Wojna zimowa. Białe piekło Sowietów.

Bair Irincheev

Tłumaczenie: Krzysztof Kurek

First published in Great Britain in 2011 by Pen & Sword Military, an imprint of Pen & Sword Books Limited, UK, under the title WAR OF THE WHITE DEATH. FINLAND AGAINST THE SOVIET UNION 1939-1940.

Copyright © Bair Irincheev 2011

Copyright for the Polish edition © by Wydawnictwo RM, 2015

All rights reserved

Wydawnictwo RM, 03-808 Warszawa, ul. Mińska 25

rm@rm.com.pl
www.rm.com.pl

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny, mechaniczny) włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na taśmy lub przy użyciu innych systemów, bez pisemnej zgody wydawcy.

Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych właścicieli.

Wydawnictwo RM dołożyło wszelkich starań, aby zapewnić najwyższą jakość tej książce, jednakże nikomu nie udziela żadnej rękojmi ani gwarancji. Wydawnictwo RM nie jest w żadnym przypadku odpowiedzialne za jakąkolwiek szkodę będącą następstwem korzystania z informacji zawartych w niniejszej publikacji, nawet jeśli Wydawnictwo RM zostało zawiadomione o możliwości wystąpienia szkód.

ISBN 978-83-7773-297-7
ISBN 978-83-7773-451-3 (e-Pub)
ISBN 978-83-7773-452-0 (mobi)

Redaktor prowadzący: Longina Kalisz
Redakcja: Maria Białek
Korekta: Ewa Różycka
Koordynator prac graficznych: Grażyna Jędrzejec
Projekt okładki: Maciej Jędrzejec
Opracowanie wersji elektronicznej: Marcin Fabijański
Weryfikacja wersji elektronicznej: Justyna Mrowiec

W razie trudności z zakupem tej książki prosimy o kontakt z wydawnictwem: rm@rm.com.pl

SPIS TREŚCI

Wstęp

Rozdział 1 Przygotowania

Przeciwnicy

Plany ZSRR

Plany Finlandii

Rozdział 2 Przesmyk Karelski, 1939

Odcinek wschodni: niespełnione nadzieje

Taipaleenjoki: rzeka mroźna i rwąca

Kiviniemi: niebezpieczne bystrzyny

Pierwsza sowiecka wielka ofensywa

Odcinek centralny: nowa oś natarcia

Merkki: bagna przy linii kolejowej

Lähde: sromotna klęska sił pancernych

Summa: grudniowe uderzenie

Odcinek zachodni: Karhula i Inkilä

Fińska kontrofensywa

Rozdział 3 Na północ od Ładogi

Loimola: klincz na drodze żelaznej

Ägläjärvi i Tolvajärvi: triumf Finów

Konsekwencje walk w rejonie Tolvajärvi

Rozdział 4 Na północ i południe od koła podbiegunowego

Suomussalmi: preludium zwycięstwa

Droga do Raatte: klęska radzieckiej 44 Dywizji

Kuhmo: drugie Suomussalmi

Rozdział 5 Przesmyk Karelski, 1940

Lähde: radzieckie przygotowania

Lähde: wyłom

Summa: dalszy opór

Summa: 15 dni nieustających walk

Merkki: dalszy wyłom

Tassionlammet: jeden karabin przeciwpancerny na brygadę

Odcinek wschodni: Taipale i Suvanto

Opuszczona linia Mannerheima

Muolaa: trzy linie bunkrów

Salmenkaitajoki: popis Sowietów

Rozdział 6 Finalny impas

Viipuri: na linii frontu

Äyräpää: bitwa nad Vuoksi

Ostatni dzień i ostatnia godzina wojny

Zakończenie

Załączniki

Spis map

Spis tabel

Źródła fotografii

Bibliografia

WSTĘP

Na rok 2010 przypadła 75. rocznica konfliktu zbrojnego między ZSRR a Finlandią, który w źródłach zachodnich tradycyjnie określa się mianem „wojny zimowej”, natomiast w krajach poradzieckich „wojny fińskiej” lub „wojny radziecko-fińskiej”. Zmagania trwały zaledwie 105 dni, niemniej pozostawiły głęboki ślad w historii obu państw: zjednoczyły fińskie społeczeństwo, które w owym czasie wciąż jeszcze cierpiało z powodu niezabliźnionych ran po wojnie domowej, zaś dla ZSRR stały się kosztownym, acz bardzo cennym sprawdzianem przed batalią ze znacznie groźniejszym przeciwnikiem – nazistowskimi Niemcami.

