Generałowi brygady profesorowi Janowi Karskiemu.
Tym, których chciał ocalić i których ocalić nie zdołał.
Jego przyjacielowi Elie Wieselowi, który nie pozwolił światu na zapomnienie Jana Karskiego.
Dumnej Rodzinie Kozielewskich, niestrudzonej w walce o pamięć Bohatera.
Mojej Żonie, Dzieciom, Wnuczkom i Wnukompoświęcam tę książkę.

Stłum gniew i  strach

Choć masz zabijać, z gniewem precz:

Jest trawą człowiek, śniecią gniew,

Że uschniesz w słońcu – pewna rzecz,

Więc zdrowy giń, gdy w bój pcha zew.

Gniew to jest strach, a strach to mór –

Pana i sługi wspólny los,

Stłum gniew i strach, rycerzaś wzór,

Powściągnij się, nim zadasz cios.

Gdy zamęt burzy myśli tok,

Niech krzyczy wariat, lecz nie ty,

W bitewny ogień zrobisz krok...

Gniew? Strach? A wyrwij śmierci kły!

Robert Graves Hate not, fear not
przełożył Maciej Froński

Waldemar Piasecki

Jan Karski

Jedno życie

Bp Tadeusz Pieronek, Uniwersytet Papieski Jana Pawła II, b. sekretarz generalny Konferencji Episkopatu Polski

„Publikacja ta, która nie tylko odsłania postać Jana Karskiego z czasów II wojny światowej, ale pokazuje całą drogę jego życia, jest dzisiaj bardzo cenna i potrzebna. To bohater, który zasłużył na pamięć całego świata, a w szczególności Polaków i Żydów. Zadanie emisariusza niosącego na Zachód wiadomości o zagładzie Żydów w niemieckich obozach koncentracyjnych w Polsce wypełnił, przedzierając się, nie bez wielkich trudności, w tym za cenę więzienia i tortur, z okupowanej Polski do Wielkiej Brytanii i do Stanów Zjednoczonych. Dotarł nawet do prezydenta Franklina Roosevelta. Alianci byli głusi na tragiczne wieści i zlekceważyli je, mimo że mogli jeszcze uratować wielu. Dramatyczna i udokumentowana relacja o położeniu Żydów w obozach śmierci, którą zdał politykom wysokiego szczebla, dziennikarzom, ludziom kultury, spotkała się z niedowierzaniem, a apele przywódców żydowskich o pomoc zostały zlekceważone. O tym powinniśmy wiedzieć wszyscy. Powinniśmy też wiedzieć, jakie były losy tego człowieka zarówno przed, jak i po misji, która wprowadziła go na karty historii, pozostając dla nas lekcją”.

Abraham H. Foxman, dyrektor Ligi Przeciw Zniesławieniu (ADL)

„Jan Karski wyłaniający się z łamów tej książki to prawdziwy bohater II wojny światowej, wielki przyjaciel narodu żydowskiego i jeden z najbardziej znaczących »Sprawiedliwych wśród Narodów Świata«. Jest zawstydzającym faktem historii, że tak niewielu uwierzyło jego raportowi naocznego świadka straszliwych prześladowań i masowej zagłady Żydów. Jest wstydem, iż żaden z ówczesnych przywódców wolnego świata nie zwrócił uwagi na Jego dramatyczne wołanie o ratunek i pomoc.

Trylogia biograficzna Jedno życie portretuje nie tylko wojenne czyny tego bohatera, ale całe Jego życie, które zasługuje na to jak żadne inne. To pełna, dokładna i szczegółowa »life story«, nigdy przez Jana Karskiego nieopowiedziana nikomu poza najbliższym przyjacielem – Waldemarem Piaseckim. Ta opowieść musi zostać przeczytana”.

Richard Pipes, historyk, Harvard University

„Jan Karski był najbardziej niezwykłym bohaterem w tym, że walczył nie o siebie, ale o innych. Co więcej – o innych, których nawet nie znał. Jako pierwszy człowiek, zobaczywszy na własne oczy horror Holocaustu, próbował poinformować i zaalarmować przywódców zachodnich, lecz oni w rzeczywistości nie byli tym zainteresowani. Ta książka w sposób najbardziej poruszający opowiada historię życia tego wspaniałego człowieka”.

Stanisław M. Jankowski, historyk, autor m.in. Jan Karski. Raporty tajnego emisariusza

„Można się tylko cieszyć, że ta książka trafia w ręce Czytelnika. Zawsze uważałem, że to, czego nie było mi dane napisać o Janie Karskim, może napisać już tylko jego wielki przyjaciel Waldemar Piasecki, który o Profesorze wie wszystko, a nawet jeszcze więcej…”

Wydawnictwo współfinansowane w ramach sprawowania opieki Senatu Rzeczypospolitej Polskiej nad Polonią i Polakami za granicą.

Publikacja dofinansowana przez Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”.

Publikacja dofinansowana przez Prairie Mining Limited.

Elie Wiesel z reprintem strony tytułowej „Dziennika Związkowego” z Chicago, pierwszej gazety w Stanach Zjednoczonych, która poinformowała o agresji Niemiec na Polskę 1 września 1939 roku.

Profesor Elie Wiesel, zaprzyjaźniony z Bohaterem trylogii Jan Karski. Jedno życie i jej autorem miał napisać swoje słowo wstępne do drugiego tomu. Zabrała go śmierć.

Dlatego też nie pozostaje nic innego, jak powtórzenie tego, czym podzielił się z Czytelnikami w tomie pierwszym.

Gdyby więcej Karskich…

Dramat Holokaustu był dramatem obojętności. Wojnę tej obojętności wypowiedział dwudziestosiedmioletni dyplomata, emisariusz Polskiego Państwa Podziemnego Jan Karski. Był naocznym świadkiem tragedii Żydów. W przebraniu trafił do getta i obozu, wysłuchał relacji i próśb żydowskich o ratunek, zabrał ze sobą ten przerażający bagaż prawdy do najwybitniejszych osobistości świata Zachodu, położył przed nimi, zdał raport. Nic się nie stało. Misja tego bohaterskiego Polaka, jeżeli mierzyć bezpośrednimi efektami, poniosła klęskę. Okazał się posłańcem z kart Franza Kafki. Przyniósł prawdę, której nikt nie potrzebował. Nie była to jednak misja daremna. Okazała się bezcenna: pokazała, do czego prowadzi obojętność.

Po wojnie Karski chciał zapomnieć. Wybrał karierę naukową w Georgetown University. Nikt z jego studentów i kolegów profesorów nie wiedział, kim był podczas wojny, co zrobił nie tylko dla Żydów, ale i całego świata.

W 1980 roku Narodowa Rada do spraw Holokaustu, której przewodniczyłem, z woli prezydenta Stanów Zjednoczonych przygotowywała Międzynarodową Konferencję Wyzwolicieli Obozów Koncentracyjnych. Zaprosiliśmy generałów, oficerów i prostych żołnierzy reprezentujących siły alianckie.

Podczas dyskusji, kogo bezwzględnie należy zaprosić, zauważyłem, że zapomnieliśmy o postaci, która mogłaby opowiedzieć o roli, jaką odegrały lokalne ruchy oporu w okupowanych krajach w otwieraniu bram obozowych. Byłem po lekturze wojennej książki Karskiego Story of a Secret State, studiowałem dostępne w archiwach dokumenty na temat jego misji.

„Chciałbym, abyśmy mieli na naszej konferencji kogoś takiego jak Jan Karski. Niestety, on już nie żyje” – powiedziałem przekonany, że tak jest. „Ależ on żyje! Byłem jego studentem w Georgetown University” – przerwał mi energicznie jeden ze współpracowników.

Postanowiłem zrobić wszystko, aby ten człowiek znów przemówił. Zadzwoniłem do Jana Karskiego. Chciałem, aby po latach znów złożył swój raport z tego, czego był naocznym świadkiem. Musiałem przekonywać go długo, nim się zgodził, nie bez oporów i wahania.

Kiedy jednak zaakceptował moje zaproszenie, zadał tylko jedno pytanie: „Jak długo mam mówić?”. „Ile czasu pan potrzebuje?” – niby pytałem, ale właściwie dawałem wolną rękę. „Potrzeba mi dwudziestu ośmiu minut” – odparł natychmiast.

Zaskoczył mnie szybkością i precyzją odpowiedzi. Wystąpienia pozostałych uczestników miały być sporo krótsze, ale to nie miało już znaczenia. „Skąd pewność, że nie będzie pan potrzebował nieco mniej lub więcej czasu?” – pytałem zaintrygowany. „Jestem polskim oficerem. Kiedy mówię, że dwadzieścia osiem minut, to będzie dwadzieścia osiem minut” – usłyszałem.

Było, jak powiedział.

Jego porywające wystąpienie podczas konferencji w październiku 1981 roku stało się jednym z najważniejszych wydarzeń w historii upowszechniania wiedzy o Holokauście.

Przykuł uwagę zebranych swoją opowieścią o wizytach w warszawskim getcie w przebraniu Żyda oraz w obozie w przebraniu strażnika. Przypomniał swoje spotkania z sędzią Sądu Najwyższego USA Felixem Frankfurterem i prezydentem Rooseveltem w Gabinecie Owalnym Białego Domu. Jego pamięć okazała się zdumiewająco bogata. Był precyzyjny w każdym słowie i szczególe.

Potem spotykaliśmy się mnóstwo razy. Nigdy nie omieszkał przypominać „reanimowania” go. 

Miałem świadomość, że zburzyło to także „spokój” Karskiego. Bóg jednak świadkiem, on – po tym, co zrobił dla ludzkości – na taki „spokój” nie… zasługiwał. Z upływem lat był niemal zapomniany. Z własnego wyboru. Nakład jego wojennego bestsellera Story of a Secret State od dawna był wyczerpany, a on sam nie robił nic, aby o sobie przypominać. Teraz znów stał się rozpoznawalny, otaczany czcią, uważnie słuchany, zapraszany. Historia na powrót się o niego upomniała.

Świat odzyskał Karskiego! Jednego ze swoich najwybitniejszych synów w XX wieku.

Połączyła nas serdeczna przyjaźń, z której nie przestanę być dumny do końca swoich dni.

Nie ma wątpliwości: gdyby było więcej Janów Karskich, byłoby mniej ofiar Hitlera.

Jak większość ludzkich wielkości, Karski był niepowtarzalny. Niepowtarzalny w swej odwadze i niepowtarzalnie samotny.

Heroiczna postać polskiego podziemia i emisariusz ludzkiej waleczności – Jan Karski przynosi zaszczyt wszystkim tym, którzy… honorują jego wojenną batalię o wolność. Także tym, którzy prawdę o nim chcą utrwalić. Służy temu właśnie biografia napisana z pasją i sercem przez jego najbliższego przyjaciela i powiernika Waldemara Piaseckiego. Trudno o człowieka, który znałby Jana lepiej niż on.

Elie Wiesel

Piekło według Karskiego

Gdyby przed niemal trzydziestu laty nie doszło do ich pierwszego spotkania, z pewnością nie byłoby tej książki. Zapewne też jej Bohater nie byłby obecny tak wyraziście w polskiej świadomości, jak jest dziś. To, co zrobił Waldemar Piasecki dla przewrócenia Jana Karskiego zbiorowej pamięci Polaków po 1989 roku, jest trudne do przecenienia… Nikt nie zrobił więcej.

Dla nas, rodziny, z której wywodził się Bohater, trylogia Jan Karski. Jedno życie ma znaczenie szczególne. Nie tylko dlatego, że upamiętnia postać w historii wybitną, ale przede wszystkim z powodu, w jaki sposób to czyni. Determinacja i precyzja, z jaką biografię mego Wielkiego Stryja i Ojca Chrzestnego odtwarza i podaje jego najbliższy współpracownik i Przyjaciel, musi budzić szacunek.

Inferno, drugi tom trylogii, dotyczy lat wojennych. Tytuł oznaczający po polsku „piekło” jest syntezą tego, co wtedy się działo dookoła w świecie. Jest także opisem tego, co Jan Kozielewski, późniejszy Karski, niósł w sobie. Jego „piekielny” stan wewnętrzny nie był tylko i wyłącznie wynikiem napaści na ojczyznę z zachodu i wschodu, agresji niemieckiej i sowieckiej. Toczyła się także wojna polsko-polska. Obóz sanacyjny związany z postacią Józefa Piłsudskiego, który od wczesnej młodości formował także Kozielewskiego, był brutalnie atakowany i wymazywany ze zbiorowej pamięci Polaków przez przeciwników Marszałka z generałem Władysławem Sikorskim na czele. Piłsudczycy oskarżani byli o doprowadzenie Polski do zguby politycznej i militarnej. Zarzucano im nieomal zdradę narodową.

Władze RP we Francji, a potem w Anglii, do których kierowany był Kozielewski jako emisariusz, były środowiskiem – najoględniej mówiąc – odległym od jego poglądów. Innych, dających nadzieję wyzwolenia Polski jednak nie było. Oddając swą służbę, umiejętności, zapał, zdrowie i życie generałowi Władysławowi Sikorskiemu, Stanisławowi Mikołajczykowi, Stanisławowi Kotowi i Edwardowi Raczyńskiemu, nigdy nie zaparł się będących w opozycyjnej mniejszości generała Kazimierza Sosnkowskiego i Władysława Raczkiewicza, piłsudczyków i ludzi bliskich jego bratu Marianowi Kozielewskiemu. Nigdy nie zaakceptował tego, co rząd Sikorskiego wyprawiał z ludźmi mu szczególnie bliskimi: Józefem Beckiem i Tomirem Drymmerem, jego szefami z Ministerstwa Spraw Zagranicznych, tudzież z generałem Bolesławem Wieniawą-Długoszowskim, Juliuszem Łukasiewiczem, Ignacym Matuszewskim czy Henrykiem Rajchmanem. Uważał się za emisariusza politycznego, a nie… partyjnego. Polityczne rozdarcie władz na wychodźstwie wraz z jego piekłem przyjmował jako swoje piekło wewnętrzne. Musiał sobie z nim radzić, aby funkcjonować.

Wiele razy zastanawiałam się, jak wyglądała rozmowa Stryja Jana ze Stryjem Marianem wczesnym latem czterdziestego pierwszego. Pułkownik Marian Kozielewski, komendant Policji Porządkowej (tzw. granatowej) w Warszawie i jeden z organizatorów struktur Polski Podziemnej, po aresztowaniu przez gestapo i więzieniu przez rok w KL Auschwitz odzyskał cudem wolność i organizował podziemną policję – Państwowy Korpus Bezpieczeństwa. Emisariusz Jan Kozielewski po zdradzie na Słowacji, aresztowaniu, torturach i ucieczce z łap gestapo wracał do pracy konspiracyjnej w Warszawie. Kiedy obaj się spotykają, to nie ich osobiste przeżycia są najważniejsze. Marian z wściekłością zarzuca Janowi, że jest… skoczkiem cyrkowym, bo zrobił salto i z piłsudczyka stał się sikorszczykiem. Zabrało nieco czasu, nim starszy brat uwierzył, że młodszy ideałów i pamięci Marszałka się nie zaparł.

