Czemu w tak krótkim życiu tak pragniemy wiele?

Pod innym słońcem czemu kuszą kraje?

Horacy, Oda II, 16.

Niewiele ja dbam o dobra, których nie mogłem obrócić dla korzyści mego żywota. Jaki bądź jestem, chcę nim być indziej niż na papierze. Sztukę moją i przemyślność zużyłem na to, aby stworzyć samego siebie; celem mych nauk było nauczyć się działać, nie pisać. Włożyłem wszelkie starania w to, aby kształtować me życie; oto moje rzemiosło i dzieło; najmniejszą mą troską to fabrykowanie książek. Pragnąłem umiejętności dla obecnych i istotnych usług i korzyści, a nie aby czynić z niej magazyn i zapasy dla spadkobierców. Kto jest coś wart, niech to da poznać w swoich obyczajach, w codziennej rozmowie, w miłości lub zwadzie, przy grze, w łóżku, przy stole, w prowadzeniu spraw, w gospodarstwie. Ci, których widzę, jak płodzą dobre książki w potarganych pludrach, woleliby wprzód je naprawić, gdyby chcieli mnie posłuchać.

Montaigne, Próby, tom 2, rozdział XXXVII

CHARLOTTE I

Zacząć jest tak samo trudno jak skończyć. Nie wierzę w początki, nie wierzę w zakończenia. Piszę powieść od końca, by skończyć początkiem. Mam dwadzieścia osiem lat i wyemigrowałem z Polski siedem lat temu: pięć lat spędziłem we Francji, dwa lata w Wielkiej Brytanii. Wracam do Warszawy regularnie, gdy tylko mam trochę więcej wolnego czasu. Kocham to miasto i uwielbiam patrzeć, jak się zmienia. Dynamika, hałas, ludzie, kultura, język, historia. Wracam coraz częściej i coraz częściej zastanawiam się, czy już nie nadszedł czas, bym wrócił na stałe. Talenty, które rozwinąłem za granicą, mogą przydać się w Polsce, bo przecież tego też potrzebuje ten kraj: dopływu świeżej krwi, zmian, poprawy jakości. Spotykam się z przyjaciółmi w kawiarniach. Dyskutujemy. Próbuję podjąć wybór. Ciągłe zmagania. Piszę, bo chcę w końcu zrozumieć podjęte wybory i podjąć ten ostateczny: czy wrócić na dobre do Polski. Towarzyszy mi strach, bo nie wiem, czy odnajdę się po tylu latach na obczyźnie. Łatwo przyjeżdżać na wakacje, gdy nie mam tutaj pracy ani obowiązków; zupełnie czym innym jest życie tutaj na co dzień.

Lęk przed powrotem wynika u mnie także z ambicji — czy Polska to rzeczywiście kraj, w którym zrealizuję swoje talenty, w którym się rozwinę i stanę się tym, kim chcę? Tego się boję — że zostanę wyśmiany, odrzucony, niezrozumiany. Pamięć przywołuje wyobrażenia przeszłości. Pochód zjaw. Idę drogą przez ciemny las. Ogarnia mnie senność. Widzę panterę. Zaraz za nią pojawia się lew. Za lwem maszeruje wilczyca. Przychodzi zwątpienie. Czy wejdę na szczyty, które sobie wyznaczyłem? Po jakich ścieżkach poprowadzi mnie wyobraźnia i życie? Przyszłość zdaje się być odległa.

Plac Zbawiciela. Od socjalistycznej architektury przez dawne kamienice do nowego budynku stojącego na skrzyżowaniu Marszałkowskiej i Mokotowskiej. Mieszanina ludzi: biedni, bogaci, młodzi, starzy, w średnim wieku, modni, staromodni, mężczyźni, kobiety, dzieci, młodzież. Każda grupa społeczna ma swoje kawiarnie i restauracje. Życie się toczy. Tutaj myślę nad przeszłością, teraźniejszością i przyszłością. Patrzę na tłumy. Dokąd idą? Czego pragną? Czego ja sam chcę? Chcę poznać i zrozumieć świat, w którym przyszło mi żyć. Opisać to, co zrozumiem.

Siedzę w kawiarni i patrzę w ekran monitora. Wróciłem do Warszawy na kilka tygodni. Cieszę się atmosferą tego miejsca i myślę nad tekstem. Praca twórcza wiąże się z naturalnymi przestojami. Zbyt dużo dygresji — rozpraszam się i wracam myślami do ogólnych tematów: życie, szczęście, miłość. Zawsze, gdy nie wiem o czym mówić, mówię o tym, bo to jest proste. Konkret jest trudny. Z drugiej strony przygotowanie filozoficzne jest konieczne. Wywieść wszystko od pierwszych zasad. Chcę opisywać współczesną Polskę. Fakty i emocje. Jedyne, o czym mogę orzekać z pewnością, to moje wnętrze. Opisywanie placu Zbawiciela jest opisywaniem siebie. Znam dobrze plac, bo gdy wracam do Polski na krótsze okresy, mieszkam niedaleko niego i jestem tam wówczas każdego dnia — tak jak obecnie, gdy wynająłem mieszkanie na Koszykowej, tuż przy skrzyżowaniu z Mokotowską. Czuję się pewnie, opisując miejsca dobrze znane. Podobnie jest z wnętrzem. Gdy badam samego siebie, badam dobrze mi znanego pacjenta. Robię to z przyjemnością.

— Znowu piszesz? — zapytał.

— Tak, po ostatniej powieści zrobiłem sobie krótką przerwę, ale szybko wróciłem do pisania. Jest dla mnie naturalne jak oddychanie. Opisuję rzeczywistość, której doświadczam. Może problemem jest to, że mam poczucie misji — uśmiechnąłem się.

