuce, odniosła wielki sukces i wywarła wpływ nie tylko na sztukę, ale też i na fotografię w całych Niemczech. To właśnie w Darmstadt nowe trendy spowodowały, że zaczęto odchodzić od starych, typowych dla magnackich sal kurtyn, palm, blanek i wszystkich innych kuriozalnych i staroświeckich rekwizytów zagracających zakłady fotograficzne, a zamiast tego wykorzystywano naturalne oświetlenie i otoczenie, aby nadać portretom fotograficznym całkiem nowy wygląd. Weimer, inny wybitny fotograf z Darmstadt, jako pierwszy odrzucił te wszystkie starocie i starał się zastąpić sztuczność pozowanego portretu swobodnym, naturalnym obrazem. Gdy tylko mógł, wolał fotografować klientów w ich domach, wśród należących do nich bibelotów, a nie w atelier, gdyż w dobrze im znanym otoczeniu czuli się nieskrępowani.

Gdy, jak to się często zdarzało, byliśmy wzywani do pałacu wielkiego księcia, aby zrobić zdjęcia, zawsze panowało tam wielkie podniecenie. Dwór wielkiego księcia, dzięki więzom rodzinnym łączącym go ze wszystkimi najpotężniejszymi domami książęcymi w Europie, miał wówczas znaczenie nieproporcjonalnie duże w stosunku do wielkości państwa. Z trzech sióstr panującego księcia Ernesta Ludwika (wszystkie widziałem, gdy były fotografowane podczas różnych wizyt u brata), jedna poślubiła Henryka Hohenzollerna, księcia Prus, druga weszła do rodziny carskiej, a trzecia, księżniczka Wiktoria, wyszła za księcia Ludwika Battenberga, który później został markizem Milford Haven.

Ogromne wrażenie wywierała na mnie wówczas aura tragicznej melancholii, spowijająca wielkie damy z Rosji, jak omen strasznego losu, który miał stać się ich udziałem. Caryca zawsze była nieśmiała i zdystansowana w obecności nieznajomych. Zawsze wydawało się, że odczuwa ulgę, gdy sesja fotograficzna dobiegała końca. Jej znacznie ładniejsza siostra, Elżbieta Fiodorowna, zachowywała się bardziej uprzejmie i naturalnie. Później dowiedziałem się, że gdy jej mąż został zamordowany, odwiedziła mordercę w moskiewskiej celi i z prawdziwie anielską cierpliwością starała się poznać motyw zbrodni. W końcu, jak prawdziwy anioł miłosierdzia, wybaczyła mu.

Było oczywiste, że naszym znamienitym klientom nie należy sprawiać żadnych kłopotów i przysparzać niewygód, więc robiliśmy, co w naszej mocy, aby przyspieszyć cały proces. Każde opóźnienie spowodowane przygotowaniem aparatu fotograficznego, każda dodatkowa poprawka ustawienia fotografowanych powodowała ostrą reprymendę i apel o większą sprawność. Rodzina wielkiego księcia szybko się męczyła i okazywała zniecierpliwienie.

W pałacu urządzono ciemnię i płyty były wywoływane od razu po naświetleniu. Dzięki temu w razie jakiegoś niepowodzenia można było od razu powtórzyć zdjęcie. Wywoływanie należało do moich obowiązków i pewnego razu podczas wizyty księżnej Elżbiety Fiodorownej, gdy spieszyłem się do ciemni, nieznajomy mężczyzna zapytał mnie, czy może pójść ze mną, gdyż bardzo interesuje go proces powstawania zdjęcia.

Zaprosiłem go serdecznie, aby mi towarzyszył. Podczas pracy zapytałem go, czy sądzi, że byłoby możliwe, abym zobaczył wielkiego księcia. Moje zainteresowanie, jak mu wyjaśniłem, wynikało z tego, że nasz rodzinny zakład nosił dumny tytuł „Heinrich Hoffmann, nadworny fotograf wielkiego księcia Ernesta Ludwika, księcia Hesji i Renu”, a choć bywałem w pałacu dość często, nigdy dotąd go nie widziałem.

– Co więcej − kontynuowałem − jestem prawdziwym poddanym wielkiego księcia, ponieważ mój ojciec urodził się w Darmstadt i służył w Białych Dragonach.

– Sądzę, że to da się zorganizować − uśmiechnął się mój gość, a gdy wychodziliśmy z ciemni, podziękował mi i wcisnął mi do ręki pokaźny napiwek.

Byłem zaintrygowany i zapytałem służącego, kim był ten mężczyzna.

Był to nie kto inny, tylko sam wielki książę, a sprezentował mi talar ze swoim wizerunkiem!

Zależało mi na tym, aby zdobyć praktykę w możliwie wielu obszarach sztuki fotograficznej i dlatego w 1901 roku uznałem, że nadeszła pora, aby zmienić miejsce pracy. Pojechałem do Heidelbergu, aby praktykować u Langbeina, fotografa uniwersyteckiego. Langbein specjalizował się w fotografowaniu menzur – słynnych pojedynków studenckich, a moim zadaniem było barwienie sfotografowanych czapek i szarf korporacji akademickich.

W dniach, w których urządzano pojedynki, studenci rządzili w Heidelbergu, a Jego Wysokość Student sprawował najwyższą władzę – również w naszym zakładzie. Jestem przekonany, że u wielu starszych dżentelmenów zdjęcie menzury, które zrobiliśmy z takim trudem i starannością, wciąż wisi nad biurkiem. Każdy uczestnik, a czasami wybrana grupa uczestników, musiał zostać sfotografowany oddzielnie w atelier. Następnie każdą postać należało starannie wyciąć i nakleić na zdjęcie pustej sali pojedynków, stanowiące tło. Na koniec tę kompozycję trzeba było sfotografować, a otrzymany obraz dawał żywe wrażenie wściekłego pojedynku w toku. Aby uzyskać odpowiednią perspektywę, wszystkie postacie stojące na drugim planie trzeba było zmniejszyć do odpowiedniego rozmiaru, a Langbein z pewnością wykazywał się wyjątkowymi umiejętnościami i tworzył realistyczne sceny, które wyglądały niemal jak prawdziwe.

W 1902 roku ponownie się przeprowadziłem, tym razem do Frankfurtu, aby pracować w zakładzie fotograficznym Theobalda, którego specjalnością były portrety żołnierzy. „Fotograf wojskowy” nie był artystą w swojej profesji, ale pocieszałem się myślą, że aby nabrać biegłości, trzeba spróbować wszystkiego.