Inferno w wielu miejscach nawiązuje do losów naszej rodziny, przypominając, iż w konspiracyjnej służbie Ojczyzny znajdowali się poza Marianem i Janem dwaj inni bracia policjanci: Edmund i Józef Kozielewscy. Inny z braci, mój Ojciec, Stefan Kozielewski, jako marynarz pływał w alianckich konwojach dostarczających do walczącej Europy sprzęt wojskowy i ropę naftową. Jednostki, na których służył, były trzykrotnie torpedowane przez Niemców. Za ostatnim razem cudem ocalał wydobyty nieprzytomny z płonącego od rozlanej ropy morza. W podziemnej organizacji „Miecz i Pług” od chwili jej tworzenia zaangażowana była ich siostra Laura i jej mąż Albin Białobrzeski, zgładzony w KL Auschwitz. Z podziemiem utrzymywała kontakt żona Mariana, Jadwiga Kozielewska (wywodząca się ze spolonizowanej niemieckiej rodziny Krollów), bohatersko zaangażowana w „wyciągnięcie” męża z obozu oświęcimskiego, a potem więziona przez gestapo, by ujawniła, gdzie się on ukrywa, dowodząc Państwowym Korpusem Bezpieczeństwa. Jej obaj bracia, Krollowie, byli oficerami Armii Krajowej, obaj trafili do obozów koncentracyjnych, które przeżył tylko jeden z nich. Wszystkim im sprawiedliwa pamięć się należy. Otrzymują ją na łamach tego tomu.

Piszę o tym, jaką rodzinę miał Jan Karski, także i z tego powodu, iż w 2012 roku nikt z nas nie „dostąpił” zaszczytu przyjmowania w jej imieniu w Białym Domu najwyższego odznaczenia amerykańskiego: Prezydenckiego Medalu Wolności. Trzy dni przed uroczystością usłyszeliśmy z telewizji, że po order wysyłany jest ktoś inny, bowiem bohater… rodziny nie pozostawił. Zgotowano nam piekło.

Mamy satysfakcję, że ten tom ukazuje się, kiedy możemy być dumni ze szlifów generalskich, których pośmiertnie Jan Karski wreszcie doczekał. Tępego oporu, z jakim Mu ich odmawiano na stulecie urodzin, pojąć nigdy nie zdołam. Chylę czoła przed wszystkimi, którzy o to walczyli. Także z trybuny Sejmu Rzeczypospolitej.

Chylę czoła przed wszystkimi, którzy rozumieją dzieło Jana Karskiego i dobrze wiedzą, iż Jego wojenna misja, której siedemdziesięciopięciolecie obchodzimy, kiedy ta książka trafia do Czytelników, była misją kompletną. On zrobił wszystko, co Mu zlecono, i wszystko, co sam sobie wyznaczył. Żaden człowiek uczynić więcej ponad to, co zrobił Karski, nie mógł. Dlatego ze zdumieniem słuchamy pseudoocen jego misji jako „niespełnionej”, „niedokończonej” czy „daremnej”. Z taką narracją nie zamierzamy mieć nic wspólnego. Jej autorzy nic z Karskiego nie zrozumieli.

Wszystkim, którzy wezmą tę książkę, do ręki dziękuję w nadziei, iż jej lektura powie coś więcej o Polsce i jej losach. Być może o nas samych…

Wiesława Kozielewska-Trzaska

Idźmy przez to Piekło

Trafia do Czytelnika Inferno, drugi tom biograficznej opowieści Jan Karski. Jedno życie. Trafia w siedemdziesiątą piątą rocznicę Jego misji wojennej, która wprowadziła Go na karty historii. Rozpoczęła się ona w marcu 1942 roku od podjętej przez Cyryla Ratajskiego, delegata rządu na kraj, ostatecznej decyzji o wysłaniu emisariusza z misją szczególną. W interesie Państwa Podziemnego, którego strukturę, organizację i działalność miał referować zachodnim aliantom, przekonując, że ich pomoc nie tylko należy się z racji moralnych, ale jest także najlepszą inwestycją w zwycięstwo nad Niemcami hitlerowskimi, do czego okupowana Polska przyczynia się każdego dnia, nie szczędząc ofiar. Miała to być także misja dla ratowania ginącego na oczach świata narodu żydowskiego, którego miejscem przemysłowej zagłady Hitler uczynił okupowana przez siebie Polskę.

Nim jednak doszło do „uruchomienia” misji Karskiego, on sam doświadczył wojny podczas kampanii wrześniowej, w niewoli sowieckiej i niemieckiej. Potem sprawdził się w działalności konspiracyjnej. Z powodzeniem odbył pierwszą misję do rządu RP operującego w Paryżu i Angers, by w maju czterdziestego roku dostarczyć do Warszawy dyrektywy organizacyjne dla tworzących się struktur przedstawicielskich tego rządu pod okupacją w kraju. Miał powrócić już w lipcu do Londynu z dokładną analizą politycznej i konspiracyjnej sytuacji kraju oraz przekazami poszczególnych ugrupowań do swoich reprezentantów we władzach emigracyjnych. Niestety udaremniło to aresztowanie na Słowacji. Torturowany przez gestapo nie ujawnił nic. Uwolniony przez struktury podziemne, powrócił do pracy konspiracyjnej.

Szybko jednak zdecydowano, by wykorzystać go znów jako emisariusza. W sprawach najwyższej wojennej wagi. W tym celu powierzono mu nie tylko najważniejsze informacje o rzeczywistości okupowanej Polski i Państwa Podziemnego, ale także stworzono okazję, aby stał się naocznym świadkiem zagłady żydowskiej.

Z tym wszystkim emisariusz dotarł do Londynu, a potem Waszyngtonu i Nowego Jorku oraz najważniejszych gabinetów i osobistości Zjednoczonego Królestwa i Stanów Zjednoczonych. Zrobił ze swej wiedzy i jej interpretacji jak najlepszy użytek. On swoją misję wypełnił kompletnie. Co zrobili z raportami Karskiego ich odbiorcy, to już zupełnie inna historia. Na ogół misji Karskiego nie podjęli.

Piekło osobistych wojennych trudów i cierpień wzmagane było doświadczeniami narastającego osamotnienia Polski, której Karski wiernie służył. Zapewne także doświadczeniami tego, jak ta Polska swego wiernego sługę wykorzystywała. Dlatego nie może być innego tytułu niż Inferno dla tego tomu.

W oczywisty sposób Inferno jest także rodzajem korekty do wojennej książki Jana Karskiego Story of a Secret State, którą przełożyłem na polski w 1999 roku, dając jej tytuł Tajne państwo, i na prośbę Autora opatrzyłem „Kluczem” rozszyfrowującym poszczególne postaci występujące na łamach oraz przedmową, jak czytać tę książkę uwzględniającą okoliczności powstawania i dość znaczny zakres treści zniekształcającej fakty.

Sam Autor, pisząc 15 stycznia 1945 roku swój raport o książce do rządu w Londynie, tak konkludował w ostatnim akapicie podsumowania:

Dlatego też rząd londyński, rozumiejąc, co raportuje Karski, od razu wydał dyspozycję niewyrażania zgody na polski przekład. Próby negocjowania na ten temat podejmował systematycznie Marian Kister, założyciel znanego przedwojennego wydawnictwa „Rój”, które reaktywował w Nowym Jorku w 1941 roku jako „Roy”.

W Inferno główne elementy „fabularyzacji” czy niekiedy nawet konfabulacji – w ogromnej mierze niewynikające z intencji Autora czy wręcz wbrew niemu – są korygowane. Tak jak planowaliśmy to z Janem Karskim. Jest to o tyle ważne, że często owa fabularyzacja powielana niczym „katechetyczna prawda” o Bohaterze jako taka właśnie funkcjonuje w przestrzeni publicznej.

Winien jestem też na koniec przeprosiny wszystkim tym, którzy energicznie dopytywali Wydawcę, dlaczego jeszcze nie ukazał się drugi tom. Powód jest taki, że w trakcie jego pisania wyłaniały się kolejne elementy i wątki warte udokumentowania. W dużej mierze za sprawą Rodziny Bohatera oraz ludzi, którym postać Jana Karskiego nie jest obca, a którzy go znali lub znali go ich bliscy, najczęściej rodzice. Oczekiwali, że ich wiedza zostanie wykorzystana. Wszystkim dziękuję osobno, w innym miejscu.

W opóźnieniu jest jednak pewien element „sprawiedliwości dziejowej”. Książka trafia do Czytelnika, kiedy o jej Bohaterze można już powiedzieć: Generał Jan Karski. Pośmiertnej nominacji nie mógł dostąpić, zanim ukazał się pierwszy tom Jednego życia. Dlaczego? Jeden z bardzo znanych parlamentarzystów i profesorów wiązał to z… polskim piekłem. Które jest w nas.

Panie Generale Karski, Inferno gotowe. Artyleria konna nigdy się nie poddaje.

autor

Rodział I
Wymarsz

Było krótko po szóstej rano w czwartek dwudziestego czwartego sierpnia 1939 roku. Jadwiga Kozielewska krzątała się w kuchni, którą wypełniał aromat kawy. Jej mąż Marian, komendant policji miasta stołecznego Warszawy, siedział w fotelu i palił papierosa. Szwagier Janek brał od kilku minut prysznic, starając się powrócić do świata żywych po całonocnym balowaniu w rezydencji portugalskiego ambasadora. Kwadrans wcześniej zbudził ich okrzykiem, że idzie na wojnę, po tym jak policjant dostarczył wezwanie mobilizacyjne do macierzystego 5. Dywizjonu Artylerii Konnej stacjonującego w Oświęcimiu.

– Myślisz, że będzie wojna? – zapytała męża Jadwiga, stawiając przed nim filiżankę.

– Obawiam się, że tak… – powiedział powoli.

– Jak długo to może potrwać?

– Nie wiem. Miesiąc, może dwa. Dopóki Niemcy się nie zorientują, że nie mają szans, i nie poproszą o rozejm.

– Boję się o Janka.

– Niepotrzebnie. Da sobie radę. Też musiałem sobie dać radę na wojnie…

– Ale wyszedłeś z ranami, które nie pozwoliły ci na karierę w armii. Dobrze, że możesz służyć w policji.

– Jakoś sobie radzę…

– Oczywiście, że sobie radzisz. Jesteś najlepszym komendantem, jakiego Warszawa miała od 1918 roku…

– Przesadzasz.

– Nim Janek wyjdzie z domu, chciałabym, żebyście się wreszcie naprawdę pogodzili. On ma żal, że nie mógł być na pogrzebie matki, bo powiedziałeś mu o jej śmierci dopiero po pochówku.

– Tak było lepiej. Chciałem mu oszczędzić tej tragedii. Matka była dla niego wszystkim. Mógł się załamać, a miał przed sobą jeszcze pół roku szkoły.

– Marian, tak było gorzej. Pomyśl, co ona by na to powiedziała. Kiedy w Nowogródku w wakacje 1922 roku zmarł Cyprian, też nie pytałeś matki, czy chce przyjechać na pogrzeb, tylko urządziłeś go po swojemu.

– Wiem swoje.

– Bo jesteś uparty jak… kozioł. Janek też swoje wie… Nosi w sobie zadrę. Zrób gest w jego stronę. Powinieneś, nim stąd wyjdzie…

– Skarżył ci się?

– Nie… Jest na to zbyt dumny. Cały Kozielewski.

Janek wszedł do pokoju. Był jeszcze w szlafroku. Jadwiga podała mu kawę. Wróciła do kuchni, gdzie na patelni dochodziła jajecznica na boczku.

– Jak tam nastrój bojowy? – zapytał Marian.

– Melduję, że jest! Dołożymy Niemcom. Jak amen w pacierzu!

– Tylko bez fanfaronady. Widziałeś ich wojsko na własne oczy w Norymberdze. To nie jest ta sama armia co w 1914 czy 1918. Masz pilnować swego łba i wrócić w jednym kawałku. Masz ze sobą medalik od mamy?

– Mam.

– Pamiętaj, że ona będzie z nieba czuwać nad tobą. Ja też wierzę, że dasz sobie radę. Jak brat bratu, chcę ci teraz coś powiedzieć. Nie doceniłem w tobie mężczyzny i żołnierza, kiedy nie powiedziałem ci od razu, że mama odeszła. Myślałem, że jej widok w trumnie może cię rozwalić. Chciałem, żebyś zapamiętał ją żywą. Dlatego odezwałem się dopiero po pogrzebie. Nie powinienem decydować, co w takiej sytuacji jest dla ciebie lepsze. Przepraszam! – Marian wyciągnął rękę w kierunku brata.

Janek schwycił dłoń i uścisnął z całej siły. Był gotów ją pocałować z wdzięczności za te słowa.

– Idę wkładać mundur… – rzucił energicznie.

– Powoli, nie tak nerwowo… Przecież w pociągu będziecie jechać jak śledzie w beczce. Wątpię, by mundur uchronił cię od tego ścisku, ale ty możesz go ochronić przed tym, żeby nie wyglądał jak psu z gardła wyciągnięty.

– Jak?

– Pojedziesz w cywilnym ubraniu, a mundur zabierzesz w walizce. Buty i spodnie możesz już mieć na sobie. Na dworcu w Częstochowie przebierzesz się w toalecie i do jednostki wkroczysz jak Pan Bóg przykazał. Będziesz wyglądał jak prawdziwy polski oficer…

– Na razie jestem ogniomistrz podchorąży… – sprostował Janek.

– Ale jedenastego listopada odbierasz patent podporucznika. Bez zbytniej skromności. Przynieś mundur. Jadzia go przeprasuje i sprawdzi, czy wszystko w porządku. Guziki policzy, czyś gdzie nie pogubił…

Janek przypomniał sobie slogan: „Niemcom nie oddamy nawet guzika”.

Uniform był w worku ubraniowym. Pachniał naftaliną, która chroniła go przed molami. Wykonany z najwyższej jakości bielskiego kamgarnu, „oficerskiej” tkaniny z wełny czesankowej. Szyty był na miarę, jednak nie w jednym ze znanych prywatnych zakładów krawiectwa mundurowo-wojskowego, ale w Państwowym Zakładzie Umundurowania w Warszawie, gdzie pracował stary mistrz krawiecki z Łodzi, znany Marianowi od zawsze. Pułkownik Kozielewski uważał go za najlepszego fachowca od mundurów w Polsce. Po promocji podchorążowie mieli przywilej sprawienia sobie pozasłużbowego uniformu, bardziej szykownego, zdecydowanie lepszego gatunkowo niż przydziałowy, zwany skarbowym. Był to koszt stu, stu pięćdziesięciu złotych, ale na wyglądzie i fasonie oszczędzał mało który podchorąży. Każdy wolał raczej się zapożyczyć…

Jeszcze po latach Karski stwierdzał, że można się w nim było… zakochać. Bluza miała siedem metalowych guzików oksydowanych na stare srebro, z wizerunkiem orła. Kołnierz zdobił wężyk haftowany metalową nicią, oksydowaną jak guziki, oraz czarno-amarantowe proporczyki artylerii konnej. Lewą pierś – odznaka SPRA. Naramienniki obszyte były biało-czerwonym sznurem cenzusowym, oznaczającym co najmniej maturalne wykształcenie podchorążego. Po ich środku oznaka stopnia ogniomistrza w kształcie rzymskiej piątki jak u sierżanta innych formacji, szyta metalową nicią galonową w kolorze starego srebra, z karmazynową obwódką. Mankiety otaczały takie same srebrne galony z karmazynową nicią przez środek. U dołu naramiennika cyfrowe oznaczenie dywizjonu, srebrne „5”. Drugim elementem były kamgarnowe spodnie wpuszczane w buty. Te zaś były „szklankami” do konnej jazdy z zakładu samego mistrza Hiszpańskiego. Oczywiście była też czapka z orłem, czarnym otokiem i znakiem stopnia oraz pas wojskowy.

Nic nie brakowało. Wszystko było w porządku. Jadwiga podała talerze z jajecznicą na boczku i wzięła się do szybkiego prasowania munduru. Bracia jedli pośpiesznie, jakby obaj mieli za chwilę wyruszyć. Janek zaczął pakować walizkę. Trafił do niej aparat Leica i kilka filmów. Parę paczek papierosów. Trochę drobiazgów. Na wierzch – mundur. Na zewnątrz przywiązana została, zawinięta w pled, szabla honorowa Prezydenta RP.

– Myślisz, że będziesz się nią bić? Broń honorowa nie jest do tego… – rzucił Marian.