— Misji? — roześmiał się.

— Mam wrażenie, że mój głos jest unikalny. To, w jaki sposób żyję i tworzę, jest wyjątkowe.

— Kompleks wyższości? Ale w sumie każdy jest wyjątkowy.

— Więc i ja! Ta refleksja daje mi motywację.

— Brzmi pompatycznie. Lubisz być zmotywowany? — uśmiechnął się.

— Uwielbiam działać, szczególnie pod wewnętrznym przymusem, gdy czuję, że nie mogę czegoś nie robić.

— Flow.

— Stany, gdy masz wrażenie, że płyniesz, są najlepsze — wszystko wydaje się naturalne. Dochodzę do nich, gdy długo zwlekam.

— Zwlekasz?

— Zawsze czekam z pomysłami na dobry moment. Bawię się ideami, ale nie zamieniam ich w czyn do czasu, aż nie poczuję wewnętrznego imperatywu. Wtedy się zaczyna — uśmiechnąłem się. — Działam, bo więcej wysiłku kosztowałoby mnie niedziałanie.

— Rozumiem. Co tym razem skłoniło cię do pisania?

— Życie. Jego niezgłębiony fenomen. Zastanawiam się nad nim nieprzerwanie, ale nie potrafię go uchwycić. To sprawia, że wciąż powracam do refleksji. Szukam formy, by oddać treść.

— A konkretnie?

— Emigracja — zastanawiam się, czy nie wrócić na stałe do Warszawy.

— Mówiłeś mi już o tym kiedyś.

— Wciąż o tym myślę.

— I?

— Nie wiem, niczego nie wiem. Dlatego wciąż wracam, dlatego się tutaj spotykamy i będziemy spotykać, dopóki nie wyklaruje się odpowiedź.

— Mam być partnerem twoich rozmów?

— Znasz mnie najlepiej.

— Znam, ale nie wiem, czy to zadanie mnie pociąga. Z drugiej strony — może być zabawnie.

— Niewątpliwie — śmiałem się. — Uwielbiam się wbijać głębiej w rzeczywistość pytaniami. Życie jest zbyt krótkie, by przeżyć je nieświadomie. Chcę trudzić się, by dostać więcej; by dostać wszystko, co mogę dostać. Moje ambicje i marzenia nie mają końca. Chcę mieć poczucie, że żyję. Krótka pamięć sprawia, że zapominam o ostatnich zdarzeniach. Nie ma we mnie traum, ale i sukcesami nie cieszę się długo. Zawsze myślę o kolejnych projektach.

— To dobrze, nie spoczywasz na laurach.

— Nie potrafię. Myślę o przyszłości, nie o przeszłości. Staram się wykorzystać teraźniejszość. Liczę na synergię podejmowanych wysiłków. Jeśli wszystko dobrze pójdzie, w jednym czasie zbiegną się owoce różnych moich przedsięwzięć. Dzięki temu efekt powinien być lepszy niż każdego projektu z osobna.

— O czym mówisz?

— Książki, które piszę, blog, praca naukowa, fundacja, działalność biznesowa.

— Dużo.

— Działam w myśl słów pieśni Jacka Kaczmarskiego: „a ty siej, a nuż coś wyrośnie”. Sieję. Zdaję sobie sprawę, że nie wszystko się uda. Od jednej aktywności przechodzę do drugiej. Lubię patrzyć, jak dzieło rośnie — dzień za dniem, tydzień za tygodniem. Daje mi to wiele satysfakcji. Kreatywność wyzwala we mnie radość życia. Czuję ją silniej, gdy jestem zajęty i radośnie zmęczony pracą, której sens rozumiem. Nie wiem, co przyniesie mi los, ale nie chcę czekać. Mam tylko jedno życie i chcę je w pełni wykorzystać. Jeśli okoliczności same się nie nadarzą, stworzę je. Nie lubię czekać i polegać na zewnętrznych zdarzeniach.

— Słusznie, tylko tak możesz zachować spokój. Bycie zależnym od innych osób lub zdarzeń wyczerpuje i irytuje. Piękna jest świadomość, że od ciebie zależy, jak ukształtujesz swoje życie. Ty jesteś za nie odpowiedzialny — nikt inny. Niezależnie od sytuacji politycznej, ekonomicznej, geograficznej — życie jest twoje. Możesz zmienić je zupełnie w ciągu jednego dnia, jeśli tylko będziesz tego chciał. W szczególności — możesz wrócić na stałe do Polski już teraz.

— Zdumiewa mnie to. Nigdy wcześniej ludzie nie mieli takich możliwości jak obecnie. Prawdziwie jesteśmy panami własnych losów.

— Możemy nimi się stać — to jest proces rozwijania samoświadomości aż do krytycznego poziomu, gdy widzisz i rozumiesz.

Zastanawia mnie, co zapamiętam z życia. Gdy patrzę przez okno kawiarni, przychodzą do mnie obrazy sprzed lat. Wspominam spotkania, w których uczestniczyłem, i ludzi, których znałem. Dokąd to wszystko odeszło? Oto jestem sam z filiżanką kawy. Przeszłość okazała się mgłą. Szczyty, które zdobywałem, okazały się jedynie pagórkami, punktami przestojowymi na drodze dalej. Nic nie pozostało z dawnych lat. Jest tylko ‘tu’ i ‘teraz’. Nie smuci mnie to. Wręcz przeciwnie, wiem, że prawdziwe życie jest możliwe jedynie w ‘teraz’. Przyjemna gorycz trwa krótko. Wszystko zamienia się w pył. Może dlatego wciąż wracam do pisania. Łudzę się, że zostawiane słowa przetrwają znacznie dłużej niż ja. Non omnis moriar. Słowa Horacego nie straciły na aktualności.