Atelier znajdowało się dokładnie naprzeciw koszar. Naszym wielkim dniem była niedziela. „Synowie Marsa” odwiedzali nas wtedy masowo, aby uwiecznić na fotografii wizerunek szykownego żołnierza, który dopiero co zaprezentowali podczas przeglądu na placu manewrowym. Byli trudnymi klientami. Sięgali po broń z powodu najmniejszej niedokładności, a najdrobniejsza zmarszczka na mundurze budziła ich gniew. Musieliśmy zwracać uwagę na każdy szczegół niczym jastrzębie. Dużą popularnością cieszyły się barwione zdjęcia, dzięki czemu mogłem nieco dorobić. Barwienie kosztowało jedną markę. Ci, którzy chcieli mieć wesoło kolorowy sznur galowy, płacili pięćdziesiąt fenigów, a ci, którzy zażyczyli sobie męski wąs zamiast dopiero sypiącego się zarostu, musieli zapłacić trzydzieści fenigów. Połowę z tego, co zarabiałem na tych chałturach, musiałem oddać pracodawcy. Drugą połowę regularnie odbierał mi wieczorami, gdy graliśmy w karty.

Gdy zacząłem pracę u Theobalda, chciałem zreformować sztukę fotografii wojskowej. Zwykle młodzi wojacy ustawiali się w pozycji „spocznij”, ze szklistym wzrokiem utkwionym nieruchomo w aparat, jak gdyby spodziewali się, że w każdej chwili może z niego popłynąć stek przekleństw sierżanta. Moje motto brzmiało: pozwólcie nam odejść od „pomnikowych” zdjęć, a zamiast tego wprowadzić bardziej nieformalną pozę i wyraz twarzy „Uśmiech, proszę!”. Niestety moja próba skończyła się fatalną porażką. Poprosiłem pewnego żołnierza, aby oparł jedno kolano niedbale o brzeg krzesła. Efekt był dość wstrząsający – wyglądało to tak, jakby do armii powoływano ludzi z jedną nogą drewnianą!

Nie zostałem długo u Theobalda, ponieważ chciałem zdobyć podstawowe doświadczenie w tej dziedzinie i nie miałem zamiaru się w niej specjalizować. Na początku 1903 roku przyjąłem nową posadę u Thomasa Voigta, słynnego nadwornego fotografa kajzera, w jego atelier w Homburgu[1]. Oczywiście był to zupełnie inny rodzaj pracy. Homburg, jedno z najelegantszych i najmodniejszych uzdrowisk w Niemczech, był miejscem wypoczynku brytyjskich i rosyjskich wielkich książąt, książąt, milionerów oraz wysoko postawionych i potężnych ludzi z całego świata. Międzynarodowe turnieje tenisa zawsze budziły zainteresowanie, a „pokazanie się” na nich wśród śmietanki towarzyskiej to było coś. W pobliżu kortów tenisowych zbierałem obfite żniwa.

Wśród licznych ekscentrycznych dygnitarzy, z którymi zetknąłem się w Homburgu, był Czulalongkorn, król Syjamu. Zawsze zamawiał prawie naturalnej wielkości, artystycznie barwione powiększenia swoich portretów. Te gigantyczne zdjęcia pakowaliśmy w skrzynie wzmacniane ocynkowaną blachą i wysyłaliśmy do Syjamu. Bez mrugnięcia okiem płacił rachunek w wysokości dwudziestu siedmiu tysięcy złotych marek, który mu wystawialiśmy.

Dość wyjątkowy charakter miało moje spotkanie z rosyjskim wielkim księciem Mikołajem Michajłowiczem. Dostałem polecenie, aby zrobić mu zdjęcie. Nie udało mi się jednak uwiecznić go dla potomnych. Prawdę mówiąc, Jego Cesarska Mość był tak cesarsko pijany, że zdjęcie po prostu „zsunęło się z płyty”, jak mówili zawodowcy. Zrobiłem ponad tuzin zdjęć i w ciemni zrozumiałem, jak mizerne są rezultaty moich wysiłków!

Największe emocje przeżyłem, fotografując kajzera. Piątego listopada 1903 roku mój pracodawca dostał polecenie, aby zrobić zdjęcia kajzerowi z okazji historycznego spotkania z carem Mikołajem w starym zamku w Wiesbaden. Herr Voigt przygotował wszystko w zamku i posłał mnie na korytarz, abym uprzedził go o nadejściu kajzera. Czekałem tam i czekałem.

Czcigodne osobistości zawsze każą innym czekać. Na początku nie wiadomo, czym się zająć, aby czas szybko minął, a potem, gdy oczekiwany gość wreszcie nadejdzie, wszystko dzieje się za wolno. Jego Wysokość i wszystkie Wysokości w kraju mają upodobanie do łaskawego okazywania swojego diabelnego zniecierpliwienia!

Wreszcie zobaczyłem postać zbliżającą się ciemnym korytarzem. Udało mi się rozpoznać tylko brodę i podkręcony wąs, typowe dla kajzera Wilhelma II, potocznie znanego jako „Zrobiłem to!”. Jednak gdy mężczyzna podszedł bliżej, zobaczyłem, że ma na sobie mufti – poranny strój, a zatem nie mógł to być kajzer. Okazało się, że to Haby, jego osobisty fryzjer, który wprowadzając siatki do wąsów, pomógł spopularyzować w całym kraju wąs à la Wilhelm.

W końcu zjawił się i kajzer, a to, co wówczas nastąpiło, było po prostu balem kostiumowym! Wilhelm II, honorowy pułkownik niezliczonych zagranicznych pułków, życzył sobie zostać sfotografowanym w aktualnych mundurach tych wszystkich formacji wojskowych! Niczym w szalonym korowodzie zdejmował jeden mundur i zakładał następny: pułkownika rosyjskiej gwardii, pułkownika brytyjskiego, pułkownika huzarów królewsko-węgierskich. Mundury kawalerii, piechoty i artylerii następowały jeden po drugim. Najefektowniej prezentował się szamerowany złotem mundur huzarów węgierskich i później to właśnie zdjęcie stało się niezwykle popularne.

Innym razem, gdy kajzer zatrzymał się na krótko w Schloss Friedrichsruh nieopodal Homburga, dowiedziałem się, że przyjął zaproszenie Herr Marksa, zastępcy prefekta okręgu, którego darzył dużym szacunkiem. Pomyślałem, że to okazja do zrobienia doskonałego zdjęcia i wywiedziałem się o dokładne miejsce i czas spotkania. Ustawiłem aparat na rusztowaniu przed willą Herr Marksa i wycelowałem go precyzyjnie w miejsce, przez które musiał przejść kajzer, opuszczając budynek. Przede mną ustawili się weterani wojskowi w surdutach i cylindrach oraz kolorowych szarfach na piersiach. Mimo swoich krągłości, wynikających z dobrych warunków życia, starali się stać wyprostowani jak wyciory, choć nie wszystkim się udało.

Wśród tych lśniących cylindrów stał mój aparat fotograficzny, wycelowany w wybrany punkt, a za nim ja, siedzący na szczeblu rusztowania, patrzący na morze głów, trzymający piłkę gumową i gotowy zwolnić migawkę. Musiałem jedynie czekać, a potem złapać postać w obiektywie.