– Wiem. Ale na paradę zwycięstwa w Berlinie będzie w sam raz – ripostował natychmiast młodszy brat.

Janek wychodził z domu żegnany błogosławieństwem Jadwigi, a przez brata mocnym klepnięciem w plecy i słowami „Honor Kozielewskich nie ma ceny”.

Było krótko po siódmej. Szef kadr i służby konsularnej MSZ Tomir Drymmer siedział za biurkiem i starał się nie robić wrażenia bardzo przejętego sytuacją. Jan Kozielewski, jego sekretarz, właśnie dotarł przez miasto, na którego ulicach panowało wyraźne poruszenie spowodowane mobilizacją.

– To nie jest powołanie na wojnę tylko na ćwiczenia w trybie alarmowym. Nie należy histeryzować. Musimy pokazać Niemcom, że jesteśmy silni, zwarci i gotowi do stawienia im zdecydowanego odporu. Nasza akcja z całą pewnością zostanie dostrzeżona przez Berlin i da im tam do myślenia. Będzie też sygnałem dla Londynu i Paryża. Może im się nawet nie spodoba. Oni za bardzo robią w gacie przed Hitlerem, sama myśl, że można go czymś sprowokować, spędza im sen z oczu… – Drymmer starał się trzymać fason.

Prawda była jednak taka, że w resorcie przygotowania na wypadek wojny były intensywnie realizowane od paru miesięcy. Późną wiosną gotowe były dwa dokumenty o kluczowym znaczeniu: „Podział funkcji i kompetencji w centrali MSZ na czas wojny” i „Statut organizacyjny MSZ na czas wojny”. Przewidywały utworzenie nadrzędnej jednostki organizacyjnej – Sztabu Ścisłego MSZ i obsługującego go Kwatermistrzostwa odpowiedzialnego za zaopatrzenie, kwaterunek, paszporty i środki finansowe. Powstały instrukcje zabezpieczania i niszczenia dokumentów, mobilizacji alarmowej pracowników. Na Wierzbowej pojawiło się wielu nowych „pracowników” delegowanych przez wojskowe służby wywiadowcze. Ambasady i konsulaty otrzymały nowe zadania. Otwierano nowe placówki mające stanowić wojenne zabezpieczenie polskich interesów. Należał do nich Konsulat Generalny RP w Bagdadzie mający rozpocząć działanie z pierwszym dniem września z jego szefem Zygmuntem Vetulanim, doskonale znanym Kozielewskiemu z praktyki w Bukareszcie. W organizowanie wszystkich tych procedur Drymmer zaangażowany był po uszy. Między innymi przygotował spis pracowników niepodlegających wojskowej mobilizacji wojennej, bo niezbędnych dla MSZ. Janek nigdy nie interesował się, czy jest na tej liście. Uważał, że jest to poniżej godności prymusa rocznika artylerii konnej. Ma bić Niemca, a nie dekować się pośród resortowych urzędników.

Obecną beztroskę tonu swego szefa przyjmował z pewnym osłupieniem. Ufając Drymmerowi bardziej niż sobie samemu, zaczynał dopuszczać myśl, że może istotnie za wszystkim stoi jakiś polityczny geniusz organizujący akcję prewencyjnego odstraszania Hitlera przez alarmową mobilizację i nie jest to zaproszenie na realną wojnę.

– Dostałeś powołanie, to jedziesz. Poskładaj papiery do szuflady, zamknij na klucz i przynieś mi go. Za dwa tygodnie będziesz z powrotem i wrócisz do normalnej pracy. Pogoda jest dobra. Pojeździsz konno, opalisz się. To ci tylko dobrze zrobi dla kondycji fizycznej i samopoczucia. Nie zapomnij robić zdjęć. Jakieś pytania? – beztrosko kontynuował Drymmer.

– Wszystko jasne! Nie oddamy nawet guzika… – wykrzyknął sekretarz w postawie zasadniczej.

– Aha… Wczoraj ambasador Raczyński podpisał wreszcie z lordem Halifaxem sojusz wojskowy. Mamy brytyjskie gwarancje na wypadek wojny z Niemcami.

Dyrektor wyszedł zza biurka, objął swego ulubionego pracownika i ucałował w oba policzki.

– Wracaj szybko, chłopcze – powiedział znacznie mniej oficjalnie. – Widzę, że gust nadal ci sprzyja, skoro używasz wody „Floris”… – roześmiał się.

Jeszcze po sześćdziesięciu latach Jan Karski nie był pewien, czy wtedy jego szef starał się szczerze zaklinać rzeczywistość, czy po prostu odgrywał przedstawienie przed swym ulubionym pracownikiem. Po latach Drymmer był mądrzejszy, pisząc w swych wspomnieniach, że wojna dla MSZ zaczęła się 25 sierpnia 1939 roku, kiedy Niemcy zamknęli Konsulat RP w Kwidzynie i internowali w budynku jego personel.

Dochodziła godzina ósma. Ulice zapełniały się młodymi mężczyznami ciągnącymi na dworzec kolejowy, skąd mieli odjeżdżać do swoich jednostek wojskowych. Nie wiedzieć czemu, Janek pomyślał o ambasadorównie Mendesównie. Zaszedł do hotelu „Polonia” i z recepcji zatelefonował do Mendesów. Odebrał Cesar.

– Mam powołanie mobilizacyjne do mego dywizjonu. Idę na dworzec. Coś chyba wisi w powietrzu…

– To możliwe. Ojca zbudził nad ranem telefon. Niemcy podpisali układ z Sowietami. Mówi, że oni razem szykują się na Polskę. – Młody de Sousa Mendes był wyraźnie podekscytowany.

– Chciałem się z wami pożegnać…

– No, chyba bardziej z Marią Louisą niż ze mną.

– Masz rację.

– Nie traćmy czasu. Mów, gdzie jesteś, a oboje podjedziemy…

Do „Polonii” z rezydencji nie mieli daleko.

Usiedli w kawiarni. Paradoks sytuacji przytłoczył atmosferę. Jeszcze parę godzin temu bawili się, a Jankowi i Marii wydawało się, że mogą tańczyć razem w nieskończoność. Teraz dziewczyna zachowywała wyjątkową trzeźwość umysłu. Podała mu kopertę.

– Zajrzyj… – poleciła.

Była tam jej fotografia. Na odwrocie napisała po francusku: „Janowi z sympatią Maria Louisa”. Niżej było post scriptum: „Wujku Aristide, pomóż Janowi, gdyby potrzebował”.

Janek spojrzał pytająco. Wyjaśniła, że brat bliźniak ojca, Aristide de Sousa Mendes, jest portugalskim konsulem w Bordeaux. Gdyby rzeczywiście zaczęła się wojna, a los rzucił Janka do Francji, nigdy nie wiadomo, jakiej pomocy może potrzebować. Czuł wzruszenie, nie wiedział, co powiedzieć. Patrzył na dziewczynę. Coś mu się przypomniało. Sięgnął do kieszeni i też wyjął kopertę. Były w niej dwa zaproszenia na sobotę 26 sierpnia do gmachu YMCA przy ulicy Konopnickiej na… pokaz telewizyjny. Zapraszała firma Philips, na której to aparaturze po raz pierwszy w Polsce miano podziwiać cud techniki. Z nadajnika na wieżowcu Prudentialu miał być nadany film Józefa Lejtesa Barbara Radziwiłłówna z Jadwigą Smosarską w roli tytułowej. Gwiazda miała być obecna osobiście. Janek chciał zrobić swojej koleżance niespodziankę, zabierając ją ze sobą. Niestety, ojczyzna wzywała. Oddawał zaproszenia ambasadorównie jak jakiś skarb.

– Boże, jakież to wzruszające… Romans chyba rozkwita… Weźmiesz mnie ze sobą na ten pokaz telewizyjny? W zamian zabiorę cię na mecz futbolowy Polska–Węgry. Ojciec dostał zaproszenie na miejsca specjalne i mi oddał. Chciałem, żeby poszedł ze mną w niedzielę monsieur Kozielewski. No, ale Niemcy krzyżują nam plany… – zaśmiał się Cesar.

– Mówiłeś coś o zmowie niemiecko-sowieckiej… – Janek szybko zmienił temat.

– Tak. Coś podpisali w Moskwie w czasie, kiedy myśmy tu w Warszawie wczoraj szaleli. Jak znam waszą historię, z takich sąsiedzkich kombinacji nic dobrego nie wynika.

Kozielewski intensywnie zastanawiał się, dlaczego Drymmer nic mu nie powiedział. W MSZ mówiło się, że Moskwa zabiega u nas o zgodę na przemarsz wojsk sowieckich przez Polskę, gdyby chcieli iść z Francuzami na Niemcy. Beck miał to negocjować. A tu za plecami taki numer… Nie mógł ochłonąć z wrażenia. Naprędce przyjął wersję, że pewnie Mołotow chce zamącić w głowie Ribbentropowi i odwrócić uwagę od ewentualnego sojuszu sowiecko-francuskiego.

Trzeba było się pożegnać.

– Będziesz o mnie pamiętać? – zapytała ambasadorówna.

– Jakże mógłbym nie pamiętać? Wrócę niebawem…

– To dobrze. Będę czekała…

– Jak w filmie, jak w filmie… – komentował Cesar. – Tylko nie daj się zabić na tych waszych manewrach czy wojnie, bo ona umrze z rozpaczy…

Wyściskali się serdecznie.

– A co tu masz przytroczone do sakwojaża? – zdążył jeszcze zapytać Cesar.

– Szablę…

– Oczywiście… Zapomniałem, że jestem w Polsce. Przyda ci się pewnie na czołgi. Niedawno wasze gazety pisały, że Niemcy mają czołgi z… tektury.

Rozdział II
Do armat!

Na dworcu panował niewyobrażalny tłok i zamęt. Tajna mobilizacja alarmowa przestała być tajemnicą. Normalny rozkład jazdy podporządkowano celom wojskowym. Kozielewski zdołał się dowiedzieć, że aby dojechać do Oświęcimia, najpierw musi dotrzeć do Radomia, gdzie będzie miał przesiadkę na inny pociąg, idący na Katowice, przez Skarżysko i Koluszki. Jego 5. DAK od maja 1939 roku został przeniesiony z krakowskiego Zakrzówka do Oświęcimia, do dawnych austriackich koszar.

Dywizjon artylerii konnej mógł mieć trzy lub cztery baterie. W strukturze trzybateryjnej, jaką był 5. DAK, liczył siedmiuset dziewięćdziesięciu jeden ludzi, w tym dwudziestu siedmiu oficerów oraz siedmiuset sześćdziesięciu czterech podoficerów i kanonierów. Koni było dziewięćset dwa, w tym – wierzchowych czterysta sześćdziesiąt siedem, artyleryjskich dwieście osiemdziesiąt, a taborowych – sto trzydzieści dwa. Na uzbrojeniu znajdowało się dwanaście armat „prawosławnych”, dwadzieścia siedem jaszczy amunicyjnych, osiem ciężkich karabinów maszynowych, sześćset dziesięć karabinów, pięćset dziewięćdziesiąt szabel i sto pięćdziesiąt sześć pistoletów. Wozów konnych – sześćdziesiąt osiem, taczanek – dwanaście, dwa samochody i dwa motocykle. Ponadto cztery kuchnie polowe.

Etat bateryjny obejmował pięciu oficerów oraz stu sześćdziesięciu czterech podoficerów i kanonierów. Miał na stanie sto osiemdziesiąt sześć koni, z czego sto dwanaście wierzchowych, pięćdziesiąt sześć artyleryjskich i dwanaście taborowych. Na uzbrojeniu – cztery działa, tyleż jaszczy i dwa cekaemy. Karabinów – sto trzydzieści sześć, szabel – sto trzydzieści osiem, pistoletów – trzydzieści trzy. Do tego dziewięć wozów taborowych i kuchnię polową.

Schodząc na poziom plutonu, etat obejmował oficera, czterech podoficerów i trzydziestu pięciu kanonierów. Posiadał osiemdziesiąt koni: pięćdziesiąt sześć wierzchowych i dwadzieścia cztery artyleryjskie. Na uzbrojeniu – dwie armaty, dwa jaszcze, trzydzieści pięć karabinów, czterdzieści szabel, pięć pistoletów. Drugi pluton miał dodatkowo sekcję dwóch ciężkich karabinów maszynowych dowodzoną przez podoficera.

Dobrze dowodzony dywizjon artylerii konnej mógł być naprawdę groźną i skuteczną bronią. W Polsce wszyscy w to wierzyli.

– W moim dywizjonie niedawno nastąpiły zmiany. Dowodził czterdziestosiedmioletni podpułkownik Jan Kanty Jastrzębiec-Witowski. W lipcu spotkałem w Warszawie kolegę z „Piątki” Tadka Sztumberka-Rychtera, załatwiającego formalności w Wyższej Szkole Wojennej, i to on powiedział mi o nowym dowódcy. Poprzedni, pułkownik Karol Pasternak, któremu adiutantował, awansował na dowódcę 28. Pułku Artylerii Lekkiej. O Witowskim wiedziałem niewiele ponad to, że był starym artylerzystą, przez parę lat związanym ze szkołą włodzimierską. Tadek, służący w Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii w latach 1930–31, znał go lepiej. Mówił o nim bez specjalnego entuzjazmu. W Oświęcimiu porucznik Rychter był oficerem placu. Miał jednak niebawem objąć stanowisko oficera zwiadowczego. Wspomniał, że dowódca nie wygląda na szczęśliwego z powodu jego studiów w WSWoj, ale ani myślał z nich rezygnować. Poważnie podchodził do kariery wojskowej. W żartach na pożegnanie rzucił, że w razie powołania do dywizjonu, postara się mnie „ustawić” – wspominał Jan Karski.

Zmierzając zatłoczonym pociągiem do swej jednostki, Kozielewski myślał przede wszystkim o Rychterze.

– Fakt, że bardzo dobrze zdał egzaminy do Wyższej Szkoły Wojennej, ucieszył mnie. Wróżyłem mu wielką karierę dowódczą, widziałem go generałem… – kontynuował.

Przez część trasy Kozielewski stał na korytarzu. Na kolejnych stacjach obserwował sceny rozstań powołanych pod broń. Im mniejsze miejscowości, tym więcej osób odprowadzało swoich najbliższych. Im dalej od Warszawy, tym pożegnania te miały więcej akcentów religijnych. Matki odprawiały synów błogosławieństwem, a oni także czynili znak krzyża, często całowali je w rękę. Żony z dziećmi odprowadzały mężów i ojców. W tych obrazach nie brakowało łez.

– „Przysięgnij przede mną i dzieciakami, że wrócisz i nie dasz się zabić”, wołała rozpaczliwie na stacji w Skarżysku kobieta z długim jasnym warkoczem, do której rąk i fartucha uczepiona była czwórka drobiazgu. Najstarsza dziewczynka mogła mieć najwyżej sześć lat. Mąż, pewnie jakiś drobny urzędnik, starał się trzymać fason i powtarzał propagandowe slogany o popędzaniu kota Niemcom. Chciał jak najszybciej wsiąść do pociągu… – przywoływał z pamięci Karski.

Kiedy już udało mu się usiąść, przyszedł czas rozmowy z towarzyszami broni. Ci wyglądający na inteligentów mieli inne problemy niż ci żyjący z pracy rąk. Pierwsi zastanawiali się, gdzie Polska pomieści niemieckich jeńców wojennych, których następnie można będzie użyć jako siły roboczej. Drudzy głowili się, kto planował mobilizację, skoro z jednej rzeźni powołano wszystkich rzeźników i nie tylko pół miasteczka zostanie bez kiełbasy, ale i wojsko nie będzie się mogło zaaprowizować. „Gdzie tu gospodarz?” – pytał jeden z owych rzeźników i częstował pasażerów przedziału kiełbasą. Inny polewał z butelki do blaszanego kubka mętny bimber. Koła dudniły miarowo.

