Postępowanie cywilne
Kompendium

16. wydanie
uaktualnione i uzupełnione

Andrzej Zieliński
emerytowany profesor Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego
w Warszawie

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2017

Wydawca: Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2017

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H.Beck
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-255-9888-4

WYKAZ SKRÓTÓW

1. Akty prawne

EKPC

Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzona w Rzymie 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

KC

Kodeks cywilny

KKW

Kodeks karny wykonawczy

KolejU

ustawa z 28.3.2003 r. o transporcie kolejowym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1727 ze zm.)

Konstytucja RP

Konstytucja RP z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm. i ze sprost.)

KP

Kodeks pracy

KPA

Kodeks postępowania administracyjnego

KPC

Kodeks postępowania cywilnego

KPK

Kodeks postępowania karnego

KRO

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

KSCU

ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 623 ze zm.)

KSH

Kodeks spółek handlowych

OchrKonkU

ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 229)

PostGrupU

ustawa z 17.12.2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (Dz.U. z 2010 r. Nr 7, poz. 44)

PrASC

ustawa z 28.11.2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. z 2016 r. poz. 2064)

PrAtom

ustawa z 29.11.2000 r. – Prawo atomowe (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 576 ze zm.)

PrEnerg

ustawa z 10.4.1997 r. – Prawo energetyczne (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 220 ze zm.)

PrGeol

ustawa z 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1131 ze zm.)

ProkU

ustawa z 28.1.2016 r. – Prawo o prokuraturze (Dz.U. z 2016 r. poz. 177 ze zm.)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 21 ze zm.)

PrTelekom

ustawa z 16.7.2004 r. – Prawo telekomunikacyjne (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1823)

PrUkł

rozporządzenie Prezydenta RP z 24.10.1934 r. – Prawo o postępowaniu układowem (Dz.U. Nr 93, poz. 836 ze zm.)

PrUp

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 2171 ze zm.)

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 2062 ze zm.)

PrWłPrzem

ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1410 ze zm.)

PWKPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 297 ze zm.)

Regulamin

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 23.12.2015 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. z 2015 r. poz. 2316 ze zm.)

RPOU

ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 1648 ze zm.)

SNU

ustawa z 23.11.2002 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1254 ze zm.)

SwobGospU

ustawa z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1829 ze zm.)

ZNKonkU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm.)

2. Organy, organizacje i instytucje

RM

Rada Ministrów

RP

Rzeczypospolita Polska

RPO

Rzecznik Praw Obywatelskich

UJ

Uniwersytet Jagielloński

UKE

Urząd Komunikacji Elektronicznej

URE

Urząd Regulacji Energetyki

UTK

Urząd Transportu Kolejowego

ZPP

Zrzeszenie Prawników Polskich

ZSRR

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

3. Czasopisma i publikatory

Arch. Med. Sąd.

Archiwum Medycyny Sądowej

AUL

Acta Universitatis Lodziensis

AUMCS

Annales Universitatis Mariae Curie-Sklodowska

AUNC

Acta Universitetis Nicolai Copernici

AUWr

Acta Universitatis Wratislaviensis

BiK

Bank i Kredyt

Biul. Arbitrażowy

Biuletyn Arbitrażowy

Biul. Bank.

Biuletyn Bankowy

Biul. EiOP

Biuletyn Ekspertyzy i Opinie Prawne

Biul. MS

Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości

Biul. RPO-Mat.

Biuletyn Rzecznika Praw Obywatelskich – Materiały

DPP

Demokratyczny Przegląd Prawniczy

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

EP

Edukacja Prawnicza

Europ. Prz. Sąd.

Europejski Przegląd Sądowy

FI

Folia Iuridica

Fin.

Finanse

Fin. Kom.

Finanse Komunalne

GB

Gazeta Bankowa

Gd. SP

Gdańskie Studia Prawnicze

GP

Gazeta Prawna

GS

Gazeta Sądowa

Jur.

Jurysta

Kontr. Państw.

Kontrola Państwowa

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

KSP

Krakowskie Studia Prawnicze

MoP

Monitor Prawniczy

MoPod

Monitor Podatkowy

MoPr

Monitor Prawa Pracy

M.P.

Monitor Polski

Nauki Humanist.-Społ.

Nauki Humanistyczno-Społeczne

Nowe Życie Gosp.

Nowe Życie Gospodarcze

NP

Nowe Prawo

NPN

Nowy Przegląd Notarialny

OMT

Organizacja. Metody. Technika

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

OSPiKA

Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych

Pal.

Palestra

PES

Problemy Egzekucji Sądowej

PiP

Państwo i Prawo

PiZS

Praca i Zabezpieczenie Społeczne

PiŻ

Prawo i Życie

PL

Przegląd Legislacyjny

PN

Przegląd Notarialny

PNUŚ

Przegląd Naukowy Uniwersytetu Śląskiego

Polit. Społ.

Polityka Społeczna

POS

Praca i Opieka Społeczna

PPE

Przegląd Prawa Egzekucyjnego

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

Prawn. Górn.

Problemy Prawne Górnictwa

Prawn. Handl. Zagr.

Problemy Prawne Handlu Zagranicznego

Pr. Bank.

Prawo Bankowe

Pr. Gosp.

Prawo Gospodarcze

Pr. i Adm.

Prawo i Administracja

Prob. WPMEiP

Problemy Współczesnego Prawa Międzynarodowego Europejskiego i Porównawczego

Pr. Pracy

Prawo Pracy

Pr. Prawn.

Prace Prawnicze

Pr. Sp.

Prawo Spółek

Pr. Spółdz.

Prawo Spółdzielcze

Prob. Egz.

Problemy Egzekucji

Prob. Praw.

Problemy Prawne

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

Pr. UE

Prawo Unii Europejskiej

Pr. Wynal.

Prace Wynalazcze

Prz. Bank.

Przegląd Bankowy

Prz. Podatk.

Przegląd Podatkowy

Prz. Pr. i Adm.

Przegląd Prawa i Administracji

Prz. Sejm.

Przegląd Sejmowy

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

PWS

Problemy Wymiaru Sprawiedliwości

Rej.

Rejent

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

R. Pr.

Radca Prawany

Rocz. Nauk. Prawn.

Roczniki Nauk Prawnych

Rzeczp.

Rzeczpospolita

RzZN

Rzeszowskie Zeszyty Naukowe

SC

Studia Cywilistyczne

SI

Studia Iuridica

SP

Studia Prawnicze

SPEUŁ

Studia Prawno-Ekonomiczne Uniwersytetu Łódzkiego

SPP

Studia Prawa Prywatnego

SPPiPS

Studia Prawa Pracy i Polityki Społecznej

ST

Samorząd Terytorialny

Stos. Międzyn.

Stosunki Międzynarodowe

TPP

Transformacje Prawa Prywatnego

Wiad. Ubezp.

Wiadomości Ubezpieczeniowe

WPP

Wojskowy Przegląd Prawniczy

Zeszyty Historyczno-Polityczne SD

Zeszyty Historyczno-Polityczne Stronnictwa Demokratycznego

ZNAE

Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie

ZNASW

Zeszyty Naukowe Akademii Spraw Wewnętrznych

ZNIBPS

Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego

ZNUG

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego

ZNUJ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

ZNUŁ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego

ZNUMCS

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej

ZNUMK

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika

ZNUSz

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego

ZNUŚ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Śląskiego

ZNUW

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Warszawskiego

ZNUWr

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego

ZNWSZiP

Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Zarządzania i Prawa im. Heleny Chodkowskiej w Warszawie

ZPAMS

Zeszyty Problemowo-Analityczne Ministerstwa Sprawiedliwości

ZPUKSW

Zeszyty Prawnicze Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

4. Inne skróty

cyt.

cytowana (-e, ej)

godz.

godzina (-y)

in.

inny (-a, -e)

lit.

litera (-y)

nast.

następna (-e)

s.

strona (-y)

tekst jedn.

tekst jednolity

zd.

zdanie (-a)

ze sprost.

ze sprostowaniem

ze zm.

ze zmianami

zł

złoty (-ych)

Uwaga: powołane w książce artykuły bez ich bliższego określenia odnoszą się do artykułów Kodeksu postępowania cywilnego.

