Seria „Twarze kontrkultury”
pod redakcją Jerzego Jarniewicza i Macieja Świerkockiego

John Higgs

Osaczyłem Amerykę.
Timothy Leary

Przełożył Andrzej Appel

Łódź 2015

Seria „Twarze kontrkultury”

Zdjęcie na okładce: Timothy Leary po tym jak uciekł z więzienia w Kalifornii tułał się po świecie, aż został aresztowany w Afganistanie. Na zdjęciu prowadzony jest przez dwóch oficerów na lotnisku w Los Angeles.

Tytuł oryginału: I Have America Surrounded. The Life of Timothy Leary

Copyright © John Higgs, 2013

© for translation by Andrzej Appel

© for afterword by Kamil Sipowicz

© Bettmann/CORBIS

© for polish edition by Officyna s.c.

Redaktorzy serii: Jerzy Jarniewicz, Maciej Świerkocki

Redakcja: Joanna Andrzejewska

Korekta: Łukasz Urbaniak

Opracowanie graficzne serii i skład: Robert Oleś / d2d.pl

Skład wersji elektronicznej d2d.pl

Wydawnictwa Officyna s.c.

93-114 Łódź, ul. Przędzalniana 99

www.officyna.com.pl, officyna@officyna.com.pl

ISBN 978-83-62409-57-0

Spis treści

Seria

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Przedmowa / Winona Ryder

1 Uwolnię cię, kochanie

2 Dzieci będą dorastać bez matki

3 Czy nie uważasz, że jest trochę zachowawczy?

4 Potem oblizał łyżeczkę

5 Jezu Chryste, czy ja muszę się pieprzyć z każdą dziewczyną, która tu wpada?

6 Nie zmieniaj świadomości bliźniego swego

7 W porównaniu z nim każdy był nudny

8 Chcę ją walnąć prosto w ryj

9 Uwaga: jestem uzbrojony i niebezpieczny

10 Dziewczyna zaczęła śpiewać arabskie pieśni miłosne

11 Krótko mówiąc, 9 stycznia zapuszkowaliśmy Leary’ego

12 On nie umrze, będą musieli go zabić

13 Na szczęście Neuberg był uzbrojony w poświęcony, magiczny sztylet

14 Oświadczam, po pierwsze, że nie będę posiadał jakichkolwiek zakazanych substancji

15 Nad górami rozszalała się śnieżyca

16 Muzyka raju

17 Trzydzieści galonów oleju haszyszowego, dwie i pół tony haszyszu, półtora miliona tabletek LSD i dziesiątki tysięcy dolarów w gotówce

18 Prędzej umrę, niż wrócę do Ameryki

19 Nie jestem człowiekiem z dwudziestego wieku

20 Naga, jeśli nie liczyć pary długich, białych rękawiczek i pistoletu

21 Mogę strzelić?

22 Łajdak! Pieprzony zdrajca!

23 Na grobie Houdiniego w halloween

Podziękowania

Najważniejszy jest śmiech / Kamil Sipowicz

Przypisy

Przedmowa / Winona Ryder

Trzy miesiące po moich narodzinach tata, który opiekował się dorobkiem Tima, odwiedził go w Szwajcarii, gdzie Tim przebywał na wygnaniu po tym, jak uciekł z więzienia i został nazwany przez Nixona, za wszelką cenę usiłującego go dopaść, „najbardziej niebezpiecznym człowiekiem na świecie”.

Tata i Tim zażyli LSD i wybrali się na narty. Tata wyjął wtedy moje zdjęcie – pierwsze, jakie mi zrobiono, miałam jeden dzień – pokazał je Timowi i spytał, czy zostanie moim ojcem chrzestnym. „Jasne” – usłyszał w odpowiedzi.

Poznaliśmy się dopiero siedem lat później, kiedy po opuszczeniu więzienia Tim odwiedził naszą komunę w hrabstwie Mendocino. Spacerowaliśmy polną ścieżką po górskim grzbiecie. Zachodziło słońce i trzymaliśmy się za ręce. W pewnym momencie spojrzałam na niego i oznajmiłam: „Ludzie mówią, że jesteś szalonym naukowcem”.

Tim uśmiechnął się i odparł: „Wiem”. Myślę, że lubił, gdy go tak nazywano.

Jako nastolatka zapragnęłam zostać pisarką. Tim był wniebowzięty i odtąd stale rozmawialiśmy o książkach. Moim ulubionym bohaterem literackim był Holden Caulfield, a jego – Huck Finn. Rozmawialiśmy o podobieństwach między tymi postaciami, zwłaszcza o ich poczuciu wyobcowania z ugrzecznionego społeczeństwa. Ja chciałam chronić wszystkie dzieciaki przed upadkiem z urwiska, on zaś – uciec w nieznane. Wchodziłam wtedy w burzliwy okres dojrzewania, więc doświadczałam właściwej temu wiekowi alienacji. Rozmowy z Timem sprawiały, że widziałam światełko w tunelu.

On naprawdę rozumiał moje pokolenie. Nazywał nas „wolnymi duchami ery informacji”.

Tim nie wprowadzał mnie w świat narkotyków, choć uczył mnie być „na haju”. Był nieodmiennie zafascynowany ludzkim mózgiem i nie chodziło mu tylko o to, by ten mózg zmienić, lecz przede wszystkim o to, by w pełni go wykorzystywać. Przekonywał nas, że ten proces, ta podróż, są najważniejsze. „Jesteś panem i władcą swojego mózgu” – powtarzał nam.

Tim wywarł na mnie ogromny wpływ – nie tylko jako twórca rewolucyjnych idei, dotyczących ludzkiego potencjału, ale również jako człowiek, który czytał mi różne opowieści, dodawał otuchy, zabierał na mecze bejsbolowe – po prostu jako ojciec chrzestny. Był pierwszą osobą spoza mojej rodziny – tej zresztą niechętnie się wierzy w okresie dorastania – która sprawiła, że uwierzyłam, iż mogę dokonać wszystkiego. Niezwykle sugestywnie dawał odczuć, że jest się kimś wyjątkowym i że można zawsze na niego liczyć.

Francis Scott Fitzgerald w liście do córki wyraził nadzieję, że jego życie osiągnęło w pewnym sensie wymiar epicki. Życie Tima nie osiągnęło wymiaru epickiego „w pewnym sensie”. Było bez reszty epickie.

Łatwo się pogubić w tych wszystkich historiach związanych z narkotykami, w hasłach takich, jak: „Włącz się, dostrój, odpadnij”, z których słynął Tim – szczególnie że nasze społeczeństwo uwielbia chwytliwe ogólniki. Ale to nie jedyna spuścizna Tima. Niezwykły wigor, zapał, ciekawość, poczucie humoru, humanizm, sprawiły, że był wielkim człowiekiem. I są to z pewnością cechy szalonego naukowca.

Winona Ryder

Mowa wygłoszona podczas uroczystości żałobnej ku czci Timothy’ego Leary’ego.

9 czerwca 1996 roku, Santa Monica, Kalifornia

1 Uwolnię cię, kochanie

Sygnałem do podjęcia próby ucieczki z więzienia był telegram. Przyszedł w piątkowe popołudnie, 11 września 1970 roku, kiedy doktor Timothy Leary gimnastykował się na dziedzińcu więziennym. Wezwano go do dyżurki i wręczono mu skrawek żółtego papieru. Przeczytał:

UKOCHANY

OPERACJA JUTRO LEKARZE UWAŻAJĄ ŻE NIE NALEŻY ZWLEKAĆ PEŁNA OPTYMIZMU CO DO POWODZENIA ZABIEGU I NOWEGO ŻYCIA NIE MARTW SIĘ BĘDĘ DZIELNA NIE PRZYJDĘ W NIEDZIELĘ Z WIZYTĄ ALE WKRÓTCE BĘDZIEMY RAZEM CZEKAM NA CIEBIE KOCHAM CIĘ SKONTAKTUJ SIĘ ZE MNĄ W KLINICE THREE TREE

Na twarzy sierżanta, który wręczył telegram, malowało się współczucie. Wiadomość pochodziła od Rosemary, żony Tima, a osadzeni zawsze źle przyjmowali odwołanie odwiedzin. Tim kiwnął głową, nie dając niczego po sobie poznać.

Telegram potwierdzał, że zadbano o auta, szoferów, kryjówki i fałszywe papiery, więc „operację” będzie można przeprowadzić już następnej nocy. Nazwa kliniki była wskazówką dotyczącą miejsca spotkania. Chodziło o kępę trzech drzew, złączonych wspólnym pniem, rosnących w odległości kilkuset jardów od więzienia. Jeśli Timowi uda się dotrzeć do tych drzew, będzie tam czekał na niego samochód, którym podąży ku wolności. Symbolika pasowała idealnie, bo w żyłach Leary’ego płynęła irlandzka krew, a w irlandzkiej mitologii trzy drzewa obsypane owocami symbolizują potęgę życia.

Stawka była wysoka. Gdyby Leary nie zdołał dotrzeć do tych drzew, zapewne nigdy już nie wyszedłby na wolność. Właśnie poinformowano go, że w przyszłym tygodniu zostanie przewieziony do Poughkeepsie w stanie Nowy York, a tam usłyszy kolejne zarzuty, postawione mu w następstwie policyjnego nalotu na jego dom w Millbrook, który miał miejsce niespełna pięć lat wcześniej. Bez wątpienia więc groził mu dłuższy wyrok, który pogrzebałby szanse ucieczki, gdyż niemal na pewno oznaczałby przeniesienie do więzienia o zaostrzonym rygorze. Jeśli Tim miał uciec, to albo tamtej soboty, albo nigdy. Jednakże w piątek niebo było błękitne, a plan wymagał mglistej nocy. Gdyby dobra pogoda się utrzymała, uciekinier zostałby dostrzeżony przez wartowników obsługujących stanowiska strzeleckie lub przez uzbrojonych strażników więziennych. Jeśli mgły nie będzie, jedynie cud uchroni go przed zastrzeleniem.

Leary spędził następne popołudnie w sali telewizyjnej, oglądając mecz futbolowy między drużynami ze Stanford i Arkansas, a o czwartej wrócił do celi na przeliczanie więźniów. O czwartej trzydzieści rozległ się dźwięk gwizdka oznaczający, że liczenie dobiegło końca. Tim poczekał, aż jego współwięzień uda się do kantyny. Kiedy tamten zaproponował, by poszli razem, powiedział mu, że jadł wcześniej. Gdy współwięzień opuścił celę, Leary przystąpił do działania[1].

Otworzył szafkę. Wyciągnął z trampek białe sznurowadła i zastąpił je ciemnymi. Potem usiadł przy szafce i z rozłożoną na kolanach gazetą zamalowywał czarnym barwnikiem białe paski na trampkach i rękawicach do gry w piłkę ręczną. Nagle w pobliżu dał się słyszeć szczęk kluczy. Tim schował szybko buty do szafki. Serce waliło mu jak młotem, siedział bez ruchu, nasłuchując kroków oddalającego się powoli strażnika. Gdy mógł wreszcie bezpiecznie wyjąć trampki z szafki i wrócić do pracy, był cały spocony. Teraz musiał się spieszyć i dlatego upaprał sobie dłonie barwnikiem. Wytarł je o rękawice, po czym cisnął rękawice i trampki do szafki. Podszedł do umywalki i zaczął szorować ręce drucianą szczotką. Potem sięgnął po ręcznik i usunął plamy z podłogi przy szafce. Na koniec wepchnął brudny ręcznik pod materac.

Teraz, gdy przygotowania do ucieczki zostały podjęte, nie było już odwrotu. Tim nie potrafił później wyjaśnić, czemu zamalował białe paski na butach i rękawicach. W każdym razie klamka zapadła. Leary wrócił na swoją pryczę i napisał list pożegnalny do strażników więziennych, list, który na pierwszy rzut oka wydawał się pełen megalomanii i pychy: „W imię Ojca, Matki i Ducha Świętego. O, Strażnicy, wychodzę na wolność. Modlę się o to, byście i wy się wyzwolili. Trzymanie człowieka pod kluczem jest zbrodnią przeciwko ludzkości i grzechem wobec Boga. O, Strażnicy, jesteście przestępcami i grzesznikami. Poniechajcie tego! Bądźcie wolni! Amen”. Ci, którzy dobrze znali Leary’ego, odnajdywali w tym liście jego specyficzne poczucie humoru, ale wszystkim pozostałym można wybaczyć, że dostrzegli tylko arogancję i rozdęte ego, cechy tak irytujące jego wrogów.

Tim musiał czekać do ósmej trzydzieści, do następnego przeliczania więźniów. Dopiero potem mógł wyruszyć. Na zewnątrz zapadał zmierzch i zaczęło się chmurzyć. Jednakże pochmurna noc to nie to samo, co noc mglista.

Pomysł ucieczki zrodził się siedem miesięcy wcześniej, kiedy Leary trafił za kraty po raz pierwszy. Już podczas pierwszej wizyty Rosemary spojrzała na męża i uroczyście obiecała: „Uwolnię cię, kochanie”.

Było to w Chino, więzieniu o najostrzejszym rygorze, gdzie trzymano nowych skazańców. Po dokonaniu oceny więźniów przenoszono ich stamtąd do docelowych zakładów karnych. To właśnie tam Leary’emu opowiedziano o jego ewentualnych przyszłych „siedzibach”, wchodzących w skład kalifornijskiego systemu penitencjarnego. Tehachapi, San Quentin i Folsom uchodziły za więzienia, z których nie da się uciec. Podobnie Vacaville, dokąd zazwyczaj posyłano osoby niezrównoważone psychicznie. W Vacaville nie brakowało nieprzewidywalnych szaleńców i aktów przemocy, ale jeszcze większą grozę budziło Soledad, nazywane „szkołą gladiatorów”. Stale dochodziło tam do gwałtów homoseksualnych. Jedynymi placówkami, z których ucieczka wydawała się możliwa, były otoczone lasami obozy w górach i California Men’s Colony w San Luis Obispo – więzienie słabo strzeżone, o łagodnym rygorze. Było jednak mało prawdopodobne, by Tim został skierowany do któregoś z tych zakładów. Umieszczano tam tylko spokojnych, niesprawiających kłopotów więźniów, a przecież – według prezydenta Nixona –Timothy Leary był „najbardziej niebezpiecznym człowiekiem w Ameryce”[2].

Na wybór więzienia dla Tima miała wpływ jego pozycja wśród młodszych skazańców. W kalifornijskich zakładach karnych często królowały przemoc i agresja. Leary przekonał się o tym już pierwszej nocy, kiedy płonący materac wpadł pomiędzy kratami do jego celi. Towarzyszyły temu krzyki i wrzaski więźniów, którzy usiłowali spalić zakład, mimo że byli zamknięci w środku.

Nowi skazańcy musieli szybko wejść w komitywę z którąś kliką albo grupą rasową, bo samotny, pozbawiony ochrony więzień był postrzegany jako słaby i bezbronny. Kiedy Leary trafił za kraty, nienawidziła go już lwia część Ameryki. Jeden z osadzonych powiedział mu: „Gdybym miał nastoletnie dzieciaki, a one by ćpały, i podejrzewałbym, że ty się do tego przyczyniłeś, zastrzeliłbym cię z zimną krwią”[3]. Taki stosunek do Tima miała większość strażników i starszych skazańców. Tych ludzi przytłaczał konflikt pokoleń, często czuli się bezradni, próbując uchronić swoje dzieci przed koszmarem narkotyków i całej kultury narkotykowej. A jeśli istniał człowiek, którego można było obarczyć winą za narkotykowe tsunami, jakie przetoczyło się przez Amerykę w późnych latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku, był nim doktor Timothy Leary.

Jednak Tim okazał się w więzieniu osobą nietykalną. Stało się to oczywiste wkrótce po jego przybyciu, kiedy zapobiegł skatowaniu skazańca uważanego za kapusia. Wezwał strażników, którzy uratowali tego człowieka, zanim stała mu się poważna krzywda. Tym samym Leary złamał podstawową zasadę więzienną, zakazującą mieszania się w nie swoje sprawy. Można więc było sądzić, że dostanie mu się za to, ale do napaści nigdy nie doszło. Tima chronił respekt, jakim cieszył się wśród młodszych więźniów. Był żywą legendą dla chłopaków około dwudziestki, zwłaszcza dla tych, których porwała kultura narkotykowa. Ale narkotyzowanie się w więzieniu nie miało wiele wspólnego ze wzniosłymi, pacyfistycznymi ideałami, przyświecającymi dzieciom kwiatom podczas Lata Miłości. Więźniowie brali wszelkie prochy, jakie wpadły im w ręce, a ci, którzy gustowali w amfetaminie, byli nieprzewidywalni, brutalni – po prostu straszni. Dla strażników od razu stało się jasne, że gdyby Leary tylko chciał, mógłby wykorzystać swój wpływ na skazańców i narobić poważnych kłopotów; z potencjalnym podżegaczem funkcjonariusze więzienni zawsze muszą się liczyć.

Dlatego wysłanie Tima do California Men’s Colony West, słabo strzeżonego więzienia w San Luis Obispo, miało swój sens. Przebywali tam starsi, lepiej wykształceni więźniowie, a sama placówka była uważana przez wielu wręcz za ośrodek wypoczynkowy. Czas spędzany w celach ograniczano do minimum, należycie sprawującym się skazańcom przyznawano różne przywileje, takie jak kontakt z odwiedzającymi i własne ogródki. Więźniowie zdawali sobie sprawę, że dobrze im się powodzi i że mogą dużo stracić, jeśli wypowiedzą posłuszeństwo, więc na ogół spokojnie odsiadywali wyroki. Na wypadek jednak, gdyby komuś przyszło do głowy snuć wywrotowe plany, zorganizowano na poły jawną sieć donosicieli – niektórzy więźniowie, w zamian za przywileje, informowali funkcjonariuszy o więziennych plotkach. Było to więc miejsce, gdzie najłatwiej udałoby się przeszkodzić Timowi w realizacji jakichś buntowniczych planów. No i, koniec końców, Leary był czterdziestodziewięcioletnim pracownikiem naukowym, nie jakimś zatwardziałym, ulicznym chuliganem.

Czy w ogóle brano pod uwagę to, że Leary może próbować uciec? San Luis Obispo było więzieniem o łagodnym rygorze, więc rzadko osadzano w nim więźniów z długimi wyrokami – którzy są bardziej skłonni do ucieczki. Tima skazano na dwadzieścia lat. Dla człowieka, który za kilka miesięcy miał dobić pięćdziesiątki, było to równoznaczne z dożywociem. Wydawałoby się więc, że trzeba cudu, by Tim trafił do więzienia o łagodnym rygorze. Jednak, jak sam kiedyś zauważył, był „w czepku urodzony”.