Mechanizm jest zawsze podobny: siedzę w kawiarni, większość czasu jestem sam, czasami dosiada się on. Rozmawiamy. Odchodzi. Wraca. Znowu rozmawiamy. Zamawiam kolejne kawy. Plac Zbawiciela.

Nieznośne poczucie, że robię zbyt mało i marnuję czas. Co mi daje siedzenie w kawiarni? Do czego mnie prowadzi kawiarniane życie? Zawsze widzę wady i zalety. Wystawiam sam sobie rachunek za każdy z uczynków. Odpowiedź: pozwala mi napisać kolejne słowa, znaleźć inspirację, otworzyć się na świat. Zamknięcie się we własnym mieszkaniu w młodości jest niewłaściwe. Późniejsze lata przyniosą wystarczająco wiele samotności. Potrzebuję ludzi i znajduję ich w kawiarniach. Z ludźmi chcę spędzać czas lub chociażby ich obserwować. Kawiarnia jest naturalnym miejscem spektaklu życia. Jestem świadkiem radości i dramatów. Reflektuję nad ujrzanymi scenami, analizuję. Tutaj odgrywam role: przeżywam miłości, przyjaźnie, koleżeństwa, relacje biznesowe. Jestem aktorem i reżyserem. Patrzę na ten teatr jako na miniświat; pytam sam siebie, czy chcę tu wrócić. Co mnie łączy z tym konkretnie miejscem? Rodzina, przyjaciele, kultura?

— Problemem nie jest, że znowu zacząłem pisać — powiedziałem — ale że piszę o tym samym.

— To znaczy? — zapytał.

— O życiu, o młodości i szczęściu. Również o potrzebie spełniania się, realizowania ambicji.

— To zrozumiałe, literatura jest dla ciebie formą wyrazu, a kwestie, które poruszasz, są uniwersalne. Każdy z nas musi się z nimi mierzyć. Pytania przychodzą naturalnie. Nieproszone i wciąż te same.

— Właśnie mam wrażenie, że wciąż odpowiadam na te same kwestie. Nieznośna lekkość bytu domaga się odpowiedzi. Dlaczego moje życie jest tak proste, a przy tym tak złożone? Paradoks sprzecznych odczuć towarzyszy mi często. Nieraz życie wydaje mi się proste. Innym razem nic nie rozumiem; miotam się, szukam, nie znajdując odpowiedzi.

— Jeśli nie rezygnujesz, to wszystko jest w porządku. Walczysz o kształt życia. Trud jest ważny tak samo, jak poczucie, że walczysz i mimo porażek odnosisz zwycięstwa.

— Zgadzam się. Chcę walczyć i dlatego raz za razem podejmuję rękawicę. Chcę próbować, upadać i wstawać, i jeszcze raz próbować. Życie jest zbyt krótkie, by je przeczekiwać. Mierzi mnie wszelka letniość. Płonę chęcią działania. Ćwiczę wolę, by podążyła za moimi pragnieniami.

— To jest duch! — roześmiał się[1].

Slapstick. Więcej i szybciej. Kolejne paragrafy jak kolejne uderzenia. Siedzę w kawiarni i patrzę przez okno na przechodzących ludzi. Ludzie wychodzą z kościoła; głównie starsi, ale są obecni również młodzi. Samochód rusza z piskiem opon. Przejeżdża tramwaj. Dziesiątka. Za nią jedzie trzydziestka piątka. Zaparkowała ciężarówka. Kobieta na szpilkach wchodzi do oddziału banku na rogu. Dwóch mężczyzn z brodami składa zamówienie w tajskiej restauracji obok. Straż miejska obserwuje tęczę (wtedy jeszcze była). Myślę o ogólnych rzeczach. Konkret przyjdzie później.

Czego wymagam od życia? Czego się spodziewam? Niczego? O nie, pragnę absolutnie wszystkiego. Chciałbym losu, który powiedzie mnie na najwyższe szczyty, pozwoli mi zanurzyć się w życie, wyzyskać je i wyzuć do ostatka. Uciekam od bylejakości i letniości. Chcę wciąż więcej i bardziej. Jestem jak morze, które powoli zagarnia kolejne fragmenty plaży. Tak postępuje moje poznanie. Działam wolno, lecz cierpliwie i regularnie. Poznaję świat. Uczę się mechanizmów według których działa i chcę wykorzystać je do własnych celów. Chęć poznania nie ma końca. Współczesny świat jest piękny w swojej nieograniczoności. Mogę dotrzeć w dowolne miejsce i zajmować się dowolną pracą. Wierzę, że jestem w stanie kreować okoliczności zgodnie z wolą. Naiwna amerykańska wiara.