Wykaz ważniejszej literatury

1. Podręczniki:

W. Berutowicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1994.

W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2006.

S. Dalka, Postępowanie cywilne, Gdańsk 1993.

K. Flaga-Gieruszyńska, Prawo upadłościowe i naprawcze, Warszawa 2005.

J. Jodłowski, Z. Resich, Postępowanie cywilne, Warszawa 1987.

J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, Postępowanie cywilne, Warszawa 1996.

J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, Warszawa 2005.

K. Korzan, Postępowanie nieprocesowe. Część ogólna, Katowice 1983.

K. Korzan, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 1987.

K. Korzan, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 1997.

K. Korzan, Sądowe postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 1986.

H. Mądrzak, E. Marszałkowska-Krześ, Postępowanie cywilne, Warszawa 2003.

W. Miszewski, Proces cywilny w zarysie (cz. I i II), Warszawa–Łódź 1946 i 1948.

P. Osowy, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2001.

J. Policzkiewicz, W. Siedlecki, E. Wengerek, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 1980.

W. Siedlecki, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 1987.

W. Siedlecki, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 1988.

W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2004.

W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 2001.

M. Waligórski, Proces cywilny. Dynamika procesu (postępowanie), Warszawa 1947.

M. Waligórski, Proces cywilny. Funkcja i struktura, Warszawa 1947.

E. Wengerek, Sądowe postępowanie egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 1978.

2. Opracowania systemowe:

W. Berutowicz, J. Jodłowski, Z. Resich, W. Siedlecki, E. Wengerek, S. Włodyka, Wstęp do systemu prawa procesowego cywilnego, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1974.

S. Dalka, T. Ereciński, M. Jędrzejewska, K. Korzan, T. Misiuk, K. Piasecki, Z. Resich, W. Sielecki, A. Zieliński, System prawa procesowego cywilnego, t. II, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1987.

S. Hanausek, M. Miączyński, M. Sawczuk, W. Siedlecki, System prawa procesowego cywilnego, t. III, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1986.

3. Komentarze:

S. Dalka, J. Rodziewicz, Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz, Gdańsk 1994.

B. Dobrzyński, M. Lisewski, Z. Resich, W. Siedlecki, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 1, Warszawa 1975; t. 2, Warszawa 1976.

T. Ereciński, M. Jędrzejewska, J. Jodłowski, J. Krajewski, Z. Krzemiński, K. Piasecki, J. Pietrzykowski, E. Wengerek, A. Zieliński, Kodeks postępowania cywilnego z komentarzem, t. 1–3, Warszawa 1989.

T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2007, t. 1–5, Warszawa 2007.

D. Janiszewski, K. Mówiński, Z. Szczurek, J. Treder, Egzekucja sądowa w orzecznictwie, Sopot 1994.

J. Krajewski, K. Piasecki, Kodeks postępowania cywilnego. Tekst, orzecznictwo, piśmiennictwo, Warszawa 1977.

K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 1, Warszawa 1999; t. 2, Warszawa 2000.

Z. Szczurek (red.), Kodeks postępowania cywilnego, Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz, Sopot 1994.

Z. Świeboda, Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz do części drugiej kodeksu postępowania cywilnego, Warszawa 1994.

E. Wengerek, Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz, Warszawa 1972.

F. Zedler, Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz, t. 1–4, Toruń 1994 i 1995.

A. Zieliński, Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Komentarz, Warszawa 2007.

A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2008.

4. Ważniejsze monografie:

B. Barłowski, E. Janeczko, Księgi wieczyste – rejestr nieruchomości, Warszawa 1988.

A. Bartoszewicz, Postępowanie o uznanie za zmarłego i stwierdzenie zgonu, Warszawa 2007.

W. Berutowicz, Znaczenie prawa sądowego dochodzenia roszczeń, Warszawa 1966.

M. Bieniak, Środki zaskarżenia w postępowaniu upadłościowym i naprawczym, Warszawa 2007.

G. Bieniek, Reprezentacja Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2002.

B. Bladowski, Przesłanki dopuszczalności rewizji cywilnej, Warszawa 1982.

B. Bladowski, Zażalenie w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1975.

Ł. Błaszczak, M. Ludwik, Sądownictwo polubowne (arbitraż), Warszawa 2007.

W. Broniewicz, Następstwo procesowe w polskim procesie cywilnym, Warszawa 1971.

T. Bukowski, Rozstrzyganie o kosztach procesu cywilnego, Warszawa 1971.

S. Cieślak, Formalizm postępowania cywilnego, Warszawa 2008.

Z. Czeszejko-Sochacki, Z. Krzemiński, Adwokat z urzędu w postępowaniu sądowym, Warszawa 1975.

S. Dalka, Sądownictwo polubowne w PRL, Warszawa 1987.

H. Dolecki, Ciężar dowodu w polskim procesie cywilnym, Warszawa 1998.

H. Dolecki, Ingerencja sądu opiekuńczego w wykonanie władzy rodzicielskiej, Warszawa 1983.

R. Dziczek, Postępowanie cywilne w sprawach dotyczących nieruchomości, Warszawa 2004.

T. Ereciński, Prawo obce w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1981.

T. Ereciński, K. Weitz, Sąd arbitrażowy, Warszawa 2008.

J. Filipowski, Adwokat w procesie cywilnym, Warszawa 1973.

K. Flaga-Gieruszyńska, Jurysdykcja krajowa i uznanie orzeczeń sądów zagranicznych. Polska i standardy europejskie, Kraków 1999.

K. Flaga-Gieruszyńska, Postępowanie odrębne w sprawach gospodarczych, Warszawa 2002.

K. Flaga-Gieruszyńska, Postępowanie upadłościowe i naprawcze, Warszawa 2005.

A. Góra-Błaszczykowska, Zasada równości stron w procesie cywilnym, Warszawa 2008.

S. Hanausek, Orzeczenie sądu rewizyjnego w procesie cywilnym, Warszawa 1966.

J. Jagieła, Tymczasowa ochrona prawna w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2007.

A. Jakubecki, Postępowanie zabezpieczające w sprawach z zakresu prawa własności intelektualnej, Kraków 2000.

M. Jędrzejewska, Wpływ czynności procesowych na bieg przedawnienia, Warszawa 1984.

M. Jędrzejewska, Współuczestnictwo procesowe. Istota – zakres – rodzaje, Warszawa 1975.

P. Kaczmarek, Zdolność sądowa jako problem teorii prawa, Warszawa 2006.

J. Karaim, Zawieszenie postępowania cywilnego w postępowaniu procesowym, Kraków 1998.

D. Kawa, Krajowy Rejestr Sądowy, Toruń 2000.

J. Klich-Rump, Podstawa faktyczna rozstrzygnięcia sądowego w procesie cywilnym, Warszawa 1977.

J. Klimowicz, Interwencja uboczna według Kodeksu postępowania cywilnego, Warszawa 1972.

K. Knoppek, Dokument w procesie cywilnym, Poznań 1993.

K. Korzan, Koszty postępowania cywilnego a nakłady państwa na utrzymanie wymiaru sprawiedliwości, Gdańsk 1992.

K. Korzan, Kurator w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1966.

K. Korzan, Orzeczenia konstytutywne w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1972.

K. Korzan, Orzeczenia zastępujące oświadczenie woli w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1977.

Z. Krzemiński, Pełnomocnik w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1971.

Z. Krzemiński, Postępowanie odrębne w sprawach małżeńskich, Warszawa 1973.

W. N. Kurdiacew, Przyczyny naruszeń prawa, Warszawa 1978.

J. Lapierre, Ugoda sądowa w polskim procesie cywilnym, Warszawa 1968.

K. Lubiński, Istota i charakter prawny działalności sądu w postępowaniu nieprocesowym, Toruń 1985.

K. Lubiński, Postępowanie o ubezwłasnowolnienie, Warszawa 1979.

S. Madaj, Postępowanie nieprocesowe w sprawach małżeńskich, Warszawa 1978.

W. Masewicz, Prokurator w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1975.

A. Maziarz-Charuza, Skarga na orzeczenie referendarza sądowego w postępowaniu wieczystoksięgowym, Warszawa 2006.

H. Mądrzak, Przymusowe zaspokojenie wierzyciela z tytułu długu jednego z małżonków, Warszawa 1977.

A. Miączyński, Skuteczność orzeczeń w postępowaniu cywilnym, Warszawa–Kraków 1974.

E. Mielcarek, Wnioski rewizji cywilnej, Warszawa 1973.

T. Misiuk, Udział organizacji społecznych w ochronie praw obywateli w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1972.