Trzeciego dnia pobytu w Chino skierowano Leary’ego na obowiązkowe badania psychologiczne i kazano wypełnić serię testów. Ku swojemu zdumieniu, Tim stwierdził, że większość z nich sam stworzył czternaście lat wcześniej, gdy zaliczał się do czołowych amerykańskich psychologów. Były one znane w kręgach psychologicznych jako „learyki”. Rzuciwszy okiem na pytania, Tim wiedział już, jakie cechy osobowości są badane. Potrafił więc udzielić odpowiedzi, które miały dowieść, że będzie wzorowym więźniem. Wypełnione testy świadczyły niezbicie – ku zaskoczeniu wszystkich, którzy czytali gazety przez całą ostatnią dekadę – że doktor Timothy Leary jest człowiekiem potulnym, uległym i spolegliwym. Wyniki testów wskazywały, że nie podejmie próby ucieczki – a z testami się nie dyskutuje. I tak zapadła decyzja: Tim pojedzie do San Luis Obispo.

Ucieczka rozpoczęła się w sobotni wieczór, dziesięć minut przed dziewiątą, 12 września 1970 roku. Tim włożył ciemnoniebieską bluzę więzienną, po czym wepchnął do kieszeni wszystkie swoje listy i cenne drobiazgi. Następnie wsunął na stopy pomalowane na czarno trampki, zostawił w szafce list pożegnalny i wyszedł z celi.

Na końcu korytarza znajdowały się drzwi prowadzące na wewnętrzny dziedziniec. Był to kwadratowy trawnik otoczony ze wszystkich stron blokami więziennymi. Rosło tam samotne drzewo, tak blisko ściany, że po wejściu na nie można było przeskoczyć z najwyższych gałęzi na dach.

Kiedy Tim zmierzał w kierunku drzwi, przyglądało mu się dwóch stojących na korytarzu więźniów. Nie miał więc wyboru – musiał minąć drzwi na dziedziniec i skręcić w następny korytarz. Po chwili zawrócił, ale ci dwaj wciąż tam stali. Znowu więc przeszedł obok nich i podążył ku innemu blokowi więziennemu. Zdawał sobie sprawę, że zachowuje się podejrzanie, lecz nie pozostawało mu nic innego, jak krążyć dalej. Ponownie minął dwójkę więźniów, a gdy kolejny raz zawrócił, już ich nie było.

Zbliżył się do drzwi. Kiedy miał je otworzyć, zerknął jeszcze w głąb sąsiedniego korytarza, gdzie rozmawiało trzech innych więźniów. Jeden z nich, znany kapuś nazwiskiem Metcalf[4], spojrzał na niego akurat w chwili, gdy Tim zamierzał dotknąć klamki. Wydawało się, że szpicel zaczął coś podejrzewać. Tim przeszedł więc obok tej trójki, a kiedy znów zawrócił i znalazł się w pobliżu drzwi na dziedziniec, zauważył, że już wszyscy trzej go obserwują. Nie miał szans wymknąć się tamtędy niepostrzeżenie. Poszedł zatem dalej.

Były jeszcze jedne drzwi na dziedziniec, po drugiej stronie korytarza, ale wyjście tamtędy wydawało się bardzo ryzykowne. Żeby dotrzeć do drzewa, musiałby przejść przez oświetlony trawnik, a nikt nigdy nie przebywał na dziedzińcu po zmroku, nawet strażnicy. Ale czy miał wybór? Wyszedł więc tymi drzwiami i pomknął bezszelestnie przez trawnik, modląc się, by nikt nie wyjrzał przez któreś z okien wokół dziedzińca. Kiedy już dotarł do drzewa, zdał sobie sprawę, że widać je doskonale z okna, przy którym stał Metcalf. Było pewne, że kapuś zobaczy, jak Tim się wspina. Schylił się więc gwałtownie i usiadł na schodkach przy drzwiach. Czując, że jest na widoku, słuchał rozmowy między więźniami, która toczyła się zaledwie kilka stóp od niego. Co miał zrobić? Wiedział, że nie może tak siedzieć, że musi wdrapać się na drzewo i spróbować uciec. Wszczęcie alarmu zajmie Metcalfowi parę minut. Szansa, że się uda, była znikoma, ale Leary nie mógł się już wycofać. Wstał, chwycił gałąź i podciągnął się.

Najwyraźniej wyczuł odpowiedni moment, bo kiedy znalazł się na wysokości okna, Metcalf był odwrócony do niego plecami. W kilka sekund Tim wspiął się na drzewo i przeskoczył na pochyły, kryty dachówką szczyt budynku. Poniżej zobaczył strażników leniuchujących w dyżurce. Zdjął trampki i ruszył boso przez dach. Starał się omijać anteny telewizyjne, które w ciemności były prawie niewidoczne. Patrzył z góry na sąsiednie bloki więzienne i wiedział, że w świetle padającym z okien widać na tle ciemnego nieba jego sylwetkę. Był jednak zbyt podniecony, by się tym przejmować. Dotarł do krańca dachu i stanął przed ostatnią przeszkodą, jaką miał do pokonania: drutem telegraficznym.

Zakład karny California Men’s Colony West mieścił się w dawnej bazie wojskowej, położonej na środkowym wybrzeżu Kalifornii, nieco na północ od miasta San Luis Obispo. Na terenie bazy, przekształconej w więzienie szesnaście lat wcześniej, stały rzędami dwupoziomowe drewniane baraki, połączone zadaszonymi kładkami. Placówka ta była – i nadal jest – uznawana za wzorcowe więzienie – droga do resocjalizacji wiedzie przez prace społeczne. W tamtym okresie California Men’s Colony West nie cierpiała jeszcze na przepełnienie, które z czasem stało się zmorą kalifornijskiego systemu więziennego. Na grządkach kwitły kwiaty, zieleniły się trawniki, można było podziwiać wspaniałe widoki na wybrzeże Pacyfiku. Nie było wieżyczek wartowniczych ani murów, ale kompleksu strzegły ciężarówki ze stanowiskami strzeleckimi. Każdy, kto próbowałby wspiąć się na ogrodzenie, narażał się na śmierć.

Pozwalano na regularne, niemonitorowane wizyty, dzięki czemu w każdy weekend Tim spędzał długie godziny z Rosemary. Mogli spacerować po ogrodach, a tam Rosemary przekazywała mężowi LSD. Mogli również planować ucieczkę.

Rosemary zorganizowała grupę osób, które miały pomóc Timowi w wydostaniu się z Ameryki. Było mnóstwo problemów do rozwiązania. Nie ulegało kwestii, że kiedy Leary już ucieknie z więzienia, trzeba będzie ominąć blokady drogowe, które pojawią się w środkowej Kalifornii, gdy tylko jego zniknięcie zostanie zauważone. Poza tym Tim potrzebował bezpiecznej kryjówki. Należało też zadbać o stosowne przebranie i lewe papiery, a także wymyślić, w jaki sposób przemycić Leary’ego za granicę. Ponadto całe przedsięwzięcie wymagało odpowiednich funduszy. Ich zdobycie nie stanowiło łatwego zadania, ale Rosemary była kobietą inteligentną i zdeterminowaną, a Tim miał wielką rzeszę zwolenników, którzy chętnie go wsparli. Jednak ze swoją częścią operacji musiał uporać się bez niczyjej pomocy. Sam musiał znaleźć sposób, jak uciec, nie narażając się na zastrzelenie.

Miesiące mijały. Rosemary realizowała swoje zadania, a Tim rozpatrywał kolejne możliwości. Bacznie obserwował trasy, jakimi poruszali się strażnicy i ciężarówki z karabinami. Podpytał też kilku więźniów, którym mógł zaufać. Najprościej byłoby poczekać do zimy, kiedy znad oceanu nadciągnie gęsta mgła. Pod jej osłoną mógłby pokonać ogrodzenie na tyłach kompleksu, byłaby też szansa, że uda mu się przemknąć niepostrzeżenie między strażnikami patrolującymi otwarty teren. Ale trudno było przewidzieć, kiedy pojawi się taka mgła, zatem nie dałoby się zsynchronizować ucieczki z przygotowaniami Rosemary. Poza tym Tim nie miał zamiaru czekać do zimy. Zresztą uznał, że znalazł już inny sposób. Otóż nad wewnętrzną drogą, między dachem bloku więziennego a stojącym za ogrodzeniem słupem, przebiegał drut telegraficzny długości czterdziestu stóp. Leary tygodniami obserwował go kątem oka. Był ostrożny, bo bał się, że ktoś przyłapie go, jak bada trasę ucieczki. Odkrył, że najlepiej prowadzi mu się te obserwacje podczas ćwiczeń jogi, które wykonywał codziennie na świeżym powietrzu. Wyginał wtedy ciało tak, by spod półprzymkniętych powiek widzieć rozpościerający się za ogrodzeniem wolny świat. Tim zaczął grać w piłkę ręczną, by nabrać kondycji. I czekał na sygnał z zewnątrz.

Leary przykucnął na skraju dachu i z pułapu dwudziestu stóp spojrzał w dół. Wysokość, na której znajdował się drut telegraficzny, miała kluczowe znaczenie dla jego planu, gdyż nie sięgało tam światło więziennych reflektorów. Liczył na to, że uda mu się przeciągnąć po drucie tak, by nie zauważyli go ani strażnicy, ani snajperzy pilnujący ogrodzenia. Jednakże taki wyczyn wymagał nie lada odwagi – tylko wiara i cienki drut miały go chronić przed śmiertelnym upadkiem. Wcześniej obejrzał dokładnie ten przewód przez okno ubikacji, siedząc na sedesie. Był przekonany, że drut wytrzyma jego ciężar. Teraz nadeszła chwila prawdy.

Wciągnął trampki i rękawice. Potem położył się na krawędzi dachu głową w dół, chwycił oburącz drut telegraficzny i oplótł go nogami. Czy było wystarczająco mglisto? Ta noc nie należała do szczególnie pogodnych, ale i tak widoczność była lepsza, niż Leary by sobie życzył. Nic jednak nie mógł na to poradzić. Od momentu, gdy opuścił celę, powrót nie wchodził już w grę. Teraz trzeba było postawić wszystko na jedną kartę. Gdyby spadł, mógłby się zabić, a gdyby go zauważono, zostałby zastrzelony. Napiął jednak mięśnie ramion i ruszył.

Wcześniej sądził, że dotarcie na drugi koniec drutu zajmie mu zaledwie kilka minut, ot, seria długich, gładkich ślizgów i gotowe. Okazało się jednak, że pod pierwszym drutem podwieszono drugi, a rozmieszczone co dziesięć cali pierścienie, które go podtrzymują, utrudniają ruchy. Kołysząc się gwałtownie, Leary walczył o każdy cal. Po mniej więcej pięćdziesięciu podciągnięciach całkowicie opadł z sił i nie był w stanie posuwać się dalej. Pokonał najwyżej jedną trzecią dystansu i wisiał bezwładnie nad drogą patrolową, dobre dwadzieścia jardów od ogrodzenia. Spocony, zasapany, obolały, trzymał się kurczowo drutu i miał wrażenie, że wisi nad otchłanią. Zdał sobie sprawę, że jest już za stary na podobne wyczyny. Za miesiąc miał dobić pięćdziesiątki, jego ciało się do tego nie nadawało. Dlaczego nie rzucił palenia albo nie ćwiczył więcej? Czemu nikt tędy nie zbiegł? Czyżby ta droga ucieczki była pułapką, ponurym żartem strażników, którzy właśnie śmiali się z Tima, obserwując go przez celowniki swoich karabinów? Zerknął w dół i ujrzał więźniów siedzących w sali telewizyjnej. Nagle oblał go strumień światła.

Zza rogu wyłonił się wóz patrolowy. Leary widział, jak niebieski rękaw jego drelichowej bluzy zabarwia się na żółto w blasku reflektorów. Auto zbliżyło się powoli asfaltową drogą, a potem przejechało pod nim. Spojrzawszy w dół, Leary zobaczył, jak strażnik gasi papierosa w popielniczce.

Wóz patrolowy pojechał dalej. Najwyraźniej Tima nie zauważono.

Nagle wezbrała w nim potężna fala energii. Przestał myśleć, a jego pełne nowych sił ciało, jego ręce i nogi wzięły się solidnie do roboty. Rozpaczliwie pragnął dotrzeć do ogrodzenia, bo jeśli by go postrzelono, to wolałby spaść po drugiej stronie. Uświadomił sobie, że zleciały mu okulary, jednak parł dalej. „Chciałem być jak Errol Flynn” – napisał później – „ale przypominałem raczej Harolda Lloyda”[5]. Wreszcie jego palce dotknęły słupa telegraficznego. Leary złapał za metalowe pręty na wierzchołku, a następnie rozplótł nogi i zawisł na rękach w taki sposób, by znaleźć się po drugiej stronie – ćwiczył tę ewolucję wielokrotnie na poręczy swej więziennej pryczy. Potem na wpół zszedł, na wpół zsunął się ze słupa. Zadyszany, położył się w trawie i zamarł, obserwując teren za ogrodzeniem. Było spokojnie.

Niebawem spostrzegł swoje okulary. Połyskiwały w trawie w odległości paru cali od ogrodzenia. Podniósł je i wsunął na nos swoim – jak go nazywał – „zabawnym, profesorskim gestem”. Na chwilę odzyskał zimną krew, tak typową dla Errola Flynna – starał się wyrobić w sobie tę postawę, kiedy przygotowywał się mentalnie do ucieczki. Ale opanowanie znów go opuściło, gdy zaczął się oddalać od ogrodzenia, bo poślizgnął się na skarpie i poturlał w dół wraz z lawiną kamieni.

Potem, podążając trasą, którą opisała mu Rosemary, biegł w ciemności, nasłuchując, czy nikt go nie goni. Rzędy rozświetlonych okien więziennych patrzyły, jak Leary mknie pośród nocy wzdłuż wyschniętego koryta potoku, a później płytkiego rowu nieopodal głównej bramy więzienia. Tim minął jeszcze tablicę z napisem „California Men’s Colony – kompleks zachodni” i dobiegł do torów prowadzących wzdłuż autostrady numer 1.

Świadomość odzyskanej wolności dotarła do niego, kiedy pędził co sił w nogach poboczem autostrady, przystając tylko wówczas, gdy musiał ukryć się w krzakach przed nadjeżdżającymi samochodami. Ten krótki sprint wywołał w nim niemal zwierzęcą euforię. Tim, mimo że opadł z sił na drucie telegraficznym, był w dobrej formie jak na pięćdziesięciolatka. Miał sześć stóp wzrostu, a jego sprężysty krok sprawiał, że wydawał się jeszcze wyższy i postawniejszy. Szczupła sylwetka bardziej pasowała do trenera tenisa niż do wykładowcy akademickiego. W czasie, kiedy go aresztowano, zaczynał już siwieć, jednak to tylko uwydatniło jego klasyczne rysy. Ale choć Leary miał twarz arystokraty cechowała go typowo amerykańska niecierpliwość. Z kolei jego oczy i uśmiech miały w sobie irlandzki urok. Ten delikatny irlandzki koloryt był silniejszy niż amerykańskie cechy Tima oraz jego arystokratyzm i mocno zapadł w pamięć tym, którzy go znali. W kluczowych momentach życia Tima iście irlandzka brawura brała górę nad innymi cechami jego osobowości.

Wkrótce dotarł do kępy drzew.

2 Dzieci będą dorastać bez matki

Kiedy Timothy Leary został aresztowany i osadzony w więzieniu, nie po raz pierwszy popadł w tarapaty z powodu swej słabości do zakazanych używek. Podobnie było podczas studiów w elitarnej akademii wojskowej West Point. Wtedy jednak chodziło o alkohol.

Leary był podniecony i nieco onieśmielony, gdy 1 lipca 1940 roku przyjęto go do amerykańskiej armii. Miał wówczas dziewiętnaście lat, świat pogrążał się w wojnie. W West Point przykładano dużą wagę do tradycji i ceremoniału wojskowego. Cała ta teatralna otoczka – parady, flagi i mundury – bardzo się Timowi podobała. Ale kiedy zaczęto mu wpajać ślepe posłuszeństwo, nabrał wątpliwości.

Wysiłek fizyczny nie stanowił problemu. Tim z łatwością ukończył najtrudniejszą część szkolenia, zwaną „Beast Barracks”. Był to podstawowy trening, przeprowadzany w przyspieszonym tempie i przez to podwójnie męczący. Prawdziwy kłopot polegał jednak na tym, że trzeba się było bezwzględnie podporządkować przełożonym. Leary interesował się taktyką wojenną i historią wojskowości. Wstąpił do armii z przekonaniem, że będzie tam mógł wykorzystać swój intelekt. Nie zdawał sobie sprawy, że każą mu wyłączyć myślenie i bez dyskusji wykonywać rozkazy. Aż trudno uwierzyć, że Tim mógł kiedykolwiek sądzić, iż nadaje się do wojska. W późniejszych latach tak streszczał swoją filozofię: „Myśl samodzielnie. Podważaj autorytety”. W armii takie podejście zwiastowało niechybną śmierć na froncie, i to z całym oddziałem.

Drugim problemem był ascetyczny tryb życia kadetów. Rzadko mieli okazję spotykać się z dziewczynami. Najwięcej możliwości stwarzały imprezy sportowe poza obozem – przed powrotem do koszar mieli zawsze kilka godzin wolnego. W dniu wieńczącym sezon sportowy nadarzała się ostatnia okazja. Kadeci wiedzieli, że nie mogą jej zmarnować. Po meczu futbolowym między drużyną z West Point a zespołem Akademii Marynarki Wojennej, który odbył się w Filadelfii[6], Leary wybrał się z kolegą do burdelu. Kiedy stamtąd wyszedł, czuł się wspaniale, był niezniszczalny, więc kupił cztery ćwiartki whisky i podczas powrotu pociągiem na uczelnię – w toalecie – wypił trunek z kadetami z ostatniego roku. Był to wielki zaszczyt, gdyż pierwszoroczniakom, tak zwanym „plebejuszom”, w zasadzie nie wolno było nawet odzywać się do starszych kolegów.

Udział Leary’ego w tej popijawie wyszedł na jaw już następnego dnia, kiedy nie stawił się na porannym apelu – kac nie pozwolił mu wstać z łóżka. Od razu przyznał się, że pił, ale nie zdradził, iż to on kupił alkohol. Kiedy i to wyszło na jaw, komisja dyscyplinarna orzekła, że dopuścił się kłamstwa. Zażądano, by opuścił akademię.

Jak powinien był w tej sytuacji postąpić? Wiedział, że jeśli odejdzie z West Point, sprawi ogromny zawód matce. Co ważniejsze jednak, uważał, że komisja dyscyplinarna się myli. Nie skłamał, po prostu nie powiedział całej prawdy. Koledzy byli zdania, że to dzielenie włosa na czworo i że jednak naruszył kodeks honorowy. Ale Tim nigdy nie umiał przyznać się do winy. Oznajmił więc, że nie odejdzie z uczelni.

Zwołano zatem posiedzenie sądu wojskowego. Rozprawa odbyła się w eleganckiej sali, wyłożonej boazerią – oficerowie byli w galowych mundurach, ich szable leżały na stole.

Sąd zbadał materiał dowodowy dotyczący sławetnej libacji i stwierdził brak podstaw do usunięcia Leary’ego ze służby. Nie zapomniano jednak o jego krnąbrności. Karą za nią miało być „uciszenie”.