– Idzie kajzer!

Powitały go gromkie okrzyki „Hurra!”. Weterani z entuzjazmem wyrzucili swoje cylindry w górę, dając wyraz lojalnego uznania dla naczelnego dowódcy. A ja? Udało mi się jedynie sfotografować chmurę unoszących się w powietrzu cylindrów! Gdy opadły – a wraz z nimi podekscytowanie – po kajzerze nie było już śladu – ani we własnej osobie, ani na moich płytach!

Jakiś czas później miałem więcej szczęścia. Gdy kajzer przeprowadzał inspekcję w Saalburgu, starym rzymskim forcie zrekonstruowanym za jego namową, ze swoim wujem i królem Wielkiej Brytanii Edwardem VII, zrobiłem serię zdjęć, które ukazały się w czołowych gazetach na całym świecie. Wśród nich było zdjęcie przedstawiające kajzera stojącego z siostrami i z królewskim gościem obok jego daimlera, luksusowego i eleganckiego samochodu, który zadziwił całe Niemcy. Działo się to mniej więcej w czasie, gdy Edward odwrócił się od swojego aroganckiego siostrzeńca ku Francji i z tym państwem odnowił entente cordiale.

Gdy Edward VII odwiedził kajzera i jego siostry, luksusowy daimler króla wywołał sensację w całych Niemczech.

Przez trzy lata, które spędziłem u Voigta, w sezonie pracowałem w Homburgu, a zimą – w jego frankfurckim atelier. Potem przeprowadziłem się do Szwajcarii, gdzie na jakiś czas połączyłem siły ze znanym fotografem Camillo Rufem z Zurychu.

Ruf był jednym z najwybitniejszych fotografów swojej epoki. Praca z nim ogromnie mi się podobała. W tym czasie marzyłem już o założeniu własnego zakładu fotograficznego, a Ruf pomógł mi zrealizować ambicje, stawiając mnie na czele dwóch mniejszych, pomocniczych atelier, w których mogłem majstrować i eksperymentować do woli.

Ze Szwajcarii wróciłem do Monachium. Mimo że do tej pory poważnie i niepodzielnie poświęcałem uwagę nauce zawodu, wciąż w moim sercu płonęło silne pragnienie, aby zostać artystą. Jednak mój ojciec kategorycznie odrzucał nawet rozważenie takiej możliwości i zezwolił na studiowanie sztuki i malarstwa tylko w zakresie mającym bezpośredni wpływ na mój zawód fotografa.

Dlatego uczyłem się rysunku pod kierunkiem profesora Knirra z Monachium, uczęszczałem na wykłady anatomii profesora Molliera na Uniwersytecie Monachijskim i przez pewien czas pracowałem w Paryżu pod okiem Reutlingera, słynnego fotografa świata mody i pięknych kobiet.

Dla mnie był to rok nieskrępowanej radości, lecz po tym okresie przejściowym w roli beztroskiego studenta sztuki musiałem, niestety, wrócić do swojej profesji.

Przez długi czas żywiłem pragnienie, aby poznać Anglię, i w 1907 roku, wspierany świetnymi referencjami i doświadczeniem zawodowym, i ogarnięty optymistycznym przekonaniem, że Anglia po prostu czeka na mój przyjazd, zdobyłem się na odwagę, aby przekroczyć Kanał.

Opis moich kwalifikacji, który poleciłem przepisać po angielsku, niezmiennie mi zwracano, dodając kilka uprzejmych słów, których na ogół nie rozumiałem. Ich znaczenie nietrudno było jednak odgadnąć z lekceważących uśmiechów, które pojawiały się na twarzach moich rozmówców. Moje osiągnięcia witano z szacunkiem, ale nikt nie miał mi nic do zaoferowania. Moje fundusze zaczęły się alarmująco kurczyć. W tym kryzysowym czasie, jak to często się zdarzało w moim życiu, dopomógł mi czysty przypadek.

Pewnego dnia od profesora Emmericha, założyciela Lehr- und Versuchsanstalt für Photographie (Instytut Edukacji i Badań nad Fotografią) w Monachium, dostałem list polecający zaadresowany do najsłynniejszego angielskiego fotografa E.O. Hoppégo. Ten mistrz sztuki fotograficznej przyjął mnie jak starego przyjaciela rodziny. Zostałem od razu zaproszony na popołudniową herbatę, na której poznałem wielu znanych artystów i fotografów.

Gdy goście rozchodzili się, Hoppé poprosił mnie, abym jeszcze został, żebyśmy od razu mogli zabrać się do pracy.

– Jaka jest pańska sytuacja finansowa? Na ile może pan sobie pozwolić, aby płacić? − zapytał Hoppé, przeprowadzając otwierający gambit.

Obawiam się, że nie wyglądałem zbyt inteligentnie, gdy usłyszałem te pytania. Płacić? Oto miałem potwierdzoną wiedzę zawodową, niemałą liczbą osiągnięć na swoim koncie i najlepsze możliwe referencje, a oczekiwano, że zapłacę za możliwość pracy! Nieco zaskoczony jasno wyłożyłem moją sytuację.

– Niestety, nie mogę sobie pozwolić na uprawianie fotografii jako hobby − powiedziałem. − To mój sposób zarabiania na życie. A gdybym nawet mógł, to być może jestem znacznie bardziej uzdolniony niż pan!

Hoppé zastanawiał się przez chwilę.

– Zróbmy tak − powiedział. − Przyjdzie pan i popracuje ze mną kilka dni, a potem zobaczymy, co da się zrobić.

Tak się złożyło, że w ciągu najbliższych kilku dni musiałem pójść na Wystawę Francusko-Brytyjską, aby zrobić zdjęcia w jej sekcji kolonialnej. Ledwo zacząłem pracę, gdy szokująca eksplozja wstrząsnęła salą, w której się znajdowałem. Chwyciłem aparat i wybiegłem na otwartą przestrzeń w sam środek przerażającej paniki. Co, do licha, się stało? Balon na uwięzi, jeden z kilku w wesołym miasteczku, eksplodował i roztrzaskał się. Martwi leżeli na ziemi wespół z rannymi, krwawiącymi, jęczącymi w drgawkach. Dymiące, wciąż płonące resztki balonu stanowiły ponure tło. Ustawiłem aparat i szybko sfotografowałem skutki katastrofy.

Zdjęcia były dobre i wywołały sensację. Za sprawą przypadku wyprzedziłem wszystkich moich rywali o wiele długości. Zdjęcia Hoppégo – a tak naprawdę moje – ukazały się we wszystkich głównych dziennikach w Anglii i za granicą, a „Daily Mirror” zamieścił jedno na stronie tytułowej. Mój pracodawca zarobił ładną sumkę, a mój udział był wcale nie do pogardzenia. Ten mój sukces wywarł duże wrażenie na Hoppém, który dał mi stałe zajęcie i wkrótce zacząłem pracować jako fotoreporter. W ten sposób eksplodujący balon pchnął mnie na drogę kariery fotografa-reportera.