Amerykanie. Nie mam dobrego mniemania o ich kulturze — niskiej i popularnej. Ich brak historii mnie odstręcza. Również nie przemawia do mnie amerykański aintelektualny praktycyzm (kłamię). Jest jedna rzecz, którą podziwiam w Stanach Zjednoczonych — Nowy Jork. Miasto jest fantastyczne. Nie spodziewałem się takich wrażeń, gdy je odwiedziłem po raz pierwszy. Boston i San Francisco, które widziałem wcześniej, nie zrobiły na mnie wrażenia. Były ładnymi miastami, ale czuć było amerykańskość zbyt silnie. Nowy Jork jest inny. Jest bańką w obrębie Stanów. Zachwycałem się nim przez tydzień. Czy mógłbym dłużej? Czy nie doskwierałaby mi samotność? Nowy Jork, który wyłania się z filmów Woody’ego Allena, podoba mi się, ale nie chciałbym w nim spędzić całego życia. Cóż, uwielbiam Europę — starą, umierającą Europę zbudowaną na wartościach i historii. Uwielbiam Europę, której resztki są jeszcze widoczne w Polsce. Paradoksalnie nie ma ich już na Zachodzie w takim stopniu. Nie służy temu społeczeństwo multi-kulti. Przypominają mi się artykuły o sytuacji w Szwecji. Skrajna poprawność polityczna, nieodpowiedzialna polityka imigracyjna i wysoka pomoc socjalna prowadzą kraj w kierunku przepaści. Czy Szwecja, a później Europa, runą pod napływem imigrantów? Czy czeka nas kolejny upadek Rzymu — większy i donioślejszy? Przyglądam się rozwojowi wypadków z ciekawością.

Patrzę na swoje życie jak na film. Kolejne sceny i bohaterowie przesuwają się po ekranie. Jestem wśród nich. Moje alter ego gra swoją rolę, a ja patrzę na tę postać — bliską i obcą zarazem. Przyglądam się i staram się domyślić, do czego to wszystko prowadzi i jakie zdarzenia czekają w następnej scenie. Siedzę w kawiarni i myślę o siedzeniu w kawiarni. Widzę samego siebie z perspektywy trzeciej osoby. Pragnę więcej samoświadomości. Chcę wiedzieć i rozumieć otaczający mnie świat. Nigdy jeszcze nie był on skomplikowany w tak piękny sposób. Ludzka natura, technologia, kultura, historia — żyją w jednej przestrzeni i czasie; realizują się we mnie. Łyk espresso. Umysł działa szybciej, przynosząc inne obrazy. Mówię, jak bym był we śnie. Wyobraźnia podsuwa mi możliwą przyszłość, która miesza się z przeszłością. Widzę potencjalne zdarzenia, bohaterów, rozwój sytuacji. Imaginacja. To nic w porównaniu z tym, czym życie jest naprawdę. Nie ma granic. Nie ma określonych zdarzeń, które na nas czekają, ani ludzi. Wszystko płynie, zmienia się, mknie w nieznane. A ja patrzę i nie mogę się nadziwić, że to moje życie i że ono trwa, ucieka i przemija — godzina po godzinie, dzień po dniu, w tej kawiarni i we wszystkich innych kawiarniach tak samo.

— Znowu marnujesz czas, beznamiętnie patrząc w przestrzeń? — zapytał, dosiadając się do mnie.

— Tak — uśmiechnąłem się. — Lubię marzyć i snuć plany. Nasze czasy oferują nieskończone możliwości.

— I chcesz je wszystkie wykorzystać?

— Te, które uda mi się zauważyć — tak! Chcę się nieprzerwanie rozwijać. Stawiam sobie nowe wymagania. Staram się im sprostać. Szukam wyzwań, które wybiją mnie ze strefy komfortu. Łatwo jest przeżyć życie ot tak — letnio, płynąc z nurtem kolejnych wydarzeń.

— Masz rację. Jest wiele dróg standardowych, po których wybraniu masz życie z głowy: szkoła, studia ekonomiczne, praca w korporacji — to jest częsty model wśród moich znajomych. Niektórzy się wprawdzie buntują, ale to wciąż mniejszość. Inni z kolei po buncie i próbie własnej działalności wracają na etat.

— Dziwisz się? Tak jest łatwiej.

— Pewnie, praca od dziewiątej do piątej, potem obowiązki rodzinne, może wyjście na miasto. Życie mija. Nie wychodzisz poza to, co znasz. Płyniesz z nurtem. Pozwalasz się prowadzić. Nie wysilasz się. Nie jest lekko, ale nie jest też ciężko. Ot, życie.

— Takie najłatwiej prowadzić. Masz problemy, ale są to problemy tysięcy. Nie aspirujesz do szczytów. Nie chcesz iść na bieguny poznania.

— A ty chcesz?

— Chcę. Chcę pójść dalej niż ktokolwiek przede mną. Chcę przyczynić się do poznania istoty ludzkiej; zostawić za sobą zauważalny ślad; zmienić paradygmaty; wpłynąć na myślenie. W ostateczności: wpłynąć na literaturę, na słowo. Stworzyć świat jedyny w swoim rodzaju.

— Cóż, łatwo nie będzie — roześmiał się.

— Nikt nie obiecywał, że będzie łatwo — odpowiedziałem uśmiechem. — Towarzyszy mi nieustannie świadomość śmierci. Mój czas na Ziemi jest policzony i skończony. Chcę go jak najlepiej wykorzystać. Stąd się bierze ta cała szamotanina, te próby, by pójść dalej, by wciąż siebie przekraczać i nigdy nie spoczywać na laurach. Nie ma szczytu, który by mnie zadowolił. Jest jedynie świadomość, że życie jest zbyt krótkie. Czy nie przeraża cię wizja, że pewnego dnia Słońce wzejdzie bez nas? Ziemia będzie dalej istniała, mimo że nas nie będzie.

— Przeraża, ale nie mam możliwości, by temu zaradzić. Mogę czerpać z życia najpełniej i najdłużej, ale poza tym zostaje tylko pustka. Boję się przejścia, nieznanego. Lecz także intryguje mnie, co się kryje po drugiej stronie.