„Uciszenie” – lub „wysłanie do Coventry”, bo i tak to określano – w żargonie wojskowym oznaczało, że rekrut staje się niewidzialny. Jest ignorowany, kolegom nie wolno z nim rozmawiać ani nawet na niego spoglądać. Współlokatorów Tima przeniesiono do innych pokoi. Musiał jadać samotnie w stołówce, otoczony pustymi krzesłami. „Uciszenie” to surowa kara, rekrut żyje w całkowitej izolacji, ale jednocześnie musi sprostać rygorom regularnego szkolenia. Mało kto długo wytrzymuje taką sytuację. Na domiar złego, komisja dyscyplinarna zastosowała jeszcze jedną metodę, by pozbyć się Leary’ego – zaczęto tropić jego „uchybienia”. W jednym z raportów wytknięto Timowi „nieprzycięte włosy w nosie”. A gdy zaciął się przy goleniu, napisano, że „bezmyślnie uszkodził własność państwową”[7].

Zapewne niewspółmierność kary do przewinienia rozbudziła upór Leary’ego. W każdym razie z jakiegoś powodu – może chodziło o próbę charakteru albo zwykłą przekorę – Tim, który nie miał już żadnych szans na zrobienie kariery wojskowej, postanowił wytrwać i pozostać w akademii. Nie zamierzał dać się pokonać. I tak mijały miesiące.

Nikt się tego nie spodziewał. Celem „uciszenia” jest złamanie kadeta, który prędzej czy później musi się poddać, zwłaszcza gdy ma jeszcze przed sobą trzy i pół roku studiów. Leary zaczął namiętnie czytać i uprawiać sport. Chociaż ciągły stres zrobił z niego nałogowego palacza, zwyciężył w biegu długodystansowym i grał z powodzeniem w drużynie bejsbolowej.

Kiedy Leary był już studentem drugiego roku, nowi kadeci, widząc jak jest traktowany, zaczęli zadawać niewygodne pytania, a kwestionowanie systemu przez rekrutów to ostatnia rzecz, jakiej życzy sobie wojsko. Część starszych kadetów również zgłaszała zastrzeżenia. Postawa komisji dyscyplinarnej wydawała się wszystkim coraz bardziej dyskusyjna. Wobec tego w sierpniu 1941 roku, po dziewięciu miesiącach takiej tresury, do Tima podeszło dwóch kadetów pełniących rolę posłańców komisji. Zapytali go, na jakich warunkach byłby skłonny opuścić West Point.

Leary odrzekł, że oczekuje pisemnego oświadczenia komisji, potwierdzającego jego niewinność, i że ma ono zostać odczytane publicznie. Po paru dniach przystano na te warunki. W czasie obiadu kadet adiutant poprosił w stołówce o ciszę i przeczytał zaskoczonym studentom krótkie oświadczenie. Na chwilę zapadła pełna niedowierzania cisza. Potem rozległ się aplauz co odważniejszych kadetów. Po obiedzie Leary spakował się i opuścił uczelnię.

Opowiadając tę historię po latach, Tim przedstawiał ją jako przykład wielkiego triumfu niewinnego człowieka nad pozornie niezwyciężoną machiną biurokratyczną. Owszem, został odrzucony przez armię oraz swoich kolegów i zmuszony do odejścia. Jednakże dostrzegał w tej porażce sukces. Bądź co bądź, przeciwstawił jednomyślnemu wyrokowi komisji własny, odrębny punkt widzenia. Odkrył, że przegrana może oznaczać zwycięstwo. Tamte wydarzenia zapowiadały to, co miało się dziać w życiu Tima później – drogę od zakazanych używek do walki z władzą. Ale dla przyszłych zdarzeń jeszcze ważniejsza była jego indywidualna ocena rzeczywistości, którą sobie wówczas wyrobił, i świadomość wysokiej ceny, jaką trzeba zapłacić za taką walkę.

Inne, wcześniejsze naruszenie zakazu picia alkoholu w West Point miało dla Tima jeszcze większe, fundamentalne wręcz znaczenie. Został bowiem poczęty po zabawie, która odbyła się w tamtejszym klubie oficerskim[8]. Stało się to 17 stycznia 1920 roku, w dzień po wprowadzeniu prohibicji. Rodzice Leary’ego pili wtedy samogon i byli na rauszu.

Jego matka, Abigail Ferris, od niedawna zamężna, nie przywykła do takich ekscesów. Pochodziła z irlandzkiej rodziny szlacheckiej ze wsi Indian Orchard w stanie Massachusetts. Był to dom katolicki, pełen obrazów i książek religijnych. Jednakże stopniowo ich wiara nabrała purytańskich, niemal protestanckich odcieni, co oddaliło ich od irlandzkiego katolicyzmu. Abigail była bardzo pobożna, podobno codziennie uczestniczyła we mszy świętej. U Ferrisów nie odbywały się żadne hulanki i swawole, nie pito alkoholu. Ponieważ rządziły stare panny, w rodzinie panowało przekonanie, że mężczyznom nie należy ufać, a seks to istne przekleństwo. Mae, siostra Abigail, płakała przez trzy dni, gdy ta wychodziła za mąż, i błagała ją, żeby nie jechała w podróż poślubną. Ojciec Tima nigdy nie odwiedził siedziby rodowej Ferrisów.

Rodzina Learych różniła się od Ferrisów diametralnie. Mieszkali w mieście, w Springfield, byli bogaci, lubili luksus i zabawę. Należeli do jednego z pierwszych pokoleń irlandzkich emigrantów, którym udało się wybić i osiągnąć wysoką pozycję. Dziadek Tima był profesorem na uniwersytecie Tufts i lekarzem sądowym w Bostonie. Posiadał liczne nieruchomości i zaliczano go do najzamożniejszych Amerykanów irlandzkiego pochodzenia w zachodnim Massachusetts. Jak to zwykle bywa z dziećmi bogatych ludzi, następne pokolenie przedkładało hedonizm nad przedsiębiorczość. Były romanse, intrygi i przepych. Częściej plotkowano i śmiano się, niż modlono i umartwiano.

Po narodzinach Tima jego ojciec, również Timothy, zwany „Tote”, zaczął popadać w alkoholizm. Był absolwentem West Point i stomatologiem, ale choć cieszył się taką renomą, że podczas II wojny światowej został osobistym dentystą generała Eisenhowera, najwyraźniej niespecjalnie lubił swój zawód. Wiedział, że po śmierci ojca będzie bogaty i czas oczekiwania umilał sobie piciem. Tim dorastał więc pod wpływem sprzecznych wartości, wyznawanych przez rodziny Ferrisów i Learych. Wolał jednak krewnych od strony ojca. Ferrisowie to dostrzegali, a płynąca w żyłach Tima krew Learych miała im przysporzyć wielu trosk.

Tim był jedynakiem i w dzieciństwie często czuł się samotny. Jak ojciec i dziadek, otrzymał na chrzcie imię Timothy – po świętym Tymoteuszu[9] – i był wychowywany po katolicku. Robił to, czego od niego oczekiwano – chodził na msze i śpiewał w chórze kościelnym – ale nie sprawiał wrażenia zadowolonego z życia. Miał wyimaginowanego przyjaciela[10], dla którego, na jego prośbę, matka stawiała dodatkowe nakrycie na stole. Lubił rozmawiać z tym zmyślonym przyjacielem i dużo czytał, ale prawdziwi ludzie raczej go nie interesowali. Przedkładał nad nich postać z kreskówki, Kota Feliksa, który przeżywał mnóstwo przygód, ciągle się uśmiechał i wesoło pogwizdywał. W tamtych czasach obowiązywała prohibicja, ale zakaz nie dotyczył Feliksa. Kot zwykle trzymał w łapce kieliszek szampana. Dopiero kiedy Tim odkrył sport i, później, dziewczęta, stał się towarzyski i ujmujący.

Dziadek[11] Leary umarł, gdy Tim miał czternaście lat. Spadkobiercy dowiedzieli się wówczas, że majątek, na który liczyli, przepadł – rodzina została zrujnowana przez krach na giełdzie, długi i niekompetentne zarządzanie. Tote poszedł się napić i nigdy nie wrócił. Tim ujrzał go ponownie dwadzieścia trzy lata później.

Tote był kiepskim ojcem, ale wywarł na syna wielki wpływ. Ten pełen uroku łobuz, gawędziarz i pijaczyna nie cierpiał moralności klasy średniej i jej instytucji. Kiedy odszedł, stał się dla Tima prawzorem samotnika i nonkonformisty, który porzuca swoje dotychczasowe życie, gdy traci ono dla niego sens. Długo tłumione poczucie odrzucenia odezwało się wiele lat później, podczas odlotu po psylocybinie, którą wziął z Jackiem Kerouackiem. Jednakże zapijaczony i niekiedy agresywny ojciec był pierwszym znanym Timowi człowiekiem, który miał odwagę „odpaść”. Choć powinien, nie potrafił go za to nienawidzić[12].

To, co wydarzyło się w West Point, stanowiło olbrzymie rozczarowanie dla rodziny matki Tima. Stało się bowiem jasne, że w jego życiu powtarza się pewien schemat. Kiedy zaczął chodzić do Classical High School w Springfield, wszystko doskonale się zapowiadało. Został redaktorem naczelnym szkolnej gazetki „The Recorder” i znacznie się przyczynił do zdobycia przez nią ogólnokrajowej nagrody. Pochłonięty raczej zabawą niż nauką, był popularny wśród uczniów, zwyciężył nawet w plebiscycie dziewczyn na „najfajniejszego chłopaka”. Jednak liczne nieobecności oraz kontrowersyjne artykuły w gazetce doprowadziły do spięć z kierownictwem szkoły, a to zatruło Timowi ostatnie miesiące pobytu w liceum. Dyrektor, doktor William C. Hill, obrał za motto szkoły Kantowski imperatyw kategoryczny: Nikt nie ma prawa czynić tego, co, naśladowane przez innych, zniszczyłoby społeczeństwo. Tim i doktor Hill najwyraźniej zupełnie inaczej postrzegali świat. Tim został wezwany na dywanik. Po wygłoszeniu reprymendy dotyczącej jego licznych absencji dyrektor wykrzyknął: „Nie chcę nigdy więcej z tobą rozmawiać. Trzymaj się z daleka ode mnie i mojego gabinetu”[13]. Później rodzina pociągnęła za sznurki i Tim wstąpił do Jezuickiego Kolegium Świętego Krzyża. To wiele znaczyło dla jego matki, która marzyła, by został księdzem. Znów początki były obiecujące, ale po jakimś czasie brak dziewczyn stał się nie do zniesienia. Tim zaczął uprawiać hazard, opuszczać lekcje i w ogóle broić. Mniej więcej w tamtym okresie ów pilny niegdyś kościelny chórzysta zaczął wątpić w katolicyzm i porzucił swoją wiarę. Z kolegium odszedł w trakcie drugiego roku. Z kolei po nieudanej przygodzie z akademią wojskową zapisał się na Uniwersytet Alabama i raczej z przypadku zaczął studiować psychologię[14]. Nakryto go jednak w nocy w żeńskim akademiku i wydalono z uczelni.

Ciotka Mae martwiła się charakterem Tima, który skazywał go na wieczne kłopoty i sprawiał, że nieustannie zawodził siebie samego i rodzinę. Niejednokrotnie, dzięki swej inteligencji, zapałowi i potencjałowi, zdobywał wysoką pozycję, a potem do głosu dochodziła buntownicza strona jego natury, która unicestwiała wszelkie osiągnięcia. Cóż można było poradzić na krew Learych? Jak sprawić, by postępowanie Tima uległo poprawie? Na ironię zakrawa fakt, że podczas późniejszej kariery zawodowej sam szukał odpowiedzi na podobne pytania.

Wydalenie z uczelni sprawiło, że cofnięto mu odroczenie służby wojskowej. W 1942 roku Tim wrócił do armii i zaczął służyć w artylerii przeciwlotniczej. Nauczono go tam ładować metrowe pociski do potężnych dział kalibru 90 milimetrów, ale ciągły huk wystrzałów uszkodził mu słuch. Musiał potem nosić aparat słuchowy, lecz dzięki tej ułomności nie został wysłany na front. Dostał pracę papierkową w szpitalu wojskowym i wykorzystał tę sytuację, by skończyć studia psychologiczne. Odszedł z armii zaraz po wojnie, w stopniu sierżanta. Po zakończeniu służby otrzymał standardowy dyplom, podpisany przez prezydenta Trumana, w którym składano Timowi „głębokie wyrazy wdzięczności w imieniu całego narodu” za wypełnienie obywatelskiego obowiązku i przyczynienie się do „bezwarunkowej klęski wroga”. Leary chyba nie darzył tego dyplomu szczególnym respektem, bo dokument jest dziś mocno podniszczony i wygląda jak psu z gardła wyjęty[15].

Leary nie nadawał się ani na żołnierza, ani na księdza, ale psychologia przypadła mu do gustu. Była dziedziną wymagającą odwagi intelektualnej i prężnie się rozwijała. W badaniu tajemnic ludzkiego umysłu poczyniono wtedy wielkie postępy. Pracując na tym polu, Tim mógł szukać odpowiedzi na fundamentalne pytania: „ Dlaczego ludzie wykazują zachowania destrukcyjne?”, „Czy da się zmienić czyjeś postępowanie?”, „Jak uczynić kogoś lepszym?” Oczywiście nie myślał przy tym o sobie, nie uważał bowiem, że jest z nim coś nie tak. To inni mieli problemy ze sobą i właśnie im pragnął pomóc.

Dominację dusznej atmosfery konformizmu, panującej w Ameryce lat pięćdziesiątych ubiegłego stulecia, wspierała intelektualnie ówczesna myśl psychologiczna. Twierdzono, że istnieje takie zjawisko, jak „normalność”, i do tego wzorca powinny się dopasowywać ludzkie umysły, osobowości i zachowania. Jednak bardzo wielu, w większym lub mniejszym stopniu, nie mieściło się w takiej normie. Ludzi zniechęconych do życia, homoseksualistów, zbuntowanych albo z niejasnych powodów nieszczęśliwych uważano za nienormalnych. Zadaniem psychologów było ich wyleczyć, uczynić „normalnymi”.

Psychologowie nie mieli wątpliwości, że sprostają wyzwaniu. Właśnie wynaleziono dwa cudowne leki uspokajające, librium i chlorpromazynę – przepisywano je pacjentom na potęgę. Terapia stała się modna. A jeśli inne metody nie wystarczały do wyeliminowania poważnej dewiacji, można było poprzez zabiegi chirurgiczne albo elektrowstrząsy usunąć lub zneutralizować sprawiające problemy obszary tkanki mózgowej.

Psychologowie i psychiatrzy przejęli rolę pełnioną niegdyś przez kapłanów i szamanów. Teraz to oni mieli dbać, by wszystko było w porządku. Ameryka tamtych czasów nie nadążała z kształceniem specjalistów. Sądzono bowiem, że jeśli psychologów będzie wystarczająco dużo, uda się stworzyć społeczeństwo idealne. Dzięki temu młody, bystry i ambitny Timothy Leary zrobił błyskawiczną karierę w dziedzinie psychologii, zdobył pozycję zawodową, komfort finansowy i szacunek. Zaczął wieść owo idealne życie, obiecywane przez psychologów i mit Amerykańskiego Snu. Po wojnie kontynuował naukę i wkroczył w najdłuższy w swoim życiu okres konformizmu. We wrześniu 1946 roku przeniósł się do Kalifornii i podjął w Berkeley studia doktoranckie na wydziale psychologii. Odtąd już zawsze uważał się za Kalifornijczyka.

Tim robił karierę szybko i z pozoru bez wysiłku. Po uzyskaniu doktoratu pracował jako doradca w Centrum Medycznym Uniwersytetu Kalifornijskiego, a poza tym prowadził prywatną praktykę. W 1954 roku został szefem badań psychologicznych w Szpitalu Fundacji Kaisera i opublikował niemal pięćdziesiąt artykułów w magazynach psychologicznych. Zwieńczeniem jego pracy była publikacja książki pod tytułem Interpersonalna diagnoza osobowości: funkcjonalna teoria i metodologia oceny personalnej[16]. To potężne dzieło, liczące 518 stron, najeżone wykresami i tabelkami, odbiło się szerokim echem w świecie psychologii. W 1957 roku periodyk „Annual Review of Psychology” uznał dzieło Leary’ego za „książkę roku w dziedzinie psychoterapii” i lekturę obowiązkową dla amerykańskich psychologów. Potem ukazał się drukiem zestaw testów diagnostycznych Wielopoziomowa ocena zachowań interpersonalnych, kupowany chętnie przez różne instytucje, także więzienia. To właśnie dzięki tym testom czternaście lat później Tim przekonał władze, że jest wzorowym przedstawicielem więziennej społeczności.

Praca Interpersonalna diagnoza przedstawiała przede wszystkim metodę kategoryzowania pacjentów według typów osobowości. Opisany tam system był później stosowany przez dekady i znacznie przyczynił się do stworzenia testów osobowości powszechnie wykorzystywanych obecnie, takich jak badanie MBTI. Książka zawierała wiele radykalnych na owe czasy poglądów. Autor utrzymywał, że definicja normalności, do której odwołują się terapie psychologiczne, jest niczym innym, jak odzwierciedleniem wartości białej klasy średniej, wyznawanych przez zdecydowaną większość psychologów[17]. Twierdził również, że zbyt wiele uwagi poświęca się objawom, podczas gdy powinno się przede wszystkim analizować środowisko i sytuację życiową pacjenta. Często bowiem to, co uważa się za zachowanie nienormalne, neurotyczne czy psychotyczne, jest w istocie „zdrową reakcją instynktu samozachowawczego”. Przekonywał też, że pacjent nie jest ofiarą, więc nie należy go zachęcać do wskazania winnych jego problemów, choćby złych rodziców, niedobrego systemu czy środowiska. Zamiast tego pacjent powinien wziąć odpowiedzialność za swoje życie i swoje reakcje na zaistniałe okoliczności. Takie podejście jest obecne w programach rozwoju osobistego w XXI wieku. Mimo że członkowie zespołu Tima wnieśli istotny wkład w powstanie tej książki, poglądy w niej zawarte i ogólna filozofia były niewątpliwie jego dziełem. Ochrzczono tę filozofię mianem „teorii Leary’ego”.

Interpersonalna diagnoza stanowiła apogeum jego psychologicznej kariery. Ale mimo odniesionego sukcesu, Tim zdradzał już pierwsze oznaki rozczarowania tą profesją. Od lat jego zespół badał skuteczność metod wykorzystywanych w psychologii. Wyniki nie pozostawiały złudzeń. Bez względu na to, jaki rodzaj psychoterapii zastosowano, u jednej trzeciej pacjentów następowała poprawa, u jednej trzeciej nic się nie zmieniało, a u jednej trzeciej dochodziło do pogorszenia. W grupach kontrolnych, nie poddanych żadnej terapii, wyniki były identyczne. Wniosek więc nasuwał się sam: psychologia jest nieskuteczna.