Hoppé specjalizował się w portretach i był w tym mistrzem. Był też mistrzem robienia odbitek w technice bromoleju i gumy chromianowej, więc pracując u niego, wiele się nauczyłem. Wydał tom zatytułowany Men of the XX Century (Ludzie XX wieku) i to mnie powierzył zadanie fotografowania dobrze znanych brytyjskich osobistości. Podczas realizacji tego polecenia uzyskałem wstęp do kręgów, które w innych okolicznościach pozostałyby dla mnie niedostępne.

Sławni ludzie, których nazwiska były na ustach wszystkich, stawali przed moim obiektywem. Wkrótce osiągnąłem własny, określony styl, który zapewnił mi aprobatę nawet ze strony Royal Photographic Society. Jedną z moich fotografii przyjęto na bardzo elitarną doroczną wystawę, a inne moje zdjęcie zostało opublikowane w Photographs of the Year, 1908 (Zdjęcia roku 1908) Snodena Warda – starannie wybranym zestawie najlepszych fotografii roku.

Wkrótce potem Hoppé wyjechał na kilka miesięcy za granicę, więc nie miałem wyjścia i musiałem stanąć na własnych nogach. W mieście takim jak Londyn nie jest to łatwe zadanie. Założyłem atelier przy Uxbridge Road i zaangażowałem modeli, których fotografie wykorzystywano do reklam książek i plakatów w prasie ilustrowanej. Jednak większość moich dochodów w tamtym czasie pochodziła z nagród pieniężnych. Startowałem w licznych konkursach i miałem tyle szczęścia, że wielokrotnie znajdowałem moje nazwisko na liście zwycięzców.

Dzień i noc łamałem sobie głowę, jak ożywić mój biznes. W końcu wpadłem na pomysł. Z Who’s Who[2] wybrałem nazwiska wszystkich sławnych ludzi, którzy w ciągu roku mieli obchodzić okrągłe urodziny. Tych odwiedziłem osobiście i powiedziałem im, że chciałbym zrobić im zdjęcia do ilustrowanych gazet. Ludzka próżność jest ogromna, więc prawie bez wyjątku i z wielką ochotą pozwolili się sfotografować. Naturalnie wysłałem każdemu z nich bezpłatny egzemplarz, a ponieważ zdjęcia były naprawdę dobre, dostałem całkiem solidną liczbę zamówień na kolejne, płatne kopie. Interes wówczas rozwijał się stabilnie i bardzo szybko zgromadziłem wystarczającą ilość środków, aby zacząć myśleć o założeniu własnego zakładu fotograficznego w Niemczech.

W 1909 roku wróciłem do Monachium. Pobyt w Anglii sprawiał mi ogromną radość, ale nie ma to jak w domu.

Na początku 1910 roku wynająłem atelier przy 33 Schellingstraße. Założyłem zakład jako specjalista od męskich portretów, ale jeśli przyszła jakaś kobieta i wyraziła chęć, by ją sfotografować, oczywiście wyświadczałem jej tę przysługę.

Wczesną wiosną tego samego roku do mojego atelier weszła młoda kobieta.

– Tyle słyszałam o pana artystycznej biegłości, Herr Hoffmann − powiedziała z czarującym uśmiechem − i chciałabym, aby to pan zrobił mój wyjątkowy portret dla przyjaciela za granicą.

Była uroczą, wysoką, ładną i szczupłą dziewczyną, o dużej gracji ruchów i promieniejącą kolorami młodości i doskonałego zdrowia – wygląd zachwycający każdego artystę.

Zawsze byłem osobą impulsywną i rzadko zdarzało się, że musiałem tego żałować. Była to miłość od pierwszego wejrzenia. Pomyślałem: „Ta urocza istota albo żadna inna, jak świat długi i szeroki!”.

Pierwszy portret, który jej zrobiłem, był dobry, jednak dla mojego zachwyconego nią oka stanowił tylko kiepską podobiznę. Jednak Lelly była z niego zadowolona. Ku mojej niezmierzonej radości stwierdziłem, że lubiła fotografię i wydawała się naprawdę interesować sztuką i techniką robienia zdjęć. Wpadała do mnie i pytała o rady oraz wskazówki. Bóg jeden wie, co za bzdury wygadywałem w tym stanie ducha na tematy zawodowe. Ale ona wydawała się całkiem zadowolona i tylko to się liczyło. Stopniowo docierało do mnie – choć z trudem ośmielałem się wierzyć, że może to być prawdą – że sztuka i nauka fotografii nie są jedynymi obiektami jej zainteresowania. Mogłaby…?

Szybko minęło kilka czarownych miesięcy, pełnych rozkoszy, którymi karmią się młodzi i zakochani, i na początku 1911 roku pobraliśmy się. Nadal byłem raczej biedny, więc nie mieliśmy pieniędzy na miesiąc miodowy. Ceremonia odbyła się rankiem, a kilka godzin później staliśmy ramię przy ramieniu, ciężko pracując w moim atelier. Zainteresowanie mojej żony fotografią nie było kobiecym wabikiem. Bardzo mi pomogła w początkowym okresie. Była także doskonałą modelką – jej zdjęcia wykorzystywano jako ilustracje okładkowe w prasie.

Wydawało się, że dodatkowe bodźce przynoszą mi szczęście, i mój biznes zaczął się pomału rozwijać, a reputacja – poprawiać. Pewnego dnia, jesienią 1911 roku dostałem wiadomość, że Fürstenheim, redaktor naczelny „Münchner Illustrierte Zeitung”, chce się ze mną pilnie widzieć.

– Caruso właśnie przyjechał do Monachium − powiedział − i równie pewne jak to, że nazywam się Fürstenheim, jest to, że dostanie pan książęce wynagrodzenie, jeśli dostarczy mi pan jego zdjęcie. Chcę je mieć na stronie tytułowej.

Natychmiast pospieszyłem do hotelu Continental, gdzie Caruso się zatrzymał, i w ciągu kilku minut zostałem przyjęty – nie przez samego Caruso, ale przez jego impresaria, Lednera, któremu przedstawiłem swoje życzenia, dodając, że „Münchner Illustrierte Zeitung” chce zamieścić zdjęcie mistrza na stronie tytułowej.

Impresario uważnie mnie wysłuchał, a potem z przepraszającym wyrazem twarzy wyjaśnił, że śpiewakowi nie wolno pozować do zdjęć.

– Wszystkie prawa do zdjęć − powiedział − nabyła amerykańska agencja. Ale jeśli chce pan którekolwiek zdjęcie, czemu nie, proszę bardzo, wybór jest ogromny.

Odrzuciłem tę ofertę, dziękując. Nie byłem zainteresowany zdjęciami wykonanymi przez innych.

