WSTĘP

.

Soft power nie jest zagadnieniem nowym w praktyce politycznej, ale w teorii stosunków międzynarodowych stanowi pewnego rodzaju novum, spopularyzowane dzięki J. S. Nye’owi. Pojęcie to jest trudne do zdefiniowania: równie dobrze może oznaczać miękką władzę bądź siłę, trzecie oblicze władzy bądź siły. Najlepiej soft power określić jako miękką siłę, ponieważ uniknie się niekonsekwencji terminologicznych, gdy adekwatnie hard power określimy jako twardą siłę.

Jedną z bolączek badaczy soft power jest brak możliwości przeprowadzenia pełnej i klarownej oceny oraz podziału na sfery hard i soft power. Trudno spotkać jedną definicję tego zjawiska, ale można przyjąć, że soft power jest zdolnością państwa do osiągania celu nie poprzez użycie siły militarnej czy nacisku ekonomicznego, ale poprzez atrakcyjność kultury, wartości i stylu polityki pozbawionej agresji i nacisku. Soft power czyni państwo atrakcyjnym dla innych, wzmacnia efekt oddziaływania i powoduje, że inne podmioty są gotowe zrobić to, co jest od nich oczekiwane.

Warto przy tym zauważyć, że koncepcja soft power oddaje charakter zmian, jakie zaczęły zachodzić w stosunkach międzynarodowych. Kształtowanie nowego ładu międzynarodowego oznaczało w tej koncepcji malejącą rolę czynnika militarnego przy jednoczesnym zwiększaniu roli zasobów miękkich. Jednocześnie uległo rozszerzeniu pojęcie bezpieczeństwa poprzez pojawienie się zagrożeń i wyzwań o charakterze niemilitarnym, co również wymusiło redefinicję pojęcia siły.

W zmieniającym się porządku światowym pojawiły się zagrożenia, którym państwa nie były w stanie sprostać w pojedynkę. Nowe zagrożenia i wyzwania wymagały i wymagają użycia innego niż do tej pory rodzaju instrumentów. Te zaś bardziej są identyfikowane z soft power, dzięki czemu udział wielkiej liczby podmiotów i środki realizacji działań zapewniały partnerski dialog i współpracę między państwami, które w rezultacie mogły przyczynić się do zwiększenia poczucia bezpieczeństwa. Wobec uznania, że rola soft power wzrosła, ważne jest wyjaśnienie, czy ten rodzaj siły jest w stanie budować i stabilizować porządek światowy.

Należy przyjąć, że wzrost znaczenia soft power nastąpił w momencie, gdy nastąpiło rozproszenie potęgi. Trudno jednak określić, czy efektem rozproszenia było wcześniejsze odziaływanie soft power czy odwrotnie – to znaczenie miękkiej siły wzrosło wskutek nowych tendencji w kształtowaniu porządku światowego.

Przypisując duże znaczenie soft power, należy określić skuteczność tej siły oraz w jakim stopniu jest ona uzależniona od typowych wyznaczników potęgi, jak wielkość terytorium czy potencjał demograficzny, czy jest raczej przypisana określonemu kręgowi kulturowemu. Jeżeli soft power działa w różnych obszarach cywilizacyjnych, to czy większe znaczenie przy wzroście soft power mają wartości uniwersalne, które są do zaakceptowania przez uczestników uznających różne wartości. Należy również określić, czy kultura homogeniczna odgrywa mniejszą rolę we wzroście soft power. Może się okazać, że jej znaczenie jest mimo wszystko duże, ponieważ chroni ona społeczeństwo i jego tożsamość przed wpływami innych narodów i państw. Wraz z tym pojawia się dylemat dotyczący skuteczności soft power, ponieważ może się okazać, że soft power jest skuteczniejsza, kiedy działa na obszarach podobnych kulturowo.

Ważne w pracy jest określenie, co stanowi element odróżniający hard od soft power. Czy decyduje o tym rodzaj zasobów, mechanizm działania czy zakres kontroli ze strony państwa. W przypadku hard power państwo jest w stanie kontrolować, do kogo ma zostać ona skierowana i w jakim zakresie. W tym znaczeniu siły zbrojne, a w znacznym stopniu także czynniki gospodarcze, przynależą do hard power. Soft power natomiast nie można podać całkowitej kontroli, co nie oznacza, że państwo nie jest w stanie ich wykorzystywać.