— Zagadka istnienia. Stosunek do śmierci jest kluczowy dla świadomości życia. Z niego wypływa moja nieprzeparta chęć działania, bo poprzez akt twórczy zanurzam się i czerpię pełniej z życia. Jestem w tym podobny do starożytnych. Ich łatwość umierania wiązała się z wielkością czynów, których dokonywali; z odwagą, męstwem, ambicją, wielkością marzeń. Tak jak Juliusz Cezar w moim wieku porównywał się z Pompejuszem i był niezadowolony ze swoich osiągnięć, tak ja porównuję się z ludźmi w moim wieku — współczesnymi i dawnymi — szacując, czego jeszcze mi brakuje. Porównania dają mi motywację do działania.

— Jesteś niezadowolony?

— Wiecznie nienasycony — roześmiałem się. — Satysfakcję z poszczególnych osiągnięć odczuwam bardzo krótko. Potem zastępuje ją zwątpienie.

— Zwątpienie?

— W sensowność wykonanego dzieła. Niezależnie, jak wiele uczynię, w ostateczności pierwsze wrażenie to bezsens podjętego wysiłku. Dopiero potem przychodzi do mnie głębsza satysfakcja wynikająca ze zrozumienia całości.

— Ciekawy mechanizm. Przedkładasz więc całościowe szczęście i spełnienie nad drobne przyjemności i radości?

— Zdecydowanie. Pojedyncze czyny same w sobie nie są w stanie sprowadzić na mnie trwałej radości. Ta trwa we mnie dzięki świadomości i ogólnej postawie. Wybrałem szczęście i miłość.

— Już to kiedyś słyszałem — uśmiechnął się.

— Możliwe — roześmiałem się.

Rozmowy z nim pozwalają mi się określić i na nowo spojrzeć na to, o czym myślę i co biorę za pewnik. Wyzywa mnie swoimi pytaniami, nie pozwala mi na uniki i miałkość, rygor intelektualny jest dla niego najważniejszy. Spędził niemal całe życie w Warszawie, ale wiele podróżował — Nowy Jork, Londyn, Paryż, Rzym, Zurych. Mamy wspólne tematy. Rozumie moją chęć powrotu.

Czym jest czas? Czym jest przeszłość i skąd czerpiemy o niej wyobrażenie? Dokąd odchodzą minuty, które oddaję? Dlaczego przestaję istnieć z każdą chwilą? Pytania o czas przychodzą do mnie często. Po przekroczeniu pewnego wieku odczułem przemijanie. Nie jestem już naiwny w swojej młodości. Poczułem śmiertelność istnienia. Zastanawia mnie, co dalej. Zadaję najprostsze pytania — te, które ludzkość zadaje sobie od tysięcy lat w każdym pokoleniu. Co mnie czeka po śmierci? Czy dusza jest nieśmiertelna? Czy czeka mnie tylko mrok i pustka? Jaki jest sens życia? Co chciałbym uczynić ze swoim życiem? Jak najlepiej wykorzystać ofiarowany czas? Nie boję się stawiać pytań. Nie boję się szukać odpowiedzi[2].

Banał. Pod koniec rozmyślań zawsze pojawia się u mnie wrażenie, że donikąd nie doszedłem. Nic nie wiem. Nadal nic nie wiem. Spędzam długie godziny na refleksji, a moja znajomość życia nie pogłębia się. Złudne wrażenie. Widzę po owocach, że rozumiem coraz więcej. Czyny świadczą za mnie. Nie to, co piszę, ale to, co robię. Dzień po dniu konsekwentnie idę obraną drogą. Wątpliwości spowalniają mnie, ale nie zatrzymują. Wiem, dokąd dążę. Widzę kolejne kamienie milowe.

— Co czytasz ostatnio? — zapytałem.

— Kapitał w dwudziestym pierwszym wieku Tomasza Piketty’ego — powiedział.

— Ach tak, kojarzę — szeroko dyskutowana ostatnio.

— Czytałeś?

— Jeszcze nie, ale leży u mnie na półce. Obecnie czytam o rodzinach, które zbudowały Rzym.

— Czyli na dobrą sprawę poruszamy się w podobnej tematyce.

— Tak — roześmiałem się.

Co daje siedzenie w kawiarni? Obycie. Chciałbym dodać kulturę, ale nie jest to prawda. Kulturę tworzy się inaczej. Kawiarnie pełnią obecnie wiele funkcji — są miejscami spotkań, pracy, a także samotnej lektury. Wraca do mnie wspomnienie z Berkeley w Kalifornii: ciepły wieczór, wszystkie kawiarnie zapełnione młodymi ludźmi wpatrzonymi w MacBooki. Laptopów innej marki nie ma.

Laptopy i kawiarnie pełnią rolę fabryk z dziewiętnastego wieku. Tak dokonuje się nowa rewolucja przemysłowa — przy dźwiękach uderzeń w klawiaturę i przy zapachu kawy. Młodzi ludzie przy laptopach. Internet. Praca, wiedza, względy towarzyskie i kulturalne. Kierują się ambicją posiadania własnego biznesu oraz osiągnięcia sukcesu własną kreatywnością. Cieszy mnie to[3]. Zachwyca mnie w innych chęć zmiany, ambicja, pragnienia, cele, szczególnie gdy jest to poparte praktycznością. Nie spotykam jej często. Większość osób marzy, ale nie czyni nic, by swoje marzenia ziścić. Ziszczanie marzeń jest kłopotliwe, bo wymaga przygotowania i pracy. Łatwiej jest marzyć, powtarzając wciąż ten sam frazes, że jutro zacznę, że muszę poczekać jeszcze na to i na to, że nie mam teraz czasu, że jestem zmęczony, że konkurencja jest zbyt duża, że nie mam odpowiednich zdolności, że to jeszcze nie ten moment. Zdecydowanie zbyt łatwo.