– Z pewnością jednak − oponowałem − Caruso jako osoba publiczna musi mieć duże trudności z tym, by uniknąć fotografowania?

– Och, nic nie stoi na przeszkodzie, by pstryknął mu pan fotkę na ulicy − odpowiedział Ledner. − Kontrakt dotyczy wyłącznie portretów studyjnych. Może mu pan zrobić jedną, gdy będzie wychodził z hotelu.

Zapytałem, kiedy mniej więcej może to nastąpić? Powiedział mi, że Caruso został zaproszony na lunch z Thomasem Knorrem, współzałożycielem i właścicielem „Münster Neueste Nachrichten”, wówczas czołową gazetą w południowych Niemczech.

Tłum moich kolegów po fachu zajął już pozycje przed hotelem, ustawił aparaty fotograficzne i wycelował je w hotelowe wejście. „Jeśli przyłączę się to tego tłumu”, pomyślałem, „mogę się pożegnać z »książęcym wynagrodzeniem«! Każdy z tych gości rzuci się, by zaoferować to samo ujęcie Fürstenheimowi. Muszę zrobić coś lepszego”. Zastanawiałem się przez chwilę, a potem wpadłem na błyskotliwy pomysł.

Poszedłem do pałacu Thomasa Knorra przy Brienerstraße, urządzonego z najbardziej wyszukanym smakiem i stanowiącego jeden z ośrodków życia kulturalnego bawarskiej stolicy. Przyjął mnie sędziwy i dostojny służący, nieprzystępny i pełen rezerwy.

– Muszę pilnie rozmawiać z Herr Knorrem − powiedziałem.

– Mogę zapytać, w jakiej sprawie?

– Proszę jedynie wspomnieć hasło Cyganeria − odpowiedziałem obojętnie. (Cyganeria to opera, którą Caruso otwierał swoje występy w Monachium).

Służący bezszelestnie zniknął. Po chwili wrócił.

– Herr Knorr prosi, aby był pan uprzejmy wejść.

Gdy znalazłem się twarzą w twarz z właścicielem największej gazety w całej Bawarii, desperacko uczepiłem się mojej odwagi.

– Impertynencjo − wyszeptałem sam do siebie − proszę, nie opuszczaj mnie teraz!

– Skąd pan wie, że Caruso tu będzie? − zapytał Knorr z zainteresowaniem.

– Obawiam się, że tego nie mogę ujawnić − odrzekłem ze znaczącym uśmiechem. − Mogę natomiast panu powiedzieć, że zostałem tu skierowany, aby zrobić zdjęcie Caruso w tym otoczeniu – co mniej więcej było prawdą, gdyż dostałem przecież zlecenie, aby dokonać czegoś w tym rodzaju.

– Acha! Rozumiem! Chodzi panu o to, że od samego Caruso − wykrzyknął Herr Knorr.

Stare powiedzenie, że milczenie jest złotem, przemknęło mi przez myśl. Nie odezwałem się, a Knorr wziął moje milczenie za przytaknięcie. Schlebiało mu, oczywiście, że Caruso zażyczył sobie zdjęcia z jego domu, u boku gospodarza. Zacząłem się pocić. Gdyby to się wydało!

Caruso w końcu przyszedł, a towarzyszył mu jego impresario. Podszedłem do Herr Lednera i przywitałem się z nim wylewnie jak ze starym przyjacielem. Najwyraźniej był nieco zaskoczony – po pierwsze tym, że w ogóle mnie tu spotkał, a po drugie, dlatego że nieco przesadziłem z odgrywaniem roli starego przyjaciela. Natomiast Caruso niechybnie założył, że zostałem zaangażowany na tę okazję przez Herr Knorra.

Wszystko poszło doskonale. Oni pozowali, ja zrobiłem kilka zdjęć. Następnie opuściłem pałac najszybciej, jak tylko się dało. W ogromnym podnieceniu wywoływałem płyty i ku mojej radości okazało się, że zdjęcia wyszły wspaniale.

Fürstenheim promieniał, gdy położyłem zdjęcia na jego biurku. Dzięki tym portretom wyrobiłem sobie nazwisko. Wysłałem oczywiście odbitki Caruso „do zatwierdzenia” do hotelu Atlantik w Hamburgu. On też był nimi zachwycony i zamówił ich więcej. Wysłałem mu je z odpowiednio wysokim rachunkiem!

Gdy Caruso wrócił do Monachium w 1919 roku, sprezentował mi swoją karykaturę, którą sam narysował i podpisał dla mnie – choć minęło już dużo czasu, odkąd zapłacił rachunek.

Enrico Caruso – wyświadczył mi zaszczyt i zapłacił mi za swoje fotografie.

Prawdopodobnie każdy fotograf prasowy przekonał się w trakcie swojej kariery, że któreś z jego zdjęć wywołało sensację nie za sprawą obrazu, lecz przez umieszczony pod nim podpis. W czasie głośnej afery w Zabern[3] zupełnie niewinne zdjęcie cesarza Wilhelma II zrobiło międzynarodową furorę z powodu podpisu, którym opatrzyła je redakcja gazety.

Na początku 1913 roku w niewielkim Zabern doszło do pewnych wydarzeń, które urosły do rangi międzynarodowego incydentu. Bardzo młody i niedoświadczony porucznik z miejscowej szkoły wojskowej stwierdził, że było mnóstwo „Wackes w Zabern i w okręgu”. Wackes[4] było wyjątkowo złośliwą obelgą używaną wobec miejscowych do wskazywania mniej wiarygodnych członków populacji w przygranicznej Alzacji.

Ludność, jak można sobie wyobrazić, oburzyła się, prasa podsycała płomienie i w jednej chwili stosunki między cywilami a korpusem oficerskim stały się bardzo napięte. Niektórzy młodzi ludzie wykrzyczeli na ulicy listę nadużyć oficera. Incydent, sam w sobie raczej o niewielkim znaczeniu, spowodował, że użyto wojska, a to wywołało wielkie poruszenie w całej Rzeszy. Wmaszerowali żołnierze z naładowaną bronią, ustawiono karabiny maszynowe na stanowiskach i przy dźwięku werbla nakazano mieszkańcom opuścić ulice i place, w razie nieposłuszeństwa grożąc im otwarciem ognia.

W poniedziałek 1 grudnia kanclerz Rzeszy von Bethmann-Hollweg i minister wojny von Falkenhayn złożyli raport kajzerowi, który wówczas przebywał w Donaueschingen. Akurat również odwiedziłem Donaueschingen na zlecenie czasopisma „Die Woche”, aby pstryknąć kilka fotek kajzerowi, który przyjął zaproszenie na polowanie z księciem Egonem zu Fürstenbergiem.