Kultura, będąc jednym z zasobów miękkiej siły, podlega w dzisiejszym świecie zasadom ekonomii rynkowej, ale mechanizm wytwarzania i dystrybucji dóbr kulturowych znajduje się poza bezpośrednią kontrolą rządów i znacznie trudniej nim zarządzać. Państwa, w których instytucje państwowe zaczynają całkowicie sterować zasobami soft power, mogą nie osiągnąć zakładanego celu jaki stawia się temu rodzajowi siły. Łatwo można narazić się na zarzut działań o charakterze propagandowym.

Obecnie nawet najpotężniejsze na świecie państwa nie mogą bagatelizować roli soft power. Nie można jednak oczywiście przeceniać możliwości tej siły i zakładać, że państwo czy narody gotowe są podążać za innym uczestnikiem stosunków międzynarodowych bezkrytycznie.

Należy jednak przyjąć, że kultura, normy i wartości są atrakcyjne dopiero wówczas, gdy widoczny jest sukces państwa i jego obywateli. Dlatego można zaryzykować tezę, że soft power może skutecznie oddziaływać, gdy ma wsparcie hard power w postaci siły militarnej i ekonomicznej. Możliwość oddziaływania soft power wzrasta, gdy stoi za nim sukces modelu gospodarczego, atrakcyjny styl życia, bogactwo społeczeństwa.

Ważnym zagadnieniem jest określenie, czy soft power działa na ład międzynarodowy w sposób doraźny, czy raczej ewolucyjnie, a tym samym czy jest skuteczna w rozwiązywaniu problemów globalnych np. migracji, czy zmian klimatycznych. Ważne jest także pytanie, czy podmioty międzynarodowe, dysponując niewielkimi możliwościami w zakresie soft power, są w stanie zrekompensować i wzmocnić swą siłę wykorzystując siłę militarną i ekonomiczną.

Soft power wpływa na inne państwa, a więc pośrednio na decydentów siły militarnej i ekonomicznej, ale trudno określić, w jakim stopniu jest wobec nich skuteczna. Skuteczność ta może się ograniczać jedynie do strefy miękkiego oddziaływania, a na płaszczyźnę hard power miękka siła może nie mieć żadnego wpływu.

Ważna jest również symetria rozwoju poszczególnych kategorii soft power, która pozwala najlepiej wykorzystać miękki potencjał zasobów. Asymetria rozwoju poszczególnych kategorii soft power rodzi chęć interwencji państwa w miękkie zasoby siły, aby słabsze kategorie soft power zwiększyć. To zaś może rodzić obawy innych państw, że soft power jest wzmacniany przez propagandę.

W tym kontekście ważne jest określenie poprzez analizę poszczególnych kategorii określających soft power, w jakim stopniu państwa ze zrównoważonymi czynnikami soft power są w stanie doprowadzić do wzrostu własnej potęgi. Skuteczność soft power może być zatem lepsza przy zachowaniu równowagi poszczególnych elementów miękkiej siły, będąc w efekcie procesem niezwykle dynamicznym, który trudno kontrolować.

W związku z powyższym należy założyć, że soft power oddziałuje w sposób aktywny (np. dyplomacja publiczna) i pasywny (z pominięciem instytucji). W obu przypadkach istnieje oddziaływanie, które w różny sposób wpływa na inne podmioty międzynarodowe. W aktywnym oddziaływaniu większą rolę pełnią instrumenty, natomiast w biernym jedynie zasoby.

Konstrukcja pracy zdeterminowana jest trudnościami w uchwyceniu zakresu soft power i miejsca tego rodzaju siły w ogólnej sile państwa. Dlatego pierwszy rozdział ma ukazać zarys zmian, jakie zaszły na przełomie XX i XXI wieku w porządku światowym, które spowodowały, że inaczej należy spojrzeć na zasoby siły, mechanizm jej tworzenia i środowisko, w jakim działa. Kolejna część rozdziału pracy określa, czym potęga jest w ujęciu przedstawicieli głównych nurtów stosunków międzynarodowych. Tematyka siły, potęgi i mocarstwowości jest jednak zbyt szeroka, dlatego podrozdział ten posłuży jedynie ukazaniu problemów najważniejszych, istotnych dla formułowania tez zasadniczych, dotyczących tych kategorii, które mogą być przydatne dla określenia miękkiej siły. Końcowy podrozdział wskazuje na funkcjonujące wskaźniki i modele określające siłę. Przytoczone przez autora wybrane definicje i wzory – mierniki siły, mają na celu określenie, jakie jest miejsce soft power w ogólnej potędze państwa.

Kolejny rozdział określa rolę i możliwości oddziaływania hard i soft power, wzajemne związki między ich zasobami i narzędziami oddziaływania. Zadaniem tej części pracy jest zdefiniowanie soft power, ukazanie jej granic i możliwości wytworzenia miękkiego wpływu przez zasoby przypisywane tradycyjnie hard power. Jest to niezwykle ważne, ponieważ w znacznym stopniu to pozwala określić jej rzeczywisty wymiar.