Wyobrażam sobie dziewiętnasty wiek i rewolucję przemysłową. Londyn. Olbrzymie fabryki. Biedota żyje w norach na przedmieściach miasta. Prerafaelici malują piękne kobiety. Towarzystwo spotyka się w Ascot. Cylindry, żakiety, suknie.

— Jednym z większych utrapień współczesności jest brak celu — powiedział. — Często się zdarza, że ludzie nie posiadają długofalowych planów. Nie wybiegają myślą poza dany dzień czy tydzień. Szkoda. Snucie planów, a następnie ich realizacja, daje odczuć życie w pełni.

— Wolny czas jest dobrem luksusowym.

— Każdy posiada wolny czas, mało kto go dobrze wykorzystuje. Wolny czas to duża odpowiedzialność; szczególnie, gdy możesz wszystko i od ciebie tylko zależy, czym będziesz się zajmował.

— Czy my go dobrze wykorzystujemy?

— Co do ciebie mam wątpliwości — roześmiał się — ja na pewno.

— Cóż — uśmiechnąłem się — mógłbym wykorzystywać czas lepiej...

Hałas. Dwie Amerykanki rozmawiają o wspólnych znajomych. Wymieniają zabawne anegdoty. Dźwięk parzenia kawy. Rzeczywistość przychodzi do mnie w obrazach. Słowa nakładam na papier jak malarz kolory na płótno. Zapisane paragrafy prowadzą mnie do następnych przez skojarzenia. Z czym kojarzą mi się skojarzenia? Przychodzą mi nagle obrazy z Grecji — jestem na jachcie z trzema koleżankami, pływamy przy wybrzeżu z Turcją, fantastyczne jedzenie. Pamiętam błękit nieba, roześmiane twarze kobiet, kąpiele w morzu, powiewy wiatru, białe domy z niebieskimi akcentami. Błogość. Czas płynął wówczas inaczej. Surrealistyczna pocztówka, a jednak to także była prawda i część mojego życia; część magii, która wpłynęła na to, kim jestem i jak chcę żyć.

Wracam spojrzeniem do kawiarni. Przychodzą nowe osoby i zajmują wolny stolik. Siedzę przy oknie i patrzę na przechodzących ulicą ludzi. Plac Zbawiciela jest zatłoczony o tej porze.

— Masz zarysowany plan tego, co chcesz napisać? — zapytał.

— Mniej więcej. Dążę do zamknięcia siedmiu lat emigracji w formę powieści.

— Ale co chcesz wyrazić tą powieścią? Do czego to zmierza?

— Pytasz o fabułę?

— Tak.

— Nie ma znaczenia — roześmiałem się — mimo że jest. Główny bohater, ja, to młody człowiek, który siedem lat spędził na emigracji i zastanawia się, czy wrócić do rodzinnej Warszawy, którą kocha.

— Brzmi dobrze, i co dalej?

— Powrót jest zamknięciem pewnego rozdziału w jego życiu. Kończy pierwszą młodość, wchodzi w drugą. Zaczyna być dojrzały. Stara się zebrać myśli o życiu, Polsce i emigracji oraz określić się wobec świata.

— Towarzyszy mu w tym jego przyjaciel, z którym odbywa dialogi.

— Tak, konfrontuje swoje podejście do rzeczywistości z przyjacielem, który wrócił już z emigracji i mieszka na stałe w Warszawie. Spotykają się na przestrzeni kilku miesięcy w kawiarniach na placu Zbawiciela. Powieść kończy się w momencie powrotu bohatera z emigracji, by zamieszkać na stałe w Polsce.

— Szkoda, bo mierzenie się z nową rzeczywistością byłoby ciekawe.

— To materiał na inną powieść.

— Brzmi jak plan. A co do obecnej powieści — cóż, dobrze znać fabułę już na początku. Wiem, czego oczekiwać. Mogę skupić się na treści.

— Treść jest najistotniejsza. To ona wyraża troski bohatera, jego wątpliwości i pragnienia. Główny bohater poszukuje. Stara się zbadać, czym życie może go zaskoczyć po powrocie do kraju. Zdaje sobie sprawę, że emigracja zmienia. Nie jest już tą samą osobą, która wyjeżdżała. Dojrzał, zobaczył świat, określił swoje priorytety.

— Lęka się?

— Lęka się nieznanego, ale patrzy z nadzieją w przyszłość. Życie jest zdumiewające. Jest pełen optymizmu. Ma jedynie wątpliwości, czy uda mu się wrócić na satysfakcjonujących warunkach.

— A co przez to rozumie? Kwestię finansową?

— Tak, to jedyna problematyczna kwestia — co do reszty jest przekonany, że wyjdzie dobrze. Warszawa daje wiele możliwości ambitnym osobom. A główny bohater jest bardzo ambitny. Chce działać i zmieniać otaczającą go rzeczywistość. W powieści poszukuje form, które mogłoby przybrać jego życie po powrocie. Myśli nad różnicami między życiem w Polsce a życiem we Francji czy w Wielkiej Brytanii. Zastanawia się nad swoją tożsamością, uciekającym czasem, zainteresowaniami, relacjami, celami na przyszłość.

— Profession de foi.

— Tak, wyrażenie tego, kim był dotychczas. Rekolekcje przed rozpoczęciem nowej podróży.

— Czyli sądzisz, że główny bohater zmieni się pod wpływem powrotu z emigracji?

— Na pewno, choć nie wiem, w jaki sposób — to sztuka, której treści dowiem się dopiero po kilku latach — ale zmieni się. Miejsce zamieszkania ma wpływ na człowieka.

— Opowiedz coś więcej o przyjacielu.