W tamtym okresie życie prywatne Tima układało się świetnie. Podczas badania słuchu w wojsku poznał Marianne Busch i zakochał się w niej od pierwszego wejrzenia. Była inteligentna, muzykalna, nietuzinkowa i bardzo seksowna. Pobrali się 12 kwietnia 1944 roku, a po przeprowadzce do Kalifornii kupili wart czterdzieści tysięcy dolarów dom w Berkeley Hills, przy 1230 Queen’s Drive, z oszałamiającym widokiem na leżące pod drugiej stronie zatoki San Francisco. Trzy lata później przyszła na świat ich córka Susan, zaś po kolejnych dwóch latach – syn Jack.

Młode małżeństwo prowadziło bujne życie towarzyskie, obracali się w kręgu ludzi ze środowiska akademickiego i naukowego. Głównie były to frywolne, suto zakrapiane imprezy, jednak nie przekraczano pewnych granic. Nikt nie robił niczego nieprzyzwoitego, a jeśli nawet, nie afiszował z tym. Jak wszyscy pozostali, młodzi państwo Leary pili na umór. Mimo alkoholizmu ojca Tima, nie dostrzegali zagrożeń. Wychylanie kolejnych kieliszków martini świadczyło bowiem o czyjejś klasie, natomiast ci, którzy stronili od trunków, uchodzili za sztywniaków. Po przyjściu na świat dzieci w małżeństwie Learych pojawiły się rysy, ale alkohol pozwalał je ukryć, więc – jak to często bywało w latach pięćdziesiątych – zwyczajnie je ignorowano.

W 1953 roku Tim zaprzyjaźnił się i flirtował ze swoją asystentką Mary Della-Cioppa, zwaną Delsey; po kilku miesiącach zdał sobie sprawę, że się w niej zakochał. Ich romans trwał dwa lata. Spotykali się trzy, cztery razy w tygodniu w wynajętej przez Tima garsonierze przy Telegraph Avenue. Ten romans nie stanowił dla nikogo tajemnicy, ale chociaż Marianne o nim wiedziała, nie poruszała tego tematu. Jednak coraz więcej piła i zaczęła chodzić do psychiatry.

Nikt nie zdawał sobie sprawy, jak bardzo Marianne cierpi. Wolała bowiem zachowywać pozory – co było zresztą znamienne dla tamtych czasów – niż narzekać, awanturować się i krzyczeć. Mogła wybrnąć z tej sytuacji, decydując się na separację albo rozwód. Mogła zabrać dzieci i wyprowadzić się do rodziców. Tymczasem 21 października 1955 roku wstała w nocy z łóżka – ostrożnie, aby nie obudzić Tima – i zeszła do garażu. Potem zamknęła ciężkie, sekwojowe drzwi, które zawsze były otwarte, bo wypaczyły się od wilgoci, wsiadła do auta i uruchomiła silnik.

Następnego dnia przypadały trzydzieste piąte urodziny Tima. Obudził się skacowany, wstał i poszedł szukać żony. Jego wołania: „Marianne! Marianne!”, poderwały z łóżek dzieci. Wyszedłszy przed dom, usłyszał dobiegający zza drzwi garażu warkot silnika. Otworzył je gwałtownym ruchem i poczuł duszący smród spalin. Ciało Marianne leżało na przednim fotelu.

List, który zostawiła, był krótki. „Najdroższy, nie potrafię żyć bez twojej miłości. Kochałam życie, ale ty byłeś jego treścią. Dzieci będą dorastać bez matki. Bardzo je kocham. Proszę, powiedz im o tym. Proszę, bądź dla nich dobry. Są takie kochane”[18].

Nie sposób odgadnąć, jak współmałżonek czy dziecko może dojść do siebie po czymś takim. Tim szukał wsparcia u Delsey. Po pogrzebie Marianne wzięli ślub i wybrali się z dziećmi w podróż poślubną do Meksyku. Jack Leary określił później te wakacje mianem „krótkich i nieprzyjemnych”. Po powrocie do Kalifornii Tim poczuł, że musi się stamtąd wyrwać. Wziął urlop, wynajął swój dom i wyjechał z rodziną do Hiszpanii. Wyprawa okazała się koszmarem. Tim i Delsey rozstali się wkrótce po przybyciu na miejsce.

W czasie tej europejskiej wędrówki – dobrowolnej, choć przypominającej banicję – Leary przechodził ciężkie chwile. Przenoszone ze szkoły do szkoły dzieci cierpiały. Tim stracił wiarę w swoją profesję. Prześladowało go wspomnienie śmierci Marianne. Miał już za sobą dwa nieudane małżeństwa, które zaliczył do życiowych porażek, takich jak te, które poniósł wcześniej w Classical High, Świętym Krzyżu, West Point i na Uniwersytecie Alabama. Jakby tego było mało, w 1957 roku, podczas świąt Bożego Narodzenia, Tim złapał trypra od hiszpańskiej prostytutki. No i powoli kończyły się pieniądze.

Leary wypożyczył maszynę do pisania marki Olivetti i zaczął pracę nad dziełem, w którym zarysował swoja wizję zmian w dziedzinie psychologii – zmian, które pozwolą psychologom i psychiatrom leczyć skutecznie. Książka nosi tytuł Egzystencjalna transakcja. Autor twierdzi, że psychologowie nie powinni się zamykać w klinikach, że muszą wejść w realny świat i spotykać się z pacjentami w ich naturalnym środowisku, bo wizyty w szpitalu, u lekarzy, zmieniają psychikę chorych. Twierdzi też, że psycholog nie może być tylko biernym obserwatorem, musi się w pełni zaangażować i być gotowym na to, że proces leczenia odmieni go w takim samym stopniu, jak jego pacjenta – a może nawet bardziej. Była to bardzo radykalna propozycja, przywodziła na myśl zmianę paradygmatu w fizyce, spowodowaną przez zasadę nieoznaczoności Heisenberga – według której akt obserwacji zdarzenia wpływa na to zdarzenie. Tytułowa „transakcja” oznacza, że między lekarzem a pacjentem musi pojawić się wzajemne oddziaływanie, bo dopiero dzięki temu będzie możliwa poprawa stanu chorego.

W styczniu 1959 roku Tim zachorował. Mieszkał wtedy w Calle San Miguel na południu Hiszpanii, w mieszkaniu wydrążonym w skale, gdzie z gołych skalnych ścian sączyła się woda i pościel zawsze była wilgotna. Skóra na głowie zaczęła go piec, a twarz puchnąć. Na policzkach pojawiły się pęcherze. „Głowa Tima zrobiła się prawie dwa razy większa” – wspominał później jego syn – „kompletnie spuchła! Coś niesamowitego! I nic nie widział, miał całkowicie sklejone powieki[19]!” Hiszpańscy lekarze nie wiedzieli, co dolega Leary’emu, bo nigdy nie widzieli podobnego przypadku. Z czasem spuchło mu całe ciało, wszędzie też pokazały się pęcherze. Jack i Susan trafili do mieszkającej nieopodal amerykańskiej rodziny, a Tim przeniósł się do hotelu. Tajemnicza choroba zaatakowała też dłonie i stopy. Leary ledwo mógł chodzić i śmierdział zgnilizną.

Hotel nie przyjmował zwierząt, więc Tim musiał przemycić należącego do Jacka psa. Szczeniak też był chory i zapaskudził rzadkimi, mazistymi odchodami całą podłogę w pokoju. Wiedząc, że wyrzucą go z hotelu, jeśli pokojówka to zobaczy, Leary wziął z łazienki papier toaletowy i zaczął wycierać podłogę. Zajęło mu to niemal godzinę. Potem okazało się, że spłuczka jest zepsuta, więc nie można pozbyć się kompromitującego dowodu.

Okno pokoju wychodziło na podwórko na tyłach hotelu. Tim poczłapał do niego i wyrzucił upaprany kłąb. Papier zahaczył jednak o kable elektryczne i zaczął na nich powiewać niczym flaga. Aby do niego dotrzeć, Tim musiał opuścić pokój i zejść tylnymi schodami na podwórko. Każdy krok był męczarnią. Leary podpierał się parasolem, ale i tak kilka razy upadł. W końcu zdołał wdrapać się na jakąś skrzynkę i zaczął gorączkowo wymachiwać parasolem, usiłując strącić z kabli powiewający nad jego głową papier.

Kiedy po paru godzinach Leary wrócił do pokoju, opadł wyczerpany na krzesło. Wszystko straszliwie go bolało, postanowił, że już nigdy nie wstanie. Mijały godziny i nadeszła noc, a Tim poddał się. Później napisał: „Umarłem. Odpuściłem. Złożyłem broń. Pozwoliłem, by pękły wszystkie więzy łączące mnie z dotychczasowym życiem. Moja kariera, ambicja, dom. Moja tożsamość. Przewiny. Pragnienia. Nagle puściły wszystkie liny wiążące mnie ze społeczeństwem”[20]. A potem przyszło niezwykłe uczucie wyzwolenia.

Tamtej nocy Tim poczuł, że rodzi się w nim coś nowego. Kiedy nastał świt, zauważył, że z jego rąk zniknęła opuchlizna. Choroba najwyraźniej go opuszczała. Nastąpiło jednak nie tylko fizyczne uzdrowienie. Tim po raz pierwszy w życiu był przekonany, że przeżył doświadczenie metafizyczne. Czuł, iż narodził się na nowo, nabrał nadziei i pewności siebie. Czuł, że może się odwrócić od życia, które dotąd wiódł, i otworzyć się na nowe.

To nowe życie rozpoczęło się niebawem. Tim dowiedział się, że profesor David McClelland, dyrektor Harvardzkiego Centrum Badań nad Osobowością, przebywa na urlopie naukowym we Florencji. Profesor McClelland czytał wcześniej Interpersonalną diagnozę, więc umówił się z Timem na lunch, podczas którego Leary przedstawił mu swoje poglądy, zawarte w Egzystencjalnej transakcji. Były one zbliżone do najświeższych teorii niektórych amerykańskich psychologów, a McClelland uważał, że takie radykalne teorie mogą pchnąć psychologię do przodu. Będąc pod wrażeniem dokonań Tima, zaproponował mu posadę. Wkrótce Leary miał wrócić do rodzinnego Massachusetts. Oto wybierał się do Harvardu.

3 Czy nie uważasz, że jest trochę zachowawczy?

Timothy Leary przybył do Harvardu pod koniec 1959 roku. To była odpowiednia chwila, by oddzielić przeszłość grubą kreską i skupić się na przyszłości. Zaczynały się lata sześćdziesiąte.

Jego nowa posada wymagała nowego stroju, więc Tim odwiedził krawca przy Harvard Square i wyszedł od niego w tweedowej marynarce ze skórzanymi łatami na łokciach, pod spodem miał koszulę z przypinanym kołnierzykiem. Szpakowate włosy, okulary w rogowej oprawie i aparat słuchowy sprawiały, że wyglądał jak typowy wykładowca akademicki ze Wschodniego Wybrzeża. Jedynie białe tenisówki, w których wszędzie chodził, zdradzały, że jest nonkonformistą. Tim zamieszkał w pobliskim hotelu i zapisał dzieci do kolejnej szkoły.

Leary szybko się odnalazł w Harvardzkim Centrum Badań nad Osobowością, a prowadzone przez niego zajęcia od razu spodobały się studentom. Co bardziej konserwatywni wykładowcy byli nieufni wobec prezentowanych przez niego poglądów, ale nikt nie miał wątpliwości, że Leary jest interesującym naukowcem i może dokonać czegoś ważnego. Tim nawiązał nowe przyjaźnie, dołączył do grupy kompanów od kieliszka, zwanej „White Hand Drinking Society”. Spędzali wieczory w barach przy Harvard Square, dyskutując o tym, jak naprawić świat. Powrót do Massachusetts był też dla Leary’ego okazją do odbudowania relacji z matką. Wprawdzie przeraziła ją informacja, że jej wnuki nigdy nie były na mszy, ale pozycja zawodowa syna napawała ją dumą.

Tim nabrał pewnego zwyczaju. Kiedy dzieci kładły się spać, wracał do swojego małego gabinetu przy Divinity Avenue, żeby tam czytać i pić do późnej nocy. Wzbudził tym zainteresowanie pełnych zapału studentów podyplomowych, którzy zaczęli go odwiedzać. Tim zawsze przyjmował ich z otwartymi ramionami i doradzał w różnych sprawach. Wtedy właśnie poznał adiunkta Richarda Alperta, również nocnego marka. Alpert był dziesięć lat młodszy od Leary’ego i niższy od niego. Odznaczał się masywniejszą budową ciała i miał okrągłą, przyjazną twarz. Był, podobnie jak Tim, bardzo ambitny. Dzielił tę cechę ze swą niezwykle zamożną rodziną. Jego ojciec należał do wziętych prawników, a wcześniej piastował urząd prezesa kolei – New Haven Railroad. Richard dorastał więc w atmosferze dostatku i sukcesu. Był ciepłym, wygadanym i nadzwyczaj sympatycznym psychologiem, dzieci Tima go uwielbiały. Gdy Leary postanowił spędzić letnie wakacje w Meksyku, Richard zgodził się go tam odwiedzić. Zgoła odmienne metody podróżowania, wybrane przez każdego z nich, mówiły wiele o różnicach między ich osobowościami. Tim zamierzał pojechać starym fordem, którego właśnie kupił – osobom, które widziały to auto na własne oczy, zamiar ów wydał się nie tyle ryzykowny, co raczej niewykonalny. Richard odbył podróż na południe w nieco lepszym stylu. Poleciał małym samolotem, który sobie kupił.

Tamtego lata Tim i jego syn – córka pojechała z przyjaciółmi do Berkeley – spędzili wakacje w Meksyku, w mieście Cuernavaca. Mieszkali w willi w stylu hiszpańskim, idyllicznym przybytku z długą werandą, tarasem, basenem i bujnym, zielonym trawnikiem, otoczonym Drzewami Montezumy i kolorowymi, kwitnącymi pnączami. Tima odwiedzali tam liczni przyjaciele i koledzy po fachu, między innymi profesor McClelland, Richard Alpert oraz stary przyjaciel i kompan od kieliszka z czasów studiów podyplomowych w Berkeley, Frank Barron. Frank odegrał kluczową rolę w zaaranżowaniu spotkania między Timem a profesorem McClellandem we Florencji, zwieńczonego propozycją pracy w Harvardzie. Tim odwdzięczył się mu wkrótce po objęciu posady, rekomendując go na podobne stanowisko w tej samej uczelni.

Kiedy w 1959 roku Frank odwiedził Tima we Włoszech, opowiedział mu z zachwytem o jakichś „magicznych grzybach”, które dostał od meksykańskiego psychiatry. Tim zareagował na to w sposób typowy dla psychologów z lat pięćdziesiątych. Był zakłopotany i nieco zażenowany, gdy jego racjonalnie dotąd myślący kolega zaczął nagle bredzić o stanach mistycznych i wizjach. Tim przestrzegł go, że może stracić naukową wiarygodność, jeśli będzie „plótł takie dyrdymały” publicznie[21].

Społeczeństwo dowiedziało się o grzybach halucynogennych zaledwie dwa lata wcześniej, w 1957, kiedy w majowym numerze magazynu „Life” ukazał się artykuł R. Gordona Wassona. Autor, były wiceprezes banku JP Morgan, miał dziwne hobby: etnomykologię – naukę badającą rolę grzybów w życiu człowieka. Wraz z żoną Valentiną podróżował po świecie, zgłębiając wpływ grzybów na obyczaje społeczności plemiennych. Spędził dwa lata w Meksyku, studiując intrygujący raport antropologów, którzy w 1936 roku byli świadkami rytuału ze „świętymi grzybami”, odprawionego w jakiejś odizolowanej wiosce. Z tego raportu wynikało, że kult grzybów, sięgający – jak sądzono – cztery tysiące lat wstecz, nadal istnieje. Głównym obiektem owego kultu był grzyb o nazwie Teonanacatl, „Boże Ciało”. Po pojawieniu się w Meksyku Kościoła Katolickiego rytuały te zeszły do podziemia. Dawny kult uznano za mit, a botanicy twierdzili, że takich grzybów po prostu nie ma.

Obszerny, siedemnastostronicowy artykuł, opublikowany w cyklu „Wielkie przygody”, opisywał szczegółowo podróż Wassonów w dalekie meksykańskie góry, gdzie w końcu spotkali się z curandero, szamanką kultu Teonanacatla. Uzyskanie zgody na udział w rytuale nie było łatwe, bo wolno było prosić o grzyb tylko w ściśle określonej sytuacji – gdy „nastanie wieczór i ciemność, i jest się z mądrym, starym mężczyzną lub kobietą, których zaufanie się zdobyło, a rozmowa toczona jest szeptem przy świetle trzymanej w ręku świeczki”. Grzyby mogły być zbierane tylko przez dziewice, przed wschodem słońca podczas nowiu[22]. Wytrwałość jednak się opłaciła, Wasson i jego żona stali się pierwszymi białymi w historii, którzy spróbowali „Bożego Ciała”. Jak później napisał Wasson, jego zdystanowany zmysł naukowej obserwacji „zamarł pod naporem grzybów”. A po nocy spędzonej na klepisku w chacie, kiedy umysł badacza szybował wśród bajecznych krajobrazów i doznawał cudownych wizji, „słowo ekstaza objawiło swój prawdziwy sens”[23].

Grzyby rosły w okolicach wulkanicznych wierzchołków, na północ od willi, gdzie Tim i jego przyjaciele całymi dniami wylegiwali się na słońcu przy basenie. Częsty gość w willi, Gerhart Braun z Uniwersytetu Meksykańskiego, zapewniał, że może zdobyć trochę tych osławionych grzybów. Ale czy Tim chciał ich spróbować? Opowieści o nich były bez wątpienia intrygujące, jednak po licznych zakrętach życie Leary’ego wyszło wreszcie na prostą, i nie byłoby mądre podejmowanie ryzyka grożącego obłędem. Z drugiej strony dała o sobie znać ciekawość zawodowa. Frank twierdził, że te dziwne grzyby mogą odegrać ważną rolę w ich naukowym dążeniu do wywołania istotnych zmian zachowania. A i sam Tim podejrzewał, że poszukiwany przez niego „element transakcyjny „ w relacjach między lekarzem a pacjentem może wymagać chemicznego klucza – narkotyku.

Poza tym Leary był na wakacjach. Zgodził się więc spróbować grzybów.

Braun z kilkoma przyjaciółmi pojechał do starego indiańskiego miasteczka San Pedro, leżącego u podnóża wulkanu Toluca. Tam odszukał szamankę, nazywaną Szaloną Juaną. W cieniu kościoła, daleko od rynku, kobieta sprzedała mu grzyby. Zjedli je w najbliższą sobotę.

Były czarne i spleśniałe. Cuchnęły stęchlizną i wilgocią. Miały gorzki smak i łykowatą konsystencję. Tylko dwóch spośród siedzących w strojach kąpielowych przy basenie przyjaciół nie wzięło udziału w eksperymencie. Pozostali zjedli po sześć, siedem grzybów i czekali na efekty. Jednemu z „abstynentów”, przyjacielowi przyjaciela, który miał na imię Bruce, powierzono rolę obserwatora i polecono mu robić notatki. Kiedy minęło pół godziny, substancja zawarta w grzybach zaczęła działać i świat nabrał kolorów. Spojrzawszy na Bruce’a, który sumiennie zapisywał swoje obserwacje, Tim zdał sobie sprawę, że facet nie ma pojęcia, co się dzieje. Wydało mu się to bardzo zabawne i doszedł do wniosku, że obnosząca się ze swoją powagą i dystansem społeczność naukowa to tylko gromada żałosnych ignorantów. Jak mogli cokolwiek zrozumieć, skoro nie brali w tym udziału? Pojawiły się pierwsze napady chichotu i już wkrótce ciałem Tima zaczęły wstrząsać spazmy śmiechu. Pozbierał się jeszcze na tyle, by wysłać dzieci do kina, po czym wszedł do willi, żeby uciąć sobie drzemkę. Wtedy wizje rozpoczęły się na dobre. Wrota umysłu stanęły otworem i Leary odleciał.