W dalszej kolejności istotna jest klasyfikacja zasobów soft power, począwszy od wartości, które służą określeniu wielu innych zachowań. Wartościami są nie tylko te, które określane są jako polityczne, ale również normy, które służą samookreśleniu i tworzeniu możliwości zaakceptowania innych norm i wartości na zasadzie kooptacji. Kolejnymi zasobami są kultura wysoka, popularna oraz edukacja. Elementy te w znacznej mierze chronią przed wpływami i mają realny aspekt przyciągania.

Do zasobów soft power przynależy także styl preferowanej polityki zagranicznej, używane środki i metody, w tym określenie możliwości jej działania w warunkach legitymizacji działań państwa przez społeczność międzynarodową. Tylko te działania polityki zagranicznej zyskują akceptację i mogą wytworzyć soft power.

Nie mniej ważne są zdolności służące budowaniu konsensusu. Z tym związane są nowe instrumenty tworzenia soft power poprzez dyplomację publiczną, kulturalną i branding narodowy. Trudno jednak określić i wyznaczyć granice między tymi kategoriami, ponieważ zwolennicy każdej z nich uważają, że właśnie ich metoda badania wpływów jest tą najwłaściwszą i nadrzędną.

W przypadku soft power należy uznać dyplomację publiczną za instrument strategii działania, który w dyplomacji kulturalnej ograniczony jest jedynie do zakresu kultury. Branding narodowy jest pojęciem związanym z budowaniem marki państwa, który wpływa na jego wizerunek.

W dalszej części rozważań nad istotą soft power ważne jest określenie, w jaki sposób mechanizmy ustrojowe związane z instytucjami państwa mogą wspierać lub hamować działania soft power. Dlatego tak ważne jest uwzględnienie i określenie sprawności funkcjonowania demokracji i rządów autorytarnych. Trudniejszy do ukazania jest mechanizm wsparcia dla soft power tworzonej przez społeczeństwo oraz samoidentyfikację wspólnoty, która może wzmacniać miękkie zasoby siły. Możliwości oddziaływania soft power związane są również ze sprawnym mechanizmem i umiejętnościami komunikacji oraz wykorzystania w tym procesie mediów. Określenie zakresu możliwości mediów i think tanków jako wsparcia soft power, jest ważne w kreowaniu miękkiej siły.

Jeśli dwa pierwsze rozdziały mają zadanie ukazanie mechanizmów tworzenia, funkcjonowania i oddziaływania siły, w tym soft power, to kolejny rozdział ma praktycznie przedstawić jej potencjał odnosząc się do wymiernych wskaźników, określających skalę uzyskiwanej potęgi. W pierwszym podrozdziale przedstawiono wskaźniki potrzebne do określenia siły państwa. Stąd wskaźniki związane z potencjałem demograficznym i terytorialnym, siłami zbrojnymi oraz ekonomią. Wskaźniki te nie w pełni mogą oddać siłę militarną i ekonomiczną państw, ale intencją autora nie jest pozycjonowanie państw z uwagi na hard power, lecz jedynie ukazanie możliwości grupy trzydziestu kolejnych państw.

Najważniejszą częścią trzeciego rozdziału jest autorski indeks oparty na kilku kategoriach oceny. Pierwszą z nich stanowi dyplomacja, która obejmuje wskaźniki z zakresu polityki zagranicznej, dyplomacji publicznej, kulturalnej i cyfrowej. W kategorii tej uwzględniono udział państwa w organizacjach międzynarodowych, ponieważ to one są w stanie określić zakres wpływu poprzez uczestnictwo i działanie na szerszej arenie. W nieco inny sposób mogą oddziaływać przedstawiciele państwa poprzez placówki dyplomatyczne czy zagraniczne ośrodki kultury. Oczywiście trudno określić jakościowo możliwości wpływu i wytwarzanie soft power przez centra kultury, ale już sama możliwość jej upowszechniania świadczy o sile i woli oddziaływania państwa i wspólnoty. W kategorii dyplomacja pewną nowością jest używanie jej z przymiotnikiem cyfrowa. Państwo, które chce wytworzyć znaczne zasoby soft power musi funkcjonować w sferze wirtualnej. Dlatego tak ważne jest pokazanie liczby użytkowników Internetu, co ukazuje wpływ poprzez sieć, mimo że rodzi to niebezpieczeństwo ulegania wpływom innych. Kolejne dwa czynniki w tej kategorii są określane poprzez liczby laureatów Pokojowej Nagrody Nobla oraz światowych liderów uważanych przez opiniotwórcze czasopisma za najbardziej wpływowe na świecie.