Po zakończeniu II wojny światowej radzieccy historycy przykładali niewielką wagę do tematu wojny zimowej. W Finlandii wydarzenia z tego okresu badano starannie na podstawie dokumentów fińskich, ponieważ archiwa radzieckie nie były wówczas dla nikogo z zewnątrz dostępne. Prawdopodobnie nawet teraz jest to najsłabiej przeanalizowana kampania II wojny światowej. Książki publikowane w językach rosyjskim, fińskim i angielskim są pełne mitów i nieprawdziwych informacji. Przez osiem lat uczyłem się fińskiego, aby móc prowadzić samodzielne badania w fińskich archiwach wojskowych. Obecnie również archiwa rosyjskie stoją otworem przed naukowcami z całego świata. Jednak nieznajomość języka i odległość nadal stanowią poważną przeszkodę. Wszystko to przyczyniło się do ukształtowania na Zachodzie jednostronnego spojrzenia na wojnę zimową. Celem niniejszej publikacji jest skorygowanie tego spojrzenia przynajmniej w pewnym stopniu. Książka prezentuje poglądy obu stron konfliktu; co ważne, dopuszcza do głosu nie tylko oficerów, lecz także zwykłych szeregowych.

Nie sposób przedstawić wyczerpujący opis każdej bitwy i potyczki na froncie o długości ponad 1300 km. Jedne walki zostały więc tylko skrótowo scharakteryzowane, inne za to przeanalizowane z możliwie największą szczegółowością i uzupełnione wspomnieniami weteranów. Moją intencją było wyjaśnienie działań Armii Czerwonej i dostrzeżenie przyczyn jej niepowodzeń w wojnie zimowej. Wszyscy wiedzą, że plan inwazji radzieckiej zawiódł, lecz niewiele osób zdaje sobie sprawę z jakiego powodu.

Oddziały Armii Czerwonej przemieszczały się z ZSRR do Finlandii wzdłuż dróg, jednostki fińskie starały się za wszelką cenę powstrzymać intruzów. Wojna rozpadła się na szereg odrębnych bitew toczonych w ekstremalnie trudnych warunkach, nierzadko w znacznej odległości od siebie, ale najwyżej 5–10 km od drogi (wymuszało to poniekąd ukształtowanie terenu – lesiste pustkowia, bagna i torfowiska na północy przechodzące w tundrę). Stała linia frontu istniała tylko na Przesmyku Karelskim. To właśnie m.in. dlatego książka dzieli się na rozdziały w odniesieniu do teatru działań i chronologii kampanii.

Chciałbym również dodać, że w niniejszej książce położyłem nacisk na boje toczone na lądzie. Walki powietrzne i morskie w dużej mierze pomijam, ponieważ stanowią one zagadnienie wymagające w zasadzie odrębnej publikacji. Poza tym, aby uniknąć zamieszania, czas wszystkich wydarzeń podaję zgodnie z czasem moskiewskim.

Bair Irincheev
wiosna–lato 2009, Helsinki, Sankt Petersburg, Przesmyk Karelski

Informacja od wydawcy polskiego

Nazwy geograficzne w języku fińskim zwykle konstruuje się za pomocą przyrostka, który jest rzeczownikiem oznaczającym dany element ukształtowania terenu, np. joki – rzeka, stąd Taipaleenjoki, järvi – jezioro, stąd Muolaanjärvi. W niniejszej książce nie stosowano podwójnej nomenklatury typu „wzgórze Kirvesmäki”. Warto zatem zajrzeć do załącznika 1, w którym objaśniono wszystkie przydatne przyrostki.

Nazwy wsi, miast, rzek itd. odnoszą się do konkretnego okresu, stąd np. dzisiejsza Pieczenga występuje pod nazwą Petsamo, a Prioziorsk to Käkisalmi.

ROZDZIAŁ 1

Przygotowania

Finlandię i ZSRR łączy trudna, pełna napięć i konfliktów historia, której korzenie sięgają wieków średnich. Począwszy od XIII stulecia Przesmyk Karelski, Finlandia i ziemie należące dziś do krajów nadbałtyckich stanowiły obszar zmagań zbrojnych dwóch rosnących w siłę supermocarstw – Szwecji i Rosji. Granice przesuwały się na korzyść państwa, które w danym okresie zyskiwało przewagę polityczną lub miało potężniejszą armię. Wojny i potyczki przygraniczne powtarzały się regularnie przez całe średniowiecze. Szwedzi w 1293 roku wznieśli zamek w Wyborgu[1] i systematycznie rozszerzali swoje wpływy w Karelii i rejonie nadbałtyckim.