Gdy odlot minął, Tim był innym człowiekiem. Niewielka zmiana chemiczna w jego mózgu odwróciła świat do góry nogami. Czas i przestrzeń były inne. Leary zaczął postrzegać świat z niezwykłą przenikliwością. „Przez te cztery godziny przy basenie w Cuernavaca dowiedziałem się o ludzkim umyśle, mózgu i jego strukturze więcej niż przez piętnaście lat w zawodzie psychologa”, napisał później[24]. Czyżby to był sposób umożliwiający przeprowadzenie gruntownych zmian w ludzkim umyśle? Czyżby Tim odkrył, jak można zrealizować założenia sformułowane w Egzystencjalnej transakcji? Gdyby psycholog w trakcie terapii zażywał psychoaktywną substancję razem z pacjentem, nie byłby już tylko biernym obserwatorem. Stałby się przewodnikiem chorego na drodze ku zrozumieniu przyczyn jego destrukcyjnych zachowań.

Jednak Leary doświadczył czegoś jeszcze, czegoś zupełnie niewytłumaczalnego. Miał wrażenie, że cofa się w głąb historii genetycznej – tylko takie określenie pasowało. Podczas tej wędrówki mógł wyczuć każdą formę życia na kolejnych szczeblach drabiny ewolucyjnej. Jego umysł odbył podróż poprzez ery i eony. Przeniósł się w czasy, w których żyły najmniej skomplikowane organizmy lądowe i potem nawet w bardziej odległe, kiedy życie nie wyszło jeszcze z oceanu, dotarł do etapu dziejów, gdy Ziemię porastały dżungle i olbrzymie paprocie, a wreszcie do okresu, w którym życie na naszej planecie dopiero się rodziło. To było silne, dojmujące przeżycie, różniące się od snu pod jednym istotnym względem. Sny są przetworzonymi strzępkami realnych doświadczeń, zdarzeń i wspomnień. A czym było to, czego teraz doświadczył? Nie potrafił wytłumaczyć, dlaczego zobaczył i odczuł to wszystko. Jego mózg dokonał czegoś, co, według literatury naukowej, było po prostu niemożliwe.

Jak powinien postąpić? Doskonale pamiętał swoją reakcję na opowieści Franka o niezwykłych grzybach. Wiedział, że jeśli opowie o tym, co przeżył, ludzie zareagują podobnie jak wtedy on sam. Ale teraz przynajmniej był pewny, że te grzyby naprawdę działają. Skoro istniejące teorie nie są w stanie takiego zjawiska wyjaśnić, należałoby chyba przeprowadzić stosowne badania? Czy nauka nie powinna się zmierzyć z tą niewytłumaczalną kwestią?

Można bez przesady powiedzieć, że to był punkt zwrotny w życiu Timothy’ego Leary’ego. Zyskał nową motywację do działania, czuł się tak jakby dopiero zaczynał pracę. Odtąd poświęcił się próbom zrozumienia psychodelicznych doświadczeń, nieodmiennie wierząc w wartość takich eksperymentów i w znaczenie substancji psychoaktywnych dla poznania ludzkiego umysłu. Jednak musiał jakoś przekonać resztę świata. Sposób nasuwał się sam. Trzeba było namówić innych, by tych substancji spróbowali.

Powrót do Harvardu nie obył się bez przygód. Tim i Jack przyjęli propozycję Richarda i polecieli z nim jego Cessną. „Nie powiedziałem mu, że nie mam jeszcze licencji”, wspominał później Richard[25]. „Nie chciałem go przestraszyć”. Popełniał wtedy tak podstawowe błędy w pilotażu, że całej trójce groziło aresztowanie już na meksykańskim lotnisku. Sytuacja byłaby jeszcze poważniejsza, gdyby odkryto, iż Jack próbuje przemycić do Ameryki iguanę, a Richard – dwa funty trawki. Leary był spokojny i opanowany. „Chodźmy na lunch” – zaproponował, a potem załagodził sprawę, wręczając dwadzieścia dolarów łapówki. W następnych kilku latach jeszcze nie raz powtórzyły się takie kłopoty. Ilekroć Tim i Richard byli razem, zawsze wpadali w tarapaty.

Kiedy już Tim bezpiecznie wrócił do Harvardu, zaczął organizować przedsięwzięcie, znane później jako „Harvardzki program badań nad psychodelikami”. Pierwszym zadaniem Leary’ego było zdobycie zapasu grzybów. Na szczęście szwajcarskie laboratorium Sandoz wyodrębniło aktywny komponent, który nazwano”psylocybiną” i można było bez trudu zamówić jej tyle, ile się chciało. Odrażające grzyby zostały więc zastąpione przez małe, różowe pigułki.

Leary przedłożył propozycję badawczą, zatytułowaną Analiza reakcji na psylocybinę przyjmowaną w przyjaznych warunkach. Pisał: „Celem przedsięwzięcia jest ustalenie czynników – osobistych, społecznych – które powodują jak najbardziej pozytywne reakcje na psylocybinę”. Te „pozytywne reakcje” scharakteryzował jako „przyjemne, ekstatyczne i kojące doświadczenie, poszerzające świadomość i pogłębiające percepcję”. Sformułował także mające obowiązywać podczas badań „zasady etyczne i interpersonalne, sprzyjające tworzeniu atmosfery współpracy, otwartości [oraz] życzliwych relacji między badaczem a osobą badaną”. W projekcie była również mowa o zamianie ról między obserwatorem a przedmiotem jego obserwacji, o tym, że sesje będą się odbywać w „miłych, przestronnych, estetycznych pomieszczeniach”, a także o prawie uczestników eksperymentu do wyboru dawki psylocybiny. Propozycja Tima była dla wielu zdumiewająca, bo wydawało im się, że chodzi w niej tylko o to, by grupka naukowców uzyskała glejt na spędzanie czasu w fajnych miejscach, zażywanie dowolnych ilości narkotyków i ogólnie dobrą zabawę. Jednak w Harvardzie przykładano wielką wagę do wolności badań naukowych, wydział zatwierdził więc projekt. W październiku 1960 roku zespół Leary’ego przystąpił do pracy.

Wiedzieli, że wkraczają na niezbadany grunt. Nie było wówczas książek ani tekstów naukowych, które wskazałyby im drogę. Żadni uczeni nie próbowali wcześniej prowadzić badań, na jakie oni się porywali. Jednak uśmiechnęło się do nich szczęście, bo we właściwej chwili pojawił się w Massachusetts idealny przewodnik, jeden z najprzenikliwszych umysłów XX wieku, brytyjski powieściopisarz Aldous Huxley.

Huxley zdobył rozgłos w latach dwudziestych, publikując takie książki jak Kontrapunkt i Chrome Yellow, ale największym jego dziełem jest prorocza powieść Nowy wspaniały świat. Jest to wizja koszmarnej przyszłości,wizja, która z perspektywy czasu wydaje się nawet bardziej trafna i niepokojąca niż przepowiednie przedstawione w innych znanych antyutopiach, jak choćby w Roku 1984 George’a Orwella. W przeciwieństwie do Roku 1984, gdzie autor ukazał naród dławiony przez totalitarną władzę, Nowy wspaniały świat maluje proroczy obraz cywilizacji, która dobrowolnie zgadza się na zniewolenie tylko po to, by żyć w ogłupiającym dobrobycie. Powieść Huxleya, pełna obserwacji dotyczących ludzkiej natury i procesów politycznych, zapowiedziała wiele naukowych i społecznych rewolucji – od inżynierii genetycznej przez wyzwolenie seksualne aż po zażywanie narkotyków przez klasę średnią – wszystko to zostało przewidziane niezwykle celnie. Znaczenie Nowego wspaniałego świata rośnie z każdym rokiem, bo coraz lepiej widzimy, jak przenikliwy był Huxley. Aż trudno uwierzyć, że ta książka powstała tak dawno, w 1932 roku.

Chociaż niektórzy sądzą, że już w 1930 roku Huxley dostał od okultysty, Aleistera Crowleya[26], dawkę substancji psychodelicznej z kaktusa pejotl, wydaje się bardziej prawdopodobne, iż jego pierwsze doświadczenie z narkotykami miało miejsce w 1953 roku, kiedy zażył meskalinę. Wkrótce potem spróbował LSD i opisał swoje doznania w książkach Drzwi percepcji oraz Niebo i piekło, które stanowią obecnie klasykę literatury dotyczącej narkotyków. Po te książki sięgnął Leary, kiedy po powrocie z Meksyku usiłował zrozumieć swoje przeżycia. Szczęśliwym trafem, właśnie wtedy 66-letni Huxley prowadził wykłady w pobliskim Instytucie Technologicznym w Massachusetts. Tim napisał do niego z prośbą o konsultację w związku z planowanymi badaniami nad psychodelikami. Umówili się na obiad w Harvard Faculty Club. Doszło wtedy do fortunnego zbiegu okoliczności, który można by uznać za dobry znak – zupą dnia była grzybowa. Obaj ją zamówili.

Huxley bardzo się ucieszył, że substancje psychodeliczne będą badane w Harvardzie, gdyż zdawał sobie sprawę, z jaką krytyką mogą się spotkać takie eksperymenty. Wiedział, że dzięki randze, którą cieszył się Harvard, jest szansa, by badania potraktowano poważnie. Sprzyjającą okolicznością było także to, że wydział, w którym pracował Leary, założył William James. James w 1902 roku napisał The Varieties of Religious Experience (Różnorodność religijnych doświadczeń), książkę o eksperymentach z wpływającym na umysł podtlenkiem azotu. Huxley przedstawił Tima doktorowi Humphry’emu Osmondowi, brytyjskiemu psychologowi, który ukuł termin „psychodelik”[27] i używał w Kanadzie meskaliny do leczenia alkoholików. Później Osmond podzielił się swoimi pierwszymi wrażeniami ze spotkania z Learym. „Było to w dniu wyboru Kennedy’ego na prezydenta. Ostrzyżony na jeża Tim miał na sobie szarą, flanelową marynarkę. Huxley i ja odbyliśmy z nim bardzo interesującą rozmowę. A kiedy wyszliśmy od niego tamtego wieczoru, Huxley powiedział: » Jaki to fajny facet!« i dodał, że jest szczęśliwy, iż badania będą prowadzone właśnie tam – w Harvardzie. Czuł, że psychodeliki przysłużą się uczelni. Odrzekłem wtedy: »Ja też sądzę, że to fajny facet. Ale czy nie uważasz, że jest trochę zachowawczy?« Huxley na to: »Może i jest, lecz to chyba dobrze[28]?«

Osmond przyznał później, że niesłychanie się pomylił w ocenie Leary’ego.

Huxley uczestniczył w psylocybinowych sesjach i udzielał rad. Ostrzegał Tima, że nie będzie mu łatwo, bo jego prace wielu osobom się nie spodobają. Wyniki tych badań mogą doprowadzić do głębokich przemian społecznych i obalenia obowiązujących paradygmatów naukowych. Była to również wojna z religią. Leary kwestionował bowiem wiarę, że ludzie nie powinni byli spożywać owoców z rajskiego drzewa poznania dobra i zła. Wassonowie spędzili długie lata na badaniu starożytnych kultów i poszukiwaniu jakichkolwiek wzmianek o grzybach czy magicznych napojach o nieznanej recepturze, które podawano wtajemniczonym. Znaleźli liczne dowody takich praktyk, pochodzące ze wszystkich zakątków świata. W swoich książkach Wasson twierdził, że psychoaktywne grzyby stały u zarania narodzin religii jako takiej[29]. Jest to bez wątpienia kontrowersyjny pogląd, ale – o dziwo – nie spotkał się z nadmierną krytyką społeczności naukowej. Może wynikało to z faktu, że naukowcy nie mają wielu alternatywnych hipotez, wyjaśniających powstanie religii, a także stąd, że Wasson odkrył konkretny, chemiczny czynnik, którego działanie poparł solidnymi historycznymi dowodami. Jego koncepcję, rzecz jasna, odrzucają wielkie, tradycyjne religie. Ich reprezentanci potępiają zażywanie narkotyków i nie zgadzają się z sugestią, że wizje Ojców Założycieli powstawały pod wpływem substancji chemicznych.

Huxley doradził Timowi, by podawał psychodeliki ważnym, wpływowym ludziom. Powiedział mu, że powinien przeprowadzić sesje z udziałem artystów, intelektualistów, liderów biznesu i polityków. Dzięki temu zyska możnych przyjaciół, którzy będą chronić jego pracę i szerzyć wiedzę o niej. Wbrew powszechnej opinii, doświadczenia psychodeliczne nie były niczym nowym. Praktykowano zażywanie takich substancji od zarania dziejów, ale dostęp do nich miała jedynie elita kapłanów, uczonych i bogaczy. Tajemnica, prawo i władza stwarzały barierę, która nie pozwalała doświadczać podobnych doznań zwykłym ludziom; im wolno było sięgać tylko po proste stymulanty, takie jak alkohol. Stała za tym istotna przyczyna. Te substancje miały potężną moc. Ich powszechne stosowanie mogłoby zagrozić stabilności cywilizacji.

Podobnie jak Tim, Huxley pragnął, żeby działanie psychodelików było lepiej znane i właściwie rozumiane. Uważał, że stosowane prawidłowo mogą uchronić ludzkość przed wiecznie powtarzającym się cyklem wojen i zniewolenia. Ale żeby tak się stało, wpływowi ludzie musieli zgłębić to zagadnienie. Była to delikatna sprawa. Huxley powiedział Leary’emu, że jego urok osobisty i prestiż naukowy predystynują go do tego, by został liderem takiej kampanii. Pomysł połechtał ego Tima, zapytał jednak Huxleya, czy aby nie jest za stary. Pisarz odpowiedział, że to możliwe, ale i tak Tim jest najlepszym kandydatem, jakiego mają[30].

Gdzie Leary mógł znaleźć opiniotwórczych artystów, którzy byliby gotowi łyknąć jego „grzybowe pigułki”? Najlepiej się do tego nadawali czołowi przedstawiciele pokolenia bitników. Niewielu z nich nie miało dotąd styczności z narkotykami, wszyscy zaś byli otwarci na nowe doświadczenia. Tim przeprowadzał sesje z takimi ludźmi jak Jack Kerouac, Neal Cassady i William Burroughs.

Allen Ginsberg szybko przekonał się do sprawy i bardzo się przysłużył programowi badań nad psychodelikami. Urodził się w 1926 roku w New Jersey. Jego ojciec był poetą, a matka działaczką Komunistycznej Partii Stanów Zjednoczonych. Jako chłopiec miewał wizje i dlatego zainteresował się później buddyzmem i mistycyzmem. Pozostawał pod wpływem takich poetów, jak William Blake i Carlos Williams, a w jego wierszach pobrzmiewały jazzowe rytmy. Najgłośniejszym dziełem Ginsberga jest poemat Skowyt, pochodzący z roku 1956, który wkrótce po opublikowaniu został zakazany z powodu obscenicznego charakteru. Zakaz wywołał oburzenie wśród obrońców pierwszej poprawki i w końcu władze się z niego wycofały. Ginsberg był już wtedy zasłużonym propagatorem polityki lewackiej, a FBI widziało w nim zagrożenie dla bezpieczeństwa wewnętrznego.

Ginsberg skontaktował się z Learym, kiedy usłyszał o nim od nowojorskiego psychiatry. W 1960 roku przyjechał do Harvardu ze swoim partnerem, Peterem Orlovskym, gotów spróbować nowego, niezwykłego narkotyku. Któregoś wieczoru zażyli go w domu Tima; dzięki głębokiej, narkotykowej wizji Ginsberg zdał sobie sprawę, że najwyższy czas powołać do życia ruch spod znaku „peace and love”. Potem biegał na golasa wokół domu, próbował porozmawiać przez telefon z Chruszczowem i Kennedym oraz oznajmił telefonistce, że jest Bogiem. Przeliterował to słowo, żeby nie było żadnych wątpliwości.

Po tym odlocie Ginsberg wspierał program Tima równie ochoczo, co Huxley. Miał jednak dla niego zupełnie inną radę. Przekonywał go, że takie narkotyki powinno się odebrać skupionym wyłącznie na sobie elitom i oddać masom. Czemu tylko wybranym przyznawać prawo do przeżywania błogich wizji, do zerwania zasłony iluzji i ujrzenia tego, co boskie? Czy wszyscy pozostali nie byli Amerykanami? Czy egalitaryzm, będący fundamentem tego kraju, nic nie znaczył? Ginsberg twierdził, że zadaniem Leary’ego jest przedstawienie światu swoich badań i doprowadzenie do sytuacji, w której te narkotyki będą ogólnie dostępne.

W ciągu kilku następnych miesięcy Leary i Albert rozstrząsali sprzeczne argumenty obu pisarzy, przeprowadzając w tym czasie ponad dwieście sesji psylocybinowych, w których wzięli udział ich koledzy po fachu, studenci podyplomowi i inni ochotnicy. Zwykle brali narkotyk razem z ochotnikiem i, jeśli zachodziła taka potrzeba, udzielali mu wsparcia i uspokajali. Przygotowywali też wolontariuszy do samodzielnego prowadzenia takich sesji. Tim i Albert stanowili świetny zespół. Ich entuzjazm i kompetencje podbijały serca wszystkich, których spotykali, przemierzając kraj wzdłuż i wszerz z seminariami, warsztatami i wykładami. Pierwsze opinie na temat eksperymentów były nadzwyczaj pozytywne, ale Tim szukał niepodważalnej, obiektywnej metody pomiaru subiektywnych efektów, których dotyczyły badania. Potrzebował twardych danych statystycznych, które będzie mógł pokazać społeczności naukowej, i które przekonają nawet największych sceptyków, że psylocybina stanowi przełom w badaniach behawioralnych. Poza tym chciał zrealizować inny postulat, zawarty w Egzystencjalnej transakcji – wyprowadzić psychologów z klinik i zbliżyć do prawdziwego życia.

Postawił na rozwiązanie bez wątpienia radykalne. Postanowił bowiem pracować z więźniami z zakładów karnych w Massachusetts. Celem przedsięwzięcia miało być obniżenie poziomu recydywy, który wynosił wówczas siedemdziesiąt procent. Gdyby mniej niż siedemdziesiąt procent osadzonych, którym podano psylocybinę, po wyjściu na wolność popełniło przestępstwo, Leary zdobyłby dowód, że narkotyk jest skutecznym narzędziem resocjalizacji. Ten plan nie był jednak pozbawiony ryzyka. Jeśli choć jeden więzień, który przyjął narkotyk z rąk pracowników Harvardu, po uwolnieniu zabije kogoś lub zgwałci, prasa nie zostawi na nich suchej nitki. Tim postanowił jednak przekonać naczelnika i psychiatrę z więzienia Concord State do współpracy. Obaj okazali się otwarci na propozycję, a psychiatra został nawet wpisany na harwardzką listę płac jako konsultant. Miał za zadanie znaleźć ochotników.