Kolejną kategorię stanowi zasób s połeczno-polityczny. W kategorii tej wzięto pod uwagę ocenę zakresu funkcjonowania państwa, zarówno poprzez jego możliwości działania oraz realizacji określonych funkcji, transparentność reguł, swobody polityczne i wolności obywatelskie, sprawny rząd, skuteczne i sprawiedliwe regulacje prawne, stopień walki z korupcją, swobodny dostęp do mediów zarówno elektronicznych jak i tradycyjnych.

Te elementy w znacznym stopniu mają zadanie pokazać zakres możliwości zaangażowania państwa w proces tworzenia soft power, ale mogą być pomocne w określeniu zakresu swobody działania wspólnoty, która poprzez zaangażowanie może wspierać soft power. Kategoria s połeczno-polityczna w dużej mierze określa politykę wewnętrzną, ale zakres jej działania jest szerszy. Związane jest to z zasadą uwiarygodniającą politykę, dotyczącą zgodności jej profilu wewnętrznego z zewnętrznym. Nic bowiem nie działa tak skutecznie, jak przykład i czytelne reguły określające relacje instytucje–obywatel.

Kolejne dwie kategorie tworzy kultura popularna i kultura wysoka. W tych kategoriach kluczowe miejsce zajmuje język, który jest czynnikiem determinującym porozumienie. Sferę wysokiej kultury wspiera liczba laureatów Nagrody Nobla w zakresie literatury; liczba obiektów znajdujących się na prestiżowej liście UNESCO, które determinują zakres atrakcyjności państwa zarówno w sferze kultury (zabytki) jak i środowiska geograficznego. Czynnik ten może określić tę cześć zasobów, która czynni dziedzictwo narodowe danego kraju atrakcyjnym dla innych. Podobny charakter mają muzea, które świadczą zarówno o sile dziedzictwa narodowego, jak i determinują zainteresowanie krajem w wymiarze turystycznym.

Ważną sferą w kulturze popularnej jest zakres wpływu mierzony liczbą turystów. Może to świadczyć o oddziaływaniu masowym, ponieważ turyści stają się w dużej mierze ambasadorami kraju, który w mniejszym lub większym stopniu poznali. Pośrednio siłą przyciągającą są uroki krajobrazu i styl życia, który może wzmocnić atrakcyjność.

Równie ważne dla kształtowania soft power są imprezy masowe, a wśród nich wydarzenia sportowe. Tu należy uwzględnić tradycje sportowe państw, wolę rywalizacji, co przekłada się na ranking medalowy oraz wybór dyscypliny, która jest w stanie zgromadzić i zaangażować znaczną część społeczeństwa. Dlatego na czele rankingu znalazła się najbardziej prestiżowa dyscyplina sportowa – piłka nożna. Olimpiady i mistrzostwa świata w piłce nożnej budują wizerunek, ale też dają możliwości zademonstrowania sprawności działania państwa oraz woli współpracy zespołowej wspólnoty.

Kolejną grupą określającą wpływy kulturowe jest kino, które w rankingu kultura znajduje się w dwóch kategoriach. Są to z jednej strony filmy, które zyskują nagrody na najbardziej prestiżowych festiwalach filmowych i ich możliwości oddziaływania niekoniecznie przekładają się na wielkość widowni. Ten czynnik przypisany jest kulturze wysokiej. W kategorii popularnej mieszczą się filmy, których wpływ wynika z liczby obrazów wyprodukowanych przez kinematografię narodową oraz wielkości przychodów kasowych. Podobnie wyglądają dane z rynku muzycznego. Liczba sprzedanych płyt wpływa z pewnością na postrzeganie kultury państw czy kręgu kulturowego. W rankingu uwzględniono również eksport dóbr kultury, który dotyczy produktów opartych na wzornictwie artystycznym (np. biżuteria), ale również programów TV, opłat licencyjnych, produkcji płyt. Czynnik ten może być nieco problematyczny, ponieważ dobra kultury nie muszą być identyfikowane z krajem pochodzenia.

Kolejna kategorią, która służy wyznaczeniu soft power jest edukacja. Wpływ tego czynnika determinowany jest poprzez ranking szkół wyższych, oraz studiujących tam obcokrajowców. Oba te wyniki świadczą o sieci zależności, ale mogą również wpływać na zachowania liderów. Kształceni cudzoziemcy stają się w sposób bardzo trwały przedmiotem wpływu i stanowią poważną inwestycję na przyszłość, kiedy w swoim kraju ojczystym osiągną odpowiednią pozycję zawodową.