J. Mokry, Odwołalność czynności procesowych w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1973.

J. Niejadlik, Kontrola rewizyjna postanowień poprzedzających wydanie wyroku w procesie cywilnym, Warszawa 1977.

E. Norek, Krajowy Rejestr Sądowy i postępowanie rejestrowe, Warszawa 2001.

P. Osowy, Powództwo o świadczenie, Warszawa 2006.

K. Piasecki, Orzekanie ponad żądanie w procesie cywilnym, Warszawa 1975.

K. Piasecki, Postępowanie sporne rozpoznawcze, Warszawa 2004.

K. Piasecki, Skuteczność i wykonalność w Polsce zagranicznych cywilnych orzeczeń sądowych, Warszawa 1990.

K. Piasecki, Wpływ postępowania i wyroku karnego na postępowanie i wyrok cywilny, Warszawa 1970.

K. Piasecki, Wyrok pierwszej instancji w procesie cywilnym, Warszawa 1981.

K. Piekarski, Pozbawienie strony możności obrony swych praw w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1964.

P. Pogonowski, Zakaz reformationis in peius w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2004.

P. Pogonowski, Domy składowe. Prowadzenie przedsiębiorstwa składowego. Dowody składowe jako papiery wartościowe. Umowa składu, Warszawa 2001.

Z. Resich, Istota procesu cywilnego, Warszawa 1985.

Z. Resich, Przesłanki procesowe, Warszawa 1966.

Z. Resich, Res iudicata, Warszawa 1978.

T. Rowiński, Interes prawny w procesie cywilnym i w postępowaniu nieprocesowym, Warszawa 1971.

S. Rudnicki, Podmiot gospodarczy przed sądem, Zielona Góra 1993.

M. Sawczuk, Ponowne orzekanie w sprawie cywilnej prawomocnie osądzonej, Warszawa 1975.

M. Sawczuk, Wznowienie postępowania cywilnego, Warszawa 1970.

M. Sawczuk, Zdolność procesowa w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1963.

W. Siedlecki, Nieważność procesu cywilnego, Warszawa 1965.

W. Siedlecki, Uchybienia procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1971.

W. Siedlecki, Zasady orzekania oraz zasady zaskarżania orzeczeń w postępowaniu cywilnym w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego, Warszawa 1982.

W. Siedlecki, Zasady wyrokowania w procesie cywilnym, Warszawa 1957.

Z. Świeboda, Sąd jako organ egzekucyjny, Warszawa 1980.

J. Świerta, Postępowanie nakazowe, Kraków 1998.

E. Warzocha, Cofnięcie powództwa oraz wniosku wszczynającego postępowanie nieprocesowe, Warszawa 1977.

E. Warzocha, Ustalenie stosunku prawnego lub prawa w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1982.

E. Wengerek, Postępowanie cywilne procesowe przed sądami pierwszej instancji w państwach socjalistycznych, Warszawa 1978.

E. Wengerek, Przeciwegzekucyjne powództwa dłużnika, Warszawa 1967.

A. Wiśniewska, Przedmiotowa zmiana powództwa w procesie cywilnym, Warszawa 1986.

S. Włodyka, Przedmiotowe przekształcenia powództwa, Warszawa 1968.

J. Wróblewski, Sądowe stosowanie prawa, Warszawa 1988.

F. Zedler, Postępowanie opiekuńczo-wychowawcze, Warszawa 1986.

F. Zedler, Powództwo o zwolnienie od egzekucji, Warszawa 1973.

A. Zieliński, Postępowanie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej, Warszawa 1992.

A. Zieliński, Sporządzanie środków zaskarżenia w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2013.

A. Zieliński, Wyroki sądu II instancji w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2014.

A. Zieliński, Rozwód. Materialnoprawne podstawy rozwodu oraz postępowanie odrębne w sprawie o rozwód, Warszawa 2013.

A. Zieliński, Zażalenie w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2015.

A. Zieliński, Orzekanie o kosztach postępowania cywilnego, Warszawa 2017.

A. Zieliński, Sądownictwo opiekuńcze w sprawach małoletnich, Warszawa 1975.

Przedmowa

Praca niniejsza ma służyć przede wszystkim jako pomoc dla studentów wydziałów prawa i administracji w nauce przedmiotu: postępowanie cywilne. Może ona być przydatna również dla prawników-praktyków, którzy od ponad ośmiu lat pozbawieni są aktualnego opracowania z zakresu postępowania cywilnego.

Wielokrotne nowelizacje Kodeksu postępowania cywilnego, związane ze zmianami ustrojowymi i transformacją gospodarczą (w latach 1989–1992), a zwłaszcza wręcz rewolucyjna nowelizacja dokonana ustawą z 1.3.1996 r., sprawiły, że dotychczasowe podręczniki tego przedmiotu w znacznej mierze straciły na aktualności.

Ostatnie bowiem podręczniki: W. Siedleckiego oraz J. Jodłowskiego i Z. Resicha wydane zostały w 1987 r. Znakomity podręcznik W. Broniewicza, wydany w 1995 r., stracił na aktualności w związku z ostatnią nowelizacją Kodeksu postępowania cywilnego.

Opracowanie niniejsze stanowi usystematyzowaną prezentację materiału i jest swojego rodzaju wykładem problemowym.

Wykład uniwersytecki z natury rzeczy nie jest w stanie objąć w swoim zakresie całości materiału zawartego w tej najobszerniejszej polskiej ustawie, jaką jest Kodeks postępowania cywilnego, liczący nominalnie 1217 artykułów, nie mówiąc już o XXII artykułach przepisów wprowadzających.

Z kolei studenci nie są przygotowani do dokonywania aktualizacji podręczników, których zresztą od wielu już lat nie ma na rynku.

Praca ta nie jest podręcznikową prezentacją stanowiska doktryny i orzecznictwa sądowego. Nie pretenduje też do porównań z dotychczasowymi podręcznikami. Nie zawiera ona bowiem polemiki z różnymi poglądami nauki dotyczącymi poszczególnych instytucji postępowania cywilnego.

Ze względów dydaktycznych uznałem za konieczne odrębne omówienie postępowania nieprocesowego i egzekucyjnego. W sytuacjach, kiedy do poszczególnych instytucji tych postępowań (zwłaszcza postępowania nieprocesowego) mają odpowiednio zastosowanie przepisy o procesie (art. 13 § 2 KPC), wskazuję na ewentualne różnice bądź wyjaśniam owo ,,odpowiednie” ich zastosowanie. Chronologia tej pracy odpowiada w zasadzie chronologii Kodeksu postępowania cywilnego, co ma również na celu ułatwienie przyswojenia sobie zawartego w niej materiału, przy jednoczesnym korzystaniu z Kodeksu postępowania cywilnego.

Celem tej książki jest przedstawienie instytucji postępowania cywilnego w nowoczesnym, aktualnym ich rozumieniu, w sposób przystępny dla studentów, a jednocześnie wystarczający do uzyskania podstawowej wiedzy z zakresu przedmiotu. Mając na uwadze ten cel, przyjąłem zasadę komentowania poszczególnych instytucji prawnych zgodnie z przyjętymi w nauce poglądami. W nierzadkich wypadkach różnicy stanowisk nauki, przedstawiałem to stanowisko, które pozostawało w zgodności z moimi poglądami, bądź prezentowałem własne.

W związku z celem książki nie zawiera ona przypisów ani komentarzy odautorskich. Wiedza w tym zakresie nie jest niezbędna dla studentów. Z tych względów zrezygnowałem również z podawania literatury do poszczególnych rozdziałów, ograniczając się do przedstawienia na początku książki wykazu ważniejszych pozycji literatury.

Szczecin, maj 1996 r.

dr hab. Andrzej Zieliński

profesor Uniwersytetu Szczecińskiego

Przedmowa do wydania szesnastego

Kodeks postępowania cywilnego należy do najczęściej zmienianych polskich ustaw co poza wyczerpaniem ostatniego, piętnastego wydania stało się przyczyną przygotowania aktualnego kolejnego, szesnastego wydania tej książki.