Finlandia tradycyjnie przynależała do domeny szwedzkiej, jednak wraz z rozkwitem imperium rosyjskiego w XVIII wieku granice królestwa zaczęły się kurczyć i przesuwać coraz bliżej Sztokholmu. Ostatecznie w 1809 roku Szwecja przegrała ostatnią wielką wojnę przeciwko Rosji, w wyniku czego utraciła Finlandię. Ziemie te zostały wcielone do imperium i jako autonomiczne Wielkie Księstwo Finlandii otrzymały od cara Aleksandra I liczne przywileje, w tym zarząd nad Wyborgiem. Pod koniec XIX stulecia car Aleksander III zniósł większość nadanych uprawnień, chcąc uczynić rozległe imperium tworem bardziej jednorodnym pod względem administracyjnym, biurokratycznym, językowym itp. Fińskie elity intelektualne widziały w tym zagrożenie dla narodowej kultury i niezależności. Jak w wielu innych europejskich mocarstwach zaowocowało to rozwojem ruchu niepodległościowego.

I wojna światowa, a następnie rosyjskie rewolucje lutowa i październikowa oraz upadek imperium carskiego stworzyły Finom okazję do utworzenia – po raz pierwszy w dziejach – samodzielnego państwa. 6 grudnia 1917 roku Wielkie Księstwo Finlandii formalnie oddzieliło się od cesarstwa, a właściwie tego, co z niego pozostało, i ogłosiło powstanie suwerennego Królestwa Finlandii.

Upragniona niepodległość nie przyniosła pokoju. W 1918 roku rozgorzała krwawa wojna domowa Białych z Czerwonymi. Po stronie tych pierwszych opowiedziały się Szwecja i Niemcy, drugich wspierali bolszewicy. Konflikt zakończył się porażką Czerwonych, którzy chcąc ocalić życie, musieli salwować się ucieczką do Rosji. To właśnie podczas tych zmagań Mannerheim, głównodowodzący tzw. Białej Gwardii, wygłosił słynną mowę, w której stwierdził, że nie schowa miecza do pochwy, dopóki wschodnia Karelia będzie pozostawała w rękach komunistów. Część skrajnie prawicowych oficerów dokonała nawet kilku rajdów na opanowaną przez Sowietów Karelię w próbie przyłączenia tych terytoriów do Finlandii, ale okrucieństwa, jakich się dopuszczali (także wobec ludności cywilnej), sprawiły, że niechętnie udzielano im poparcia. Ostatecznie w 1920 roku Rosja, wciąż rozdarta i osłabiona wskutek konfliktów wewnętrznych, oraz Finlandia zawarły pokój w estońskim Tartu. Na mocy traktatu granica między krajami zyskała naturalny przebieg wzdłuż płynącej przez Przesmyk Karelski Sestry[2], gdzieniegdzie zaledwie 32 km od Piotrogrodu[3] – drugiego co do wielkości miasta Rosji i stolicy państwa, zanim Lenin przeniósł ją w 1918 roku do Moskwy.

Należy podkreślić, że ustalenie granic i nawiązanie stosunków dyplomatycznych nie wpłynęło na ocieplenie relacji. Rozbieżności ideologiczne, imperialna przeszłość Rosji i antyrosyjska kampania prowadzona w Finlandii sprawiały, że były one co najwyżej chłodne.

Gdy Rosja już jako ZSRR odzyskała status europejskiego mocarstwa i odbudowała potęgę militarną, Stalin rozpoczął realizację planu rozszerzenia wpływów na region nadbałtycki. Zażądał od Łotwy, Litwy i Estonii „otworzenia” ich terytoriów i baz morskich dla rosyjskich sił zbrojnych. Od Finlandii domagał się zaś nie tylko udostępnienia Hanko jako bazy marynarki wojennej, lecz także przesunięcia granic na północ, aż za Viipuri. W ramach rekompensaty oferował trzykrotnie większe terytorium na obszarze Karelii. Taka wymiana granic oznaczałaby dla Finlandii utratę Przesmyku Karelskiego wraz z jego umocnieniami oraz drugim co do wielkości miastem. Odbyło się kilka rund negocjacji w Moskwie, jednak nie zdołano osiągnąć kompromisu. Na początku listopada 1939 roku Stalin zdecydował się na siłowe rozstrzygnięcie sprawy – rozpoczęto pośpieszne przygotowania do kampanii, powołano marionetkowy rząd złożony z przebywających na terenie ZSRR fińskich komunistów oraz sformowano Fińską Armię Ludową. Finlandia nie czekała na rozwój wydarzeń z założonymi rękami – już w październiku zarządzono potajemną mobilizację i zajęcie pozycji na głównej linii obrony oraz przeprowadzono ćwiczenia rezerwistów.