— Są w tym samym wieku, nie znamy jego imienia, tak jak i główny bohater pozostaje anonimowy. Może nim być każdy. Jest piekielnie inteligentny.

— Miło mi.

— Zabawny, oczytany, ambitny, kulturalny. Słowem: idealny kompan do rozmów o życiu. Towarzyszy bohaterowi w jego dywagacjach. Nie jesteśmy pewni, kiedy jest obecny i milczy, a kiedy go nie ma i bohater snuje swoje rozważania w samotności.

— Pojawia się, kiedy bohater potrzebuje porozmawiać?

— Niemalże. Dialog między nimi buduje dynamikę. Pełni rolę uderzeń, które poprzedzają samotną refleksję.

— Cisza przed burzą.

— Burza przed burzą albo różne rodzaje ciszy.

— Ale przyznaj, że przyjaciel pełni rolę drugoplanową.

— Zdecydowanie, nie poznajemy zbyt wielu jego rozterek. Jest on echem głównego bohatera, choć nieraz się z nim nie zgadza lub proponuje zupełnie inne spojrzenie. Jest przyjacielem w pełnym tego słowa znaczeniu: słucha bohatera, jest mu życzliwy i chce pomóc. Nie wiemy, czym się zajmuje na co dzień.

— A o głównym bohaterze to wiemy?

— Główny bohater jest z zamiłowania naukowcem. Większość czasu poświęca na badania naukowe. Nie przeszkadza mu to jednak w zajmowania się innymi licznymi projektami. Ma renesansowe zainteresowania: sztuka i literatura, biznes, działalność charytatywna, polityka.

— Działa na tych wszystkich polach?

— Stara się. Na niektórych już zaczął działać, niektóre wciąż czekają na stosowny moment. W powieści poznajemy go przede wszystkim od strony zamierzeń. Widzimy, jak reflektuje nad najlepszą kolejnością podejmowanych działań. Myśli też o sobie — o tym, co robi dobrze, a czego nie. Szuka oryginalnej drogi przez życie, która będzie tylko jego.

— Jest zagubiony?

— Nie, ma klarowne cele, ale cały czas stara się je wysubtelniać. Poza tym rzeczywistość wymaga kompromisów z marzeniami. Cierpliwość jest ważna. Dlatego zastanawia się nad kolejnymi krokami. Nie lubi być szargany przez los. Lubi czuć kontrolę nad własnym życiem, choć zdaje sobie sprawę, że do końca nigdy jej nie będzie miał.

— Jaki jest jako osoba?

— Radosny, pogodny, inteligentny, oczytany, pewny siebie, ambitny, pełen chęci do działania, cierpliwy, życzliwy, dociekliwy. Jest niezaspokojony tym, co daje mu życie. Pragnie cały czas czuć gorączkę istnienia.

— Przypomina Fausta.

— Tak.

— Czy więc jego przyjaciel nie przypomina Mefistofelesa?

— Owszem, przypomina. Towarzyszy mu w poszukiwaniach. Podpowiada, gdzie znaleźć lepsze doświadczenia — głębsze i piękniejsze. Jego postać jest niczym duch, który prowadzi bohatera przez meandry losu.

— Wergiliusz i Dante.

— Ma się wrażenie, że cały czas się uśmiecha na wpół ironicznie. Nie poznajemy motywacji przyjaciela, ani jego dokładnej charakterystyki. Widzimy go jedynie w relacji do głównego bohatera. Nie wiemy, jak dokładnie się poznali. Było to na przyjęciu u wspólnych znajomych — ale gdzie i kiedy? Nie dowiadujemy się, jak wyglądały początki ich relacji i co ich do siebie przyciąga.

— Mgła tajemnicy.

— Jest jeden główny bohater i to na nim ogniskuje się powieść.

— Wygląda to jak dramat na dwie postacie.

— To jest forma dramatu — sceneria rzadko się zmienia, dwóch bohaterów, kilka jasno zarysowanych wątków, kawiarniana atmosfera, oniryzm. Do teatru by się nadawało.

— Podsumowując, kluczowym wątkiem jest powrót głównego bohatera z emigracji do Warszawy.

— Zgadza się, towarzyszą temu refleksje o życiu, sztuce, kulturze — tak polskiej, jak i międzynarodowej, porównanie stylu życia w różnych państwach.

— Jednym słowem jest to powieść o emigracji.

— Zewnętrznej i wewnętrznej. Tak. Powieść jest zbudowana wokół motywu podróży i niestałości. Bohater przygotowuje się na powrót do Itaki i jednocześnie podróżuje do wnętrza samego siebie. Patrzy na siebie i zmiany, które zaszły w jego życiu na przestrzeni ostatnich lat. Zastanawia się, w jaki sposób wpłynęła na niego zmiana miejsc.

— Uniwersalny temat — ludzie od wieków podróżują. Historia widziała wielkie migracje całych ludów. Wymiar osobisty migracji jest równie ciekawy.

— Oba wymiary się łączą. Polacy również emigrowali na dużą skalę — po powstaniach, po drugiej wojnie światowej czy ostatnio po wstąpieniu do Unii Europejskiej. Migracja bohatera wpisuje się w ten ostatni nurt. Otworzyły się granice Europy Zachodniej i wielu ludzi, zwłaszcza z biednych ośrodków, wyjechało z Polski za lepszą pracą i perspektywami na przyszłość.

— Wyjechali też bardzo zdolni, by kształcić się na najlepszych zagranicznych uczelniach, pracować w międzynarodowym środowisku czy prowadzić własny biznes w lepszych warunkach — w Berlinie, Londynie bądź Paryżu.