Narada cesarza z ministrami w związku z aferą w Zabern miała się odbyć w kompletnej izolacji, w parku otaczającym Schloss Donaueschingen. Jednak za milczącym przyzwoleniem księcia, ale z wyraźnym nakazem, aby nikt mnie nie zobaczył, pozwolono mi wśliznąć się do parku. Stałem za drzewem, czekając na przyjście kajzera.

Kajzer na polowaniu na lisa – niezupełnie zgodnie z brytyjską tradycją!

W końcu Jego Cesarska Mość pojawił się w towarzystwie von Bethmanna-Hollwega. Przez pewien czas prowadził ożywioną dyskusję ze swoimi ministrami i z generałem Deimlingiem, miejscowym dowódcą, a kilku innych oficerów stało z szacunkiem w pewnej odległości. Gdy cesarz zostawił kanclerza i odwrócił się w stronę jednego z oficerów, pstryknąłem mu zdjęcie w taki sposób, aby ominąć grupę oficerów.

Następnego dnia, gdy posortowałem odbitki przeznaczone dla prasy, znalazłem wśród nich jedną, która moim zdaniem mogła wywołać nieporozumienie. Starannie odłożyłem ją na bok, aby mieć pewność, że nie znajdzie się w stercie zdjęć prasowych.

Kilka dni później miałem okazję zajrzeć do „L’Illustration”, najsłynniejszego z francuskich periodyków, i nie mogłem uwierzyć własnym oczom. Znalazłem w nim zdjęcie, które specjalnie odłożyłem na bok, a pod nim sensacyjny podpis:

KAJZER OBCESOWO ROZSTAJE SIĘ Z KANCLERZEM Z POWODU ROZBIEŻNYCH OPINII NA TEMAT AFERY W ZABERN!

„L’Illustration” wszedł w posiadanie zdjęcia, gdyż jeden z moich asystentów wykorzystał moje zaufanie, a redaktor dodał do niego tendencyjny podpis.

Afera w Zabern: „Kajzer obcesowo rozstaje się z kanclerzem”.

Interesy rozwijały się w umiarkowany sposób, a żona i ja byliśmy szczęśliwi w łączącym nas związku i w pracy, którą tak chętnie dzieliliśmy. Monarchia oczywiście stwarza interesujące i bardzo lukratywne okazje dla fotografa prasowego, które i mnie udało się wykorzystać. Jednak bardziej poświęcałem się sztuce niż polityce i społeczeństwu. Moje kontakty artystyczne były naprawdę liczne i w różnych okresach wszystkie gwiazdy teatru i muzyki – dyrygent Bruno Walther, Richard Strauss i wielu innych – pozowali mi do zdjęć.

Trzeciego lutego 1912 roku urodziła się nasza córka, Henriette. Wniosła radość i zadowolenie do naszego życia, które wiedliśmy w błogiej niewiedzy – dzięki niech będą za to niebiosom – w latach zamieszek, rozlewu krwi i katastrof groźnie się do nas zbliżających.

Zamach bombowy w Sarajewie rozerwał na kawałki moje prywatne życie, podobnie jak życie milionów innych ludzi na świecie.

W wieczór zamachu, gdy przebywałem w dobrze znanym kabarecie, prowadzonym przez Papę Benza w Monachium, dostałem wiadomość, że w popularnej kawiarni w centrum miasta wybuchły gwałtowne zamieszki. Wskoczyłem do taksówki i pojechałem do domu po aparat. Gdy dotarłem do bramy miejskiej Karlstor, zobaczyłem skutki niefortunnego entuzjazmu. Słynna Café Fahrig była kompletnie zniszczona! Meble, szkło, porcelana – wszystko zostało rozbite w drobne kawałki, a tłum zabierał cegły z pobliskiego placu budowy i wrzucał je przez oszklone okna.

Wdrapałem się przez jedno z otwartych okien i zrobiłem zdjęcia. Gdy wyszedłem, policja była już na miejscu i rozpędzała podekscytowany tłum. Podszedł do mnie jeden z policjantów i powiedział, że musi skonfiskować moje płyty. Bez sprzeciwu wręczyłem mu pudełko, ponieważ podjąłem już środki ostrożności i przekazałem przyjacielowi drugie pudełko – to zawierające naświetlone płyty. Wtedy dopiero zapytałem jednego z demonstrantów, o co ta cała awantura.

– Kapelmistrz − powiedział z wielkim oburzeniem − odmówił zagrania Die Wacht am Rhein[5].

Kilka dni później dostałem telegram: „stanowisko reportera wojennego przyznane raportować metz sekcja wywiadu 22 sztab gen.”.

W 1914 roku w całej Rzeszy było tylko siedmiu reporterów wojennych, a z Bawarii pochodziłem tylko ja.

Nominacja odbyła się na mój „własny koszt i odpowiedzialność”. Zostałem wysłany na front zachodni, aby dołączyć do III Królewskiego Bawarskiego Korpusu Armii. Tytuł „fotografa wojennego” mógł wprowadzić w błąd, ponieważ dostałem pozwolenie na fotografowanie tylko linii komunikacyjnych i bardzo rzadko się zdarzało, że jakiś wyższy oficer okazał się tak miły, by zabrać mnie ze sobą na linię frontu.

Mimo tych ograniczeń, zdjęcia, które zrobiliśmy, ceniono zarówno w kraju, jak i za granicą.

Szczególnie jedno miało wyjątkową wartość historyczną. W pałacu Preysing w Monachium miałem okazję uwiecznić irlandzkiego przywódcę niepodległościowego Rogera Casementa tuż przed jego powrotem do Irlandii. Popierany przez Niemcy Casement dostał zadanie powrotu do Irlandii i wzniecenia tam rebelii. Gdy tylko dotarł do ojczyzny, został zdradzony i aresztowany przez Brytyjczyków, a później osądzony jako szpieg i rozstrzelany.

Po około siedmiu miesiącach wojny powstało Biuro Fotograficzne i Filmowe, dzięki czemu zyskaliśmy bardziej oficjalny status. Zostaliśmy powołani do wojska jako żołnierze, więc musieliśmy przestrzegać prawa wojskowego i dyscypliny. Zostałem wysłany do Grupy Lotniczej 298, gdzie moje obowiązki polegały na wywoływaniu i klasyfikowaniu zdjęć ze zwiadu lotniczego – szczerze mówiąc, niezbyt bojowe zajęcie, ale bardzo ważne.

Pod koniec października 1918 roku zostałem przeniesiony do jednostki w Schleißheimie, gdzie planowano utworzyć nowy oddział i wysłać go na front. Jednak nigdy tam nie dotarłem, gdyż 8 listopada zgodnie z instrukcjami ministra wojny mogliśmy liczyć na przyznanie nam urlopu, o ile chcieliśmy, w celu uczestniczenia w wiecu politycznym.

Zwykle wykorzystywałem urlop nie po to, aby brać udział w wiecach, ale by pojechać do domu i zmienić mundur na mufti. Tym razem trafiłem w sam środek trwającej rewolucji.