W marcu 1961 roku Leary przekroczył bramę więzienia, trzymając w ręku niewielką saszetkę z psylocybiną. Towarzyszyło mu dwóch słuchaczy studiów podyplomowych, Gunter Weil i Ralph Metzner[31]. Cała trójka miała spędzić dzień na narkotycznym tripie wraz z sześcioma osadzonymi, którzy niebawem opuszczali więzienie. Osadzeni mieli zażyć narkotyk po to, by zrozumieć, dlaczego popełnili przestępstwo, i opowiedzieć później, co odkryli. Poza tym zgodzili się uczestniczyć w programie wsparcia po wyjściu na wolność.

Żeby zdobyć zaufanie więźniów, Tim wziął działkę jako pierwszy. Kiedy narkotyk zaczął działać, poczuł się okropnie. Pozbawione okien pomieszczenie nie sprzyjało udanemu odlotowi. Naukowcy przynieśli ze sobą gramofon i albumy o sztuce, by nieco złagodzić surowość otoczenia, ale mimo to atmosfera i towarzystwo więźniów były frustrujące. Tim poczuł odrazę do siedzącego obok sprawcy napadu na bank. Zdenerwowany, próbował zagaić rozmowę. Zapytał, jak więzień się czuje, i w odpowiedzi usłyszał takie samo pytanie. Narkotyk sprawił, że Leary zdobył się na szczerość i powiedział tamtemu, że się go boi. Więzień był zaskoczony, bo i on odczuwał strach przed Timem.

– Dlaczego się mnie boisz? – spytał więzień.

– Bo jesteś przestępcą. A czemu ty się boisz mnie?

– Bo jesteś jakimś popierdolonym profesorkiem.

Obaj wybuchnęli śmiechem. Nawiązała się nić porozumienia i atmosfera zaczęła się poprawiać[32].

Program resocjalizacyjny był kontynuowany i rozwijany. W miarę możliwości prowadzono go przy otwartych drzwiach. Wielu goszczących w Harvardzie naukowców zapraszano na te sesje w charakterze obserwatorów. Wieść o eksperymencie szybko się rozeszła wśród osadzonych i zgłaszało się coraz więcej ochotników. Kiedy w następnym roku zaczęły w końcu napływać wyniki podjętych w ramach programu działań, były one zdumiewające. Wykazały bowiem, że poziom recydywy wśród więźniów, którzy poddali się terapii psylocybiną, spadł z siedemdziesięciu do zaledwie dziesięciu procent[33].

Wydawało się to wręcz niewiarygodne. Gdyby taka tendencja się utrzymała, więzienia wkrótce by opustoszały. Jednakże reakcja społeczności akademickiej była niepokojąco wstrzemięźliwa. Nie spodobało się bowiem to, że dzięki zaskakująco dobrym wynikom eksperymentu psychodeliki mogą się stać przedmiotem naukowej debaty. Nie każdy był gotów to zaakceptować. W teorii tolerowano myśl, że psycholog ma prawo spróbować narkotyków, jednak już próba wprowadzenia tego w czyn budziła podejrzenia o brak odpowiedzialności. Nie bez znaczenia był też fakt, że Tim już wcześniej narobił sobie wrogów, bo jego badania wzbudzały coraz większe zainteresowanie wśród najbystrzejszych studentów podyplomowych. Teraz na domiar złego ogłosił wyniki, które niejednego trafiły w czuły punkt.

Nigdy nie twierdzono, że psylocybina jest lekiem. Była raczej ogniwem w terapii i systemie wsparcia. Już po pierwszych kilku doświadczeniach z psylocybiną Leary mówił, że przeżycie psychodeliczne samo w sobie niczego nie rozwiązuje. Pozwala natomiast lepiej zrozumieć życiowe problemy i jest rodzajem odskoczni, która umożliwia ich rozwiązywanie. W programie Leary’ego zaprojektowano system wielostronnego wsparcia, który miał pomóc zwolnionym więźniom w odnalezieniu nowej drogi. Zespół starał się o pracę dla byłych osadzonych, współpracował z ich kuratorami, a Tim pozwalał nawet takim ludziom mieszkać u siebie do czasu, aż znaleziono dla nich jakieś lokum. Krytycy całego przedsięwzięcia uważali, że sukces eksperymentu jest rezultatem właśnie tej dodatkowej pomocy, nie zaś stosowania narkotyków. Przeprowadzone dwadzieścia lat później badania wykazały, że spadek poziomu recydywy nie był wcale znaczący, a pierwotne szacunki wprowadzały w błąd[34]. Znaleziono jednak inne dowody na zmianę osobowości. Zmiana behawioralna, czy to u więźniów, czy u pacjentów poddanych psychoterapii, zawsze jest trudna do udowodnienia. Wydaje się jednak, że zastosowanie psylocybiny w tym konkretnym programie wsparcia przyniosło rezultaty, które upoważniały do prowadzenia dalszych badań[35].

Następny projekt Leary’ego nie uciszył jego krytyków. Doktor Walter Pahnke z Harvard Divinity School zaproponował Timowi, by wspólnie zbadali podobieństwa między psychodelicznym przeżyciem a „prawdziwym” religijnym uniesieniem. W trakcie eksperymentu, który później nazwano „Cudem Wielkiego Piątku”, trzydziestu studentów podyplomowych i wyszkolonych przewodników sesji psychodelicznych przybyło do niewielkiej kaplicy Uniwersytetu Bostońskiego na wielkanocne nabożeństwo. Każdy z nich połknął małą pigułkę. Połowa tych pigułek była zwykłym placebo, a połowa zawierała psylocybinę. Zastosowano metodę podwójnie ślepej próby – nikt z obecnych nie wiedział, kto przyjął jaką pigułkę. Wkrótce jednak stało się jasne, kto zażył psychoaktywną substancję. Ci bowiem, którzy wzięli narkotyk, zaczęli krążyć po kaplicy i wokół niej z błogim wyrazem twarzy, jakby doznali objawienia, wznosząc okrzyki na cześć Pana. Analiza zachowań uczestników przedsięwzięcia, przeprowadzona przez studentów Divinity, wykazała, że u dziewięćdziesięciu procent odurzonych ochotników zaobserwowano stany identyczne, jak te przeżywane przez chrześcijańskich świętych czy proroków. Późniejsze eksperymenty potwierdziły, że aż dziewięćdziesiąt procent tych, którzy przyjęli psychodeliczną substancję w podobnych okolicznościach, doświadczyło religijnego olśnienia[36]. Co więcej, kiedy po trzydziestu latach odszukano tamtych ochotników, nadal utrzymywali, że ich przeżycie miało głęboki, duchowy wymiar[37]. Wyniki badań sugerowały, że stan, który dotąd kojarzono z działaniem Bożej łaski, może zostać wywołany przez człowieka, niejako na zawołanie. Kościół nie potrafił tego dokonać, ale pigułka Leary’ego owszem. Tim nie mógł się bardziej narazić.

Mimo że „Time” opublikował przychylny artykuł o tych badaniach i ich wynikach, spotkały się one z olbrzymią falą niechęci i krytyki. Mało kto był gotów zgodzić się z tym, że gnostycka iluminacja, wywołana przez substancję chemiczną, przypomina w jakimkolwiek stopniu prawdziwe przeżycie religijne. Leary odpowiadał, że wszyscy, którzy go krytykują, to ignoranci, nie mający pojęcia, o czym mówią – taka postawa nie mogła mu przysporzyć przyjaciół. W dodatku stwierdzał, że każdy atak na niego to przejaw „zjawiska Semmelweisa”, polegającego na tym, że opozycja wobec odkryć naukowych jest wprost proporcjonalna do ich doniosłości. Zjawisko bierze swą nazwę od nazwiska XIX-wiecznego położnika, który doprowadził do ogromnego obniżenia umieralności na stołach operacyjnych, gdyż nalegał, by lekarze myli ręce. Mimo sukcesów, Semmelweis został wyśmiany i zlekceważony przez kolegów po fachu. W końcu popadł w obłęd i popełnił samobójstwo.

Leary potrzebował teraz okresu wytchnienia. Musiał poczekać, aż nagonka ucichnie, i przemyśleć swój następny krok. Spokój jednak nie był mu pisany. Przeciwnie, jego życie stanęło na głowie z powodu substancji znacznie silniejszej i budzącej gorętsze dyskusje niż psylocybina. W listopadzie 1961 roku doktora Leary’ego zaznajomiono z LSD.

4 Potem oblizał łyżeczkę

Historia LSD zaczęła się od przeczucia. 16 kwietnia 1943 roku szwajcarski chemik, Albert Hofmann, odniósł „dojmujące wrażenie”[38], że powinien wrócić do pewnej pochodnej sporyszu, którą zsyntetyzował pięć lat wcześniej. Sporysz to bogaty w alkaloidy grzyb atakujący zboża. Hofmann, badacz ze szwajcarskiego laboratorium Sandoz, usiłował wynaleźć środek pobudzający krążenie, silniejszy od aspiryny.

Związek, o którym mowa, był już dwudziestym piątym derywatem kwasu lizergowego, jaki wyodrębnił Hofman. Pierwsze testy nie były pomyślne, więc w 1938 roku naukowiec przerwał prace. Jednak tamtego dnia jakiś niezrozumiały impuls kazał mu ponownie uzyskać porcję tej substancji, dietyloamidu kwasu D-lizergowego. Hofmann twierdził później, że „coś ważniejszego niż przypadek”[39] stało za tą decyzją. Odrobina substancji wniknęła do organizmu chemika przez skórę, w efekcie przez trzy godziny był „w stanie niezwykłego i całkiem przyjemnego odurzenia”. Zrozumiał, że odkrył coś interesującego. W czasie weekendu przemyślał sprawę, a w poniedziałek – tym razem już świadomie – przyjął kolejną dawkę LSD. Była bardzo mała, wynosiła zaledwie 250 mikrogramów, jedną milionową uncji. Chemik zakładał, że działanie tak niewielkiej ilości będzie ledwie odczuwalne. Stało się jednak inaczej. Jego powrót z pracy do domu tamtego dnia przeszedł do historii jako być może najbardziej pamiętna i wstrząsająca przejażdżka rowerowa w dziejach[40].

Odkrycie Hofmanna nie uszło uwagi CIA, która w owym czasie poszukiwała bezwonnego i bezbarwnego serum prawdy. Agencja wydała miliony dolarów na badania nad LSD – w 1954 roku uważała je za potencjalną broń w „wojnie niekonwencjonalnej”. Jednak pracownikom Agencji nigdy nie udało się dokładnie poznać działania LSD. Według pierwszych raportów, przyjętych z wielkim entuzjazmem, LSD nie tylko sprawdzało się jako serum prawdy, ale także sprawiało, że więzień po wyjściu z narkotykowego transu nie pamiętał, co powiedział przesłuchującym. Ale późniejsze raporty donosiły, że LSD jest zupełnie bezużyteczne jako serum prawdy; zalecano nawet, by agenci zawsze mieli przy sobie dawkę narkotyku – gdyby ich pojmano i chciano przesłuchać, powinni ją zażyć. Dzięki temu nie wyjawiliby wrogowi żadnych tajemnic, bo zdolni byliby jedynie gadać od rzeczy.

Uznano wówczas, że LSD jest psychomimetykiem czyli środkiem, który wywołuje objawy charakterystyczne dla schizofrenii i innych chorób psychicznych. Mógłby więc posłużyć przy badaniach tego rodzaju zaburzeń w warunkach laboratoryjnych. Narkotyk można by było również podstępem aplikować wrogim przywódcom, aby ich zdyskredytować. Ponadto środek mógłby przydać się jako narzędzie tortur psychicznych. Prace kontynuowano przez pewien czas, ale w końcu trzeba było przyjąć do wiadomości fakt, że reakcje wywołane przez LSD w niczym nie przypominają symptomów żadnej znanej choroby psychicznej. Narkotyk nie dawał się zdefiniować, zdawałoby się, że wodzi badaczy za nos i zawsze wyprzedza ich o krok. Nie tylko pracownicy CIA padli ofiarą zdradliwej natury LSD. Innym badaczom też dał się we znaki.

Mimo że CIA nie potrafiła znaleźć zastosowania dla tej substancji, niewątpliwie budziła ona w Agencji duży respekt. Ponieważ istniała obawa, że wróg podstępem nafaszeruje nią agentów, zaczęto podawać im narkotyk, aby nauczyli się rozpoznawać objawy jego działania. Z początku było to robione jawnie, ale później ktoś doszedł do wniosku, że lepiej aplikować środek agentom bez ich wiedzy. Akcja stopniowo nabrała rozmachu, LSD podawano już nie tylko pracownikom sekcji prowadzącej badania, ale wszystkim funkcjonariuszom. W tym okresie niespodziewane ataki halucynacji i rozmaitych niedyspozycji stały się dla pracowników CIA elementem ryzyka zawodowego. Akcję zakończono, kiedy sprawy wymknęły się spod kontroli – mianowicie wyszedł na jaw plan dodania narkotyku do misy z ponczem podczas przyjęcia w biurze agencji[41]. W owym czasie setki funkcjonariuszy CIA przyjęły LSD, niektórzy nawet wielokrotnie. Spekulowano potem, że być może dlatego w Agencji powstawały wówczas tak osobliwe pomysły, jak badania nad postrzeganiem pozazmysłowym czy projekt pozbawienia Fidela Castro brody poprzez natarcie mu butów specjalnym środkiem chemicznym.

Wojsko również badało LSD. To właśnie wojskowy naukowiec ukuł termin „trip”, określający stan po zażyciu narkotyku. Dowódcy uważali, że LSD może mieć istotne znaczenie na polu walki, więc poddano działaniu tego środka blisko półtora tysiąca żołnierzy. Brytyjska armia też eksperymentowała z narkotykiem. Sfilmowano wówczas odurzony LSD oddział podczas manewrów w lesie. Żołnierze nie potrafili czytać map, obsługiwać radia ani wyrzutni rakiet. Wpadli więc w panikę i poddali się, po czym jeden z nich wdrapał się na drzewo, żeby nakarmić ptaki. Z kolei amerykańscy wojskowi – ku zdumieniu władz – zaczęli kraść tę straszną, powodującą obłęd „broń” i zażywać ją podczas hucznych imprez.

Większość znanych dziś faktów, dotyczących eksperymentów amerykańskiego rządu z LSD, ujawniono w 1977 roku, podczas senackiego przesłuchania. Ted Kennedy, przewodniczący podkomisji do spraw zdrowia i badań naukowych, usiłował wtedy uzyskać informacje na temat operacji CIA o kryptonimie MK-ULTRA. Był to program parasolowy, obejmujący wszystkie prace CIA nad rozwojem broni chemicznej i biologicznej, prowadzone w czasie zimnej wojny. Duża część tych działań okazała się szokująco nieetyczna. Kiedy opracowywano techniki prania mózgu i kontroli umysłu, w charakterze królików doświadczalnych wykorzystano setki umysłowo chorych; aplikowano im rozmaite substancje bez ich zgody i wiedzy. W szpitalu w Lexington, w stanie Kentucky, podawano pacjentom LSD przez siedemdziesiąt sześć dni z rzędu. Amerykański lekarz[42], który był członkiem Trybunału Wojskowego w Norymberdze, sądzącego nazistowskich zbrodniarzy wojennych, sam później po wielokroć łamał Kodeks Norymberski. Jednak najbardziej skandaliczne było faszerowanie psychodelikami przypadkowych, niczego niepodejrzewających obywateli. W San Francisco wynajęto uzależnione od narkotyków prostytutki, które sprowadzały klientów do konspiracyjnego lokalu CIA, działającego pod przykryciem domu publicznego. Tam podawały im w drinkach środek odurzający, agenci zaś obserwowali, jak mężczyźni zachowują się pod wpływem narkotyków. Operacją dowodził niejaki George Hunter White. White miał zwyczaj siadać na sedesie za lustrem weneckim i, sącząc martini, śledzić przebieg wydarzeń. Z wyciorów do fajki formował ludzkie figurki i łączył je w takie pozycje seksualne, które, według niego, ułatwiały osłabienie woli delikwenta i wyciągnięcie z niego tajemnic. Wysyłał te figurki swoim przełożonym do analizy[43]. White wychwalał później swoje ówczesne zajęcie, twierdząc, że to była „zabawa, zabawa i jeszcze raz zabawa”. Wspominając pracę dla CIA, napisał jeszcze: „Gdzie indziej mógł taki krewki chłopak jak ja kłamać, zabijać, oszukiwać, kraść, gwałcić i łupić za przyzwoleniem i z błogosławieństwem najwyższych instancji?”[44].

W tamtym okresie CIA monitorowała i w niektórych przypadkach potajemnie finansowała także inne badania nad LSD, prowadzone w cywilnych ośrodkach medycznych i akademickich. Część tych eksperymentów miała dowieść prawdziwości ulubionej teorii Agencji – że LSD wywołuje stany przypominające obłęd. Jeden z takich projektów prowadził opłacany przez CIA doktor Louis Jolyon West z Uniwersytetu Oklahoma. Doktor West podał słoniowi dawkę LSD odpowiadającą dwóm tysiącom działek przyjmowanych przez ludzi i czekał, co się stanie[45]. Słoń położył się i nigdy już nie poruszył. Możliwość powtórzenia tego eksperymentu została bezpowrotnie zniweczona, jako że doktor West usiłował ocucić zwierzę za pomocą różnych chemicznych stymulantów i w trakcie tych prób przypadkowo je zabił.

Jednakże prowadzono również inne badania, a ich rezultaty zdawały się przeczyć koncepcjom CIA dotyczącym LSD. Lekarze i psychiatrzy, przede wszystkim doktor Humphry Osmond w Kanadzie i doktor Oscar Janiger w Los Angeles, stosowali narkotyk w celach terapeutycznych. Wykorzystywano go w leczeniu alkoholizmu, używano do badań nad kreatywnością, podawano pacjentom podczas sesji psychoanalitycznych. LSD stało się też modne w Hollywood. Zażywały je takie sławy, jak James Coburn, Anaïs Nin i André Previn. Jack Nicholson na podstawie swoich doświadczeń z terapii napisał scenariusz filmu Podróż[46]. Cary Grant sto razy przyjął ten narkotyk, by wyleczyć się z depresji po rozwodzie, i stwierdził, że dzięki LSD „narodził się na nowo”[47].

Dla CIA to było zaskakujące. Dotąd Agencja widziała w LSD „niekonwencjonalną broń”, która powoduje przejściowy obłęd. Z powodzeniem używano tego narkotyku podczas przesłuchań jako swego rodzaju narzędzia tortur. Jak więc można było wytłumaczyć to, że psychiatrzy stosowali tę substancję w leczeniu zaburzeń umysłowych? Lek powinien być przewidywalny, lekarz, przepisując go, musi wiedzieć, jakie będą następstwa. LSD jednak takie nie było. Z nieznanych przyczyn zachowywało się różnie w różnych eksperymentach. Było niepojęte.