Liczne, częste i wielokrotnie istotne zmiany omawianej ustawy procesowej sprawiają, że nawet profesjonaliści nie nadążają za nimi, co źle wpływa na poziom orzekania sądów powszechnych oraz poziom pracy adwokatów i radców prawnych.

Niniejsze kompendium przeznaczone jest przede wszystkim dla studentów wydziałów prawa i administracji. Może być również pomocne sędziom, adwokatom i radcom prawnym, a także radcom Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa czy rzecznikom patentowym.

Należy z naciskiem podkreślić, ze ciągłe zmiany ustawy procesowej prowadzą do chaosu zarówno w stanowieniu, jak i stosowaniu prawa. Do istoty zaś prawa należy jego stabilność. Dlatego dokonywanie zmian w prawie powinno być uzasadnione bezwzględną potrzebą związaną z ewentualnymi zmianami prawa cywilnego materialnego oraz postępem technicznym, który może mieć wpływ na sprawniejsze funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości.

Przy dokonywaniu zmian w prawie procesowym trzeba zawsze mieć na uwadze, że sprawdzonych w praktyce przepisów nie powinno się zmieniać.

Nie trzeba „ulepszać” tego, co sprawdziło się jako dobre. Nadto trzeba mieć na względzie tradycję, ponieważ stosowane w praktyce rozwiązania prawne zakorzeniają się w społeczeństwie. Ujemną stroną częstych zmian prawa, w tym procedury cywilnej jest stan niepewności. A już starożytni rzymianie mawiali: Ubi ius incertum, ibi ius nullum.

Szesnaste wydanie książki ,,Postępowanie Cywilne. Kompendium” obejmuje wszystkie zmiany, jakie wchodzą w życie w 2017 r.

Szczecin, maj 2017 r.

dr hab. Andrzej Zieliński

em. profesor UKSW

ROZDZIAŁ I. ZAGADNIENIA OGÓLNE

Literatura: M. Bakuła, Wpływ orzeczeń izb morskich na postępowanie cywilne, Probl. Egz. 2000, Nr 7; W. Berutowicz, Ewolucja funkcji postępowania cywilnego w PRL, ZNIBPS 1987, Nr 25; tenże, Funkcja ochronna postępowania cywilnego, [w:] M. Jędrzejewska, T. Ereciński (red.), Studia z prawa postępowania cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Zbigniewa Resicha, Warszawa 1985; W. Broniewicz, Ochrona praw dziecka w postępowaniu cywilnym, [w:] A. Łopatka (red.), Konwencja o prawach dziecka a prawo polskie, Warszawa 1991; S. Dalka, Czy zmierzch nauki prawa procesowego cywilnego (Uwagi na tle podręcznika postępowania cywilnego J. Jodłowskiego i Z. Resicha), ZNUG, Prawo 1981; tenże, Nowelizacja prawa postępowania cywilnego z dnia 1 marca 1996 r., KPP 1997, z. 2; tenże, Podstawy postępowania cywilnego, Gdańsk 1989; T. Ereciński, Kilka refleksji o roli sądów cywilnych w procesie zmian ustrojowych w Polsce, SI 2000, Nr 38; H. Fasching, Cele reformy w polskim i austriackim postępowaniu cywilnym, [w:] E. Warzoch (red.), Współczesne tendencje rozwoju procedury cywilnej w Europie. Konferencja międzynarodowa. Popowo 25–27.X.1988 r., Warszawa 1990; K. Flaga-Gieruszyńska, Wpływ mediacji na tok procesu cywilnego, Ius et Administratio 2006 (Nr specjalny); J. Ignatowicz, M. Sawczuk, Postęp a tradycja w prawie cywilnym, [w:] R. Tokarczyk (red.), Tradycja i postęp w prawie, Lublin 1983; J. Jagieła, Skutki niewzięcia przez zainteresowanego udziału w postępowaniu nieprocesowym, PiP 2014, z. 3; K. Flaga-Gieruszyńska, A. Klich, Postęp w polskim prawie postępowania cywilnego. Uwagi podstawowe, [w:] K. Flaga-Gieruszyńska, A. Klich (red.), Współczesne problemy postępowania cywilnego. Zbiór studiów, Toruń 2015; P. Grzegorczyk, Nowy fundament europejskiego prawa procesowego cywilnego: jurysdykcja krajowa, zawisłość sprawy oraz uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych według rozporządzenia Rady i Parlamentu Europejskiego Nr 1215/2012 (Bruksela Ia), cz. 1–2, PS 2014, Nr 6, s. 19–48, Sum.; Nr 7–8; J, Jankowski, Nowelizacje Kodeksu postępowania cywilnego dokonane (lub przygotowywane) w okresie od marca 2014 r. do końca marca 2015 r., MOP 2015, Nr 9; K. Korzan, Praworządność a zagadnienie jedności postępowania cywilnego z punktu widzenia stosunku do prawa materialnego, [w:] K. Korzan (red.), Studia z procesu cywilnego, Katowice 1986; tenże, Zagadnienia dostosowania polskiego systemu postępowania cywilnego do standardów europejskich, R. Pr. 1996, z. 5; tenże, Znaczenie jedności postępowania cywilnego dla gwarancji praworządności, PiP 1981, z. 6; J. Kranz, Dostęp do sądu a świadczenie z Fundacji „Polsko-Niemieckie Pojednanie”, PiP 2006, z. 8; T. Kuczyński, Rozgraniczenie dróg sądowych w sprawach stosunków, [w:] J. Góral, R. Hauser i J. Trzciński (red.), Sądownictwo administracyjne gwarantem wolności i praw obywatelskich 1980–2005, Warszawa 2005; K. Lubiński, [w:] A. Marciniak (red.), Tendencje unifikacyjne w rozwoju prawa postępowania cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Witolda Broniewicza, Łódź 1998; K. Markiewicz, Zasady orzekania w postępowaniu nieprocesowym, Warszawa 2013; P. Maschke, Tryb dochodzenia przez jednostki dozoru technicznego należności z tytułu opłat, PUG 2006, Nr 4; M. Mączyński, Ograniczenie prawa podmiotów gospodarczych do sądu, PiP 2000, z. 5; T. Misiuk-Jodłowska, Przemiany w polskim postępowaniu cywilnym w latach 1989–1996 z uwzględnieniem uwag de lege ferenda, Rocz. Nauk. Prawn. 1997, Nr 7; J. Mokry, Kryteria rozgraniczania trybów postępowania cywilnego w sprawach z zakresu prawa spadkowego, AUWr. Prawo 1990, Nr 186; L. Nowopolski, Przeniesienie sprawy o odszkodowanie z drogi administracyjnej na sądową na przykładzie artykułu 186 ustawy – Prawo wodne (zagadnienia wybrane), Gd. SP 2005, Nr 14; P. Osowy, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2001; M. Piekarski, Stosunek postępowania spornego do niespornego, PN 1949, Nr 3–4; P. Pogonowski, Wpływ wejścia w życie Konstytucji RP z 1997 r. na sądowe postępowanie cywilne, [w:] Czterdziestolecie Kodeksu postępowania cywilnego. Materiały konferencyjne (Zakopane 7–9.10.2005 r.), Kraków 2006; Z. Resich, Systematyka postępowania cywilnego, PiP 1983, z. 2; M. Rogalski, Przesłanka procesowa powagi rzeczy osądzonej – zagadnienia wybrane, Ius et Administratio 2004, Nr 3; tenże, Res iudicata jako przesłanka procesu karnego, Rzeszów 2004; P. Rylski, Cofnięcie wniosku wraz ze zrzeczeniem się roszczenia w postępowaniu nieprocesowym, PPC 2013, Nr 2; M. Rzewuski, Glosa do postanowienia SN z 26.1.2012 r. III CSK 147/11. [Dot. cofnięcia wniosku w postępowaniu nieprocesowym; wykładni językowej i systemowej art. 203 § 1 KPC], Pal. 2013, Nr 3–4; M. Sawczuk, Europeizacja prawa krajowego sądowego cywilnego in statu nascendi, [w:] C. Mik (red.), Europeizacja prawa krajowego. Wpływ integracji europejskiej na klasyczne dziedziny prawa krajowego, Toruń 2000; tenże, Europejskie prawo cywilne sądowe in statu nascendi, [w:] Studia z prawa gospodarczego i handlowego. Księga pamiątkowa ku czci profesora Stanisława Włodyki, Kraków 1996; tenże, Konstytucyjne idee prawa sądowego cywilnego, Probl. Egz. 2000, Nr 7; tenże, Konstytucyjne idee prawa sądowego cywilnego, [w:] T. Bojarski, E. Gdulewicz, J. Szerniowski (red.), Konstytucyjny ustrój państwa. Księga jubileuszowa Profesora Wiesława Skrzydły, Lublin 2000; tenże, Modele kodeksów prawa sądowego cywilnego o znaczeniu międzynarodowym (proces i ustrój), [w:] K. Lankosz (red.), Aktualne problemy prawa międzynarodowego we współczesnym świecie. Księga pamiątkowa poświęcona pamięci Profesora Mariana Iwanejko, Kraków 1995; tenże, O aktualności teorii stosunku prawnego cywilnoprocesowego, [w:] Zbiór rozpraw z zakresu postępowania cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci prof. Włodzimierza Berutowicza, AUWr. Prawo 1990, Nr 170; tenże, O celach i funkcjach postępowania cywilnego procesowego i nieprocesowego (niespornego), [w:] Symbolae Vitoldo Broniewicz dedicate. Księga pamiątkowa ku czci Witolda Broniewicza, Łódź 1998; tenże, Teoria ogólna procesu, [w:] Polska lat dziewięćdziesiątych. Przemiany państwa i prawa, Lublin 1998; tenże, Teoria prawdy w prawie cywilnym (procesowym i materialnym), [w:] Studia z prawa postępowania cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Zbigniewa Resicha, Warszawa 1985; tenże, Unormowania procesowe, ZNIBPS 1981, Nr 15; tenże, Uwagi o europejskim prawie sądowym cywilnym i o odrębnościach krajowego prawa sądowego, [w:] Jednolitość prawa sądowego cywilnego a jego odrębności krajowe, Lublin 1997; W. Siedlecki, Nieważność procesu cywilnego, Warszawa 1965; tenże, O przewlekłości sądowego postępowania cywilnego, NP 1987, Nr 2; tenże, Stosunek postępowania spornego do niespornego, PiP 1949, z. 2; P. Sługiewicz, W. Sługiewicz, Glosa do postanowienia SN z 13.1.2012 r. IV CSK 403/11 [Dot. rozstrzygnięcia o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego; postępowania nieprocesowego; postępowania wieczystoksięgowego], Rej. 2012, Nr 10; M. Sychowicz, Podstawy przekazania spraw cywilnych do trybu nieprocesowego, NP 1969, Nr 10; T. Szymanek, Rola rzecznika patentowego w postępowaniu przed Urzędem Patentowym i sądami w sprawach o ochronę własności intelektualnej i przemysłowej, GS 2001, Nr 5; B. Trocha, Zawiłość sprawy przed sądem zagranicznym we francuskim postępowaniu cywilnym na tle rozwiązań prawa polskiego, PPC 2015, Nr 4; A. Turek, J. Turek, Wszczęcie postępowania nieprocesowego, MoP 2013, Nr 6; J. Turek, Czynności w postępowaniu nieprocesowym, Warszawa 2013; S. Włodyka, Funkcje Sądu Najwyższego, Warszawa–Kraków 1965; tenże, Wiążąca wykładnia prawa, Warszawa 1972; S. Wronkowska, O źródłach prawa i aktach normatywnych raz jeszcze, [w:] Prawo prywatne czasu przemian. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Stanisławowi Sołtysińskiemu, Poznań 2005; A. Zieliński, Uprzywilejowanie niektórych rodzajów roszczeń w postępowaniu cywilnym, [w:] M. Jędrzejewska, T. Ereciński (red.), Studia z prawa postępowania cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Zbigniewa Resicha, Warszawa 1985.