Ostatecznie Kozielewski dotarł do koszar 5. DAK przed siódmą wieczorem. Ubrany w elegancki mundur, z dziarską miną. Szedł jak na bal. Ze zdziwieniem stwierdził, że dotarła dopiero jedna czwarta zmobilizowanych. Formalnie przynależał do 3. baterii, ale tej… nie było. Znajdowała się jeszcze na ćwiczeniach w okolicy Tarnowskich Gór i miała dołączyć w „stosownym czasie”. Poprosił dyżurnego o skontaktowanie z porucznikiem Sztumberkiem-Rychterem. Ten zjawił się po pięciu minutach.

Był oficerem zwiadowczym w dowództwie dywizjonu. Budził wyraźny respekt. Janka przywitał jednak bezceremonialnie. Zakomunikował mu, że trafia pod jego komendę do służby zwiadowczej. Po wyfasowaniu wyposażenia Kozielewski udał się do sali podoficerskiej. Potem miał iść na kolację i czekać na Rychtera.

– Na sali zobaczyłem Konstantego Potockiego, podchorążego SPRA z rocznika 1935. Znałem go z różnych sytuacji towarzyskich. Przywitaliśmy się radośnie. Szybko się okazało, że Potocki noc przed mobilizacją też przebalował. Miał opinię Casanovy i wielkie powodzenie u kobiet. Rozmowa zeszła więc na tematy damsko-męskie. Potem na sytuację bieżącą. Potocki twierdził, że ma „pewną wiadomość”, jakoby Francja i Anglia już zdążyły zaprotestować przeciwko polskiej mobilizacji alarmowej niepotrzebnie prowokującej Niemców. Snuł przewidywanie, że jeszcze może być tak, że zostanie ona odwołana i za trzy dni będziemy wracać do domów. Tymczasem poszliśmy na kolację i zeżarliśmy ją łapczywie. Od rana nie mieliśmy nic w ustach. Nadszedł Rychter i polecił mi po posiłku zgłosić się do jego pokoju – wspominał.

Kozielewski zastał go nad mapą sztabową. Zameldował się przepisowo.

– Spocznij i nie wygłupiaj się. „Porucznikujesz” mi tylko przy ludziach, normalnie po imieniu… – rzucił.

– Co o tym wszystkim myślisz? Będzie wojna? – zapytał Janek.

– Wojna jest pewna.

– Tadek, ale wielu mówi, że to się rozejdzie po kościach. Postraszymy Niemców i wrócimy do domu.

– Bzdury! Mają już na naszych granicach wielkie siły, a ściągają nowe. Podpisali układ z Sowietami. Czekają tylko na pretekst do ataku. Taka prawda.

– No, to co dalej?

– To się okaże. Na razie u nas sytuacja niewesoła. Spóźniają się oficerowie i podoficerowie rezerwy. Jest kłopot ze skompletowaniem taborów, bo brakuje wozów i koni. Nie nadeszły w całości zmówione buty i gacie. Braki w aprowizacji chleba i mięsa zgłaszają z kuchni…

– Bo rzeźnicy i piekarze zmobilizowani…

– A skąd ty to wiesz?

– Bo z takimi jechałem pociągiem. Mówili, że gospodarza brakuje…

– Może i brakuje… To, co gadamy, trzymasz dla siebie. Jasne?

– Jasne! Wiadomo, kiedy wychodzimy z koszar?

– Dowiesz się, jak przyjdzie czas. Jak masz olej w głowie, to się domyślisz, że niedługo…

Nadszedł dwudziesty piąty sierpnia. Mobilizacja trwała. Nadjeżdżali rezerwiści. Dotarła do koszar z ćwiczeń 3. bateria. W godzinach wieczornych pułk był gotowy do wymarszu. Wyruszyli nocą na dwudziestego szóstego sierpnia. W koszarach pozostała cześć taborów, która miała dołączyć później, podobnie jak 3. bateria. Po dotarciu w okolice Sosnowca i noclegu, 5. DAK skierował się na Zawiercie i w niedzielę dwudziestego siódmego sierpnia przed południem stanął w Rokitnie Szlacheckim.

Tego dnia w Warszawie rozgrywany był towarzyski mecz piłkarski Polska–Węgry. Szybko zorganizowano słuchanie transmisji przy pułkowej radiostacji. Madziarzy byli wówczas futbolową potęgą i mało kto spodziewał się sukcesu w tej konfrontacji. Stadion Wojska Polskiego wypełniony był ponad dwudziestoma tysiącami kibiców, z których sporą część stanowili rezerwiści z maskami przeciwgazowymi przewieszonymi przez ramię. Czuło się nadchodzącą wojnę. Po półgodzinie goście prowadzili już 2:0 po golach Zsengelléra i Ádáma. Do przerwy przewagę zmniejszył nasz supersnajper Ernest Wilimowski. On też poprowadził nas do zwycięstwa – po swoich kolejnych dwóch trafieniach i bramce Ewalda Dytki wygraliśmy 4:2. Sprawozdawca podkreślał „aliancki” charakter zwycięstwa, trenerowi Józefowi Kałuży pomagał bowiem w przygotowaniu batalii brytyjski szkoleniowiec Alex James. Szał radości zapanował w Warszawie i całej Polsce. Wlał też nadzieję w serca żołnierzy na stanowiskach polowych. Wszyscy odbierali to jako dobry omen na przyszłość.

Karski:

– Pod niebiosa wynosiliśmy „Eziego” Wilimowskiego, czarodzieja futbolu strzelającego gole w każdym meczu i w nieprawdopodobnych sytuacjach, a nawet przy zupełnym braku… sytuacji. Opowiadano o nim rozmaite historie. W tym o zamiłowaniu do picia mocniejszy trunków, papierosów i płci pięknej. Wszystko na „p”. Na falach eteru wypowiedzi gwiazdora futbolu puszczano raczej rzadko, bo mówił silną gwarą śląską, pomagając sobie wtrętami niemieckimi. Jak w czerwcu 1938 roku, po słynnym meczu z Brazylią na mistrzostwach świata, przegranym po morderczej walce 5:6, w którym strzelił cztery bramki, zapytano Wilimowskiego, czy jest dumny z bycia Polakiem, odparł, „Jo jest Oberschlesier”, czyli Górnoślązak. To się nie bardzo podobało. Pikanterii dodawał fakt, że piątego gola po faulu na Wilimowskim strzelił dla nas z karnego Egon Scharfke, obywatel RP, otwarcie deklarujący się jako Niemiec. Przed wykonaniem rzutu Ernest doradzał Egonowi, jak ma strzelać. Po niemiecku. W 1940 roku Wilimowski podpisał „volkslistę”. W czasie wojny grał w reprezentacji III Rzeszy, strzelając po dwa gole w meczu. Był bożyszczem niemieckich kibiców. Nie uchroniło to jego matki przez uwięzieniem w KL Auschwitz za rzekomy romans z Żydem. Ernest użył wszelkich sposobów, aby ją stamtąd wyciągnąć. Po wojnie uznano go w Polsce za zdrajcę. Nigdy, aż do śmierci w 1997 roku, nie pozwolono mu odwiedzić rodzinnego Śląska i Chorzowa.

Profesor wspominał „Eziego” jego jeden z paradoksów polskich wojennych losów. Darzył go pewną sympatią, obaj urodzili się niemal tego samego dnia i miesiąca, tyle że w odstępie dwóch lat. Postać Wilimowskiego Karski przywołał po raz ostatni, kiedy w maju 2000 roku, podczas spotkania z Aleksandrem Kwaśniewskim, prezydent pochwalił się, że właśnie podpisał nadanie obywatelstwa RP Emanuelowi Olisadebe, by mógł strzelać bramki dla nowej ojczyzny.

Dzień po zwycięskim meczu o dziesiątej rano 5. DAK stanął do uroczystej wojennej przysięgi na sztandar dywizjonu. Na jego prawej stronie (płacie) widniał czerwony krzyż maltański na białym tle z wyszytym pośrodku srebrną nicią Orłem Białym w wieńcu. Na ramionach krzyża u dołu znajdowała się cyfra 5 w podobnych mniejszych wieńcach. Na lewym płacie, pośrodku identycznego krzyża otoczona wieńcem dewiza „Honor i Ojczyzna”, na ramionach zaś daty i miejsca bitew, w których dywizjon się odznaczył: Toryczyn 19.I.1919 (na górze), Równe 4.VI.1920 (na dole), Antonów 1.VI.1920 (lewe ramię) i 28.VI.1920 (prawe). W prawym górnym polu widniał wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej, w lewym – Świętej Barbary, patronki artylerii. Natomiast na dole z prawej godło miasta Krakowa, a z lewej odznaka artylerii konnej. Sztandar ufundowało 5. DAK-owi społeczeństwo krakowskie, a wręczony został dwudziestego dziewiątego maja poprzedniego roku na krakowskich Błoniach przez inspektora armii generała Juliusza Rómmla. Tego samego, który Kozielewskiemu wręczał szablę honorową prezydenta RP po ukończeniu SPRA.

Karski:

– Uroczystość wręczania sztandaru zapamiętałem bardzo dobrze. Obecność w takiej chwili dla oficerów i żołnierzy służby czynnej była oczywistym obowiązkiem, dla rezerwy punktem honoru. Kraków szykował się do niej przez tydzień. Flagami państwowymi udekorowano kamienice, a wystawy sklepowe specjalnymi biało-czerwonymi draperiami i portretami marszałka Rydza-Śmigłego. Ceremonia na Błoniach dotyczyła nie tylko 5. DAK-u, ale także siedmiu innych pułków artylerii z okręgów korpusów krakowskiego i przemyskiego.

W przypadku naszego dywizjonu inicjatorem fundacji sztandaru był sam prezydent miasta Krakowa Mieczysław Kaplicki, doktor medycyny, arcypiłsudczyk, podpułkownik. Do przewrotu majowego w 1926 roku noszący rodowe nazwisko Maurycy Kapellner. Zasymilowany Żyd i wielki polski patriota. Kawaler Orderu Virtuti Militari i kawaler Krzyża Komandorskiego Orderu Polonia Restituta. Znakomity gospodarz miasta, które rozbudowywał, upiększał i u progu wojny pozostawił z siedemnastomilionową nadwyżką budżetową, przechodząc na stanowisko prezesa koncernu węglowego. Sam zainicjował zbiórkę na sztandar, kładąc pierwszy na ten cel pięćset złotych.

Uroczystość rozpoczęła się o dziewiątej rano. Na Błonia przybyła generalicja z reprezentującym prezydenta RP i marszałka Rydza-Śmigłego inspektorem armii generałem Juliuszem Rómmlem w towarzystwie pięciu innych: Stanisława Kwaśniewskiego, Emila Krukowicza-Przedrzymirskiego, Aleksandra Łuczyńskiego, Zygmunta Piaseckiego i Bernarda Monda. Po odebraniu raportu od pułkownika Leona Bogusławskiego, dowódcy artylerii 5. Korpusu, przy dźwiękach hymnu Rómmel przejechał konno przed honorowymi oddziałami pułków artylerii mającymi przyjąć sztandary. Generalicja wraz z wojewodami i prezydentami miast, w których stacjonowały pułki, zajęła miejsca przy ołtarzu polowym. Generał ksiądz biskup Józef Gawlina odprawił mszę. Koncelebrans ksiądz dziekan Zapała wygłosił kazanie o roli sztandaru w polskiej tradycji militarnej i jego funkcji jako spoiwa fundującego go społeczeństwa i przyjmującego go wojska. Biskup Gawlina poświęcił sztandary. Następnie zostały wyłożone na stołach przed frontami poszczególnych pułków w celu wbicia w drzewce okolicznościowych gwoździ. Jako pierwszy wbijał generał biskup Gawlina. Potem generałowie z Juliuszem Rómmlem na czele oraz przedstawiciele władz lokalnych. To oni przejmowali następnie poświęcone sztandary i przekazywali Rómmlowi, a ten wręczał je kolejno dowódcom jednostek, którzy przyklękając, składali przysięgę na wierność sztandarom. W naszym przypadku – podpułkownik Karol Pasternak. Dowódcy przekazywali je pocztom sztandarowym, a te przy dźwiękach hymnu odmaszerowywały do swoich jednostek. Dowódcą naszego pocztu był podporucznik Kazimierz Koziorowski, asystowali mu chorąży Stanisław Maciejasz, starszy ogniomistrz Adam Grudzień i ogniomistrz Jan Golec.

Potem odbyła się defilada poprowadzona przez gospodarza uroczystości i bohatera dnia pułkownika Bogusławskiego. Nie był to jeszcze koniec. Poczty sztandarowe udały się na Wawel, gdzie sztandary pochyliły się nad trumną Marszałka. Potem pułki uroczyście przemaszerowały przez Kraków.

Wieczór należał do wszystkich. Osobno fetowała go generalicja, dowódcy i lokalne władze. Osobno wyżsi oficerowie, a osobno tacy jak: Kawnetis, Sztumberk-Rychter czy Koziorowski, którzy łaskawie dopuścili do swego grona rezerwistę Kozielewskiego.

Obecna chwila przysięgi wojennej była dla Janka równie podniosła i wzruszająca jak ta na Błoniach. Obserwowała ją okoliczna ludność z księdzem. Na tę uroczystość ogniomistrz podchorąży przypiął szablę honorową prezydenta RP. Z wilgotnymi oczami ślubował Rzeczypospolitej, że będzie jej bronił do krwi ostatniej. Przecież na sztandarze stało: „Honor i Ojczyzna”.

Rozdział III
Krew wroga…

Koło południa gruchnęła wieść: zabierają do Warszawy adiutanta dywizjonu kapitana Jana Kawnetisa i Tadeusza Sztumberka-Rychtera. Obaj mają natychmiast stawić się w… Wyższej Szkole Wojennej. Taki ruch personalny w chwili mobilizacji był zaiste kuriozalny.

– A po jaki ch.j?! Czego oni się tam mają uczyć?! – krzyczał Witowski, doprowadzony do szewskiej pasji, aż echo niosło. Wydzwaniał do Warszawy. W końcu mu się udało połączyć, ale jedynie potwierdzono rozkaz.

Komentarzom nie było końca. Krążyła plotka, że Rychter z Kawnetisem załatwili sobie przeniesienie połączone z awansem. Dokąd? Zdania na ten temat były podzielone.

Idąc w kierunku auta, które miało zawieźć obu oficerów na najbliższą stację kolejową, Rychter podszedł do Kozielewskiego i powiedział:

– Zajmie się tobą Dąbrowski. Trzymaj się!

Kapitan Stanisław Dąbrowski był dowódcą 1. baterii.

Rychter wręczył mu także swoją pelerynę przeciwdeszczową, mówiąc:

– Bierz, bracie! Zwiadowcy się przyda.

Nowym adiutantem został porucznik Stanisław Machnikowski, a oficerem zwiadowczym podporucznik Stanisław Rudnicki. Ich pozycje oficera broni i dowódcy plutonu objęli ściągnięci pośpiesznie oficerowie rezerwy. Kawnetis przekazał Machnikowskiemu pieczę nad sztandarem dywizjonu, był to obowiązek adiutanta.

– Oczywiście frapowało mnie, gdzie trafi Tadek i kto się o niego „upomniał”. Okazało się, że przez Kraków dotarł do Warszawy, gdzie w WSWoj dostał przydział do krakowskiej 6. Dywizji Piechoty generała Stanisława Monda na drugiego oficera sztabu artylerii dywizyjnej. Był to oczywisty i godny awans. Tyle że dywizji już nie było w Krakowie, stacjonowała w okolicy… Oświęcimia. Pojeździwszy po kraju, Tadek wylądował znowu na dworcu oświęcimskim… Kawnetisa skierowano do Łodzi – wspominał Karski.