Leary dowiedział się o LSD od pewnego Anglika, Michaela Hollingsheada. Hollingshead, pracujący w Nowym Jorku, w Instytucie do Spraw Brytyjsko-Amerykańskiej Współpracy Kulturalnej, do spółki z przyjacielem, doktorem Johnem Beresfordem, kupił za dwieście osiemdziesiąt pięć funtów jeden gram LSD od laboratorium Sandoz. Zdobycie substancji nie było trudne. Panowie wysłali list, napisany na papierze firmowym jednego z nowojorskich szpitali, w którym twierdzili, że chcą przetestować środek podczas eksperymentów ze szpikiem kostnym. Narkotyk przysłano w małej, brązowej fiolce – aby uzyskać poręczniejsze dawki, Hollingshead wymieszał substancję z wodą i cukrem pudrem, a następnie umieścił całość w słoiku po majonezie o objętości szesnastu uncji. Potem oblizał łyżeczkę.

Piętnaście godzin później, kiedy nieco oprzytomniał, wiedział już, że w jego ręce trafił środek jedyny w swoim rodzaju. Hollingshead był w posiadaniu słoika zawierającego pięć tysięcy dawek odmieniającej życie substancji, ale nie miał pojęcia, co z nią zrobić. Po raz pierwszy o LSD usłyszał od Aldousa Huxleya. Teraz więc zadzwonił do niego i poprosił o radę. Po chwili namysłu Huxley zaproponował mu, by skontaktował się z Learym. „Jest w Ameryce badacz, którego z pewnością warto odwiedzić” – powiedział mu. – „To doktor Leary. Wspaniały facet”[48].

Leary zaprosił Hollingsheada do Harvardu, ale z początku nie chciał skosztować mieszaniny ze słoika po majonezie. Trochę dlatego, że narkotyk zdążył już zyskać podejrzaną reputację w związku z eksperymentami CIA, a po części dlatego, że uważał, iż wszystkie psychodeliki działają podobnie. Kiedy jednak zobaczył twarze ludzi, którzy zażyli substancję, ciekawość wzięła górę. Leary odbył podróż, z której tak naprawdę nigdy już nie wrócił. LSD okazało się dużo silniejsze od psylocybiny.

„To było najbardziej wstrząsające doświadczenie w moim życiu” – pisał później[49]. – „Mija dwadzieścia lat od tamtego odlotu z Michaelem Hollingsheadem, a ja wciąż to pamiętam. Nigdy potem nie byłem już w stanie powrócić do życia, jakie wiodłem przed tą sesją. Od tamtej pory nie traktowałem siebie, swojego umysłu ani społeczeństwa zbyt poważnie, bo zdawałem sobie sprawę, że wszystko, co postrzegam, wszystko we mnie i wokół mnie, jest wytworem mojej świadomości, i że każdy żyje w neuronowym kokonie własnej rzeczywistości. Od tamtego dnia nigdy nie opuściło mnie poczucie, że jestem aktorem, otoczonym przez różne postacie, przez rekwizyty i fragmenty scenografii – że uczestniczę w tragikomedii rozgrywającej się w moim mózgu”.

Już wcześniej badania Leary’ego sprawiły, że pojawił się rozziew między jego sposobem postrzegania świata a ogólnie przyjętymi poglądami. Od lat nie zgadzał się na wartościowanie zachowań, klasyfikowanie ich jako „normalnych” czy „nienormalnych”. Wszystkie postawy ludzkie jawiły mu się raczej jako konsekwencje „gier”, w które nauczono nas grać. Uważał, że on sam bierze udział w „grze w psychologa”, jego córka – w „grze w uczennicę”, a taki, dajmy na to, morderca – w „grze w mordercę”. Ten punkt widzenia nie wyklucza istnienia odpowiedzialności moralnej, ale niejako oddziela element etyczny od wzorców zachowań. Poza tym ujmuje powagi ludzkim obowiązkom i sprawia, że trudniej traktować społeczne i instytucjonalne zasady zupełnie serio. Są wszak jedynie „częścią gry”. Kiedy kolega z Harvardu zażartował, że ci, którzy obstają przy takiej filozofii, powinni założyć klub psychopatów, Leary odparł, że właściwie jest psychopatą[50]. Wyznał swoim kolegom, że naruszył wszystkie przepisy kodeksu etycznego Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego, zwłaszcza zakaz sypiania z pacjentami[51].

Jednakże dopiero po przygodzie z „kwasem” Leary na dobre przestał postrzegać świat jak większość ludzi. Nie ignorował ani nie przekreślał powszechnej percepcji świata. Po prostu nie wierzył już, że jest rozstrzygająca. Zrozumiał, że to, w czym żyje, to nie rzeczywistość, lecz jej model stworzony przez jego mózg. Wiedział, że jest za ten model odpowiedzialny. Wiedział także, że może go zmienić.

Powszechnie akceptuje się pogląd, że to, co uznajemy za prawdziwy świat, jest w istocie obrazem stworzonym przez nasze mózgi, wykorzystujące do tego celu zmysły i dotychczasowe doświadczenia. Mózg odbiera informacje od pięciu zmysłów[52] i zestawia je, by stworzyć nasz wewnętrzny obraz świata – to w nim żyjemy. Ten obraz różni się od „prawdziwej” rzeczywistości pod wieloma względami. Na przykład patrzymy na samochód i widzimy, że jest czerwony, ale przecież samochód nie ma właściwie żadnego koloru. Wydaje nam się czerwony, ponieważ system wzrokowy interpretuje po swojemu odbijające się od samochodu fotony. Widzimy krzesło i sądzimy, że to zwarty przedmiot, jednak nauka zapewnia nas, że owo kłębowisko cząsteczek i energii to głównie pusta przestrzeń. Wydaje nam się, że krzesło utrzymuje nasze ciało, a jest ono odpychane przez obecne w nim cząsteczki. Wiemy także, że istnieje wiele informacji, zjawisk, których w ogóle nie jesteśmy w stanie zarejestrować zmysłami, należą do nich choćby sygnał telewizyjny czy fluktuacje pól magnetycznych, wykorzystywane przez niektóre zwierzęta do nawigacji. Ale choć na ogół przyjmujemy do wiadomości, że nasz obraz świata nie jest idealny, to wierzymy, iż ukazuje on dość konsekwentnie i precyzyjnie obiektywną rzeczywistość. Z pewnością bardziej jesteśmy skłonni wierzyć w to, że biernie obserwujemy świat, w którym żyjemy, niż w to, że go selektywnie tworzymy.

Coraz więcej jednak wskazuje na to, że istotnie jesteśmy współtwórcami postrzeganego obrazu. Badania nad wiarygodnością zeznań naocznych świadków dowodzą, że ludzie zwykle widzą to, co spodziewają się zobaczyć, ignorując wszelkie anomalie. Podczas słynnego eksperymentu na Harvardzie Dan Simons i Christopher Chabris pokazali ochotnikom nagranie meczu koszykówki i poprosili ich, by policzyli podania. Około czterdziestu procent ochotników zupełnie nie zauważyło, że w początkowej fazie meczu przez boisko przeszedł człowiek przebrany za goryla, a był widoczny na ekranie przez czterdzieści pięć sekund. Douglas Adams nawiązał do tego eksperymentu w swojej powieści Życie, wszechświat i cała reszta. W książce tej statek kosmiczny ląduje na boisku podczas wielkiej imprezy sportowej, ale nie zostaje dostrzeżony przez zgromadzone tam tłumy kibiców. Kosmici wiedzieli, że mózgi obserwatorów odrzucą informacje przekazane przez zmysł wzroku, uznają je „za nie swoją sprawę” i nie przyjmą do wiadomości tak niecodziennego faktu.

Wraz z upływem czasu na naszym wewnętrznym obrazie świata coraz silniejsze piętno odciskają nasze przekonania, uprzedzenia i doświadczenia. Dlatego różni się on od wizerunku rzeczywistości innych ludzi znacznie bardziej, niż nam się zdaje. Nasz świat coraz bardziej upodabnia się do naszego światopoglądu. Optymista, idąc ulicą, zwróci uwagę na szczęśliwe pary, ładną pogodę i bawiące się dzieci. Natomiast podążający tą samą ulicą malkontent zapewne w ogóle nie zauważy tamtych szczegółów, dostrzeże za to brudnych bezdomnych i jakieś paskudne graffiti. Ulica, rzecz jasna, cały czas jest taka sama, ale to właściwie nie ma znaczenia, bo nikt nigdy nie widzi całokształtu „prawdziwej” ulicy[53]. To samo dotyczy każdego aspektu życia, od mechanizmów decydujących o tym, jakie doniesienia medialne nas zainteresują, po cechy, które ujmą nas u innych ludzi. Wniosek jest taki, że „świat”, w którym żyjemy, nie jest obiektywnym, samoistnym bytem, ale czymś stworzonym na nasze podobieństwo. Jak powiedział Alan Watts, wybitny znawca religii Wschodu: „Rzeczywistość to jedynie plamy atramentowe z testu Rorschacha”. Ralph Waldo Emerson natomiast napisał w 1860 roku: „Ludzie zdają się nie dostrzegać, że ich opinia o świecie jest także pochodną ich charakteru”.

Leary nazwał te osobiste, wewnętrzne modele świata „tunelami rzeczywistości”[54]. Każdy człowiek żyje w innym tunelu i ponosi odpowiedzialność za konstruowanie własnej rzeczywistości egzystencjalnej. Aby być naprawdę „wolnym”, trzeba zdawać sobie z tego sprawę, albowiem, jak twierdzą dyskordianiści[55], „To, w co wierzymy, zniewala nas. Przekonania czynią z nas niewolników”. To niełatwa do ogarnięcia koncepcja, ale kluczowa dla zrozumienia Leary’ego i wpływu, jaki wywarł. Istotą tej koncepcji jest postmodernistyczne rozstanie z racjonalizmem osiemnastowiecznej epoki Oświecenia, postrzegającej rzeczywistość jako absolut, który można pojąć dzięki rozumowi. Oświeceniowi myśliciele przyjmowali, że wszyscy ludzie funkcjonują w tej samej rzeczywistości. Tymczasem Leary uważał, że nie jest to prawdą. Pojęcia, związki i zdarzenia są względne i można je zrozumieć tylko po analizie tuneli rzeczywistości, w których powstały. Nasze pojmowanie fizycznego świata zmieniło się diametralnie, od kiedy Einstein dostrzegł znaczenie względności. Leary był zdania, że nadszedł czas na podobną rewolucję w świecie umysłu.

Jednakże większość ludzi idzie przez życie, nie zastanawiając się nad prawdziwą naturą świata, ponieważ te ich własne rzeczywistości są wiarygodne, kuszące i w pełni zrozumiałe. Niełatwo rozpoznać ich ograniczenia, chociaż medytacja może pomóc w „wyłączeniu” mózgu z aktu postrzegania. Oczywiście nie każdy ma ochotę posiąść taką wiedzę. Świadomość, że to, co bierzemy za rzeczywistość, jest w istocie naszym osobistym, pełnym niedoskonałości tworem, może przerazić i sprawić, że poczujemy się samotni i zagubieni. Dlatego właśnie tak wielką rolę w ludzkim życiu odgrywają ruchy religijne, społeczne i polityczne, na przykład chrześcijaństwo, ekologia czy komunizm. Tego rodzaju ruchy usiłują „zsynchronizować” indywidualne rzeczywistości wielu ludzi, skupić je wokół akceptowalnych priorytetów i postaw, przez co zapewniają poczucie komfortu wewnętrznego[56].

Teoria, że świat, który widzimy, jest wyabstrahowany z „prawdziwej” rzeczywistości, pozwala zrozumieć późniejsze idee, postawy, a nawet rodzaj poczucia humoru Leary’ego. Jednakże koncepcji tej nie stworzył Tim, narodziła się ona u zarania zachodniej kultury, i znalazła swój wyraz w platońskiej metaforze cieni oglądanych na ścianie jaskini. Odnajdziemy taką ideę również w hinduizmie i buddyzmie, wyraża ją postać Mai, będąca światem iluzji. Ale to Leary jako jeden z pierwszych zajął się tym zagadnieniem z empirycznego, naukowego punktu widzenia i jako jeden z pierwszych zastosował substancję chemiczną, by zajrzeć za kurtynę kryjącą Mayę. Dzięki temu umożliwiał innym osiągnięcie wyższego stanu świadomości bez wieloletniego przygotowania religijnego. Ponadto, w przeciwieństwie do dawnych mistyków, których wiele kosztowało to, by choć przez chwilę ujrzeć szerszą rzeczywistość, Leary mógł tego dokonać, kiedy tylko chciał. I owszem, korzystał z tej sposobności przynajmniej raz w tygodniu.

Tim wierzył, że LSD pozwala odrzucić osobistą rzeczywistość i „wdrukować” inną. Utrzymywał, iż nie ma sensu żyć w świecie nieprzychylnym i przykrym, skoro istnieje nieskończenie wiele innych rzeczywistości, które mózg może wykorzystać. Ta myśl stanowi filar jego filozofii i została wyrażona w tytułach niektórych dzieł Tima, takich jak longplay You Can Be Anyone This Time Around (Tym razem możesz być, kim chcesz) czy książka Changing My Mind, Among Others (Zmiana mojego umysłu, między innymi), a także – w niektórych jego spostrzeżeniach w rodzaju: „Jesteś tak młody, jak wówczas, gdy ostatni raz zmieniłeś swój umysł”. Gdy wiedziało się, jak przeprogramować mózg, można było przejść z jednej rzeczywistości do innej. Leary stosował tę teorię w praktyce nader często. Jego indywidualna rzeczywistość, wizerunek, zmieniały się już wcześniej, ale powoli, naturalnie, wraz z upływem czasu. Śpiewał w chórze kościelnym, był żołnierzem, cenionym psychologiem, wykładowcą akademickim; jego wersja rzeczywistości wyglądała różnie, w zależności od masek, pod którymi się ukrywał. Odtąd jednak Tim miał zmieniać swoje wersje rzeczywistości co kilka lat, a nawet co kilka miesięcy. Fundamentalne wcześniej idee i przekonania były beztrosko wymiatane przez zmieniające się okoliczności. Gdy aktualna rzeczywistość przestawała Leary’emu odpowiadać, przeskakiwał do nowej. Nie było to jednak łatwe dla tych, którzy go otaczali.

Ówcześni znajomi Tima zauważyli, że zaszła w nim głęboka zmiana. Niektórym wydawał się chłodny i nieco złowieszczy, a nawet nieludzki. Większość jednak była nim urzeczona. „Już w chwili, gdy wszedł do sali, wiedziałem, że nigdy wcześniej nikogo takiego nie spotkałem” – wspominał później jeden ze studentów[57]. „Przez kilka lat byłem przekonany, że to najbardziej twórczy człowiek pod słońcem” – mówił z kolei Alpert. – Przerastał o głowę wszystkich w Harvardzie i w ogóle każdego, kogo znałem”[58]. Leary nikomu się nie narzucał, pozwalał, by ludzie, których spotykał, wyrobili sobie własne wyobrażenie na jego temat. Dzięki temu mógł być dla nich tym, kim chcieli go widzieć – przyjacielem, naukowcem, szarlatanem, geniuszem lub nieodpowiedzialnym idiotą. Nawet dziś, po upływie ponad czterdziestu lat, ludzie, którzy go wtedy znali, mówią o nim bardziej jak o legendzie niż o prawdziwym człowieku. Wrażenie, jakie wywierał, nie osłabło z czasem. Rodzi się zatem pokusa, by obwinić – lub podziękować – LSD za taki stan rzeczy, lecz, jak zauważyła kiedyś Lisa Bieberman, przyjaciółka Tima: „Wiązanie osobowości Leary’ego z kwasem jest absurdalne, bo miliony ludzi brały LSD, ale Timothy Leary był tylko jeden”[59].

Po zetknięciu Tima z LSD zamiar „złagodzenia” badań w celu obłaskawienia krytyków z Harvardu, prysł jak bańka mydlana. Psylocybina też poszła w odstawkę. Tylko LSD było wystarczająco silnym narzędziem. Leary ignorował to, że eksperymenty z jeszcze bardziej podejrzanym narkotykiem dodatkowo rozjuszą jego przeciwników. Wierzył bowiem, że LSD jest ważniejsze od Harvardu, i chciał, by wszyscy o tym wiedzieli.

Problem, z którym musiał się zmierzyć zespół badawczy, polegał na tym, że istniejąca terminologia medyczna, opisująca odmienne stany świadomości, miała przeważnie negatywne konotacje. W raportach na temat LSD, płynących z CIA i współpracujących z Agencją instytucji, określano te stany jako „maniackie”, „neurotyczne”, „psychotyczne”. Badacze, którzy sami przyjmowali tę substancję, zaczęli więc szukać innego języka, zdolnego opisać wzloty i upadki, jakich doświadczali podczas sesji. Kiedy nomenklatura psychologiczna okazała się nieodpowiednia dla ich potrzeb, sięgnęli po księgi wschodnich religii, które od tysięcy lat usiłowały ująć w słowa te niebywałe stany. Było to w pewnym sensie naturalne, gdyż bitnicy, którzy w latach pięćdziesiątych najgoręcej propagowali filozofie Wschodu, sami uczestniczyli w badaniach Tima.

Te wysiłki nie uspokoiły innych akademików, którzy obawiali się, że eksperymenty Leary’ego i Alperta coraz mniej mają wspólnego z nauką. Harwardzcy wykładowcy z pewnością byli skonsternowani, kiedy na stole konferencyjnym w Centrum Badań nad Osobowością Swami Vishnudevananda stał na głowie, odziany jedynie w przepaskę na biodrach. Tim zdawał się nie przejmować krytyką swojej pracy i trybu życia. Jego dom w Newton Center stał się wielorodzinną komuną. Leary, Alpert i Metzner mieszkali tam wraz z różnymi dziećmi i partnerkami. W owych czasach była to sytuacja niespotykana. Sąsiedzi wnieśli skargę do władz miasta, zarzucając Timowi i reszcie łamanie przepisów prawa zagospodarowania przestrzennego, według których w każdym domu mogła mieszkać tylko jedna rodzina. Staruszka z posesji obok skarżyła się, komu tylko mogła, na „dziwnych ludzi, noszących stroje bitników”. Szczególną odrazę wywołał u niej pewien młody mężczyzna z włosami do ramion. „Ilekroć go widzę – wyznała – zbiera mi się na wymioty”[60].

Reszta tekstu dostępna w regularniej sprzedaży.