Pretekst do rozpoczęcia wojny dały wydarzenia z 26 listopada 1939 roku. Sowieci stwierdzili mianowicie, że artyleria fińska z niewiadomych przyczyn ostrzelała wówczas usytuowaną w pobliżu granicy radziecką wieś Mainila, zabijając siedmiu stacjonujących tam żołnierzy. Finowie zaprzeczyli tym oskarżeniom i zaapelowali o międzynarodowe dochodzenie w tej sprawie. Rzecz jasna „pokrzywdzeni” nie tylko nie przychylili się do tej prośby, lecz także uruchomili kampanię propagandową na rzecz „rozprawienia się raz na zawsze z uciążliwymi przywódcami sąsiedniego kraju”. Armia Czerwona miała wyciągnąć pomocną dłoń ku gnębionemu ludowi fińskiemu i przynieść mu wolność oraz demokrację.

30 listopada 1939 roku, bez formalnego wypowiedzenia wojny, radzieckie siły powietrzne przekroczyły granicę państwa i przeprowadziły kilka ataków na cele w Finlandii, w tym na Helsinki. Za nimi podążyły wojska lądowe. Nikt nie wątpił, że kampania potrwa zaledwie kilka tygodni i zakończy się zatknięciem czerwonej flagi na pałacu prezydenckim w Helsinkach. Jednak sprawy przybrały zupełnie inny obrót. Świat w oniemieniu obserwował, jak Finlandia zaciekle broni swej niepodległości, powstrzymuje pochód niezwyciężonej do tej pory Armii Czerwonej, by ostatecznie ją pokonać.

Przeciwnicy

Wojna zimowa często bywa opisywana jako zmagania Dawida z Goliatem i rzeczywiście kontrast między liczebnością obu armii i jej zasobami jest uderzający. Należy wszakże zaznaczyć, iż początkowo nadmiernie optymistyczny plan radziecki zakładał zmiażdżenie Finlandii wyłącznie za pomocą oddziałów Leningradzkiego Okręgu Wojskowego (LOW). Nie można zatem powiedzieć, że Finlandia od razu musiała stawić czoła całej Armii Czerwonej.

Podstawowy związek taktyczny wojsk lądowych w obu przypadkach stanowiła dywizja piechoty, w Armii Czerwonej określana mianem strzeleckiej. Jej zasadnicza struktura była taka sama: trzy pułki piechoty, artyleria, oddziały lekkozbrojne oraz pomocnicze. Jednak pod względem siły ognia radziecka dywizja miała ponad dwukrotną przewagę nad fińską. Finowie mieli do dyspozycji jeden pułk artylerii polowej, dwie trzecie uzbrojenia którego stanowiły lekkie działa polowe 76,2 mm, w większości jeszcze z czasów rosyjskiej armii carskiej, a jedną trzecią – ciężkie haubice. Sowiecka artyleria dywizyjna składała się natomiast z dwóch pułków – artylerii polowej i artylerii haubic. Dodatkowo wspierał ją samodzielny batalion przeciwpancerny z 12–18 działami 45 mm. Podczas gdy pułk piechoty dysponował kompaniami sześciu moździerzy i czterech dział 37 mm, pułk strzelecki wyposażono w osiem moździerzy, baterię czterech dział 76,2 mm oraz baterię sześciu dział przeciwczołgowych 45 mm. Sowieci mieli znacznie więcej wielkokalibrowego sprzętu ciężkiego. Ich dywizyjny batalion pancerny, na którego wyposażeniu znajdowały się lekkie czołgi pływające T-37 i T-38 oraz czołgi lekkie z serii T-26, liczył od 10 do 40 wozów. Co więcej, fińskie oddziały lekkie tworzyły batalion lekki ze szwadronem kawalerii, kompania cyklistów i pluton karabinów maszynowych, zaś radzieckie – batalion rozpoznawczy ze szwadronem jazdy oraz kompanie wozów opancerzonych, czołgów i motocyklistów.

Rozbrojone fińskie miny przeciwczołgowe. (F7)

Artyleryjski komponent armii fińskiej reprezentowały cztery samodzielne bataliony ciężkiej artylerii. Przeciwstawione im były liczne pułki radzieckiej ciężkiej artylerii, pułk artyleryjski odwodu naczelnego dowództwa (OND) oraz samodzielne bataliony artyleryjskie. Te jednostki, wyposażone w działa i moździerze do 280 mm, były przydzielane do pułków strzeleckich i innych jednostek armijnych w celu wzmocnienia uderzenia na głównej osi natarcia.