W kategorii edukacja zostały również umieszczone think tanki jako instytucje, których oddziaływanie może być bardzo ważne dla struktur państwowych. Ich powiązania międzynarodowe powodują, że w dużym stopniu zajmują się sferą nauki, ale tworzą też formę oddziaływania w dyplomacji publicznej. Duża część z nich ma jednak charakter badawczy, co powoduje, że warto uwzględnić je w sferze edukacyjnej.

W kategorii edukacji należy uwzględnić również światowy ranking skuteczności szkolnictwa podstawowego i średniego. Główną podstawą rankingu jest nie wielkość środków przeznaczonych na oświatę (publiczną i prywatną), ponieważ to nie przekłada się na rzeczywisty poziom kształcenia. Najważniejsze jest określenie skuteczności systemu edukacyjnego. Dopełnieniem rankingu są Laureaci Nagrody Nobla, w tym wypadku w kategoriach nauk ścisłych i medycyny.

Ostatnią kategorię czynników soft power stanowią te, które związane są w znacznej mierze z ekonomią, tutaj określone jako kategoria s połeczno-gos podarcza. Ważnym czynnikiem określającym tę kategorię są wielkie przedsiębiorstwa, ponieważ to one są w stanie wpływać na bogactwo narodów, kumulują wielkie zyski, są w stanie wytworzyć marki rozpoznawalne w świecie, co może się przełożyć na budowę wizerunku państwa. Skala innowacyjności w znacznej mierze świadczy o atrakcyjności modelu gospodarowania. Ważnym czynnikiem jest zakres sprawiedliwości społecznej, która wzmacnia wymiar poczucia wspólnoty, wzrost identyfikacji z nią, a co najważniejsze skłania do podjęcia wspólnych działań w celu wzrostu znaczenia państwa.

Poziom niezadowolenia społecznego a więc również czynnik w dużej mierze generowany przez wskaźnik ekonomiczny, świadczy o poziomie rozwoju społecznego. Poziom ten, określany przez długie i dostatnie życie, może w znacznym stopniu przełożyć się na zainteresowanie wspólnoty (narodowej) w wytworzeniu siły państwa. Ostatnia w tej kategorii jest skala pomocy rozwojowej, która przyczynia się w znacznym stopniu do tworzenia sieci powiązań i wsparcia między państwami. Jest to z pewnością bardzo poważny mechanizm wpływu, determinowany w znacznej mierze przez czynniki ekonomiczne. Pomoc biedniejszym państwom może wzbudzić wdzięczność beneficjentów wobec darczyńcy.

Podstawowe kategorie i określone czynniki wpływu są uszeregowane proporcjonalnie do ich znaczenia, a ich suma jest ściśle określona. W każdej kategorii określono 30 najlepszych państw. W praktyce oznacza to, że intensyfikacja działań instytucji państwa i narodu w kierunku wzrostu określonego czynnika w danej kategorii może być monitorowana i powiązana ze wzrostem lub osłabieniem soft power. Może to pozwolić na podjęcie próby zmian, aby w systemowy sposób doprowadzić do wzrostu własnej pozycji poprzez soft power.

W takim układzie wskaźników mogą zaistnieć wątpliwości dotyczące wyboru wskaźników w poszczególnych kategoriach. Pewne jakościowe czynniki mogą nie przełożyć się na wpływy, pewne mają czysto subiektywny charakter i nie zostały uwzględnione w rankingu. Równie problematyczna jest olbrzymia liczba graczy w dyplomacji publicznej co utrudnia ustalenie, które elementy poszczególnych kategorii są decydujące.

Nawet jeżeli uznamy, że wybór nie budzi większych zastrzeżeń, to jasne jest, że pewne elementy soft power umykają ocenie. Są to elementy subiektywne, wobec których trudno rozstrzygnąć ich możliwości wpływu na sukces państwa. Zaprezentowany indeks państw z najwyższym wskaźnikiem miękkiego wpływu jest modelowym ujęciem, zawsze wymaga aktualizacji uwzględniając zmienne dane i konieczność interpretacji ich na przestrzeni czasu.

Czwarty rozdział pracy dotyczy soft power trzech wybranych państw, które różnią się w sposób zdecydowany charakterem miękkiej siły. Stąd wybór USA, Chin i Rosji. W każdym podrozdziale zaprezentowano zarys miękkiego oddziaływania z wyszczególnieniem kategorii tego rodzaju siły.