Sztab rewolucyjny zainstalował się w Mathäser – w takich sytuacjach monachijczycy zdradzali swoje wyraźne upodobanie do piwiarni! Następnego dnia Rada Robotników i Żołnierzy proklamowała rewolucję w bawarskim parlamencie.

Wczesnym rankiem 9 listopada z czerwoną, domowej roboty opaską na ramieniu i aparatem fotograficznym w ręce, byłem gotów do pracy. Z pewnymi trudnościami udało mi się dostać do budynku parlamentu. Tam miałem okazję zobaczyć naszych nowych panów i jednocześnie pstryknąć pierwsze zdjęcia nowo sformowanej Radzie Robotników i Żołnierzy. Czerwona opaska na ramieniu bardzo mi się przydała.

Praca reportera prasowego stała się interesująca, ale również i niebezpieczna. W krótkim czasie sfotografowałem wszystkie najważniejsze postaci, a moje zdjęcie nowego bawarskiego premiera, Eisnera – pierwsze tego rodzaju – ukazało się we wszystkich czasopismach krajowych i zagranicznych.

Dwudziestego pierwszego kwietnia 1919 roku hrabia Arco zastrzelił Eisnera. Ten tragiczny strzał doprowadził do buntu radykałów, który zakończył się ich zwycięstwem i powołaniem Bawarskiej Republiki Rad.

W Monachium zawrzało, a na ulicach pełno było krzyczących, gestykulujących ludzi. Ponownie założyłem opaskę na ramię i z aparatem błąkałem się po ulicach z zamiarem uwiecznienia wydarzeń historycznych. Ustała wszelka praca. Nie jeździły tramwaje. Komitet Wykonawczy Rady Robotników i Żołnierzy wezwał do strajku generalnego. Bawarski parlament schronił się w Bambergu.

Jednak w dniu strajku ja miałem ręce pełne roboty. Tłum demonstrantów przetaczał się przez Ludwigstraße. Egelhofer, naczelny dowódca Armii Czerwonej i jednocześnie komendant miasta w Monachium, stał na ciężarówce naprzeciw kościoła świętego Ludwika i odbierał pozdrowienia od przechodzącej tamtędy gigantycznej kolumny demonstrantów.

Fotografowałem zapamiętale na każdym kroku i jedna płyta za drugą znikała w moich kieszeniach. Pogrążony w pracy ledwo dosłyszałem „Uważajcie na tego fotografa!”, wypowiedziane przez jednego z organizatorów, ale znaczenie tej uwagi do mnie nie dotarło.

Nagle brutalnie schwyciły mnie czyjeś dłonie i okazało się, że stoję między dwoma czerwonoarmistami, którzy trzymali karabiny w ręku, a ręczne granaty zwisały im u pasków. Ku radości tłumu zostałem odprowadzony. Zabrali mnie do zastępcy komendanta, który siedział w pokoiku za biurkiem, odwrócony do mnie plecami. Nastąpiło parę nerwowych chwil, w ciągu których mężczyzna wydawał się nie zwracać na mnie uwagi. W końcu się odwrócił.

Nie mogłem uwierzyć własnym oczom.

– Dobry Boże! − pomyślałem. − Przecież to Alois, mój dawny uczeń!

On też od razu mnie rozpoznał.

– Egelhofer musiał się pomylić − powiedział, zwracając się do żołnierzy. − To Herr Hoffmann, mój bardzo dobry znajomy.

Następnie powiedział do mnie:

– Egelhofer oczywiście nie wie, że był pan najuczciwszym szefem, jakiego kiedykolwiek miałem! − kontynuował przepraszająco.

Zwrócili mi aparat, a od zastępcy komendanta dostałem pisemną przepustkę, upoważniającą mnie do fotografowania, kiedy i gdzie tylko chciałem.

Pozwolenie usunęło wszelkie przeszkody z mojej drogi. Byłem oficjalnie oddelegowanym fotografem Bawarskiej Republiki Rad! Moje archiwum wkrótce powiększyło się o wiele interesujących zdjęć. Niestety nie wszystkie przetrwały. W kolekcji wizerunków przywódców rewolucji wciąż brakowało mi jednego człowieka – samego komendanta miasta, Egelhofera.

Egelhofer pochodził z przedmieść Monachium i niemal z dnia na dzień został mianowany dowódcą naczelnym Armii Czerwonej i komendantem miasta. Z czerwoną opaską na ramieniu jak tarczą udałem się do jaskini lwa na Ettstraße, gdzie założył swoje biuro w budynku komisariatu policji. W przedpokoju napisałem krótki liścik, w którym przekonywałem komendanta, że niepowetowaną stratą dla mojego historycznego archiwum będzie brak w nim jednej z najważniejszych postaci.

Minęło kilka minut, a potem drzwi się otworzyły i stanął w nich sam Egelhofer. Spojrzał na mnie oceniająco, a potem powiedział:

– Przyszedłeś w samą porę. Czekałem na ciebie.

Co teraz? Być może był nastawiony przyjaźnie, ale równie dobrze mogło to znaczyć coś wręcz przeciwnego. Moje wątpliwości zostały wkrótce rozwiane.

– Dobra, zrób mi zdjęcie tu, gdzie jestem − kontynuował, zamykając za nami drzwi świętego przybytku. − Ale powiem ci jedno. Jak ktoś zobaczy to zdjęcie, do cholery, zastrzelę cię!

Powiedział, że chce zdjęcie wielkości paszportowego i to najszybciej, jak potrafię je zrobić. A jeśli jego kopia trafi do policyjnych akt, niech Bóg ma mnie w swojej w opiece!

Egelhofer usiadł na obrotowym krześle i zapozował. Szybko zrobiłem niezbędne ujęcia, a potem, odkładając na bok okulary, które założył do zdjęcia, zwrócił się do swojego ochroniarza. Nakazał mu mnie odprowadzić i nie spuszczać z oka dopóty, dopóki nie wywołam płyt i nie zrobię odbitek.

– I zabierz mu płyty, co by nie wysłał kopii do tych gazetów − dorzucił ostro.

Z uzbrojoną eskortą wróciłem do atelier. Tam ochroniarze czujnie i podejrzliwie obserwowali każdy mój ruch i musiałem porzucić wszelkie pomysły na kuglarskie sztuczki z jedną z odbitek. Wróciłem i osobiście przekazałem płyty i odbitki Egelhoferowi. Próbowałem przy okazji przekonać go, aby zmienił zdanie. Nie chciał o tym słyszeć, ale zaproponował mi w zamian pieniądze. A gdy zapewniłem go, że przywilej sfotografowania go był dla mnie zaszczytem, nagle wysunął szufladę biurka, wyjął swoje zdjęcie w mundurze marynarskim i wręczył mi je!