Zniszczone fińskie działo przeciwpancerne. (F4)

Jeśli chodzi o wojska pancerne, to trzon fińskich sił stanowiła samodzielna kompania z 32 sześciotonowymi czołgami Vickers i pewną liczbą przestarzałych czołgów Renault FT-17. Trzon sił radzieckich tworzyły natomiast 20 Brygada Ciężkich Czołgów im. S.M. Kirowa oraz liczne brygady czołgów lekkich. Każda brygada liczyła od trzech do pięciu batalionów i dysponowała 100–200 czołgami oraz oddziałami wsparcia i zaopatrzenia. Prawdopodobnie najbardziej niezwykłą i jednocześnie najbardziej zaawansowaną technicznie bronią pancerną w arsenale radzieckim końca lat 30. był czołg chemiczny, znany także pod nazwą teletanka. Pojazd zbudowany na bazie konstrukcji czołgu lekkiego T-26[4] wyposażono w miotacz, który poprzez wykorzystanie sprężonego powietrza mógł rozpylać trujące chemikalia, gazy, ciecze zapalające czy substancje powodujące skażenie terenu (w okresie wojny zimowej używano ich wyłącznie jako bazę dla miotaczy płomieni o zasięgu 50–100 m). Bezzałogowym wozem sterowali drogą radiową operatorzy znajdujący się w innym pojeździe (stąd antena na wieżyczce), choć dawało się nim kierować również w tradycyjny sposób. Samodzielne bataliony czołgów, przypisane do brygad pancernych albo do dywizji strzeleckich, miały w składzie 30–40 takich „robotów bojowych”. W bitwie pod Summą, która toczyła się od grudnia 1939 roku do lutego 1940 roku, 217 Samodzielny Batalion Czołgów użył ośmiu tego typu pojazdów.

Fińska drużyna przeciwpancerna z działem Bofors 37 mm. (F1)

Warto w tym miejscu wspomnieć o gwałtownym rozwoju radzieckich sił zbrojnych w latach 30. oraz czystkach stalinowskich, w rezultacie których niewielu żołnierzy pełniących funkcję dowódców miało odpowiednie wykształcenie wojskowe. W wyniku aresztowań na czele pułków stali majorzy, brakowało dowódców na szczeblu dywizji. Jednocześnie należy pamiętać, że pułkownicy, kombrygowie i starsi dowódcy[5] nie byli żółtodziobami: jako podoficerowie lub szeregowi Armii Imperium Rosyjskiego brali udział w I wojnie światowej, a szlify dowódcze zdobywali podczas wojny domowej. Za zapewnienie lojalności co oporniejszych oficerów dawnego wojska carskiego odpowiadała specjalna komórka w strukturze Armii Czerwonej – wydział polityczny. Z czasem do obowiązków zatrudnionych tam działaczy i komisarzy dodano również edukację polityczną i moralną oraz propagandę. Na szczeblu kompanii i batalionów działacze polityczni brali udział w walkach ramię w ramię z regularnymi żołnierzami, a przy tym niekiedy zastępowali dowódcę poległego w boju lub rannego. Co więcej, niejednokrotnie śmiertelność w szeregach kompanijnych działaczy politycznych była równie wysoka jaka w szeregach dowództwa.

Używana przez Finów francuska ciężka haubica 152 mm (model z lat 1915–1917). (F1)

Plany ZSRR

ZSRR od dawna miał określone plany działań na wypadek konfliktu z sąsiadami z zachodu. Jednak jesienią 1939 roku – wkrótce przed wybuchem wojny zimowej – kiedy stało się jasne, że po fiasku negocjacji pokojowe rozwiązanie sytuacji nie jest możliwe, odrzucono wszelkie dotychczasowe strategie. Nowy scenariusz kampanii przeciwko Finlandii wstępnie zarysował już w połowie listopada dowódca LOW, komanarm II rangi Mierieckow.

Pośpiesznie opracowana inwazja została potraktowana jako lokalna operacja LOW. Podstawowe założenie mówiło, że armia fińska nie będzie w stanie stawić skutecznego oporu ze względu na ograniczone zasoby wojskowe. Pomysł Mierieckowa polegał na zniszczeniu sił wroga w bitwie przygranicznej i szybkim przemarszu – głównymi drogami prowadzącymi z terytorium ZSRR – w głąb kraju. Do wykonania zadania wyznaczono cztery armie. Miały one operować na całej długości granicy fińsko-radzieckiej – od Zatoki Fińskiej na południu po tundrę w rejonie Petsamo.