Przypisy

[1] Kiedy Leary żył na wygnaniu, tworzył wiele sprzecznych wersji na temat swojej ucieczki, bo chciał zmylić policję. W numerze pisma „Rolling Stone” z 28 sierpnia 1975 roku David Weir stwierdził, że słyszał 17 różnych wersji. Najwięcej szczegółów zawiera historia, którą Tim opisał w Confessions of a Hope Fiend (Bantam, 1973), ale znalazło się w niej trochę celowych przekłamań. Opis ucieczki, przedstawiony w tej książce, został oparty głównie na Confessions of a Hope Fiend; część ze wspomnianych przekłamań udało się sprostować. Pomogła w tym wizyta w San Luis Obispo w grudniu 2004 roku, a także wspomnienia przyjaciół Tima z początku lat siedemdziesiątych, których nie musiał wprowadzać w błąd. Autobiografia Billa Ayersa, Fugitive Days (Beacon Press, 2001) oraz autobiografia Leary’ego z 1983 roku, Flashbacks (Tarcher/Putnam, 1983), też okazały się przydatne.

[2] Kiedy w tamtym okresie proszono Tima o komentarz do tych słów, zazwyczaj mówił, że się z nimi nie zgadza. Twierdził, że według niego najbardziej niebezpiecznym człowiekiem w Ameryce jest nie kto inny, tylko prezydent Nixon. Gdy powrócono do tej sprawy w jego ostatnim sfilmowanym wywiadzie, zarejestrowanym przez wytwórnię filmów dokumentalnych World of Wonder, Leary powiedział zdanie, które stało się tytułem tej książki. Zaledwie kilka miesięcy przed śmiercią, bardzo już mizerny Tim kiwnął uroczyście głową i rzekł z powagą: „Tak, to prawda. Osaczyłem Amerykę”. Wypowiedź Nixona padła w wywiadzie telewizyjnym i od tamtej pory krążyły różne jej wersje: „Timothy Leary jest najbardziej niebezpiecznym człowiekiem w Ameryce”, „To najbardziej niebezpieczny człowiek na świecie”, „To najniebezpieczniejszy z żyjących”… Jednakże pierwsza z tych wersji zdaje się najbardziej pasować do Nixona.

[3] Leary, Jail Notes (Douglas Book Corp., 1970), s. 49.

[4] Leary przytoczył nazwisko „Metcalf” w Confessions of a Hope Fiend i Flashbacks, ale skoro większość nazwisk w jego relacjach z ucieczki została zmieniona, również i to może nie być prawdziwe.

[5] Leary, Confessions of a Hope Fiend, s. 118.

[6] Tak Leary przedstawił tamte wydarzenia w swojej autobiografii Flashbacks. Według innych wersji, takich jak ta podana w artykule The young manhood of Tim Leary (Robert Taylor, „Boston Sunday Globe”, 29 listopada 1970), tamte wydarzenia miały miejsce po meczu między drużyną z West Point a zespołem z uniwersytetu Notre Dame, rozegranym 2 listopada 1940 roku na Yankie Stadium w Nowym Jorku.

[7] Leary, Flashbacks, s. 103–104.

[8] Więcej szczegółów na temat poczęcia Leary’ego we Flashbacks, s. 9–11.

[9] Święty Tymoteusz był męczennikiem z IV wieku, którego pojmano i ścięto za głoszenie wiary chrześcijańskiej w Cesarstwie Rzymskim. Irlandzkie nazwisko „Leary” wywodzi się od Laoire lub Laoghaire, co znaczy „pasterz młodego bydła”. Laoghaire (wymowa bardzo podobna do Leary), arcykról rezydujący w Tarze, miał scysję ze świętym Patrykiem, który w Wielkanoc roku 433 rozpalił ogień na wzgórzu Slane, co doprowadziło do kresu pogaństwa w Irlandii. Laoghaire, w przeciwieństwie do swoich braci, nie nawrócił się na chrześcijaństwo i pozostał poganinem do końca swoich dni.

[10] John Bryan, Whatever Happened to Timothy Leary? (Renaissance Press, 1980), cytat z wywiadu z Jackiem Learym. Niestety, imię urojonego przyjaciela Tima nie jest znane.

[11] Leary rzadko opowiadał o swoich krewnych i pierwszych latach życia; dopiero we Flashbacks rozpisał się na ten temat. Jednakże niektóre z podanych tam faktów można podważyć. W Turn off Your Mind (Sidgwick & Jackson, 2001) Gary Lachman zwraca uwagę, że rada, jaką Leary rzekomo usłyszał od swojego dziadka („Nigdy nie rób niczego tak jak inni, chłopcze”), została w istocie udzielona Gurdżijewowi przez jego dziadka. Leary z pewnością o tym wiedział, bo sam nieraz przytaczał tę anegdotę. We Flashbacks można znaleźć mnóstwo podobnych konfabulacji, przechwałek i „omyłek”. Wydaje się to zresztą zrozumiałe, jeśli zważyć, w jakich okolicznościach powstawała ta książka. Tim próbował odzyskać dzięki niej reputację, ale pisał ją na początku lat osiemdziesiątych, kiedy rozpoczęła się „wojna z narkotykami”. Ponadto książka była przez długi czas redagowana i przerabiana, a to wyssało z Leary’ego energię i entuzjazm. Mimo wad, dzieło to zasługuje na spore uznanie. Autobiografia, która zaczyna się od sceny poczęcia autora, opisywanej przez spermę, nie może być zupełnie bezwartościowa.

[12] „Zawsze żywiłem ciepłe uczucia i szacunek wobec tego ledwie mi znanego doręczyciela, za którego sprawą znalazłem się na tym świecie. W ciągu trzynastu lat, które spędziliśmy razem, nigdy nie przytłaczał mnie żadnymi oczekiwaniami”. – Leary, Flashbacks, s. 39–40.

[13] Taylor, „Boston Sunday Globe”, 29 listopada 1970. We Whatever Happened to Timothy Leary? Bryan przedstawił bardziej dramatyczną wersję. Według niego, dyrektor krzyczał: „Nie chcę cię więcej widzieć! Nigdy już się do mnie nie odzywaj! Nie zbliżaj się do drzwi mojego gabinetu!”.

[14] Podczas studiów na Uniwersytecie Alabama Timothy napisał wspólnie z Haroldem Coopermanem jednoaktówkę, zatytułowaną Prelude to Nothing (Preludium do niczego). Ta mroczna opowieść o żołnierzu, któremu zdeformowano twarz, i który z tego powodu nie może wrócić do swojego wcześniejszego życia, dowodzi, że już wtedy Leary’ego interesowały skrajne stany psychiczne. Włożył w usta głównego bohatera prorocze słowa: „Obawiam się, że wykroczyłem poza psychologię, jestem w świecie absurdu”.

[15] Dyplom od Trumana, z archiwum Leary’ego. Prezydent kończy swoje podziękowania takimi oto słowami: „Jako że wykazałeś się męstwem, zaradnością i trzeźwością umysłu, bez czego osiągnięcie założonego celu nie byłoby możliwe, liczymy na to, że również w czasie pokoju będziesz przewodził innym i świecił przykładem, przynosząc chlubę swojej ojczyźnie”. Można chyba z dużą dozą prawdopodobieństwa przyjąć, że Tim zinterpretował tę prośbę niezgodnie z oczekiwaniami Trumana.

[16] Leary, Interpersonal Diagnosis of Personality: A Functional Theory and Methodology for Personal Evaluation (Ronal Press Company, 1957).

[17] W latach dziewięćdziesiątych wielkim orędownikiem odrzucenia pojęcia „normalność” był przyjaciel Tima, Robert Anton Wilson. Przekonywał, że w ogóle nie ma czegoś takiego, jak normalność. Nie istnieje zwykły człowiek ani normalny dzień, nie ma nawet „zwykłej” myszy albo zwyczajnego liścia. Uważał, że wszystko jest paranormalne, ponadnormalne albo jakoś inaczej nienormalne, a ci, którzy uznają jakiś obiekt za normalny, po prostu nie przyjrzeli się mu się wystarczająco uważnie. By prześwietlać takie sprawy, Wilson założył organizację o nazwie CSICON, Committee for Scientific Investigation of Claims of the Normal (Komisja do spraw Badania Rzekomych Przypadków Normalności).

[18] Cyt. za: Bryan, Whatever Happened to Timothy Leary?, s. 27.

[19] Bryan, Whatever Happened to Timothy Leary?, s. 29.

[20] Leary, High Priest (Ronin Publishing, 1995), s. 9.

[21] Leary, Flashbacks, s. 17.

[22] Lachman, Turn off Your Mind, s. 155.

[23] Martin A. Lee i Bruce Shlain, Acid Deams: The CIA, LSD and the Sixties Rebellion (Grove Press, 1985), s. 72.

[24] Leary, Flashbacks, s. 33. Leary zdaje pełną relację z tego pierwszego tripu w High Priest, s. 11–34.

[25] Wywiad z Alpertem dołączony do wydanego na płycie DVD filmu dokumentalnego Timothy Leary’s Dead (reż. Paul Davids, Davids and Mills Productions, 1998).

[26] Niektórzy badacze życia i twórczości Huxleya uważają, że pisarz nigdy nie spotkał się z Crowleyem, jako że nie zostawił żadnej pisemnej relacji z tego zdarzenia. Jednakże zapis w dzienniku Crowleya nie pozostawia wątpliwości co do tego, że w październiku 1930 roku panowie spędzili ze sobą kilka dni w Berlinie; spotkanie zaaranżował ich wspólny przyjaciel, John Sullivan. Crowley nie zdradza, co się wydarzyło w ciągu tamtych kilku dni, ale w kręgach okultystycznych panuje przekonanie, że Crowley poczęstował wtedy Huxleya pejotlem. Zob. np. Robert Anton Wilson, Cosmic Trigger (Abacus, 1979), s. 65, gdzie autor odwołuje się do Sexuality, Magic and Perversion Francisa Kinga (Citadel Press, 1974), s. 118. Mogło tak być, bo w tamtym okresie Crowley regularnie zażywał pejotl, a poza tym zainteresowanie tematem narkotyków pojawia się w powstałych wkrótce potem tekstach Huxleya. Już w roku 1931 napisał swój pierwszy esej, poświęcony tej kwestii: A Treatise on Drugs (w Moksha: Aldous Huxley’s Classic Writings on Psychedelics and the Visionary Experience, Michael Horowitz i Cynthia Palmer (red.), Park Street Press, 1999). Narkotyk, nazwany somą, odgrywa kluczową rolę w powieści Nowy, wspaniały świat (Doran and Co., 1932), a opisane tam działanie większych dawek somy zdaje się dowodzić, że autor znał sprawę z autopsji. Godne uwagi jest również to, że zbiór esejów, opublikowany w 1929 roku, nosi tytuł Do What You Will (Chatto & Windus). Tytuł ten jest łudząco podobny do maksymy Crowleya: „Do What Thou Wilt” („Czyń, co chcesz”). Jednakże, kiedy Michael Horowitz redagował Moksha, zbiór tekstów Huxleya na temat narkotyków, rozmawiał z wieloma osobami z najbliższego otoczenia pisarza, również z jego żoną Laurą Huxley i wszyscy kategorycznie twierdzili, że Huxley nie został poczęstowany przez Crowleya pejotlem. Byli bowiem przekonani, że opowiedziałby im o tak niecodziennym wydarzeniu.

[27] Słowo to, które znaczy: „objawiający umysł”, pojawiło się po raz pierwszy w liście doktora Humphry’ego Osmonda do Aldousa Huxleya i było częścią rymowanki. Osmond napisał: „To fathom hell or soar angelic/Just take a pinch of psychodelic” („By ujrzeć piekło lub sięgnąć nieba/Szczypty psychodeliku ci potrzeba”). Polityczne skutki działalności Leary’ego są do dziś tak znaczące, że badacze i akademicy wolą nie używać kojarzącego się z Timem określenia „psychodelik”. Ukuto nowy, bardziej poprawny politycznie termin: „empatogen”. Używa się go również w odniesieniu do substancji pobudzających emocjonalnie, takich jak MDMA czy ecstasy.

[28] High Times: Timothy Leary Special Tribute Issue, 1996, s. 16.

[29] Zob. np. książki R. Gordona Wassona Soma: Divine Mushroom of Immortality (Harcourt Brace Jovanovich, 1970) i Road to Eleusis (współautorzy: Albert Hoffman i Carl AP Ruck, William Daly Rare Books, 1998) albo książkę Paula Devereuxa The Long Trip: A Prehistory of Psychedelia (Penguin/Arkana, 1997).

[30] Opis zdarzenia bazuje na tym, co we wczesnych latach siedemdziesiątych Timothy Leary powiedział Brianowi Barrittowi.

[31] Ralph Metzner – wespół z Learym i Alpertem – odegrał kluczową rolę w „Harvardzkim programie badań nad psychodelikami”. Napisali we trójkę Psychodeliczne doświadczenie (1964), a ponadto Metzner redagował „The Psychedelic Review”, periodyk naukowy, poświęcony badaniom nad narkotykami, który wychodził w latach 1963–1971. Ukazało się w sumie jedenaście numerów.

[32] Leary, Flashbacks, s. 86.

[33] Twierdzenie, dotyczące spadku poziomu recydywy z 70% do 10%, często powracało w tekstach Leary’ego. Jednakże wyniki tych badań zostały podważone, zob. Dr. Leary’s Concord Prison Experiment: A 34-year follow-up study, Rick Doblin („Journal of Psychiatric Drugs”, 30 : 4, 1998, s. 419–426). Inne teksty na temat tego eksperymentu to między innymi: Predictive Recidivism: Base Rates for Criminal Constitution, R. Metzner i G. Wail („Journal of Criminal Law, Criminology and Police Science”, 1963), A New Behavior Change Program Using Psilocybin, T. Leary, R. Metzner i inni („Psychotherapy”, lipiec 1965) oraz The Effects of Consciousness Expanding Drugs in Prisoner Rehabilitation, T. Leary („The Psychodelic Review”, nr. 10, 1969).

[34] Mail od Ralpha Metznera do autora. Zob. Dr. Leary’s Concord Prison Experiment: A 34-year follow-up study („Journal of Psychiatric Drugs”, 30 : 4, 1998, s. 419–426), Rick Doblin ze stowarzyszenia Multi-disciplinary Association for Psychedelic Studies (www.maps.org).

[35] Niestety, polityczne skutki działalności Leary’ego położyły kres badaniom nad psychodelikami. Teraz jednak, po czterdziestu latach, są pierwsze oznaki tego, że mogą zostać podjęte na nowo. Kiedy kończono pisanie tej książki, John Halpern, psychiatra z Harvard’s McLean Hospital, ogłosił rozpoczęcie badań nad zastosowaniem MDMA w uśmierzaniu stanów lękowych u pacjentów śmiertelnie chorych na raka. Zob. np. Shall We Take a Trip: Medicine Opens Up to Psychedelics, „The Guardian”, 17 lutego 2005.

[36] The Seven Tongues of God, wykład Leary’ego z 1963 roku, opublikowany w „The Psychedelic Review” (nr. 3, 1964) i w The Politics of Ecstasy (Paladin, 1970).

[37] Zob. The Legacy of Timothy Leary’s Research, Rick Doblin ze stowarzyszenia Multi-disciplinary Association for Psychedelic Studies, High Times: Timothy Leary Special Tribute Issue, 1996.

[38] Lee i Shlain, Acid Dreams, s. XIV.

[39] Lachman, Turn off Your Mind, s. 151.

[40] Hofmann wracał do domu na rowerze dlatego, że była wojna i brakowało benzyny, więc nie mógł skorzystać ze swojego auta. Gdyby jechał wtedy samochodem, mogłoby dojść do tragicznego wypadku i LSD nigdy nie zostałoby odkryte.

[41] Lee i Shlain, Acid Dreams, s. 29.

[42] Nieżyjący już doktor Ewan Cameron, swego czasu prezes różnych towarzystw psychiatrycznych – kanadyjskiego, amerykańskiego i światowego. Zob. Acid Dreams, Lee i Shlain, s. 23–24.

[43] Jon Ronson, The Men Who Stare at Goats (Picador, 2005).

[44] List White’a do dr Sidneya Gottlieba, cyt. za: Acid Dreams, Lee i Shlain, s. 35.

[45] Lee i Shlain, Acid Dreams, s. 22.

[46] The Trip (reż. Roger Corman, American International Pictures, 1967), w filmie zagrali: Peter Fonda, Susan Strasberg, Bruce Dern i Dennis Hopper.

[47] Warren Hodge, The Other Cary Grant, „New York Time Magazine”, 3 lipca 1977. Przedruk w Wildest Dreams: An Anthology of Drug-Related Literature, Richard Rudgely (Little, Brown, 1999).

[48] The Man Who Turned On the World, Michael Hollingshead (Blond and Briggs/New English Library, 1973).

[49] Leary, Flashbacks, s. 118–119.

[50] Lachman, Turn Off Your Mind, s. 163–164. Idee Leary’ego zostały spopularyzowane przez Erica Berne’a w jego bestsellerze z 1964 roku Games People Play (Grove Press, 1964).

[51] Bryan, Whatever Happened to Timothy Leary?, s. 33.

[52] W rzeczywistości istnieje więcej zmysłów niż te pięć głównych, o których uczą nas w szkole. Poza wzrokiem, słuchem, dotykiem, smakiem i węchem dysponujemy jeszcze zmysłami, które pozwalają nam odczuwać temperaturę, puls, głód, pozycję ciała i stan pęcherza. W „New Scientist” (29 stycznia 2005) Bruce Durie z Uniwersytetu Strathclyde przekonuje, że istnieją co najmniej dwadzieścia dwa zmysły, a być może znacznie więcej.

[53] Z tego powodu zarówno zwolennicy, jak i krytycy odrębnych rzeczywistości są na ogół zdania, że nie ma czegoś takiego, jak obiektywna rzeczywistość. Można się spierać bez końca, ale to jałowa dyskusja, bo na razie tej sprawy nie da się jednoznacznie rozstrzygnąć. Ci, którzy badają naturę „prawdziwej rzeczywistości”, chociażby fizycy kwantowi czy buddyjscy mnisi, określają ją jako tak dziwną i niepojętą, że być może nigdy nie zrozumiemy, czym „prawdziwa rzeczywistość” jest – zwłaszcza, że nie wiadomo, czy w ogóle istnieje.

[54] To jedna z tych idei Tima, które zostały znacznie lepiej wyrażone przez pisarza Roberta Antona Wilsona niż przez niego samego. Dlatego stworzenie określenia „tunele rzeczywistości” często przypisuje się właśnie Wilsonowi. On jednak, pytany o to, wskazywał Leary’ego jako autora tego pojęcia.

[55] Dyskordianizm jest celowo niedookreślonym współczesnym ruchem religijnym, stawiającym na piedestale chaos. Jeszcze nie udało się ustalić, czy to wyszukany żart przebrany za religię, czy raczej religia udająca wyszukany żart.

[56] Pojawia się tu niebezpieczeństwo, które polega na tym, że wielka grupa zsynchronizowanych tuneli rzeczywistości może uznać, iż łącząca je „prawda” jest zagrożona przez inną wielką grupę zsynchronizowanych tuneli rzeczywistości, inaczej „prawdę” definiującą. Wówczas liderzy jednej grupy mogą nakłonić jej członków do ideologicznej lub fizycznej agresji wobec drugiej grupy.

[57] Lachman, Turn Off Your Mind, s. 163.

[58] Bryan, Whatever Happened to Timothy Leary?, s. 53.

[59] Tamże, s. 56.

[60] Tamże, s. 66.