§ 1. Pojęcie sprawy cywilnej i postępowania cywilnego

Pojęcie sprawy cywilnej ma decydujące znaczenie dla ustalenia zakresu zastosowania postępowania cywilnego. Dlatego ustawodawca w art. 1 KPC normuje postępowanie sądowe w sprawach ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak również w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz w innych sprawach, do których przepisy tego Kodeksu stosuje się z mocy ustaw szczególnych (sprawy cywilne).

Jest to ustawowa definicja spraw cywilnych.

Ta ustawowa definicja spraw cywilnych określa krąg spraw, które z woli ustawodawcy zostały poddane reżimowi prawa procesowego cywilnego. Ustawodawca przyjął dla oznaczenia spraw cywilnych mieszane kryteria, a mianowicie: materialne i formalne.

Z jednej bowiem strony, do spraw cywilnych zalicza sprawy, które ze swojej istoty do tych spraw należą jako normowane przepisami prawa cywilnego (kryterium materialne).

Z drugiej zaś strony, definicją spraw cywilnych objął sprawy, które nie są nimi ze swojej istoty (natury), a z woli ustawodawcy zostały poddane właściwości sądów powszechnych (kryterium formalne).

Do pierwszej grupy (kryterium materialne) należą sprawy: z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy. Sprawy należące do tej grupy pozostają zawsze sprawami cywilnymi, bez względu na organ właściwy do ich rozpoznawania.

Natomiast do drugiej grupy (kryterium formalne) należą sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz owe ,,inne sprawy”, do których przepisy Kodeksu postępowania cywilnego stosuje się z mocy ustaw szczególnych. Przykładowo można tu wymienić takie sprawy, jak: zaskarżanie uchwał walnego zgromadzenia spółdzielni (art. 42 § 3 PrSpółdz) czy też sprawy rejestrowe, sprawy odszkodowań w zakresie nieuregulowanym w art. 107 ust. 2 PrAtom) i inne.

Podstawowym zadaniem postępowania cywilnego jest realizowanie norm prawa materialnego w sprawach cywilnych w drodze ich przymusowego urzeczywistnienia. Zadanie to determinuje pojęcie postępowania cywilnego, jako prawnie uregulowanego zespołu działań, zmierzających do skonkretyzowania i przymusowego zrealizowania norm prawnych w sprawach cywilnych w formie przewidzianej prawem. Ten cel postępowania cywilnego ma doniosłe znaczenie w demokratycznym państwie prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP).

Postępowanie cywilne zatem swoim zakresem obejmuje różne typy (rodzaje) postępowań sądowych, których celem i zadaniem jest rozpoznawanie spraw cywilnych.

§ 2. Rodzaje postępowania cywilnego

I. Proces

Proces jest podstawową formą rozpoznawania spraw cywilnych.

Kodeks postępowania cywilnego w art. 13 § 1 stwierdza bowiem, że sąd rozpoznaje sprawy w procesie, chyba że ustawa stanowi inaczej. W wypadkach przewidzianych w ustawie sąd rozpatruje sprawy według przepisów o postępowaniach odrębnych. Oznacza to, że ustawodawca wprowadza jako zasadę rozpoznawanie spraw cywilnych w procesie, ustanawiając swoiste domniemanie w tym zakresie. W procesie sąd rozpoznaje spór prawny występujący między dwiema stronami i rozstrzyga o wynikających z tego sporu prawach i obowiązkach stron.

Procesem zatem nazywa się tylko ten spór prawny, który został poddany jurysdykcji sądownictwa cywilnego.

Kodeks postępowania cywilnego w Księdze pierwszej – Proces, obok trybu ogólnego, właściwego dla większości spraw, przewiduje też dla niektórych kategorii spraw odrębne postępowania procesowe (np. w sprawach małżeńskich, w sprawach o naruszenie posiadania). W postępowaniach odrębnych w pierwszej kolejności stosuje się przepisy regulujące dany tryb postępowania, a dopiero w braku przepisów szczególnych stosuje się przepisy ogólne o procesie.

Przepisy o procesie zawarte w Kodeksie postępowania cywilnego stanowią również wzorzec dla innych postępowań. Z mocy bowiem przepisu art. 13 § 2 przepisy o procesie stosuje się odpowiednio do innych rodzajów postępowań unormowanych w Kodeksie, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej.