Radzieckie działo przeciwlotnicze zamontowane na ciężarówce. (F1)

Przesmyk Karelski zaatakowała 7 Armia pod dowództwem komandarma II rangi Jakowlewa. W chwili wybuchu wojny składała się z dziewięciu dywizji strzeleckich (24, 43, 49, 70, 90, 123, 138, 142 i 150) oraz czterech brygad pancernych (20 Brygady Ciężkich Czołgów oraz trzech brygad czołgów lekkich – 35, 39 i 40). Wsparcie ogniowe zapewniało kilka pułków ciężkiej artylerii. 10 Korpus Pancerny (z 1 Brygadą Lekkich Czołgów, 13 Brygadą Lekkich Czołgów i 15 Zmotoryzowaną Brygadą Strzelecką) stanowił odwód tej części sił uderzeniowych – rezerwę zdolną wykorzystać spodziewany sukces jednostek strzeleckich na froncie. Misja 7 Armii polegała na przełamaniu i zniszczeniu obrony Finów, zabezpieczeniu pozycji na linii Viipuri–Vuoksi oraz kontynuowaniu ofensywy w kierunku Lappeenranty, Lahti i wreszcie Helsinek. Ponieważ cała kampania miała trwać najwyżej trzy tygodnie, założono, że dywizje będą przemieszczać się w tempie 20 km dziennie – niemal takim samym, jak szybkość niczym niezakłócanego marszu w warunkach pokojowych. Należy przy tym zauważyć, że dowództwo Armii Czerwonej wiedziało o istnieniu fińskich umocnień, ale operowało danymi wywiadowczymi jeszcze z 1937 roku i w związku z tym niepełnymi. Zaktualizowane później mapy dostarczano oddziałom za późno albo okazywały się zbyt niedokładne, by mogły być przydatne.

Radziecki ciężki karabin maszynowy Maxim na płozach. (F1)

8 Armia pod dowództwem komdywa Chabarowa miała uderzyć na północ od jeziora Ładoga. Składała się z pięciu dywizji strzeleckich (18, 56, 139, 155 i 168), lekkiej brygady pancernej (34 Brygady Lekkich Czołgów) oraz kilku pułków ciężkiej artylerii. Zadaniem 8 Armii było dotarcie do linii Sortavala–Joensuu i następnie przemieszczanie się na tyły umocnień na Przesmyku Karelskim, czyli na zachód i południowy zachód w głąb Finlandii.

9 Armia komkora Duchanowa, którą tworzyły cztery dywizje strzeleckie (44, 122, 163 i górska 54), miała działać jeszcze dalej na północ – zająć Kajaani, a następnie opanować najwęższą część terytorium Finlandii, czyli prowincję Oulu. W chwili wybuchu wojny 44 Dywizja wciąż zmierzała z ukraińskiego Żytomierza na front.

Radziecki ciężki czołg T-28 (uszkodzony). (F1)

14 Armia wraz z Flotą Północną miała zdobyć Petsamo i zapobiec ewentualnemu desantowi zachodnich sojuszników Finlandii na Półwyspie Kolskim oraz potencjalnej ofensywie aliantów z Norwegii; w chwili wybuchu wojny większość oddziałów wciąż znajdowała się w drodze na front. Zwierzchnikiem trzech dywizji strzeleckich, w tym jednej górskiej, został komdyw Frołow.

Plany opracowywano tak pośpiesznie, że już przed rozpoczęciem kampanii niektórzy dowódcy mieli wątpliwości co do szansy na ich powodzenie. Mimo to przeważały nastroje optymistyczne. Sprzyjały temu ostatnie sukcesy – pokonanie wojsk japońskich w bitwie nad Chalchyn gol na pograniczu Mandżukuo i Mongolii oraz aneksja zachodnich terenów dzisiejszych Ukrainy i Białorusi – a także silna propaganda kreująca „niepokonaną Armię Czerwoną”. Ale choć wojska lądowe ZSRR stanowiły narodową dumę i były wyposażone w najnowocześniejszy sprzęt, to jednak czystki z lat 30. odcisnęły się na morale żołnierzy. Niektórzy dowódcy uzyskiwali promocje zbyt szybko, nie mając odpowiedniego doświadczenia, inni byli usuwani lub likwidowani, co potęgowało atmosferę niepewności jutra i nieufności. Strach, że podwładni donoszą działaczom politycznym lub NKWD, sprawiał, iż nierzadko zwierzchnicy woleli wypełnić wolę swoich podkomendnych.