Po południu dwudziestego dziewiątego sierpnia, po nadejściu rozkazów ze sztabu Krakowskiej Brygady Kawalerii, podpułkownik Witowski zarządził wymarsz w kierunku na Zawiercie, a potem Koziegłowy. Poruszali się w dwie baterie. Rozłożyli się w okolicy sporego kompleksu leśnego w wioskach Koziegłówki i Mysłów. 3. bateria stała pod Koszęcinem.

Karski:

– Czuło się, że wojna jest blisko. Nocy praktycznie nie przespałem. Do późna gadaliśmy z moim przełożonym, oficerem zwiadowczym 1. baterii. Podporucznik Wacław Leśkiewicz, rezerwista jak ja, skończył włodzimierską SPRA rok przede mną. Wspominaliśmy naszą kadrę, egzaminy i zaliczenia. Opowiadał, ile czasu zajęło mu opanowanie kątomierza busoli, podstawowego urządzenia do pomiaru kątów i azymutów służącego do określania położenia celu i skierowania ognia tak, żeby weń trafił. Oczywiście busola była na stanie każdej sekcji zwiadu. Leśkiewicz był bystry i oczytany. Za najwybitniejszego zwiadowcę uwiecznionego w polskiej literaturze „ku pokrzepieniu serc” uznawał Andrzeja Kmicica. Był też kinomanem i wielbicielem Freda Astaire’a. Co do wojny zaś uważał, że długo nie potrwa, bo Niemcy szybko się zorientują, że nie mają z nami szans…

O świcie następnego dnia Witowski z dowódcami baterii kapitanami Dąbrowskim i Stradomskim oraz żołnierzami zwiadu ruszyli w teren wyznaczać stanowiska ogniowe i obserwacyjne w okolicy Koziegłowów. Szykowano się na przyjęcie wroga. Działania kontynuowano trzydziestego pierwszego sierpnia. Wiadomo już było, że można się tu spodziewać jednostek 2. Dywizji Lekkiej generała Georga Stummego. Stała ona naprzeciw Krakowskiej Brygady Kawalerii generała Zygmunta Piaseckiego, w składzie której znajdował się 5. DAK. Największą miejscowością pomiędzy siłami polskimi i niemieckimi był Koszęcin.

1 września, tuż przed piątą rano, niemiecka nawała ruszyła.

Jako pierwsza z dywizjonu weszła do walki pod Koszęcinem 3. bateria kapitana Goreckiego. O wpół do szóstej operujące oddzielnie baterie 1. i 2. ruszyły na wyznaczone stanowiska ogniowe na linii Czarny Las–Mzyka. Do pierwszego starcia doszło przed piątą po południu, kiedy obie baterie pośpieszyły z pomocą 5. Pułkowi Strzelców Konnych zaatakowanemu pod Woźnikami przez oddziały 2. Dywizji Lekkiej, rozpoczynając ostrzał wroga. Ogień był celny i zadawał Niemcom straty. Zlokalizowawszy polskie pozycje, nieprzyjaciel opanował leżącą opodal cegielnię i rozpoczął intensywny ostrzał z ciężkiej broni maszynowej.

– Walili do nas z odległości mniejszej niż dwieście metrów, uniemożliwiając prowadzenie ognia artyleryjskiego. Zapadał zmrok. Wykorzystując to, kapitan Stradomski przesunął dwa działa swej baterii i otworzył ogień na cegielnię. Po kwadransie naszego ostrzału cegielnią wstrząsnęła eksplozja. „W zapas amunicji dostali”, rzucił ktoś. Zapanowała cisza. Wyglądało na to, że stanowisko niemieckie zostało zlikwidowane. Bliżej zabudowań znajdowała się pozycja naszej baterii. Dąbrowski zarządził wysłanie zwiadu. Ruszyliśmy we czterech pod komendą Leśkiewicza. Było już po dziesiątej, świecił księżyc. Nie ryzykowaliśmy poruszania się na wprost przez otwarty teren do cegielni i pod osłoną lasu doszliśmy do prowadzącej w jej stronę drogi. Tędy zapewne dotarli także Niemcy. Szliśmy dwójkami, przyświecając latarkami. Panowała cisza, nic nie wskazywało na zagrożenie ze strony zabudowań. Leśkiewicz polecił dwóm żołnierzom zalec w przydrożnym rowie i osłaniać. Dalej posuwaliśmy się we dwóch… – wspominał Karski.

Między budynkiem a pryzmami przygotowanych do transportu cegieł dojrzeli motocykl z koszem. Leśkiewicz omiótł go światłem latarki.

– To jest zündapp… – powiedział szeptem Kozielewski.

– Skąd wiesz? – zapytał Leśkiewicz.

– Bo byłem w ich fabryce w Norymberdze.

– A coś tam robił?

– Byłem delegatem na parteitagu. Wozili nas po różnych miejscach i się chwalili…

Za chwilę zobaczyli drugą taką samą maszynę. Obie były zupełnie niewidoczne z drogi. O to pewnie chodziło. Na koszach obu motorów zainstalowano wsporniki jarzmowe do karabinów maszynowych. Leśkiewicz wyszedł na drogę i latarką dał znać, aby osłona dołączyła do nich. Polecił, aby dwójkami obchodzić cegielnię z prawa i lewa. Przywoływać się gwizdem. Kiedy minęli komin i ruszyli wzdłuż piętrowego budynku z paleniskami, Janek potknął się o coś. Leśkiewicz przyświecił. Była to… ludzka noga w wojskowym bucie wystająca spod kupy gruzu. Nieco dalej zobaczyli leżące na sobie w nienaturalnych pozycjach ciała dwóch innych niemieckich żołnierzy.

Porucznik skierował światło wzdłuż muru w górę. Fragment między kominem a budynkiem był rozwalony.

– Tu mieli gniazdo karabinu maszynowego. Dostali z naszej prawosławnej i spadli jak gruszki. Dobra… Odwróć tego z góry i odłam mu nieśmiertelnik. Przeszukaj kieszenie – rzucił Leśkiewicz.

Kozielewski, drżąc z emocji, chwycił zabitego za rękę i kołnierz. Pociągnął w swoim kierunku.

– O Jezu… – wyrwał mu się zduszony okrzyk.

– Stul pysk! Co się drzesz? – syknął porucznik.

Niemiec nie miał twarzy, której pozbawił go odłamek pocisku. Chcąc dostać się do nieśmiertelnika, noszonej na sznurku na piersi dwuczęściowej blaszki z nazwiskiem żołnierza i nazwą jednostki, z identycznymi danymi na każdej z połówek, Janek musiał rozpiąć oblepioną krwawą masą bluzę mundurową. Wahał się, aż usłyszał za plecami rozkaz:

– Kozielewski, wykonać!

Mocował się z guzikami dłonią mokrą od krwi.

– Nożem!

Usłyszał komendę porucznika podającego mu narzędzie. Rozciął bluzę i podkoszulek. Obiema dłońmi szarpał za blaszkę nieśmiertelnika, by odłamać jej część.

– Długo jeszcze? – syczał Leśkiewicz.

Udało się. Podał nieśmiertelnik porucznikowi. Ten przyświecił latarką.

– Da się odczytać. Kurtz, chyba szósty szwadron 2. Dywizji. – Schował blaszkę do kieszeni.

Usłyszeli przeciągły gwizd. Ruszyli w jego kierunku. Zwiadowcy Heniek i Staszek stali przy rozbitym stanowisku drugiego karabinu maszynowego. Dwóch zabitych Niemców leżało tuż obok siebie. Trzeci trzydzieści metrów dalej. Ranny, starał się wyczołgać i uratować. Leżał na plecach. Twarz sprawiała niesamowite wrażenie. Była spokojna. Otwarte oczy skierowane były prosto w rozgwieżdżone niebo. Z prawej dłoni wystawała na wpół zgnieciona ostatnim uściskiem fotografia starszej kobiety. Pewnie matki.

– Stałem jak zahipnotyzowany, patrząc na tego niemieckiego chłopaka w moim wieku. Pomyślałem, że moja świętej pamięci matka jest szczęśliwsza od jego matki. Gdybym zginął, nie będzie przeżywać mojej śmierci… – wracał do tamtej chwili.

Zabrawszy dwa kolejne nieśmiertelniki i znalezioną w pobliżu drugiego stanowiska raportówkę, zwiadowcy Leśkiewicza ruszyli w powrotną drogę.

– Gdzie Kozielewski? – ciszę nocną przerwał stłumiony głos Leśkiewicza.

– Melduję, panie poruczniku, że został koło tamtej sosny, dwadzieścia metrów z tyłu. Rzyga… Zaraz dołączy – brzmiała odpowiedź któregoś ze zwiadowców.

Karski:

– Szukałem odpoczynku po doświadczeniach pierwszego dnia wojny. Pierwszy raz w życiu widziałem z bliska żołnierskie trupy. Krew jednego z nich miałem dosłownie na rękach. Zmywałem ją intensywnie, ale pozostawiła ślady za paznokciami. Postanowiłem coś z tym zrobić za dnia. Znacznie ważniejsze było doczyszczenie munduru z wymiocin.

Od rana drugiego września 1. i 2. bateria przygotowywały się do odparcia niemieckiego ataku oczekiwanego na linii Koziegłowy–Żarki. Obie baterie zajęły nowe pozycje, obsadzono nowe punkty obserwacyjne. O wpół do drugiej po południu ruszyła niemiecka piechota. Polscy artylerzyści odpowiedzieli ogniem szrapneli. Był celny, padło około setki niemieckich piechurów. Wróg się wycofał.

Wkrótce potem doszło do ostatecznego rozdzielenia 5. DAK. Witowski polecił 1. baterii dołączyć do 8. Pułku Ułanów, znanej jednostki kawaleryjskiej noszącej imię Księcia Józefa Poniatowskiego, dowodzonej przez pułkownika Włodzimierza Dunin-Żuchowskiego. Konnicy Dąbrowskiego ruszyli więc w kierunku Zawiercia.

Rozdział IV
Krew bratnia

– Nagle zza ściany lasu pojawił się niemiecki szturmowiec henschel. Leciał tuż ponad koronami drzew. Usłyszeliśmy terkot broni maszynowej i zaraz potem wybuch bomby. Trafiła celnie wprost w jedno z dział i ciągnący je zaprzęg. Cały działon został dosłownie zmieciony. Poległo dwóch kanonierów, dwóch rannych krzyczało z bólu. Posłano po lekarza. Zabite zostały trzy konie, a cztery kolejne ranne. Niemiecka maszyna zniknęła równie szybko, jak się pojawiła. Teraz widziałem pierwszych poległych polskich żołnierzy. Jeden z nich miał na wierzchu wnętrzności. Zlatywały się do nich muchy. Patrzyłem na to osłupiały. Pochowano ich w mogiłach, pośpiesznie wykopanych na skraju pobliskiego pola… – wspominał Profesor.

Wobec oczywistej przewagi nieprzyjaciela Krakowska Brygada Kawalerii była zmuszona do odwrotu. 3 września generał Piasecki pchnął 8. Pułk Ułanów wraz z 1. baterią 5. DAK do działań opóźniających posuwanie się Niemców w okolice Szczekocin oraz zabezpieczenia przepraw przez Pilicę.

Parokrotnie pojawiały się niemieckie samoloty. Były to na szczęście maszyny rozpoznawcze o znacznie słabszym uzbrojeniu niż szturmowe. Artylerzystom konnym wyznaczono pozycje koło Przybyszowa. Pod wieczór zostali zaatakowani przez oddział z 2. Dywizji Lekkiej. Niemiecki ogień zniszczył kolejne działo 1. baterii. Dotkliwe straty ponieśli ułani Dunin-Żuchowskiego starający się utrzymać Szczekociny. Podobno dowódca pułku doznał wstrząsu psychicznego. Z powodu rosnącej liczby zabitych i rannych nakazał odwrót.

Dostali rozkaz poruszania się po zmroku szosą Szczekociny–Jędrzejów. Nie minął nawet kwadrans, kiedy oślepiło ich światło reflektorów niemieckiej kolumny pancernej i znaleźli się pod ogniem broni maszynowej. Konie z armatami wyrwały przed siebie. Z dwóch działonów, jakie jeszcze pozostały, cudem udało się ocalić jeden. Doświadczony kawalerzysta, major Stanisław Bukraba, zastępca dowódcy 8. Pułku, zaczął okładać szpicrutą po pyskach pierwszą parę koni. Omal go nie stratowały, ale zaprzęg powstrzymał. Odskoczyli do lasu.

Karski:

– Stało się jasne, że z 8. Pułkiem, którego straty sięgały już połowy stanu, oraz naszą baterią, w której pozostała tylko jedna armata, żadnych przepraw na Pilicy nie będziemy już w stanie ani obsadzić, ani utrzymać. Nasz kontakt z dywizjonem był zerwany. Wobec rosnących wokół Sędziszowa sił niemieckich Dunin-Żuchowski zdecydował o wymarszu w kierunku Jędrzejowa. Dąbrowski nie był przekonany o sensowności takiego rozwiązania, ale się podporządkował. Czwartego września około piątej rano dotarliśmy do rogatki miejskiej. Po zarządzeniu postoju nasi dowódcy zaczęli się naradzać, co dalej. W podjęciu decyzji pomogły nadlatujące niemieckie szturmowce. Otworzyliśmy do nich ogień. Zrzuciły bomby, nie wyrządzając nam szkód, i odleciały. Było jasne, że trzeba ruszać w innym kierunku. Dotąd tylko nas tłuczono. Nastrój był coraz gorszy.

Oddziały ruszyły na Brzegi. Tam obsadziły mosty drogowy i kolejowy. Dołączyły tabory pułkowe, poprawiło się nie tylko zaopatrzenie, ale i morale żołnierzy. Między innymi za sprawą rozdzielanych papierosów.

Rozdział V
Mijanka

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

Indeks nazwisk

Opracowanie

Bartosz Saulski[1]

Abetzow Ottonow

Abrahamowicz

Achille Ratti

Ádám Gurcsó

Adamović Dobrosava

Aitken Maxwell

Ajzensztadt Marysia

Akulenko Fiodor Siemionowicz

Albrecht Janusz („Wojciech”)

Aleksander, hrabia

Aleksander II Romanow

Aleksander III Romanow

Alter Abraham

Alter Wiktor

Andegaweńska Małgorzata

Anders Władysław

Andrycz Nina

Antall Jozsef

Antczak Antoni („Adamski”)

Arad Yitzhak

Arciszewska Melania

Arciszewski Tomasz

Arie Lejb Juda

Armstrong Louis

Arpad

Askenazy Szymon

Asso Raymond

Astaire Fred

Asterblaum Henryk

Aston Adam

Astor Mary

Aubac Stefan

Auerbach Szymon

Axer Maurycy

Azrylewicz Henryk

Babiński Józef

Babiński Witold

Bacall Lauren

Baczewski Jószef Adam

Baczyński Szczepan

Bagiński Kazimierz

Bajon Hieronim („Smok”)

Baker Józefina

Baló Zoltán

Balzak Honoriusz

Banach Kazimierz

Banaczyk Władysław

Bandrowska Ewa

Baranowski Jan

Barat Zofia

Barbacki Bolesław

Barbie Klaus

Barlicki Norbert

Barnes Joseph

Barszczewska Elżbieta

Bartle Kazimierz

Bartoszewski Władysław

Basie Count

Baudouin de Courtenay Jan

Bauer Maria

Bąkiewicz Wincenty

Beaverbrook lord

Bech Joseph

Beck Józef

Bedell Smith Walter

Bednorz Alfred

Bejtman Wincenty

Bellot Paul

Bem Józef

Beneš Edvard

Benesz Andrzej

Benita Ina

Benny Jack

Berenson Bronisława

Berenson Leon

Bergman Ingrid

Bergson Peter

Berka Wacław (Brodowicz)

Berle Adolf

Berling Zygmunt

Berman Adolf („Borowski”)

Berman Jakub

Bernhard Sara

Besant Annie

Besterman Władysław

Białasowa Janina

Białobrzeski Albin

Biddle Anthony Drexel

Biddle Francis

Biega Bolesław

Bielecki Tadeusz

Bieliński Jacques

Bień Adam

Bieńkowski Witold

Biernacki Edward („Wilk”)

Bierut Bolesław

Billewicz Leon

Bisping Józef

Blikle Antoni Kazimierz

Blum Léon

Blummenfeld Dawid

Bławacka Helena

Bniński Adolf

Bobola Andrzej

Bociański Janek

Bociański Ludwik

Bodo Eugeniusz

Bogart Humphrey

Bogatko Marian

Bogdańska Renata

Bogomołow Aleksander

Bogoria-Zakrzewski Adam

Bogucki Antoni

Bogumił Ryszard

Bogusławski Leon

Bohlen Charles

Bohun Jurko

Bolesławski Ryszard

Bonaparte Napoleon

Bonnet Georges

Borkowski Eustazy

Borkowski Witold

Borkowski Zygmunt

Bortnowski Władysław

Borucki Gwidon

Boruta-Spiechowicz Mieczysław

Boryta Jaga

Borzęcki Marian

Boy-Żeleński Tadeusz

Bożek Arkadiusz

Bracken Brendan

Brandys Jan

Bratkowski Stefan

Braun Eva

Braun Georg

Braun Jerzy

Braunstein B. J.