II. Postępowanie nieprocesowe

Proces oraz postępowanie nieprocesowe stanowią dwa podstawowe tryby postępowania rozpoznawczego, toczącego się w sprawach cywilnych przed sądami powszechnymi. Obydwa te tryby są równorzędnymi trybami postępowania rozpoznawczego, dostosowanymi do rodzaju spraw, które są w nich rozpoznawane.

W postępowaniu nieprocesowym do 1945 r. obowiązywało prawo dzielnicowe, tj. prawo zaborców. Unifikacja tego prawa nastąpiła dekretem z 18.7.1945 r. – Kodeks postępowania niespornego (Dz.U. Nr 27, poz. 169 ze zm.). Dopiero jednak w 1964 r. nastąpiło scalenie postępowania procesowego i nieprocesowego w ustawie z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.).

Zgodnie z Kodeksem, w postępowaniu nieprocesowym załatwiane są następujące sprawy, ujęte w kolejnych działach Księgi drugiej KPC:

1) sprawy z zakresu prawa osobowego;

2) sprawy z zakresu prawa rodzinnego, opiekuńczego i kurateli;

3) sprawy z zakresu prawa rzeczowego;

4) sprawy z zakresu prawa spadkowego;

5) sprawy z zakresu przepisów o przedsiębiorstwach państwowych i o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego;

6) sprawy depozytowe;

7) postępowanie rejestrowe.

Poza tym, liczne przepisy szczególne przewidują dla różnych spraw tryb postępowania nieprocesowego (np. art. 36 PrASC, przewiduje tryb nieprocesowy dla sprostowania treści aktu stanu cywilnego).

W doktrynie dotychczas brak jest wypracowania jednolitego kryterium rozgraniczającego postępowanie nieprocesowe od procesu. Posługując się kryterium normatywnym (art. 13), należy stwierdzić, że do postępowania nieprocesowego należą wszystkie sprawy przekazane do tego trybu przez ustawodawcę.

III. Postępowania pozasądowe

Do postępowań pozasądowych, czyli toczących się poza sądami powszechnymi, należy zaliczyć:

1) postępowanie przed sądami polubownymi;

2) postępowanie pojednawcze przed komisjami pojednawczymi w sprawach ze stosunku pracy.

Ad 1) Postępowanie przed sądami polubownymi

Wprawdzie postępowanie polubowne unormowane jest w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego (art. 1154–1217), jednak nie toczy się ono przed sądem powszechnym, ale przed sądem polubownym, powołanym przez strony. W myśl przepisu art. 1158 § 2 KPC, w Polsce mogą działać zarówno sądy polubowne stałe (np. Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Izbie Gospodarczej), jak i sądy polubowne powoływane ad hoc.

Te ostatnie powoływane są przez strony (osoby fizyczne, prawne oraz inne jednostki organizacyjne posiadające zdolność sądową) w drodze umowy (zapis na sąd polubowny). Po rozstrzygnięciu konkretnej sprawy tego rodzaju sądy polubowne ulegają rozwiązaniu. Postępowanie przed sądem polubownym ma charakter rozpoznawczy. Wynika on z tego, że wykonanie orzeczeń sądu polubownego oraz ugód zawartych przed tym sądem następuje według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu egzekucyjnym.

Ad 2) Postępowanie pojednawcze przed komisjami pojednawczymi w sprawach ze stosunku pracy

W celu polubownego załatwiania sporów o roszczenia pracownika ze stosunku pracy mogą być powoływane komisje pojednawcze (art. 244 KP). Komisje te wszczynają postępowania na wniosek pracownika zgłoszony na piśmie lub ustnie do protokołu. Komisję pojednawczą powołują wspólnie pracodawca i zakładowa organizacja związkowa, a jeżeli u danego pracodawcy nie działa zakładowa organizacja związkowa – pracodawca, po uzyskaniu pozytywnej opinii pracowników. Przed komisjami toczy się wyłącznie postępowanie rozpoznawcze.

W razie niewykonania ugody przez zakład pracy, podlega ona wykonaniu według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, po stwierdzeniu przez sąd jej wykonalności.

§ 3. Stosunek prawa procesowego cywilnego do prawa cywilnego materialnego

Prawo procesowe cywilne stanowi samodzielną, odrębną od innych dziedzinę prawa cywilnego. Nie zmienia tego fakt, że pełni ono niejako rolę służebną wobec prawa cywilnego materialnego. Służy ono bowiem do wdrożenia w drodze przymusowej, w określonej formie, norm prawa cywilnego materialnego. Można ująć to w ten sposób, że brak prawa procesowego cywilnego czyniłby iluzorycznymi normy prawa materialnego cywilnego i odwrotnie. Stąd też między tymi działami prawa zachodzi ścisły związek funkcjonalny, gdyż regulacje prawa procesowego muszą być dostosowane do regulacji prawa materialnego.

Istnieje jednak cezura rozgraniczająca prawo cywilne procesowe od prawa cywilnego materialnego, a mianowicie przedmiot unormowań.

Przedmiotem regulowanym przez prawo cywilne są stosunki społeczne o znaczeniu majątkowym oraz związane z nimi stosunki niemajątkowe. W teorii prawa cywilnego polskiego, a także w judykaturze coraz więcej zwolenników zyskuje jednak pogląd, że kryterium wyróżniającym prawo cywilne od innych gałęzi prawa jest metoda regulowania, która polega na założeniu równorzędności w kształtowaniu sytuacji prawnej podmiotów prawa cywilnego.

Natomiast prawo procesowe cywilne reguluje sposób postępowania przed organami powołanymi do rozpoznawania spraw cywilnych z udziałem podmiotów zainteresowanych zrealizowaniem norm prawa materialnego.

Rozgraniczenie przepisów prawa materialnego i prawa procesowego nabiera ważkiego znaczenia, kiedy w konkretnej sprawie sąd ma zastosować obce prawo materialne. W odniesieniu bowiem do przepisów prawa procesowego cywilnego obowiązuje zasada legis fori, według której sąd zawsze stosuje własne prawo procesowe (do wyjątków od tej zasady należy np. sytuacja przewidziana w art. 11351 § 1). Kryterium rozgraniczającym obie te gałęzie prawa nie może być umiejscowienie ustawowe przepisu. W ustawach regulujących prawo materialne nierzadko spotyka się przepisy prawnoprocesowe i odwrotnie (np. art. 199 zd. 2 KC czy też art. 746 § 1 KPC).

O charakterze konkretnego przepisu będzie zawsze zatem decydowała jego treść, a nie rodzaj ustawy, w jakiej jest on zawarty.

§ 4. Źródła prawa procesowego cywilnego

I. Kodeks postępowania cywilnego

Podstawowym źródłem polskiego prawa procesowego cywilnego jest Kodeks postępowania cywilnego z 17.11.1964 r., który wszedł w życie 1.1.1965 r.

Pierwsza zasadnicza zmiana Kodeksu postępowania cywilnego z 18.4.1985 r. (Dz.U. Nr 20, poz. 86) dotyczyła m.in. spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych oraz zawierała przepisy uzupełniające Kodeks w związku z przekazaniem sądom powszechnym do rozpoznawania spraw przez ustawę o przedsiębiorstwach państwowych i o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego.

Kolejna istotna zmiana Kodeksu nastąpiła w związku z wejściem w życie ustawy z 24.5.1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz.U. Nr 33, poz. 175). Ustawa ta zniosła podział sporów gospodarczych na toczące się między jednostkami gospodarki uspołecznionej, między jednostkami gospodarki nieuspołecznionej oraz między tymi dwoma podmiotami, jako przeciwnymi stronami procesu.

Prawo cywilne materialne wprowadziło podział na obrót profesjonalny (bez względu na charakter podmiotu) oraz obrót powszechny. Owo jednolite źródło prawa materialnego musiało w konsekwencji prowadzić do stworzenia jednolitych organów rozpoznających te sprawy. Powstała konieczność zlikwidowania państwowego arbitrażu gospodarczego i powołania w to miejsce sądów gospodarczych, korzystających z gwarancji procesowych. Kodeks postępowania cywilnego został zatem uzupełniony nowelą z 24.5.1989 r. m.in. o Dział IVa Tytułu VII Księgi pierwszej (art. 47928–47978).