Radziecka obsada karabinu maszynowego w akcji. (F1)

Plany Finlandii

W ciągu 20 lat niepodległości państwa sztab generalny fińskich sił zbrojnych zmieniał plany obrony granic w zależności od sytuacji politycznej i militarnej w Europie. W połowie lat 30. wypracował dwa warianty rozwoju wypadków. Oznaczono je kryptonimami VK1 i VK2[6].

Pierwszy scenariusz, korzystny dla Finów, przewidywał koncentrację sił radzieckich w bitwach wzdłuż całej zachodniej granicy ZSRR. Taka sytuacja gwarantowałaby, że Sowieci nie będą w stanie wystawić przeciwko Finom znacznych sił, i pozwoliła nie tylko bronić niepodległości kraju, lecz także zająć część ziem należących do sąsiada. Armia Czerwona zostałaby zatrzymana na linii Inkilä–Hatjalahdenjärvi–Summa–Muolaanjärvi–Yskjärvi–Lipola–Rautu–Taipale. Następnie Finowie przeprowadziliby kontratak i odzyskali kontrolę nad granicą lub nawet ją przekroczyli w celu uzyskania lepszej pozycji do obrony. Na północ od Ładogi mieli uderzyć na osi Pitkäranta–Suojärvi i udać się w kierunku radzieckiej Karelii oraz w rejon Tuloksa–Wedłoziero–Sjamoziero. Dalej na północy Finowie mieli kontratakować z obszaru Lieksa–Kuhmo, opanować Rieboły i kontynuować marsz w głąb terytorium radzieckiego na Rugoziero. W okolicy Suomussalmi oddziały narciarzy miały przekroczyć granicę, zająć Woknawołok i podążać w kierunku kolei murmańskiej. Ten plan w dużym stopniu wykorzystano podczas letniej kampanii 1941 roku, kiedy ZSRR wdał się w wyniszczającą wojnę z nazistowskimi Niemcami.

Fińscy żołnierze w kombinezonach roboczych podczas budowy fortyfikacji. (F1)

Drugi scenariusz, bardziej pesymistyczny, zakładał niekorzystne dla Finlandii okoliczności prowadzenia wojny i dlatego też miał charakter bardziej defensywny. Plan uwzględniał zaciekłą obronę na linii Inkilä–Hatjalahdenjärvi–Muolaanjärvi–Vuoksi–Suvanto–Taipale. Na północ od Ładogi przewidywano powstrzymanie ofensywy radzieckiej i trzy opcje kontrofensywy w zależności od sytuacji na froncie. Jednostki na północy obowiązywał wariant VK1.

Najważniejszym posunięciem Finlandii jesienią 1939 roku było przeprowadzenie mobilizacji rezerwistów armii fińskiej pod kryptonimem YH[7]. Nie można było użyć terminu „mobilizacja” – byłoby to niemal równoznaczne z wypowiedzeniem wojny. W październiku i listopadzie wzniesiono dodatkowe fortyfikacje i przeprowadzono intensywne ćwiczenia bojowe na szczeblach drużyny, plutonu, kompanii i batalionu, z uwzględnieniem strzelania ostrą amunicją, zaawansowanej taktyki oraz zamykania wyłomów w linii frontu. Dwa miesiące przygotowań sprawiły, że fińscy żołnierze znali każdy metr głównej linii obrony jak własny ogródek i w dużej mierze przyczyniły się do grudniowej porażki Sowietów.

Bunkier w rejonie Suurniemi. (F8)

Dywizje piechoty wraz ze wsparciem artyleryjskim rozlokowano na pozycjach już w październiku. Jesienią sformowano też wojska osłonowe, które miały prowadzić działania opóźniające na obszarze między granicą a główną linią obrony i pozbawiać czerwonoarmistów elementu zaskoczenia. Ich podstawową jednostką był samodzielny batalion, zazwyczaj formowany z rezerwistów pochodzących z jednej przygranicznych miejscowości bądź parafii. Oddziały mobilne – bataliony jegrów (strzelców) i cyklistów, Pułk Dragonów Uudenmaan oraz Pułk Kawalerii Häme – miały wsparcie w postaci przestarzałej artylerii skupionej w samodzielnych bateriach. Wojska osłonowe były dobrze wyszkolone i wykazywały się wysoką motywacją. Najpoważniejszym dylematem było ich właściwe wykorzystanie – czy powinny utrzymywać pozycje tak długo, jak to tylko możliwe, czy raczej przeprowadzać szybkie akcje i zaraz się wycofywać? Ostatecznie zdecydowano się na drugą opcję, ponieważ większość generałów wolała mieć w odwodzie w pełni sprawne rezerwy.