Brett Richard

Broniewski Władysław

Bryant Louisa

Bryja Wincenty

Brysson Charles

Brzezina Karol

Brzezina Stanisław

Bucharin Nikołaj

Budionny Siemion

Buechner Howard

Bujak Franciszek

Bujnowski, konsul

Bukraba Kazimierz

Bukraba Stanisław

Buland Edmund

Bullitt William Christian

Bułhak Mikołaj

Bułhakow Michaił

Burawscy, rodzina

Burawska Walentyna

Burawski Edwart

Burdenko Nikołaj

Burgess

Burtan Stanisław

Bushyhead Jack

Bustryckich, rodzina

Butler Rab

Butler Richard

Buxton Edward

Buyko Bolesłąw

Byrnes James

Bystroń Jan Stanisław

Byszek Władysław („Seweryn”)

Cadbury Lourence

Cadbury, rodzina

Calder William

Calloway Cub

Camus Albert

Carbajal Fernand

Carrel Alexis

Carso-Siedlecki Stanisław

Cavendish Edward

Cazalet Victor

Cebula Jean-Paul

Cecil Palmer Rundell

Cegielski Hipolit

Celichowski Stanisław

„Celt Marek”

Chaciński Józef

Chagall Marc

Chamberlain Neville

Chandler Raymond

Chanel Coco

Charlotta Luksemburg

Chciuk Tadeusz

Chendyński Leon

Chevalier Maurice

Chłapowski Alfred

Chmielnicki Bohdan

Chodźko Alexander

Choróbski Jerzy Ludwik

Christie Agata

Chrobry Bolesław

Chruszczow Nikita

Chruściel Antoni („Monter”)

Chrzciciel Jan

Churchil Sarah

Churchil Winston

Chwistek Leon

Cichocki Jan

Cicognani Amlet Giovanni

Ciechanowska Gladys Mary Koch de Gooreynd

Ciechanowski Jan

Cieplak Jan

Ciołkosz Adam

Clark-Kerr Archibald

Clinton Bill

Cocteau Jean

Codogan sir Alexander

Cohen Benjamin 1039, 1041–

Comstock Gaplin Perrin

Conan Doyle sir Arthur

Conrad Joseph

Cooper Gary

Cooper Marian Caldwell

Cox Oscar

Cranborn, lord

Creel George

Crosby Bing

Curtiz Michael

Curzon, lord

Cyga Władysław

Cynarska Irena

Cyrankiewicz Józef

Czaki Hanna

Czarniecki Stefan

Czarnowski Eugeniusz

Czarny Zawisza

Czartoryska Elżbieta

Czermański Zdzisław

Czerniakow Adam

Czuma Walerian

Czuwasz Władysław

Ćwierciakiewiczowa Lucyna

Ćwiklińska Mieczysława

D’Arc Joanna

Dal-Atan Jerzy

Daladier Édouard

Dali Salvador

Dalton Hugh

Dalüge Kurt

Daniłowski Dan

Danton Georges

Danysz Stefan

Daszyński Ignacy

Davies Joseph

Davies Peter

Davis Forest

Davis Loyal

Davis Tom

Dąb-Biernacki Stefan

Dąbrowska Maria

Dąbrowski Mieczysław

Dąbrowski Marian

Dąbrowski Stanisław

Dąbrowski Witold

De Arruda Pereir Armand

De Bourdonnais Louis la

De Cheyniest Christine la

De Cheyniest Robert la

De Croisset Francis

De Gaulle Charles

De Lattre de Tassigny Jean

De Rothschild Maurice

De Rotschild Robert

De Sousa Mendes Aristide

De Sousa Mendes Czarek

De Sousa Mendes Maria Louisa

De Talleyrand-Périgord Charlers

Demel Franciszek

Descamp Léontine Louise

Deschapelles Alexander

Desmoulins Camille

Deutscher Izaak

Deway Thomas

Dębicki Kazimierz

Dębski Aleksander

Dębski Stanisław

Dickens Charles

Diderot Denis

Disney Walt

Disraeli Benjamin

Długopolski Stanisław

Dmowski Roman

Dobrowolski Jerzy

Dobrowolski Zygmunt

„Dodek”

Dönitz Karl

Dołęga-Mostowicz Tadeusz

Don Rico

Dondero George

Donne John

Donovan William Joseph

Doriot Jacques

Dorsey Tom

Dov Weissmandl Chaim Michael

Dowbor-Muśnicki Józef

Drake Francis

Dresdner Robert

Drexel Biddle Anthony

Dreyfuss, rodzina

Drymmer Tomir

Dubinsky David

Dubois Kazimiera

Dubois Maciej

Dubois Stanisław

Duch Bronisław

Duchesne Roger

Duncan Donald Bradley

Dunin-Wąsowicz Witold

Dunin-Żuchowski Włodzimierz

Dunn James

Duponga Pierre

Dupontow Louis

Durbrow Elbridge

Durkot Stefan

Dymsza Adolf

Dynowska Wanda

Dytka Ewald

Dyzma Nikodem

Dzierżyński Feliks

Dziewałtowski Witold

Dżugaszwili Josif

Earle George Howard

Edelman Marek

Eden Anthony

Effer Edmund

Egerth Marta

Ehrlich Henryk

Ehrlich Ludwik

Eichmann Adolf

Eidebenz Elizabeth

Eiger Dora

Eiger Karol

Eiger Władysław

Eisenhower Dwight

Ellington Duke

Endel-Ragis Leopold („Śląski”)

Engels Kurt

Erbe Carl

Erzberger Matthias

Estreich Gustaw

Estreicher Karol

Estreicher Stanisław

Ettinger Mieczysław

Ewangelista Jan

Fabricius Wilhelm

Faleński Felicjan

Falter Alfred

Fauck Alfred

Feiner Leon („Berezowski”)

Feis Edgar

Felczak Zygmunt („Jasiński”)

Ferowa Helena

Fiedler Arkady

Fiedor Howyn

Fiedotiew-Jastrzembski Borys

Fieldorf „Nil” Emil

Filipowicz Jan

Filipowicz Julian

Filipowicz Paweł

Filipowicz Tadeusz

Filipowicz Tytus

Finder Paweł

Fisher Ludwig

Fitelberg Grzegorz

Fitzgerald Ella

Flatau Edward

Flatau Fanny

Flatau Julian

Flatau Kazimierz

Fleischmann Gisela (Gisi)

Flood Daniel

Foch Ferdinand

Fogg Mieczysław

Folkierski Władysław

Ford Aleksander

Francisca de Barrossa José

Franciszek II, cesarz

Frank Hans

Frankfurter Felix

Franklin Benjamin

Frassati Alfredo

Frassati Luciana

Fredro Aleksander

Freeman Matthews

Frenkel Paweł

Freud Zygmunt

Friedeburg Hans-Georg von

Friedensohn Eliezer Gerszon (Frydezon)

Friedenson Joseph

Frobisher Martin

Froński Maciej

Fuchs Izio

Fuchs Saluś

Fulbright William

Fulman Marian Leon

Funk Kazimierz

Furcolo Foster

Gabała, komisarz

Gaed Artur

Gafencu Grigor

Galiant Edmund

Gancwajcha Abraham

Gandhi Mahatma

Gano Bronisława

Gano Stanisław

Garczyńska Maria

Gardan Juliusz

Gardner Ava

Garfield James

Garnett Toy

Gassion Édith Giovanna

Gassion Louis Alphonse

Gastmanowa, polonistka

Gautier Jerzy

Gaveau Colette

Gawlina Józef

Gawroński Jan

Gellhorn Martha

Genevieve

Gerlier Pierre-Marie

Getts Clark

Giedgowd Leon

Gienanth Curt Ludwig

Gieysztor Aleksander („Lissowski”)

Gieysztor Władysław

Gimpel Bronisław

Gimpel Jakub

Gintowt-Dziewiałtowski Aleksander

Gintowt-Dziewiałtowski Witold

Giraud Henri

Gireja Islam

Glabisz Kazimierz

Glass Henryk

Głowacz Aleksander

Głód Karol

Godfrey William

Godlewski Edward

Goebbels Joseph

Goetl Ferdynand

Gold Artur

Goldberg Emanuel

Goldman Nahum

Golec Jan

Gollancz Victor

Gołomb Aron

Gołowiński Matwiej

Gombrowicz Witold

Gomułka Władysław

Goodman Benny

Goodman Hary

Goral Władysław

Gordon John

Gorecki Wacław

Gorgonowa Rita

Göring Herman 2

Gostomski

Gozdawa-Kawecki Zdzisław

Górkiewicz Adam

Grabski Stanisław

Grabski Władysław

Grajewska

Gralewski Jan

Graliński Zygmunt

Gran Wiera

Grandi Dino

Graves Robert

Greenslet Ferris

Greenwood Arthur

Greiser Arthur

Grenville

Griner Jakub Hersz

Grobelny Julian

Grodzki Stanisław

Grot Eve

Grot-Rowecki Stefan („Rakoń”)

Grott Witold

Grudzień Adam

Grudziński Józef („Walenty”, „Trójkąt”)

Grynszpan Abraham

Grynszpan Chawa

Grynszpan Herszl

Grzyb Balbina

Gubbins Colin

Guitry Luciena

Guitry Sacha

Gupieniec Anatol

Gupieniec Tolek

Haber Fritz

Haber Otton

Habsburg Otton von

Hacha

Halifax, lord

Haller Józef

Hamann Heinrich

Hambro sir Charles

Hammerstein Oscar

Handelsman Marceli

Hans Frank

Harlow Jean

Harriman Averell

Harriman Kathy

Harrwitz Daniel

Hart Lorenz 1014–

Haselnuss Szabesa vel

Haszomer Akiba

Haszomer Hacair

Hauptmann Edward

Hawkins Richard

Häyhä Simo

Head Walter

Hecht Ben

Heiden Konrad

Hein, doktor

Helldorf, hrabia

Hemar Marian

Hemingway Ernest

Hempel Jan

Henderson Loy

Henderson William

Henryk VI (Lancaster)

Herschmann Otto

Hertz Aleksander

Hertz Joseph

Hertz Mieczysław

Hertz Zygmunt

Hescheles Henryk

Heyworth Rita

Hillman Signey

Himmler Henrich

Hinsley Arthur

Hiszpański Stanisław III

Hitler Adolf

Hlond August

Hoffmann

Holeks Karol

Hood Samuel

Hoover Herbert

Hope Bob

Hopkins Harry

Hopkinson Tom

Horka Tadeusz

Horko Tadeusz

Horowicz Artur

Horwitz Louisa Gross

Howard George

Howard Joe

Howard Leslie

Howard Luke

Howyn Fiedor

Hryniewiecka Helena

Hulewicz Maria

Hull Cordell

Huntziger Charles

Huston John

Iłłakowicz Irena

Iłłakowicz Jerzy

Imber Naftali Herc

Ingram Bruce

Iwulski Jacek

Iwulski Wojciech

Jabłonowska Zofia

Jabłońska Melania Róża

Jagiełło Władysław (Jagiellończyk)

Jakubowska Róża

James Alex

James sir Claude

Jamontt-Krzywicki Ryszard

Janke Zygmunt

Jankowski Stanisław

Janta-Połczyńska Walentyna

Janusz Stanisław

Januszajtis Marian

Jaracz Stefan

Jarnicki Marian („Lis”)

Jasiński Stanisław („Gryf”)

Jasiukowicz Stanisław („Kucieński”, „Kutnowski”)

Jastrzębiec-Witowski Jan Kanty

Jaworski Jan

Jedrzejewicz Janusz

Jedrzejewicz Wacław

Jegorow Aleksandr

Jenet Józef

Jerkowicz Reja

Jerzy VI (Windsor)

Jeżyk Franciszek

Jeżyk Józef

Jędrzejewicz Janusz

Jędrzejewicz Wacław

Jodl Alfred

Johnson Gerald

Johnson Martin

Johnson Osa

Jonscher Karol

Jordan Robert

Jovanović Slobodan

Józewski Henryk („Olgierd”)

Jóźwiak Franciszek

Jóźwiak Stanisław

Jurieux André

Jurkowicz Dawid

Justin John

Kačan

Kaciukiewicz Kazimierz

Kaczorowska Blanka

Kaczorowska Ryszard

Kaczyński Zygmunt

Kaden-Bandrowski Julian

Kadulski Marian

Kafka Franz

Kaganowicz Łazar

Kaliciński Zdun

Kalinowski Stanisław

Kalkstein Ludwik

Kaludjerčić Milan

Kałuba Józef

Kamieniecki Andrzej

Kanarek Eliasz

Kania Józef

Kanicki Jan

Kann Maria

Kantorowicz Hartwig

Kapeliński Tadeusz

Kapellner Maurycy

Kaper Bronisław

Kaplan Jacob

Kaplicki Mieczysław

Kapłan Fanny

Karadziordziewić Paweł

Karasiówna Ewelina („Wela”)

Karasiówna Janina

Karaszewicz-Tokarzewski Michał („Stolarski”, „Torwid”)

Karier Krystyna

Karski Jan (Kucharski, Kwaśniewski, Piasecki)

Karszo-Siedlewski Jan

Kawałkowski Aleksander („Justyn”)

Kawnetis Jan

Kazimierz Jan

Kątski Marcin Kazimierz

Keitel Wilhelm

Kendall

Kennard Howard

Kennedy John

Keyes

Kiepura Jan

Kiernik Władysław

Kierzkowski Kazimierz

Kieseritzky Lionel

Kirst

Kirszenbaum Menach

Kister Marian

Kleeberg Franciszek

Kleindienst Maria

Klemm Ludwig von

Klimecki Tadeusz

Kliszko Zenon

Klocman Oskar

Kloss Hans

Klotz Aleksander (Baranowski, Niewiarowski)

Kmicic Andrzej

Knoll Roman

Kobylański Kazimierz

Kobylarz Wicek

Koc Adam

Koch Howard

Kochanowicz Tadeusz

Kochanowski Jan

Kochstrasse Robert

Koestler Arthur

Köher

Kohn Maurycy

Kolski

Komarnicki Wacław

Komarnicki Władysław

Komorowski Tadeusz („Bór”, „Korczak”)

Kompaniejec Jakow

Konopacka Halina

Kook Hillel

Kopański Stanisław

Kopydłowska Helena

Korboński Stefan („Nowak”)

Korczak Janusz

Korda

Kordecki Włodzimierz („Marcyniuk”)