Ustawą z 16.9.2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 233, poz. 1381) uchylone zostały przepisy o postępowaniu w sprawach gospodarczych. Z dniem 3.5.2012 r. postępowanie w sprawach gospodarczych toczy się według przepisów o postępowaniu procesowym.

W ten sposób Kodeks postępowania cywilnego, po raz pierwszy w dotychczasowej praktyce, obejmuje swoim unormowaniem wszystkie postępowania w sprawach cywilnych toczące się przed sądami powszechnymi i Sądem Najwyższym.

Rewolucyjną wręcz zmianę przyniosła nowelizacja zawarta w ustawie z 1.3.1996 r. (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.), statuująca m.in. wprowadzenie systemu trójinstancyjnego w miejsce dotychczasowego dwuinstancyjnego.

System trójinstancyjny został zmieniony nowelizacją zawartą w ustawie z 22.12.2004 r. (Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).

Następna istotna zmiana nastąpiła ustawą z 24.5.2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 48, poz. 554 ze zm.).

Poważną zmianę Kodeksu postępowania cywilnego (ok. 200 artykułów) wprowadzono ustawą z 2.7.2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804).

Istotną zmianą była ustawa z 22.12.2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98). Ta nowelizacja dodała do Kodeksu postępowania cywilnego Dział Va, który w art. 3981 § 1 zlikwidował trójinstancyjność postępowania cywilnego.

Zaznaczyć należy zmianę Kodeksu postępowania cywilnego dokonaną ustawą z 28.7.2005 r. (Dz.U. Nr 172, poz. 1438), którą m.in. wprowadzono do Kodeksu instytucję mediacji oraz ostatnią zmianę obejmującą 131 artykułów z 16.9.2011 r. (Dz.U. Nr 233, poz. 1381).

Nie sposób wyliczać dalszych, licznych nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego, bowiem w ostatnich latach następowały one wręcz lawinowo. Do dnia ukazania się niniejszego kompendium nastąpiło już ok. 200 zmian Kodeksu postępowania cywilnego.

Kodeks postępowania cywilnego składa się z Tytułu wstępnego, zawierającego przepisy ogólne, oraz z 5 części obejmujących kolejno: postępowanie rozpoznawcze, postępowanie zabezpieczające, postępowanie egzekucyjne, przepisy z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego oraz przepisy dotyczące sądu polubownego (arbitrażowego).

Regulując tak szeroką materię, Kodeks postępowania cywilnego jest najobszerniejszą ustawą obowiązującą w Polsce.

II. Inne źródła prawa procesowego cywilnego

Do najważniejszego, innego źródła prawa należy Konstytucja RP, która w art. 8 ust. 1 stanowi, że jest ona najważniejszym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, zaś w ust. 2, że przepisy Konstytucji RP stosuje się bezpośrednio, chyba że stanowi ona inaczej.

Poza tym, inne, poza Kodeksem postępowania cywilnego, źródła prawa procesowego cywilnego można podzielić na dwie grupy:

1) akty prawne utrzymane w mocy ustawą z 17.11.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 297 ze zm.);

2) inne akty prawne.

Ad 1) Akty prawne utrzymane w mocy ustawą z 17.11.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania cywilnego

Do aktów prawnych utrzymanych w mocy przepisami wprowadzającymi Kodeks postępowania cywilnego należą akty prawne wymienione w art. VII, VIII i IX. Należy jednak korzystać z tych przepisów z dużą ostrożnością, bowiem znaczna liczba tych aktów prawnych przestała już obowiązywać lub straciła na aktualności. I tak np.:

1) w art. VII pkt 3 wymieniony jest dekret z 11.10.1946 r. – Prawo o księgach wieczystych (Dz.U. Nr 57, poz. 320 ze zm.). Dekret ten utracił moc na podstawie ustawy z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. Nr 19, poz. 147 ze zm. obecnie tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.);

2) w art. VIII pkt 1 wymienione są przepisy art. 18 i 19 ustawy z 11.11.1924 r. o organizacji konsulatów i czynnościach konsulów (Dz.U. Nr 103, poz. 944). Ustawa ta utraciła moc na podstawie ustawy z 13.2.1984 r. o funkcjach konsulów Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 215, poz. 1823 ze zm.);

3) w art. IX pkt 4 wymieniono ustawę z 6.6.1958 r. o ściąganiu czynszów najmu i innych należności Państwa związanych z korzystaniem z terenów i budynków państwowych (Dz.U. Nr 35, poz. 156 ze zm.). Ustawa ta utraciła moc na podstawie ustawy z 10.4.1974 r. – Prawo lokalowe (tekst jedn. Dz.U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165 ze zm.).

Ad 2) Inne akty prawne

Do innych ważniejszych aktów prawnych zaliczają się m.in.:

1) ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 623 ze zm.);

2) Regulamin wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych (rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 23.12.2015 r., tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 2316 ze zm.);

3) przepisy art. 242–256 KP;

4) liczne rozporządzenia wykonawcze RM i Ministra Sprawiedliwości wydane na podstawie delegacji ustawowych (np. rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 12.10.2010 r. w sprawie szczegółowego trybu i sposobu doręczania pism sądowych w postępowaniu cywilnym, tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1222 ze zm.), wydane na podstawie delegacji ustawowej, zawartej w art. 131 § 2 KPC);

5) inne akty prawne, jak np. ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1654 ze zm.).

III. Judykatura i literatura

Ani judykatura, ani literatura z zakresu prawa procesowego cywilnego nie stanowią źródeł tego prawa. Z mocy przepisu art. 1 ustawy z 30.11.2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz.U. 2016 r. poz. 2072 ze zm.) Trybunał Konstytucyjny jest organem władzy sądowniczej powołanym w celu wykonywania kompetencji określonych w Konstytucji i ustawach (art. 188 Konstytucji RP).

Orzeczenia Sądu Najwyższego i dokonana w nich wykładnia prawa są wiążące dla sądów powszechnych tylko w konkretnych sprawach, w których została wydana. Z uwagi jednak na autorytet Sądu Najwyższego jego orzeczenia mają istotne znaczenie jako wskazówka interpretacyjna w podobnych sprawach.

Szczególne znaczenie w tym zakresie mają zasady prawne uchwalane przez pełny skład Sądu Najwyższego, skład połączonych izb oraz skład całej izby Sądu Najwyższego, a także skład siedmiu sędziów, jeżeli ten skład postanowi o nadaniu jego uchwale mocy zasady prawnej.

Trybunał Konstytucyjny wydaje zbiór swoich orzeczeń pod nazwą: ,,Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego”.

Sąd Najwyższy publikuje swoje orzeczenia w: ,,Orzecznictwo Sądu Najwyższego Zbiór Urzędowy (Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych)” oraz ,,Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna”.

Literatura prawa procesowego cywilnego wywiera istotny wpływ na rozwój i kształt tej dziedziny prawa. Dorobek literatury jest ogromny. Dlatego ograniczam się do wymienienia najważniejszych opracowań podręcznikowych, które ukazały się już po wejściu w życie obecnego Kodeksu postępowania cywilnego.

W. Siedlecki, Zarys postępowania cywilnego, Warszawa 1968; W. Berutowicz, W. Siedlecki, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1974; Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 1987; W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 1998; W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2008; W. Berutowicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1974; W. Berutowicz, W. Siedlecki, Przewodnik do nauki o postępowaniu cywilnym, Warszawa 1995; J. Jodłowski, Z. Resich, Postępowanie cywilne, Warszawa 1987; S. Dalka, Postępowanie cywilne, Warszawa 1993; J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, Warszawa 2009; H. Mądrzak, E. Marszałkowska-Krześ, Postępowanie cywilne, Warszawa 2003.

Postępowanie nieprocesowe zostało opracowane przez: J. Policzkiewicz, W. Siedlecki, E. Wengerek, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 1980; J. Krajewski, Postępowanie nieprocesowe. Skrypt uniwersytecki, Toruń 1973; K. Korzan, Postępowanie nieprocesowe. Część ogólna, Katowice 1983; Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 1987; Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 1997; W. Siedlecki, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 1988.

Z zakresu postępowania egzekucyjnego ukazały się m.in. opracowania: E. Wengerek, Sądowe postępowanie egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 1978; K. Korzan, Sądowe postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 1986; A. Marciniak, Postępowanie egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 2005.