W pracy wykorzystano literaturę autorów europejskich i amerykańskich, ale też pochodzących z czołowych ośrodków azjatyckich. Literatura dotyczy teorii i praktyki polityki zagranicznej, dyplomacji publicznej, polityki kulturalnej dyplomacji cyfrowej, medioznawstwa, w tym komunikacji międzynarodowej i brandingu narodowego.

Znaczna część wykorzystanych publikacji stanowi kanon myśli o stosunkach międzynarodowych. Prace te zostały przywołane głównie w pierwszym rozdziale. Wśród nich należy wymienić H. Morgenthau, R. Keohane, J. Mearsheimer, K. Waltz, W. R. Meada, E. Carr, P. Kennedy, D. Baldwin, H. Lasswell, A. Kaplan, M.S. Singer, K. Knorr, R. Aron, N. Spykamn, A. de Grazia, T. H. Stevenson, S. L. Spiegel, Ray S. Cline, F. Fukuyama, A. Przeworski, M. Alvarez, P. Cammack, T. Fridmann, A. Gidens, H. Kissinger, R. Gilpin, S. Guzini, R. Rosenau, P. Colson, F. Berenskoetter, R. A. Dahl, P. Bachrach, M. Baratz, K. Boulding, Ch. B. Whitney, D. Shambaugh, I. Parmar, Cox S. Colin Gray, J. Arquilla, D. Ronfeldt, N. Stammers, E. J. Wilson III, T. Risse, S. Ropp, K. Sikkink, R. Foot, S. N. Macfarlane, M. Mastanduno oraz J. S. Nye, któremu zawdzięczamy spopularyzowanie pojęcia soft i hard power

Wykorzystano także prace autorów zajmujących się szeroko pojętą historią, polityką czy filozofią: N. Fergusson, R. Cooper, J. C. Ramo, J. Kurlantzick. M. Hardt i A. Negri, R. Kagan, F. Zakaria, J. Ikenberry, M. Cox, ale też dyplomacją publiczną czy kulturalną: G. Cowan, A. Arsenault, H. Mowlana, B. Hocking, B. Signitzer, T. Coombs, E. Gilboa, M. Leonard, S. Riordan, N. J. Cull, G. Szondi, H. Schreiber, G. Michałowska, D. Wrong, S. Riordan, D. Thussu. W pracy wykorzystno również znawców marki państwa: S. Anholt, W. Olins, M. Hereżniak.

W częśći szczegółowej podejmującej tematykę miękkiej siły USA, Rosji i Chin warto zwrócić uwagę na takich autorów jak: J. Joffe, C. P. Schneider, W. A. Rugh, F. S. Saunders, J. Hauzing, G. Scott-Smith, F. Martel, A. Cooper, R. Higgott, K. R. Nossal, K. Matthews, P. Rubin, L. Everest, V. Monroe, Mingjiang Li, S. Shirk, Cheng Xiaohe, Pang Zhongying, Zhang Weihong, Xiaoling Zhang, Jingying He, Cheng Guangjin, Chen Gang, Zohir Uddin, Chey Jocelyn, Wang Hongying, Zhang Weihong, Jian Wang, A. Brunet, J–P. Guichard.

Istnieje wiele think tanków, które realizują badania poświęcone m.in. problematyce siły. Wśród nich warto wymienić londyński Chatham House (Royal Institute of International Affairs), który należy do najważniejszych brytyjskich think tanków, amerykański Strategic Studies Institute będący częścią War College, holenderski Netherlandes Institute of Interantional Relations Clingedael, niezależny ośrodek z Singapuru Rajaratnam School of International Studies oraz indyjski Institute for Defence Studies and Analyses.

Istotną częścią bazy materiałowej były czasopisma w tym „Foreign Affairs”, „International Affairs”, „International Organization”, „International Relations”, „Survival”, „Asian Survey”.

W trzeciej części pracy wykorzystano szczególnie dużo internetowych baz danych. Dzięki nim uzyskano wiele cennych informacji pomocnych w określeniu rankingu pszczególnych państw. Wykorzystano bazy danych Organizacji Narodów Zjednoczonych, World Tourism Organisation, International Olympic Committee FIFA, OECD i UN Development Stastistics, Anholt GFK Nation Brand Index, UN Human Development Index, World Bank Good Governance Index, Freedom House Index, World Economic Forum, UNESCO Institute for Statistics, Monocle and IfG Expert Panel, Eurostat, WTO – International Trade Statistics, CIA World Factbook, Education at a Glance OECD, World University Rankings, Global Educations Digest UNESCO Statistics, Thomas Reuters Research Evaluation, United Nations HDI oraz Pew Global Database. Wiele innych, które zostały wykorzystane w publikacji, często jest efektem poszukiwań i konieczności żmudnych obliczeń.