— Zgadza się. Mnie najbardziej interesuje, jak to wpłynęło, a zapewne dopiero wpłynie, na dzieje narodu. Czy zmieni to tożsamość Polaków? Czy wracający emigranci odmienią oblicze ojczyzny? W powieści skupiam się na tym, jak emigracja odmieniła bohatera. Ale bohater jest jednocześnie synonimem narodu. Jego dzieje są dziejami kraju. Pars pro toto.

— Frapuje mnie tylko, co będziesz w stanie uchwycić poprzez kawiarniane rozmowy. Plac Zbawiciela to specyficzny mikroklimat w sercu Warszawy.

— Tak, ale jest on adekwatny do czynienia obserwacji. Pamiętaj, że bohater nie mieszka na stałe w Polsce. Przyjeżdża jedynie w przerwach od pracy. Czas w Warszawie spędza na spacerach, lekturach, rozważaniach i właśnie spotkaniach przy kawie na placu Zbawiciela z przyjacielem. Lubi tę okolicę. Zachwyca go ulica Mokotowska i aleja Róż ze starymi, przedwojennymi kamienicami. Lubi dynamikę tej przestrzeni. Pije kawę i patrzy przez okno, rozważając, czy chce wrócić.

— Żyje w bańce.

— Owszem, żyje w bańce, ale zdaje sobie z tego sprawę. Z perspektywy tej bańki obserwuje zastaną rzeczywistość. Widzi biedę Polski w porównaniu z Zachodem. Widzi pretensje i dążenia Polaków, by dorównać Zachodowi i stać się jego partnerem. Widzi snobizmy, wzajemną niechęć...

— Polak Polakowi wilkiem.

— ...nieuprzejmość, brak dialogu, emocjonalność, kompleks niższości, indolencję, nieumiejętność działania, brak pragmatyzmu, brak długofalowych planów. Widzi to wszystko i zastanawia się, na ile on sam wpisuje się w ten model.

— Do jakich wniosków dochodzi?

— Że długoletnia emigracja go zmieniła. Ceni pragmatyzm i konkretne działanie niepowodowane emocjami. Ma plany na wiele lat. Nie czuje się gorszy od nikogo z Zachodu.

— Ostatecznie zabił w sobie człowieka postsowieckiego.

— Tak, do tego oczyścił się z cech polskich najbardziej wyniszczających: z zawiści, niechęci, zamknięcia na bliźniego i dialog.

— Ideał.

— Do niego zawsze dąży. Zdobywszy to całe doświadczenie emigracyjne, rozważa, jak będzie wyglądał jego powrót. Co jest w stanie dać z siebie Polsce? Jak może ją zmienić? Główny bohater ma dużą potrzebę działania, bo zdaje sobie sprawę z tego, jak wiele otrzymał od losu. Jego życie jest udane i szczęśliwe. Czuje się zobowiązany, by pomóc innym. Pragnie poprawić poziom życia w kraju i zastanawia się, jak to uczynić. Myśli szeroko i długofalowo. Inspiracje czerpie z historii, literatury, filozofii, sztuki.

Rozglądam się po sali. Ktoś właśnie wyszedł. Ktoś składa zamówienie. Dźwięk parzenia kawy.

— To, co ci teraz zarysowałem, pojawia się nieustannie w tle powieści, ale jest niewypowiedziane. Główny bohater rozmawia ze swoim przyjacielem na wiele tematów, ale rzadko jest powiedziane wprost, do czego dążą. Jak w życiu, rzadko znasz prawdziwe motywy. Zwykle widzisz porozrzucane fragmenty układanki i sam musisz domyślić się całości.

— Siedem biblijnych lat wygnania, a potem powrót.

Początek i koniec, alfa i omega. Nie wierzę w początki i nie wierzę w końce. Wszystko opiera się na czymś, co istniało wcześniej. Koniec jednego jest początkiem drugiego. Kropka rozdziela zdania. Wszechświat opiera się na nieustannej zmianie form i kształtów. Z prochu powstaliśmy i w proch się obrócimy. To ‘nic’, którym byłem przed narodzeniem, obróci się w ‘nic’ po śmierci. W nic, czyli wszystko — w drzewa, kwiaty, rzeki, góry, sarny, jastrzębie, lwy. Z kosmosu się wyłoniłem i częścią kosmosu stanę się na powrót. Życie ludzkie, te raptem kilkadziesiąt lat, to krótkie interludium, paroksyzm indywidualności, jest szybko tłumione przez zapobiegliwą naturę. Nie było nas, jesteśmy, nie będzie nas. Czas jest cierpliwy[4].

Koniec wersji demonstracyjnej.

PRZYPISY

[1] Duch jak duch, ale powieść się nie sprzeda! Żegnaj, sławo! Została mi dekonstrukcja literacka i wino w samotne wieczory.

[2] Boję się tylko pretensjonalności. Łatwo o nią w dwudziestym pierwszym wieku, który nawykł do ironii i sarkazmu. Patos jest niemożliwy.

[3] Greed is good.

[4] Oby okazał się dla mnie łaskawy!

Strona redakcyjna

Projekt okładki i ilustracja: Łukasz Różyński

Korekta: Natalia Tarka

Skład: Izabella Król

Copyright © Przemysław Chojecki, 2017

Copyright © Wydawnictwo Papierowy Motyl, 2017

Wydanie pierwsze • Warszawa 2017

Wydawnictwo Papierowy Motyl

ul. Klaudyny 30 • lok. 109 • 01-684 Warszawa

www.papierowymotyl.pl

wydawnictwo@papierowymotyl.pl

ISBN 978-83-65816-00-9

Publikacja elektroniczna