– Masz. To możesz opublikować − powiedział łaskawie. − Ale tych − tu wskazał na moje ostatnie dzieło − do diaska, na pewno nie! – I rozczarowany musiałem się tym zadowolić.

Kilka tygodni później Republika upadła. Egelhofer został zastrzelony na Residenzstraße. Znaleziono przy nim paszport na inne nazwisko. Było w nim zrobione przeze mnie zdjęcie – Egelhofer w okularach, których nigdy nie nosił!

Dwudziestego pierwszego kwietnia w całym Monachium niczym pożar rozeszła się wieść, że w ostatniej chwili czerwoni zastrzelili zakładników przetrzymywanych w Gimnazjum Luitpolda, tuż przed ich uwolnieniem. Wśród mieszkańców miasta konsternacja zmagała się z gniewnym oburzeniem. Grupa zdeterminowanych mężczyzn rozbroiła czerwonogwardzistów postawionych na straży Rezydencji[6], a wkrótce potem pierwsze jednostki armii wyzwolenia wmaszerowały do miasta ze wszystkich stron, witane z ulgą i entuzjazmem.

W środku nocy ktoś zadzwonił do moich drzwi. Był to Alois. Już nie wyglądał na zwycięskiego rewolucjonistę sprzed kilku dni. Jego życzenie było oczywiste i dotrzymałem słowa. Ukryłem go w moim domu, wraz z jego kolegą – Amerykaninem Hermannem Sachsem.

Wiele lat później moja sekretarka poinformowała mnie, że chce się ze mną widzieć pewien członek SA, który odmówił podania swojego nazwiska. Kazałem jej przyprowadzić go do mnie. Elegancko ubrany w mundur SA stanął przede mną Alois, były zastępca komendanta i praktykant w moim zakładzie fotograficznym!

Po wkroczeniu wojsk rządowych do Monachium sytuacja w mieście szybko wróciła do normy, a ja opublikowałem album fotograficzny, zatytułowany Ein Jahr bayrische Revolution im Bilde (Rok bawarskiej rewolucji na zdjęciach), który odniósł duży sukces.

Po raz kolejny byłem bardzo zapracowany. W Monachium w 1920 roku odbył się szereg demonstracji, marszów i mityngów, a ja zawsze byłem na miejscu z moim wiernym aparatem u boku. Pewnego razu poszedłem na dzielnicowe spotkanie miejscowej Armii Obywatelskiej. Wśród mówców był Adolf Hitler. Nie widziałem powodu, by zmarnować płytę na kogoś bez znaczenia, przedstawiającego tylko te same stare polityczne żądania co reszta. Nie zwróciłem specjalnej uwagi na to, co mówił. Byłem fotografem prasowym, a nie reporterem.

Te wydarzenia polityczne, a raczej zdjęcia, które wówczas zrobiłem, wraz z odnoszącą sukcesy moją publikacją, przyniosły mi sporo pieniędzy. Niewielu fotografów miało czelność stanąć pośród demonstrantów i fotografować nieraz wśród świstu kul. Moje zdjęcia były zatem pod wieloma względami unikatowe, a w konsekwencji osiągały wysokie ceny.

Pieniądze piętrzyły się w kasie, lecz banknoty mnie zdradziły. Ich nominalna wartość wprawdzie nie zmieniła się, ale siła nabywcza gwałtownie spadała z dnia na dzień. To, że w ogóle udało mi się „utrzymać głowę nad powierzchnią wody”, zawdzięczałem interesom robionym z zagranicznymi gazetami.

Sprzedałem swój zakład fotograficzny za siedemdziesiąt tysięcy marek (teoretycznie trzy i pół tysiąca funtów), myśląc, że dostałem za niego wspaniałą cenę. Jednak gdy wpłynęła połowa sumy, mogłem za nią kupić już jedynie używaną lustrzankę, a gdy dostałem drugą połowę należności, nie wystarczyła nawet na pół tuzina jajek!

Zdesperowany zainteresowałem się przemysłem filmowym. Wraz z dwoma innymi entuzjastami stworzyliśmy firmę i nakręciliśmy film, do którego zatrudniliśmy aktorów dobrze znanych monachijskiej publiczności. Fabuła filmu była zbudowana wokół groteskowo-komicznych kwestii z amerykańskiej burleski. Fryzjer odkrywał w nim preparat na porost włosów o ogromnej mocy. Łysi w krótkim czasie zyskiwali grzywy podziwiane przez artystów, mężczyźni pozbawieni zarostu błyskawicznie zmieniali się w Barbarossę, a potem jeden z uczniów wykorzystywał preparat do wygłupów, co miało groteskowo przerażające konsekwencje.

Był to nasz pierwszy, ostatni i jedyny film. Cieszyliśmy się ze wspólnikami, że wyszliśmy z tego interesu tylko z podbitymi oczami!

Przypisy

[1] Chodzi o Bad Homburg vor der Höhe w Hesji (przyp. tłum.).

[2] Z ang. Kto jest kim – leksykon zawierający biogramy osób żyjących (przyp. tłum.).

[3] Alzackie miasteczko w owym czasie należące do Niemiec, obecnie leży w granicach Francji i nosi nazwę Saverne (przyp. tłum.).

[4] Pejoratywne określenie francuskojęzycznej ludności Alzacji i Mozeli, używane przez Niemców i niemieckojęzycznych Szwajcarów. Oznacza łobuza, łajdaka, człowieka niegodnego zaufania (przyp. tłum.).

[5] Niemiecka pieśń patriotyczna, która powstała w 1840 roku, gdy zaostrzył się konflikt francusko-niemiecki, a minister spraw zagranicznych Francji mówił o Renie jako o naturalnej wschodniej granicy kraju (przyp. tłum.).

[6] Potoczna nazwa zespołu budowli w Monachium, wzniesionych od końca XVI do połowy XIX wieku i stanowiących rezydencję królów Bawarii (przyp. tłum.).

Rozdział 2

Poszukiwany – fotograf Hitlera

Rozdział 3

Zakaz fotografowania

Rozdział 4

Nasze wycieczki dyplomatyczne

Rozdział 5

Z Hitlerem w Polsce

Rozdział 6

Hitler – religia i przesądy

Rozdział 7

Kobiety i Hitler

Rozdział 8

Hitler i sztuka

Rozdział 9

Z Hitlerem w domu

Rozdział 10

Kwatery Hitlera – i moje

Rozdział 11

Nasz koniec

Epilog

Spis treści

Od tłumacza wersji angielskiej (R.H. Stevens)

Wprowadzenie

Mój aparat i kajzer

Poszukiwany – fotograf Hitlera

Zakaz fotografowania

Nasze wycieczki dyplomatyczne

Z Hitlerem w Polsce

Hitler – religia i przesądy

Kobiety i Hitler

Hitler i sztuka

Z Hitlerem w domu

Kwatery Hitlera – i moje

Nasz koniec

Epilog