W polskich badaniach nad problematyką soft power pojawia się literatura z różnych dziedzin. Wśród niej warto odwołać się do prac Z. Pietrasia, T. Łoś-Nowak, L. Zyblikiewicza, B. Ociepki, R. Kużniara, M. Sułka czy R. Zięby, a z autorów młodszego pokolenia A. Wójcik.

Zwolennikom miękkiej siły stawia się zarzut, że jest ona nieokreślona. Jest to pogląd zbyt powierzchowny. Należy pamiętać, że soft power jest zjawiskiem wielowymiarowym, posiada swoją dynamikę, stąd trudno zaobserwować, w jaki sposób wpływa na postawy i działania państw i społeczeństw. Bagatelizowanie soft power bazuje na jednopłaszczyznowym postrzeganiu siły oraz błędnym przekonaniu, jakoby przyciąganie innych i tworzenie u nich tendencji do naśladownictwa nie mieściło się w kategorii siły. Można postawić twierdzenie odwrotne: to użycie siły militarnej czy ekonomicznej presji jest słabością, a sukcesem jest osiągnięcie celu poprzez przyciągnięcie innych i przekonanie o słuszności własnych działań.

Nie wolno również soft power przeceniać kosztem hard power, ponieważ trudno sobie wyobrazić działanie państwa bez wszystkich elementów składowych siły. Soft power z pewnością jest ważnym wymiarem siły i jego nieuwzględnienie w planach państwa może powodować kłopoty w realizacji jego podstawowych celów.

ROZDZIAŁ I

Potęga i ład międzynarodowy

.

1.1. Współczesny ład międzynarodowy

Wraz z zakończeniem ery zimnowojennej wydawało się, że nastąpią zdecydowane zmiany w stosunkach międzynarodowych, a nowy ład będzie oznaczał świat bez wojny[1], zwycięstwo demokratycznego porządku i dominację USA. Było to ściśle związane z założeniem, w myśl którego pozimnowojenne stosunki międzynarodowe ma kształtować oświecony liberalizm. Dlatego też stanem optymalnym powinno być zbudowanie sprawnego systemu instytucjonalno-prawnego, dzięki któremu można by było zarządzać ładem globalnym[2]. W rzeczywistości powstało złudne przeświadczenie[3], że na całym świecie rządzący, elity i opinia publiczna nie zaakceptują polityki siły jako sposobu budowania porządku światowego[4].

Szybko okazało się, że wraz z upadkiem ZSRR świat nie stał się w oczekiwany sposób stabilny, a dobrobyt nie zaczął stale rosnąć. Wojny i autorytarne systemy okazały się bardziej trwałym zjawiskiem[5], nawet jeżeli konflikty międzypaństwowe są stosunkowo nieliczne, a dyktatury skrywają się za fasadą demokracji.

Spełniły się natomiast oczekiwania dotyczące dominacji USA. Jednobiegunowość, która pojawiła się po upadku Związku Radzieckiego, była szansą dla Stanów Zjednoczonych, które miały możliwości zarządzania i utrzymania prawdziwie globalnej polityki zagranicznej[6].

Istotną rolę w kształtowaniu współczesnego ładu światowego odegrał początek lat 90. XX wieku. Wówczas to uległo naruszeniu wiele sfer życia międzynarodowego, nastąpiła dezintegracja podstawowych idei, myśli i struktur, które ukształtowały ład po II wojnie światowej. Przywódcy, elity, a wręcz całe społeczeństwa uświadomiły sobie, że globalne zagrożenia dla ludzkości są tak wielkie i różnorodne, że państwom nie uda się osiągnąć swych podstawowych celów, działając w pojedynkę.

Przemianom świadomości towarzyszyło ugruntowanie się norm regulujących współżycie międzynarodowe, które spychały na plan dalszy mechanizmy zbrojeniowe i ideologiczne[7].

Pojawiły się nowe państwa i nowi pozapaństwowi aktorzy[8] stosunków międzynarodowych, nastąpiła zmiana struktury systemu poprzez modyfikacje różnorodnych sieci powiązań, łączących poszczególne podmioty, w tym zmiana funkcji pełnionych przez poszczególne elementy tego systemu – inne znaczenie zaczęły mieć organizacje międzynarodowe, pozostające w znacznym stopniu poza kontrolą państwa[9].