Korfanty Wojciech

Korfanty Wojciech

Körner Julia Von

Kornijczuk Aleksander

Korwin Maciej (Mátyása Hunyadyego)

Korytowska Irena

Kossak-Szczucka Zofia

Kossakowa Kisielnicka Anna

Kościeszanka Barbara

Kot Stanisław

Kotarski Władysław

Kowalczewski Bronisław

Kowalewski Jan

Kowalewski Leszek

Kowalski Władysław

Kozielewska Jadwiga

Kozielewska Żenia

Kozielewska-Trzaska Wiesława

Kozielewski Edmunt

Kozielewski Jan

Kozielewski Józef

Kozielewski Marian

Kozielewski Stefan

Koziorowski Kazimierz

Kozłowski Leon

Krahelska Wanda

Krajewski Alfred („Polesiński”)

Krakowowa Zofia

Kraszewska-Ancerewicz Wanda („Lena”)

Krause Edmund

Krawicz Henryk

Krawicz Mieczysław

Kreczmar Jan

Krenicki Rafał

Kriza John

Kroll Gustaw

Kroll Jadwiga

Kroll Jan

Krueger

Krüger Hans

Kruk Strzelecki Tadeusz („Szczepan”)

Krukowicz-Przedrzymirski Emil

Krzycki Andrzej

Krzyczkowski Józef

Krzyżanowska Halina

Kuh Frederick

Kukiel Marian

Kulczyński Stanisław

Kulesza Seweryn

Kulski Władysław

Kułak

Kułakowski Adam

Kułakowski Henryk

Kumor Emil („Krzyś”)

Kumuz Hussein Hadżi Bekir

Kuncewicz Helena

Kuroń Jacek

Kurowska Anna

Kurpis Stanisław

Kurtz

Kusociński Janusz

Kuśniarz Tomasz

Kutrzeb Stanisław

Kutrzeb Tadeusz

Kwapiński Jan

Kwasiborski Wojciech

Kwaśniewski Aleksander

Kwaśniewski Stanisław

Kwiecińska Maria

Kwieciński Franciszek („Karwat”)

La Follete Suzanne

La Guardia Fiorello

Lacache Bernard

Lambert Gordon

Lampe Alfred

Lanckorońska Karolina

Lane Allen

Lange Oskar

Langner Władysław

Langrod Bernard

Langrod Bronisława 596–

Langrod Jan

Langrod Jerzy

Langrod Witold

Lani Maria

Laniewski Alfred

Laskowik Franciszek

Laskowski Janusz

Lasocka Teresa

Lasocki Mikołaj

Lasocki Roman

Lasocki Zygmunt

Laughlin Henry

Law Richard

Lawson John

LebiediewWiktor

Lec Stanisław Jerzy

Lechoń Jan

Ledóchowska Urszula

Ledóchowski Ignacy

Ledóchowski Włodzimierz

LeHand Missy

Leister Albert

Lejkin Jakub

Lejtes Józef

Lejzerowicz Sabina

Leliwa-Roycewicz Henryk

Lenin Włodzimierz

Lepieszynska Olga

Leplée Louis

Lerski Jerzy („Jur”)

Leszczenko Andriej

Leśkiewicz Wacław

Lewicki Woltor

Lewin Aaron

Lewin Ezekiel

Lewinówna Zofia

Lewtak Aleksander

Leyd Jey

Libkow Marek

Librach Jan

Lieberman Herman

Lindenfeld Ignacy

Lindorfówna Zofia

Lipiński Stanisław

Lipiński Tadeusz

Lipkowski Tadeusz

Lipszyc Mojżesz

Litwin Franciszek

Litwinow Maksim

Lloyd Mr.

Lock Walter

Loewenthal Käthe

Loga-Sowiński Ignacy

Lombard Carol

Lonchamps Bérier de

Lorentz Zygmunt

Lork Kante Jan

Lotha Edward

Lubitsch Ernest

Lubowiecki Jan

Ludwik XVI (Kapet)

Luksemburg Róża

Luther King Martin

Lutosławski Witold

Ładoś Aleksander

Łepkowski Stanisław

Łogwinowicz-Sokołow Wasili

Łubieńska Karolina

Łubieński Ludwik (Lulu)

Łuczyński Aleksander

Łukasiewicz Ignacy

Łukasiewicz Juliusz

Łukowicz Stefan

Machnicki Stanisław

Machnikowski Stanisław

Machrowicz Thaddeus

Maciąg Franciszek

Maciejasz Stanisław

Macieliński Emil („Kornel”)

Mackiewicz Stanisław

Madden Ray

Magierski Stanisław („Jacek”)

Magruder John

Maillard Annetta

Maj Dominik

Majski Iwan

Makowiecki Jerzy („Malicki”)

Mally Fryderyk

Małcużyński Witold

Małynicz Zofia

Manitius Gustaw

Mankiewiczówna Tola

Mann Otton

Mann Thomas

Mannerheim Carl Gustav

Mańkowski Zygmunt

Marais Jean

Marawska Olga

Marceau

Marchlewski

Marczenko

Marecki Andrzej

Margolis Zygmunt

Markiewicz Krzysztof

Markowski Wincenty („Lwowski”)

Marszałek Józef

Masaryk Jan

Mason-Macfarlan sir Frank Noel

Maszyński Mariusz

Matejko Jan

Matisse, modelka

Matuszewski Ignacy

Mátyás Hunyady

Matyas Michał

Maxymowicz-Raczyński Jadwiga

May Karol

May Roman

May Stanisława

Mayer Louis

Mayer Saly

Mazanek Stefan

Mazur Grzegorz

Mączyński Zdzisław

McChesney Martin

McCloy John Jay

McCormick Robert Rutherford

Melby John

Menthe Peter

Mercedes

Merten Erich

Michalewski Jan („Dokładny”)

Michałowicz Mieczysław

Michałowski Stanisław

Mickiewicz Adam

Mieczysławska Aniela

Mieczysławski Witold

Mierzwa Stanisław

Mijal Kazimierz

Mikicińska Irena

Mikiciński Samson

Miklaszewski Tadeusz („Stencl”)

Mikołajczyk Stanisław

Mikulski Stanisław

Miller Bohdan

Miller Glen

Miłosz Czesław

Mincberg Lejb

Misiewicz Andrzej

Misiewicz Jan

Mitchel John

Mitkiewicz-Żołłtek Leon

Młodożeniec Andrzej

Modelski Izydor

Modzelewska Maria

Mohammed Aicha Said ben (Emma)

Mohl Aleksander

Mojzesowicz, rodzina

Molier

Moliński Andrzej

Mołojec Bolesław

Mołotow Wiaczesław

Monda Bernard

Monda Stanisław

Montgomery Bernard

Mooney Edward

Moraczewski Jędrzej

Morawicka Stefania

Morawska Małgorzata

Morawski Jan

Morawski Stanisław

Mordechaj Abraham

Morphy Paul

Morzycka Irena

Mosley Oswald

Mossor Stefan

Mościcki Ignacy

Motoczyński Eugeniusz

Moulina Jean

Mowrer Edgar

Mucha Alfons

Mühlstein Anatol

Munk Andrzej

Munk Joanna

Munk Krystyna

Murat

Murphy Robert

Mussolini Benito

Muszyński Michał

Myszka-Musiał Franciszek

Nakonieczna Zofia

Naliwajko

Napoleon Bonaparte

Narutowicz Gabriel

Nasmith-Dunbara

Natkański Edward

Negri Pola

Nelken-Załuska Wanda

Nelson Barry

Neville Richard

Niećka Józef

Niedanthal Zofia

Niedziałkowski Mieczysław

Nimitz Chester

Nireńska Ola

Nireńska Pola

Nitschowa Ludwika

Niven David

Nixon Richard

Noël Léon

Norwid Cyprian Kamil

Nossig Felicja

Nowak Jeziorański Jan

Nowak Julian

Nowakowa Wanda

Nowakowski Marceli

Nowakowski Zygmunt

Nowodworski Leon

Nowogródzki Emanuel

Nowotko Marceli

Nutting Anthony

O’Konski Alvin

O’Malley sir Owen

Ociep Fiodor

Octave

Okulicki Leopold 202, 213, 264–

Olbrycht Brunon

Olisadebe Emanuel

Oliver Victor

Olivier-Merson Jerzy („Wiktor”)

Olszewski Tadeusz

Ołpińska Krystyna

Ołpiński Stefan (Olpiński) 230–

Onacewicz Włodzimierz

Opęchowski Antoni

Ordyński Ryszard

Orlemański Stanisław

Orłowski Leon

Orzechowski Kazimierz

Orzechowski Witold („Longinus”)

Osborn Frederic

Osóbka-Morawski Edward

Osterwa Juliusz

Ostrowski

Osuský Judith

Osuský Štefana

Otton Abetz

Otton Zygmunt

Pacelli Eugenio

Pacewicz Walentyn

Pacewicz Walentyna

Pacewicz Wilhelm

Paderewski Ignacy

Paisley John

Pajdak Antoni

Panufnik Andrzej

Papée Kazimierz

Paradysz Bohdan

Parnicki Teodor

Parsons Albert

Pascall Sydney

Pasławska Tamara

Pasternak Karol

Paszkiewicz Gustaw

Paulika Franciszek

Paulus Friedrich

Pawella Franciszek

Pawłowski Grzegorz

Peltz Adam

Pełczyński Tadeusz

Penfield Wilder

Perchał Marian

Peres Szimon

Perske Betty

Pétain Philippe

Peterek Teodor

Petersburski Jerzy

Petlura Semen

Pfeiffer Edward

Pfeiffer Fitz

Philidor Francois

Piaf Édith (La Môme Piaf)

Piasecka Irena

Piasecki Adam

Piasecki Julian

Piasecki Marian

Piasecki Waldemar

Piasecki Zygmunt

Piątkowski

Pichelski Jerzy

Pieck

Piekałkiewicz Jan („Wernic”)

Pieracki Bronisław

Pilc Tadeusz

Pilnik Bogusław

Piłsudski Jan

Piłsudski Józef

Pimienow

Pinder Harry

Piotr II

Piotrowski Adam

Pius XI, papież

Pius XII, papież

Płońska-Tola Antonina

Płoski Stanisław

Podbipięta Longinus

Podoski Wiktor

Poeplau Leon

Pohoski Antoni („Korejow”)

Poniatowski Józef

Poniatowski Stanisław

Ponikiewska Maria

Ponikiewski Józef

Ponikowski Antoni

Popiel Karol

Popławski Andrzej („Sudeczko”)

Porter Cole

Poster Bill

Poster William

Potocki Jerzy

Potocki Konstanty

Potocki Leon

Power Tyron

Poz Natalia

Poznański Karol

Pragier Adam

Prądzyński Józef

Prichard Edward

Printemps Yvonne

Proksch-Kotow Ida

Protasiewicz Michał („Rawa”)

Protassewicz Zygmunt

Próchnik Adam

Przerwa-Tetmajer Kazimierz

Przybylski Jan

Przymanowski Janusz

Pstrokoński Stanisław

Ptaszek Eleonora („Wanda”)

Puchalski Edward

Puciński Roman

Pułaski Kazimierz

Putrament Jerzy

Puzyn Stanisław 286–

Pużak Kazimierz („Bazyli”)

Rabinowicz Gregorij

Raczkiewicz Władysław

Raczyński Edward

Raczyński Roger

Radek Karol

Radkiewicz Stanisław

Radoński Karol

Radwański Celestyn

Radziwiłł Stanisław

Radziwiłłowa Katarzyna

Radziwiłłówna Barbara

Rajchman Henryk

Rajnfeld Józef

Rakowiecki Zbigniew

Raleigh

Ramsey

Rankowicz Wojciech

Raskowa Marina

Rataj Maciej

Ratajski Cyryl („Wartski”)

Rath Ernest von

Rathbone Eleonor

Ratibor Moritz von

Rautenstrauch Gertruda

Rautenstrauch Rudolf

Raya Nita

Raymond Alex

Raymond Asso

Ready Michael

Reffard Jacques

Reichert

Reid Helen

Reinhard Max

Renoir Jean

Retinger Józef

Reuter Baron

Reves Emery (Révész Imre)

Ribbentrop Joachim von

Ridges Stanley

Ripa Karol

Ristauw Zenobii

Robbins Jerome

Robespierre Maximilien

Rodal Leon

Rodgers Richard

Rodney

Roggers James Grafton

Rogoliński Bohdan („Szary”)

Rokeach Aharon

Rola-Żymierski Michał

Romance Viviane

Romanówna Janina

Romer Tadeusz

Ronikier Adam

Roosevelt Eleanor

Roosevelt Franklin Delano

Rosenfeld Bronisław

Rosieński Jan

Rosieński Stanisław

Rosnberg Maria

Rouppert Stanisław

Rousseau

Rozmark Karol

Rozmarynowicz Bolesław

Rozwadowski Tadeusz

Rómmel Juliusz

Rubinstein Akiba

Rudnicki Janusz

Rudnicki Klemens

Rudnicki Stanisław

Rudnicki Tadeusz

Ruge Tadeusz

Ruman Sig

Rusiecki Eugeniusz („Niedźwiedź”)

Rutheford Lucy Mercer

Rutkowski Jerzy („Kmita”)

Rutkowski Kazimierz („Mątwa”)

Rutkowski Leopold („Trojanowski”)

Rutkowski Romuald

Ryder Aleksander

Rydz-Śmigły Edward

Rydzy Bolesław

Rymar Stanisław

Rysiewicz Adam

Rysiewicz Jadwiga

Rysiówna Zofia

Ryś Zbyszek

Rzepecki Jan („Prezes”)

Rżewski Aleksander

Safjanow Zbigniew

Saint-Aubin

Salazar Antónia

Salazar Filipińczyk

Samborski Bogdan

Sanojca Antoni („Kapnik”)

Sapieha Adam

Sartre Jean Paul

Savery Franciszek

Sawka Walery

Schaetzel Tadeusz

Scharfke Egon

Scheffler Gerhard

Schiff Jakob

Schirach Baldur von

Schlechter Emanuel

Schoenfeld Rudolph

Schonfeld Solomon

Schucha Jan

Schumacher, gajowy

Schütz Alfred

Schwartzbard Szlomo

Scott Malcolm

Seidler Grzegorz Leopold

Selborne, lord

Sever Frank

Severin-Zelwerowicz Krystyna

Seyda Marian

Seyfried Edmund

Seyss-Inquart Arthur

Shaw Georg Bernard

Sheehan Timothy

Sheppardson Whitney

Shneiderman Szmul Lejba

Shuichim Sako

Siebert Helena

Siemiątkowska Zofia

Sienkiewicz Henryk

Sieradzki Włodzimierz

Sierof Iwan

Sigalin-Liberman Stefania

Sikorska Helena (Zuboczewska)

Sikorska-Leśniowska Zofia

Sikorski Władysław

Silverman Samuel Sydney

Simenon Georges

Simms William Philip

Sinatra Frank

Sinclair

Singer Bernard

Siudak Adam

Siudak Paweł

Siwosz-Żak Franciszek

Skałon

Skarga Piotr

Skierski Leonard

Skiwski Jan Emil

Skłodowska-Curie Maria

Skorobohaty-Jakubowski Jan

Skotarek Jan

Skouras Spyros

Skrzetuski Jan

Skrzyński Aleksander

Sławik Danuta

Sławik Lucjan

Sławik, rodzina

Sławoj-Składkowski Felicjan

Słonimski Antoni

Słotwiński Józef

Słowacki Juliusz

Słowikowski Jan 565, 567, 570–

Słowikowski Teodor

Smorawiński Mieczysław

Smosarska Jadwiga

Smuga Jan Adam

Sobieski Jan III

Sobiński Staszek (Robert Stack)