Do istotnych opracowań pozapodręcznikowych z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego należą: E. Wierzbowski, Międzynarodowy obrót prawny w sprawach cywilnych, Warszawa 1971; T. Ereciński, Prawo obce w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1981; A. Zieliński, Obrót prawny w sprawach cywilnych i karnych, umowy międzynarodowe PRL, Warszawa 1983; T. Ereciński, J. Ciszewski, Międzynarodowe postępowanie cywilne, Warszawa 2000.

Ponadto, do wartościowych pozycji z zakresu postępowania cywilnego należą: J. Jodłowski (red.), Wstęp do systemu prawa procesowego cywilnego, Warszawa 1974; System Prawa Procesowego Cywilnego, Z. Resich (red.), t. II, Warszawa 1987; System Prawa Procesowego Cywilnego, W. Siedlecki (red.), t. III, Warszawa 1986.

Istotną rolę w rozwoju prawa procesowego cywilnego odegrały również komentarze, z których ukazały się: T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2009; Z. Resich, W. Siedlecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I i II, Warszawa 1975; J. Krajewski, K. Piasecki, Kodeks postępowania cywilnego. Tekst – Orzecznictwo – Piśmiennictwo, Warszawa 1977; J. Jodłowski, K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego z komentarzem, t. I–III, Warszawa 1989; K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I, Warszawa 1999; t. II, Warszawa 2000; A. Zieliński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2016; K. Piasecki, Prawo upadłościowe. Prawo o postępowaniu układowym. Bankowe postępowanie ugodowe wraz z komentarzami, Warszawa 1994; E. Wengerek, Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz, Warszawa 1972; Z. Świeboda, Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz do drugiej części Kodeksu postępowania cywilnego, Warszawa 1994; Z. Świeboda, Komentarz do prawa upadłościowego i prawa o postępowaniu układowym, Warszawa 1999; K. Piasecki, Prawo upadłościowe. Prawo o postępowaniu układowym. Komentarz, Warszawa 1999.

Ukazały się także liczne prace monograficzne, artykuły i glosy dotyczące poszczególnych zagadnień postępowania cywilnego.

Wszystkie te, wskazane powyżej, pozycje literatury stanowią poważny dorobek polskiej myśli prawniczej w zakresie prawa postępowania cywilnego i odegrały znaczącą rolę w jego rozwoju.

§ 5. Stosowanie przepisów prawa procesowego

I. Zasięg terytorialny przepisów prawa procesowego

W kwestii terytorialnego zasięgu stosowania przepisów prawa procesowego w polskim porządku prawnym obowiązuje zasada terytorialności (legis fori processualis). W myśl tej zasady, na obszarze państwa polskiego i w jego granicach sądy obowiązane są do stosowania polskiego prawa procesowego w postępowaniu cywilnym. Innymi słowy, sądy polskie stosują w swojej siedzibie normy polskiego prawa procesowego (lex fori).

Obowiązek stosowania polskiego prawa procesowego jest całkowicie niezależny od tego, jakie normy prawa materialnego (polskie czy obce) znajdują zastosowanie w danej sprawie (lex cause).

Jednak prawo polskie przewiduje pewne odstępstwa od tej zasady, a mianowicie:

1) na żądanie władzy sądowniczej obcego kraju w razie wykonywania rekwizycji stosuje się pewną szczególną formę postępowania, jeżeli forma ta nie sprzeciwia się ustawodawstwu państwa polskiego (art. 14 Konwencji dotyczącej procedury cywilnej, podpisanej 17.7.1905 r. w Hadze, Dz.U. z 1926 r. Nr 126, poz. 735 ze zm.); Polska jest związana niniejszą konwencją tylko w stosunkach z Islandią);

2) na żądanie władzy sądowniczej obcego kraju w wypadku wykonywania rekwizycji stosuje się pewną szczególną formę postępowania, jeżeli forma ta nie sprzeciwia się ustawodawstwu państwa polskiego (art. 14 Konwencji dotyczącej procedury cywilnej, podpisanej 1.3.1954 r. w Hadze, Dz.U. z 1963 r. Nr 17, poz. 90 z zał. – między państwami sygnatariuszami tej konwencji. Konwencja ta zmienia postanowienia Konwencji z 17.7.1905 r.);

3) wykonując wniosek sądu lub innego organu państwa obcego o  udzielenie pomocy prawnej przez sąd polski, może on, na prośbę tego sądu lub innego organu państwa obcego, zastosować przy wykonywaniu wniosku inną formę od przewidzianej przez prawo polskie, jeżeli ta forma czynności nie jest zakazana przez prawo polskie ani sprzeczna z podstawowymi zasadami polskiego porządku prawnego (art. 11351);

4) z mocy prawa podlegają uznaniu orzeczenia sądów państw obcych wydane w sprawach cywilnych, chyba że istnieją przesłanki określone w art. 1146 (art. 1145);

5) przy uznawaniu orzeczeń sądów zagranicznych, pod warunkiem wzajemności (art. 1146 § 1);

6) przy ocenie właściwości sądu państwa obcego w sprawach spadkowych (art. 1146 § 2);

7) w sprawach wykonywania orzeczeń sądowych państw obcych – nie  wymagają one uznania przez sądy polskie (art. 26 Konwencji o  jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych sporządzonej 16.9.1988 r. w Lugano, Dz.U. z 2000 r. Nr 10, poz. 132).

Zasada terytorialności obowiązuje w toku całego postępowania cywilnego, tzn. zarówno w postępowaniu rozpoznawczym (tj. w procesie oraz w postępowaniu nieprocesowym), jak i w postępowaniu egzekucyjnym.

II. Stosowanie przepisów prawa procesowego w czasie

Liczne w ostatnich latach zmiany Kodeksu postępowania cywilnego stawiają w centrum uwagi problem stosunku nowych przepisów do dotychczasowych, zmienionych.

W zasadzie kwestia ta powinna być regulowana zawsze w tzw. przepisach przejściowych o charakterze przepisów międzyczasowych (intertemporalnych).

Generalnie obowiązuje zasada niedziałania prawa wstecz (lex retro non agit), bardzo silnie akcentowana u nas w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego.

Zagadnienie obowiązywania norm prawa procesowego cywilnego ma istotne znaczenie w związku z toczącymi się sprawami cywilnymi w czasie dokonywania zmian w tych przepisach.

W omawianym zakresie ustawodawca może zastosować następujące sposoby czasowego obowiązywania norm prawa procesowego, a mianowicie:

1) zasadę jedności (jednolitości) postępowania;

2) zasadę czynności (aktualności) postępowania;

3) zasadę stadiów postępowania.

Ad 1) Zasada jedności (jednolitości) postępowania polega na tym, że wszczęte przed zmianą przepisów postępowania cywilne toczą się aż do ich prawomocnego zakończenia według przepisów dotychczasowych, tzn. obowiązujących w chwili wszczęcia tych spraw.

Ad 2) Zasada czynności (aktualności) postępowania wprowadza cezurę czasową według której, począwszy od pierwszej czynności procesowej podjętej po wprowadzeniu nowych przepisów, stosuje się przepisy nowe.

Ad 3) Zasada stadiów postępowania nakazuje, aby procesy wszczęte przed wejściem w życie nowych przepisów toczyły się do określonego stadium według przepisów dotychczasowych, a od nowego stadium – na podstawie przepisów nowych. Na przykład, jeżeli sprawa toczy się przed sądem I instancji, to według tej zasady powinna być prowadzona aż do wydania orzeczenia końcowego, z zastosowaniem przepisów dotychczasowych. Dopiero od nowego stadium (tj. II instancji) zaczynają obowiązywać przepisy nowe.

W obowiązującym Kodeksie postępowania cywilnego z 1964  r. ustawodawca przyjął zasadę czynności (aktualności postępowania) – art. XV § 1 przepisów przechodnich KPC, jednak z pewnymi wyjątkami na rzecz zasady jedności (jednolitości) postępowania (art. XVI § 1 zd. 1 przepisów przechodnich KPC i art. XVII przepisów przechodnich KPC) oraz na rzecz zasady stadiów postępowania (art. XVI § 1 zd. 2 i art. XVI § 2 przepisów przechodnich KPC).