W XXI wieku coraz bardziej widoczne były zjawiska utraty przez Zachód i Północ znaczenia na rzecz Wschodu i Południa[10]. Stawało się coraz bardziej widoczne, że głównym beneficjentem procesu globalizacji były państwa BRIC[11]. Postępowało za tym wyraźne zwiększenie roli i autonomii regionalnych potęg, co ukazało fragmentaryzację systemu międzynarodowego. Miało to cechę pozytywną, gdyż dzięki wzrostowi regionalnych mocarstw, system międzynarodowy stabilizował się poprzez zaangażowanie państw uchodzących za odpowiedzialne[12]. Wzrost gospodarczy spowodował również wzrost wydatków wschodzących mocarstw na cele zbrojeniowe i to w sytuacji, gdy kraje zachodnie redukowały swoje arsenały zbrojeniowe[13]. Wraz ze wzrostem regionalnych mocarstw, związanych z różnymi kręgami cywilizacyjnymi, wzrosło znaczenie uznanych przez nich wartości, często budowanych w opozycji do wartości Zachodu.

Taki rozwój wydarzeń pozwala przewidywać że świat nie zostanie zdominowany przez jednego lub dwóch, lecz przez wielu aktorów i odbędzie się to przy akceptacji Stanów Zjednoczonych, które obecnie nie są w stanie samodzielnie zarządzać porządkiem światowym. Dlatego tak ważne jest dla nich szukanie sojuszników, którzy stabilizowaliby ład międzynarodowy wobec postępującego rozproszenia siły[14].

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

Rozdział I

[1] S.P. Hungtington, The Lonely Superpower, „Foreign Affairs” 1999, vol. 78, nr 2, s. 35–49.

[2] R. Kagan, Powrót his torii i koniec marzeń, Poznań 2009, s. 10.

[3] To założenie okazało się złudne, przed czym wiele lat wcześniej przestrzegał Hans Morgenthau: H.J. Morgenthau, Politics Among Nations, New York 1948, s. 104–125.

[4] J.S. Nye, Limits of American Power, „Political Science Quarterly” Winter, 2002–2003, Vol. 117, No. 4, s. 550.

[5] B. Balcerowicz, Pokój i nie-pokój, Warszawa 2001; R.D. Kaplan, The Coming Anarchy. Shattering the Dreams of Pos t Cold War, New York 2000.

[6] S.M. Walt, Alliances in a unipolar world, [w:] International Relations Theory and the Consequences of Unipolarity, red. G.J. Ikenberry, M. Mastanduno, W.C. Wohlforth, Cambridge 2011, s. 99–140.

[7] J. Kukułka, Ws tęp do nauki o s tosunkach międzynarodowych, Warszawa 2003, s. 237.

[8] A. Touraine, A New paradigm for unders tand today’s world, Cambridge 2007, s. 1–2.

[9] J.S. Nye, Konflikty międzynarodowe, Warszawa 2009, s. 345.

[10] M. Hardt, A. Negri, Imperium, Warszawa 2005.

[11] J.S. Nye, Soft Power. Jak osiągnąć sukces w polityce światowej, Warszawa 2007, s. 63; P. Cammack, Smart Power and US Leadership. A Critique of Joseph Nye, „49th Parallel An Interdisciplinary Journal of North American Studies”, 2008, Issue 22, s. 13–14.

[12] R. Posen Barry, From Unipolarity to Multipolarity. Transition in Sight, [w:] International Relations Theory..., s. 317–342.

[13] H. Kissinger, World Order, New York 2014, s. 370–371.

[14] Contes ted Commons. The Future of American Power in a Multipolar World, red. A.M. Denmark, J. Mulvenon, Washington 2015, s. 3–49; Z.J. Pietraś, Doktryna George’a Busha a s truktura globalnego sys temu Międzynarodowego, „Sprawy Międzynarodowe” 2004 nr 3, s. 6–7. Podobnie zaprezentował to Z.J. Pietraś w postaci pentagonalnej triady triad połączonych, gdzie ład postzimnowojenny jest coraz bardziej rozproszony i trudny do kontroli. Koncepcja ta zakłada na płaszczyznie militarnej istnienie systemu tripolarnego, stworzonego przez mocarstwa zdolne przetrwać atak atomowy i zadać cios na całym świecie (USA, Rosja, w mniejszym stopniu Chiny). Na płaszczyznie ekonomicznej to trzy bieguny (USA, Japonia i UE), na płaszczyznie ideologicznej to Ameryka, Rosja i Chiny; T. Łoś-Nowak, Paradygmat realis tyczny – projekcje porządku międzynarodowego w XXI wieku, [w:] Porządek miedzyanrodwy u progu XXI wieku, red. R. Kuźniar, Warszawa 2005, s. 40–55.