Sobolewski

Soboniewski Stefan

Sokolnicki Michał

Sokołowska Krystyna

Sokołowski Jan

Solnicka Dora

Sołtysik Adam

Sołtysik Jerzy

Somervell Brehon

Sorokin

Sosabowski Stanisław

Sosnkowska Jadwiga

Sosnkowski Kazimierz

Sosnowski Kirył

Sowiński

Spaatz Cark

Spellman Francis

Spencer-Churchill Clarissa

Spychalski Józef („Socha”)

Stachiewicz Wacław

Stalin Józef

Staniewicz Zbigniew

Staniszewski Władysław

Stańczyk Jan

Starostecki Zdzisław Julian

Starowieyska, hrabina

Starowieyski Stanisław

Starzyński Stefan

Starzyński Teofil

Staunton Howard

Stawiński Julian

Stelmach Jadwiga

Stemler-Dąbski

Stempor Wilhelm

Stettinius Edward

Stimson Henry

Stocker, rodzina

Stradomski Jan

Strakacz Sylwin

Strasburger Henryk

Straszewicz Czesław

Strauss Johann

Stritch Samuel

Stroheim Erich von

Strong Georg

Stroński Stanisłąw

Strowski Tadeusz („Turzyma”)

Stryjkowski Julian

Studnicki Wacław

Studnicki Witold

Studziński Bolesław

Stumme Georg

Stumpff Hans Jürgen

Stupkiewicz Halina

Stupkiewicz Stanisław

Styka Adam

Stypułkowski Zbigniew

Sulpin, gospodyni

Sumner Welles

Surdacki Zygmunt

Surzycki Tadeusz

Susłoparow Iwan

Syma Iga

Szabatura Wasyl

Szadkowski Czesław

Szafran Tadeusz

Szapiro Majer

Szaro Henryk

Szawłowski Edward

Szczepaniak

Szczepko

Szczupakowa

Szczyradłowski Bronisław

Szekspir William

Szemplińska Elżbieta

Szeptycki Aleksander

Szeptycki Andrzej

Szeptycki Maciej

Szeptycki Stanisław

Szeryński Józef

Szfarcbart Ignacy

Szlapak Albin

Szlapak Helena

Szlapak Regina

Szlendak, szofer

Szlengl Władysław

Szmerling Mieczysłąw

Szpilman Władysław

Sztokman Róża

Sztumberk-Rychter Tadeusz

Szumlakowski Marian

Szwalbe Stanisław

Szwarc Eli

Szwarcbart Ignacy

Szyk Artur

Szymanski Antoni

Szymanski Henry

Szymborska Wisława

Szypulski Andrzej

Ślaski Roman

Śliwiński Artur

Świerczewski Eugeniusz („Gensa”)

Świetlicki Andrzej

Świetlik Franciszek Xawery

Świetlik Stefan

Święcicki Eugeniusz

Świętochowski Aleksander

Świętochowski Ryszard

Świtalski Adam („Dąbrowa”)

Świtalski Karol

Tabaczyński Jan

Tabisz Stanisław („Piotrowski”)

Tangye Darek

Tannenbaum Joseph

Tansman Aleksander

Tarantowicz Edmund

Tarnowski Adam

Tatar Stanisław („Tabor”)

Tedder Arthur

Teitelbaum Yoel

Teleki

Tempka Władysław

Templ Shirley

Templ William

Teradion Hanina ben

Tesławski Jerzy (Tiesławski, Del-Atan)

Thompson Lovell

Thugutt Mieczysław

Thun Stanisław („Malcz”)

Thyssen Fritz

Tokarzewska Jadwiga

Tokarzewski-Karaszewicz Michał (Fantiej Michajłowicz Mirowoj, „Doktor”, „Torwid”, „Stolarski”)

Tołstoj Aleksiej

Tołwiński Stanisław

Tom Konrad

Tomara Sonia

Tomaszewski Tadeusz

Tomczak Kazimierz

Tońko

Topolski Feliks

Traugutt Romuald

Trepta Józef

Trojanowska-Rysia Maria

Truman Harry

Trzasko-Durski Karol

Tuchaczewski Michaił

Tuchajbej

Tura Józef

Turowicz Jerzy

Tuwim Julian

Twardowski

Tych Feliks

Ujejski Stanisław

Ulatowski

Ulrich Leon

Umedy Ryochu

Ungar Shmuel David

Unger Leopold

Urbański Franciszek

Uzarówna Ludwika

Van Der Haal

Velthoven Victoria van

Vetulani Kazimierz

Vetulani Zygmunt

Vogst Andrzej (Andreas)

Vollard-Bockelberg Alfred

Vukcević Aleksander

Wadowski Marian

Wagner

Waldman Morris

Walezjusz Henryk

Walker Archibald

Walsh Edmund

Wałęsa Lech

Wańkowicz Melchior

Wardejn-Zagórski Tadeusz („Gazdawa”)

Warneńczyk Władysław III

Warner Jack

Wars Henryk

Wasilewska Wanda

Wasilewski Czesław („Wilk”)

Wasilewski Leon

Wasilewski Tomasz

Waszyński Michał

Waterman Michael

Wdowiński Dawid

Wedgwood James Ingall

Weill Kurt

Weiss, rodzina

Weiss Szewach

Weissmandl Chaim Michael Dov

Weizmann Chaim

Welles Orson

Welles Summer

Wells Herbert George

Wendorff

Wertheim, rodzina

Westminster Edward

Węgierski Ludwik

Węgrzyn Józef

Węgrzynek Maksymilian

Whiteley John Percival

Whitlock Flint

Wideł Feliks

Widerszal Ludwik („Pisarczyk”)

Wielki Karol

Wielki Kazimierz

Wieniawa-Długoszowski Bolesław

Wierzbicki Władysław

Wierzyński Kazimierz

Wiesel Elie

Wilczańska Wanda

Wilczyńska Stefania

Wilimowski Ernest (Ezi)

Willey John

Willson Woodrow

Willys John

Winiewicz Józef

Winton Berry

Wise Stephen

Wislicen Deter

Wiśniewski Stanisław

Wiśniowiecki Jeremi

Witkowski Stefan

Witos Wincenty

Wofford Harris

Wojciechowski Stanisław

Wojewódzki Wacław

Wojtyła Karol

Wojtyniak Czesław

Wolfenburg Tadeusz

Woliński Henryk

Wolski

Wolter

Wołodyjowski Michał

Wołowska Honorata

Wood Sam

Woroszyłow Klimient

Woźniakowski

Woźnicki Stefan

Wycech Czesłąw

Wyka Kazimierz

Wyrzykowski Marian

Wyspiański Stanisław

Ximo

Zabiełło Stanisław

Zagłoba Onufry

Zagórski Zygmunt

Zakrzewski Adam (Bogaria)

Zakrzewski Tadeusz

Zaleska Zofia

Zaleski August

Zamorski Kordian

Zamoyski Stefan

Zamoyski Władysław

Zan Tomasz

Zangenah Azis

Zapała, dziekan

Zapasiewicz Zbigniew

Zarański Józef

Zaremba Zygmunt

Zarychta Apoloniusz

Zawisza Adam

Zawisza Paweł

Zawodny Janusz

Zeiss Carl

Zeleski August

Zelwerowicz Aleksander

Ziegelt

Zielińska Ewa

Ziemba Menach

Zienkiewicz Jan

Zienkiewicz Kazimierz

Zimińska Mira

Zinowiew

Zorin Awik

Zsengellér

Zubka Stanisław

Zukora Adolph

Zwierzyński Aleksander

Zych Władysław („Szary”)

Zygielbojm Szmul

Żabczyński Aleksander

Żak Aniela

Żebrowski Rafał

Żebrowski Władysław

Żebruń, szewc

Żelechowski Tadeusz („Ring”)

Żeligowski Lucjan

Żenczykowski Tadeusz

Żeromski Stefan

Żoraffe, rodzina

Żółtowski Janusz

Żukow Gieorgij

Żukrowski Wojciech

Żuławski Zygmunt

[1] Prezydent (2015/2016) Rotaract Club w Lublinie

Źródła ilustracji[2]

Wydawnictwo Insignis Media dziękuje za udostępnienie fotografii, reprodukcji i kopii dokumentów:

Rodzinie Jana Karskiego (Kozielewskiego), Jackowi Iwulskiemu, Aleksandrowi Lewtakowi, Andrzejowi Misiewiczowi i Autorowi książki;

oraz:

Towarzystwu Jana Karskiego, Instytutowi Hoovera w Stanford, Instytutowi Polskiemu i Muzeum gen. Sikorskiego w Londynie, Instytutowi Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku, Muzeum Ruchu Ludowego w Warszawie, Gminnemu Ośrodkowi Kultury w Bełżcu.

Copyright © Narodowe Archiwum Cyfrowe (wkładka 1: s. 4 d., 6, 11 d., 12, 16 d.; wkładka 2: s. 3 g., 15 g. l., 16; wkładka 3: s. 3; wkładka 4: s. 1 d. l., 1 g. p., 3 d., 4, 5, 6 g. l., 7 śr., 8 g. p.; wkładka 5: s. 2 g. p., 3 g. p., 5 g. l., 5 d. l., 6 g. p.; wkładka 6: s. 2 g. p., 3 d. l., 3 d. p., 4 d. l., 5 g., 7 g., 10 d. p.; wkładka 7: s. 1 g., 15 d.; wkładka 9: s. 1 śr. l., 2 śr. p., 14 g. l., 17 d. p.; wkładka 10: s. 14 g. l., 20 l.; wkładka 11: s. 3 g., 7 d. l., 11 d.; wkładka 13: 1 d. l., 7 l., 11 g. l.

Copyright © Hugo Jager/Narodowe Archiwum Cyfrowe (wkładka 1, s. 15)

Copyright © Hanns Apfel/Narodowe Archiwum Cyfrowe (wkładka 1, s. 16 g.)

Copyright © Bruno Wiśniewski/Narodowe Archiwum Cyfrowe (wkładka 2, s. 9)

Copyright © Ludwik Hartwig/Narodowe Archiwum Cyfrowe (wkładka 2, s. 10 g. p.)

Copyright © Czesław Datka/Narodowe Archiwum Cyfrowe (wkładka 2, s. 15 d. p.; wkładka 5, s. 8 d. l.; wkładka 4, s. 6 g. p., 6 d., 9 g.; wkładka 5, s. 3 g. p.; wkładka 11, s. 7 g., 7 d. l., 7 d. p.; wkładka 13, s. 4 d. l.)

Copyright © Jan Binek/Narodowe Archiwum Cyfrowe (wkładka 4, s. 10 d. l.)

Copyright © A. Urbanowicz/Narodowe Archiwum Cyfrowe (wkładka 5, s. 9 śr.)

Copyright © Leon Jarumski/Narodowe Archiwum Cyfrowe (wkładka 5, s. 10 g. l.)

Copyright © Karol Pęcherski/Narodowe Archiwum Cyfrowe (wkładka 6, s. 3 g. l.)

Copyright © Tadeusz Szumański/Narodowe Archiwum Cyfrowe (wkładka 13, s. 6 d.)

Copyright © ITAR-TASS/PAP (wkładka 1, s. 9 g.)

Copyright © Jacek Bednarczyk/PAP (wkładka 1, s. 7 g. śr.)

Copyright © Trachman/PAP (wkładka 13, s. 8 g.)

Copyright © Zofia Leszczyńska. Cyfrowa wersja fotografii pochodzi ze zbiorów Archiwum Ikonografii Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” (wkładka 2, s. 10 g. l.)

Copyright © Mieczysław Bil-Bilażewski/Muzeum Powstania Warszawskiego (wkładka 7, s. 7 d.)

Copyright © David E. Scherman/The LIFE Picture Collection/Getty Images (wkładka 10, s. 6 g.)

Copyright © Time Life Pictures/Wwii War Crimes Records/National Archives/The LIFE Picture Collection/Getty Images (wkładka 10, s. 18 g. l.)

Copyright © FPG/Archive Photos/Getty Images (wkładka 10, s. 18 d. p.)

Copyright © AP/EAST NEWS (wkładka 1, s. 6 g.; wkładka 9, s. 4 d. l.; wkładka 14, s. 15 śr.)

Copyright © MUZEUM NIEPODLEGLOSCI/EAST NEWS (wkładka 1, s. 10 d.; wkładka 11, s. 1 g. l.; wkładka 13, s. 16 g.)

Copyright © AKG/EAST NEWS (wkładka 1, s. 10 g.; wkładka 14, s. 7)

Copyright © EAST NEWS (wkładka 2, s. 14 d. p.)

Copyright © LASKI DIFFUSION / EAST NEWS (wkładka 2, s. 14 d. l.)

Copyright © Collection Christophel/EAST NEWS (wkładka 5, s. 5 g. p., 5 d. p.)

Copyright © WOJTEK ŁASKI/ EAST NEWS (wkładka 5, s. 8 g. p.)

Copyright © POLFILM/ EAST NEWS (wkładka 5, s. 15 g. l.)

Copyright © Stanislaw Jankowski Collection/EAST NEWS (wkładka 5, s. 14 g. l., 15 g. p., 17)

Copyright © Everett Collection/EAST NEWS (wkładka 5, s. 1 g. p.; wkładka 11, s. 9 g. p.; wkładka 13, s. 3; wkładka 13, s. 1 d. p., 4 g.)

Copyright © ALBUM/EAST NEWS (wkładka 5, s. 1 g. l.; wkładka 12, s. 4 d. l.)

Copyright © UIG/EAST NEWS (wkładka 5, s. 12 d. l.; wkładka 12, s. 5 p.)

Copyright © archiwum Elzbiety Moczarskiej/FOTONOVA (wkładka 6, s. 4 g. l.)

Copyright © Bilderwelt/ EAST NEWS (wkładka 7, s. 9 g., 10 d.)

Copyright © Roger Viollet /EAST NEWS (wkładka 7, s. 8 g.; wkładka 10, s. 10 p.; wkładka 14, s. 13 g.)

Copyright © World History Archive/EAST NEWS (wkładka 7, s. 5 g. l.; wkładka 11, s. 6 d. l.)

Copyright © ANDRZEJ SZYPOWSKI / EAST NEWS (wkładka 9, s. 13 d.)

Copyright © SPL/EAST NEWS (wkładka 9, s. 14 g. p.)

Copyright © EUGENIUSZ HANEMAN/EAST NEWS (wkładka 13, s. 9 g.)

Copyright © AFP/EAST NEWS (wkładka 14, s. 15)

Informujemy, że dołożyliśmy wszelkich starań, by uzyskać zgodę na wykorzystanie wszystkich publikowanych w niniejszej książce ilustracji. W razie dostrzeżenia nieścisłości, błędów czy braków prosimy o kontakt. Dokonamy poprawek w kolejnych wydaniach.

[2] Opis źródeł dotyczy wersji papierowej

Copyright © 2017 Waldemar Piasecki

Konsultacja historyczna

dr hab. Adam Redzik

Opieka redakcyjna

Piotr Mocniak

Redakcja

Danuta Porębska, Tomasz Porębski

Korekta

Pracownia 12A | pracownia12a.pl

Indeks nazwisk opracował

Bartosz Saulski

Scenariusz i wybór materiału ilustracyjnego

Julita Cisowska, Waldemar Piasecki

Cyfrowa rekonstrukcja zdjęcia Jana Karskiego (okładka)

Andrzej Dragan | andrzejdragan.com

Projekt i przygotowanie okładki

Tomasz Brzozowski

Copyright © for this edition

Insignis Media, Kraków 2017. Wszelkie prawa zastrzeżone.

ISBN 978-83-65743-38-1

Insignis Media, ul. Lubicz 17D/21–22, 31-503 Kraków

telefon +48 (12) 636 01 90 | biuro@insignis.pl

www.insignis.pl | Facebook: @Wydawnictwo.Insignis

Twitter, Instagram, Snapchat: @insignis_media

Centrum Europejskie Natolin

ul. Nowoursynowska 84

02-792 Warszawa

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com