Fiński rów przeciwczołgowy. (F8)

Rozmieszczenie wojsk uzależniono od znaczenia poszczególnych teatrów działań zbrojnych. Punkt centralny stanowił Przesmyk Karelski. Za utrzymanie jego zachodniej części odpowiadał 2 Korpus Armijny pod dowództwem generała porucznika Öhquista. Wschodnią część ubezpieczał 3 Korpus, który składał się z 8 i 10 Dywizji Piechoty. 4 Korpus bronił obszaru na północ od jeziora Ładoga. Tereny na dalekiej północy uznawano za mniej istotne, dlatego odkomenderowano tam samodzielne jednostki osłonowe.

Fińskie barykady drzewne. (F1)

Plan był prosty. Główną linię obrony – trzon umocnień na Przesmyku Karelskim, znany pod nazwą linii Mannerheima – należało utrzymać za wszelką cenę. Aby zrekompensować zbyt małą ilość broni przeciwpancernej, żołnierzom polecono rozdzielać radzieckie oddziały piechoty i pancerne, ponieważ same czołgi nie dałyby rady utrzymać kontroli nad zajmowanym terytorium. Utracone punkty oporu miały być odbijane przez oddziały o sile plutonu, kompanii lub batalionu.

Przypisy

[1] W latach 1918–1940, kiedy miasto należało do niepodległej Finlandii, przemianowano na Viipuri [przyp. red.].

[2] W języku fińskim Rajajoki, czyli rzeka graniczna.

[3] Dawny Sankt Petersburg i przyszły Leningrad.

[4] Teletanki budowano też na podwoziach czołgów BT-5, BT-7, MS-1, T-18 i T-38 [przyp. red.].

[5] Celowo nie używam terminów „oficerowie” i „podoficerowie” w odniesieniu do żołnierzy radzieckich. Tych tytułów nie stosowano oficjalnie w Armii Czerwonej aż do 1943 roku, ponieważ kojarzono je z czasami carskimi, od których starano się w miarę możliwości dystansować. Oficera wyższej rangi nazywano „starszym dowódcą” lub po prostu „dowódcą”, w przypadku podoficera stosowano określenie „młodszym dowódcą”.

[6] Venäjän keskitys „radziecka koncentracja” 1 i 2 [przyp. red.].

[7] Ylimääräiset harjoitukset, czyli „nadzwyczajne manewry” [przyp. red.].

ROZDZIAŁ 2

Przesmyk Karelski, 1939

Odcinek wschodni: niespełnione nadzieje

Taipaleenjoki: rzeka mroźna i rwąca

Kiviniemi: niebezpieczne bystrzyny

Pierwsza sowiecka wielka ofensywa

Odcinek centralny: nowa oś natarcia

Merkki: bagna przy linii kolejowej

Lähde: sromotna klęska sił pancernych

Summa: grudniowe uderzenie

Odcinek zachodni: Karhula i Inkilä

Fińska kontrofensywa

ROZDZIAŁ 3

Na północ od Ładogi

Loimola: klincz na drodze żelaznej

Ägläjärvi i Tolvajärvi: triumf Finów

Konsekwencje walk w rejonie Tolvajärvi

ROZDZIAŁ 4

Na północ i południe od koła podbiegunowego

Suomussalmi: preludium zwycięstwa

Droga do Raatte: klęska radzieckiej 44 Dywizji

Kuhmo: drugie Suomussalmi

ROZDZIAŁ 5

Przesmyk Karelski, 1940

Lähde: radzieckie przygotowania

Lähde: wyłom

Summa: dalszy opór

Summa: 15 dni nieustających walk

Merkki: dalszy wyłom

Tassionlammet: jeden karabin przeciwpancerny na brygadę

Odcinek wschodni: Taipale i Suvanto

Opuszczona linia Mannerheima

Muolaa: trzy linie bunkrów

Salmenkaitajoki: popis Sowietów

ROZDZIAŁ 6

Finalny impas

Viipuri: na linii frontu

Äyräpää: bitwa nad Vuoksi

Ostatni dzień i ostatnia godzina wojny

ZAKOŃCZENIE

ZAŁĄCZNIKI

SPIS MAP

SPIS TABEL

ŹRÓDŁA FOTOGRAFII

BIBLIOGRAFIA