Przekład: Ewa Skórska, Margarita Bartosik (rozdział 1)
Redakcja: Katarzyna Nawrocka
Korekta: Maria Zalasa
Projekt okładki i stron tytułowych: Mariusz Banachowicz

Copyright © J. Łatynina, 2007
Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo JK, 2014

ISBN: 978-83-7229-440-1

Wydanie I, Łódź 2014

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych, bez uprzedniego wyrażenia zgody przez właściciela praw.

Wydawnictwo JK
ul. Krokusowa 1-3, 92-101 Łódź
tel. 42 676 49 69, fax 42 646 49 69 w. 44
www.wydawnictwofeeria.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

ROZDZIAŁ 1

W którym zabijają głównego terrorystę republiki w czasie operacji służb specjalnych i w którym opowiada się o tym, jak Dżamałudin Kemirow poznał Arza Hadżijewa.

Jangurczi Itlarow marzł w okrążeniu siódmą godzinę. Poderwali ich o dziewiątej rano, a teraz była już czwarta. Ulice otulała szara zimowa mgła i z nabrzmiałych chmur siąpił deszcz ze śniegiem.

Jangurczi znajdował się w trzeciej linii okrążenia razem z resztą pepeesowców¹. Linia przebiegała prawie przez środek parku, od asfaltowej ścieżki przechodzącej w placyk przed kinem. Przed nim – w drugiej linii – stali gliniarze, których spędzili tu z całej Torbikały², dalej, na podwórku, kolejni mundurowi. Nie byli to tak naprawdę żołnierze, tylko grupa specnazu Federalnej Służby Bezpieczeństwa (FSB)³ Południe. Przygotowywali się do ataku. Chłopcy z Południa mieli na sobie ciężkie kamizelki kuloodporne i hełmy „sfery”⁴, a gdy Jangurczi patrzył z ukosa w prawo, widział dwóch snajperów siedzących na dachu kina.

Snajperzy byli wyposażeni o wiele lepiej od Jangurcziego. Mieli grube ubrania w barwach ochronnych z przypinanymi kołnierzami i porządne buty wojskowe. Buty Jangurcziego, noszone od maja zeszłego roku, teraz były doszczętnie przemoczone, a w tym, w którym kilka miesięcy temu pękła zelówka, dosłownie chlupała woda. Jangurcziemu tak zmarzły stopy, że prawie ich nie czuł.

Z przodu, za linią okrążenia, sterczał zwykły czteropiętrowy blok mieszkalny, który również z flanków był otoczony przez żołnierzy, a przy wyjeździe z podwórka stał czołg. Chowało się za nim dwóch wojskowych z miotaczami granatów. Mieszkańcy bloku już dawno zostali ewakuowani, a teraz wypędzano ludzi z sąsiednich budynków, wybudowanych na planie litery „U”. Kobiety i dzieci gromadziły się gdzieś za trzecią linią okrążenia i ponuro patrzyły na dom.

Bojownicy okopali się w dwóch mieszkaniach – na trzecim piętrze i na parterze. Ani Itlarow, ani inni pepeesowcy nie zostali o tym poinformowani, ale Itlarow miał przenośnią radiostację i słyszał wszystkie rozmowy pomiędzy dowódcami. Do tego również terroryści posługiwali się milicyjną radiostacją.

Z rozmów w eterze wynikało, że terrorystów było sześcioro: trzech mężczyzn i trzy kobiety. Dowodził nimi Waha Arsajew, który zadekował się na trzecim piętrze. Był to dobrze znany w republice człowiek – tak sławny, iż Jangurczi w głębi serca uważał, że Arsajew jest legendą, jak Basajew czy Umarow. A to dlatego, że nieuchwytnego jak dotąd Arsajewa obwiniano za wszystko, co się działo w republice.

Teraz jednak wpadł i siedział na trzecim piętrze tej ceglanej rudery, w typowym mieszkaniu z sześciometrową kuchnią i zepsutym zsypem, a wokół domu stały czołgi i marzli otaczający go żołnierze.

W odległości dziesięciu metrów od Jangurcziego znajdował się kolejny niewielki pierścień okrążenia. Tworzyli go raczej ochroniarze niż żołnierze – pilnowali opancerzonej furgonetki, w której siedział szef MSW republiki. Osobiście prowadził rozmowy z Arsajewem o jego poddaniu się.

Jangurczi usłyszał za swymi plecami zgrzyt kół zatrzymującego się koło furgonetki hummera. Wyskoczył z niego niewysoki, żylasty mężczyzna w kamuflażu i berecie w cętki. Trzymał w ręku komórkę. Jako że znajdował się nieco z tyłu i z lewej strony, Jangurczi zobaczył najpierw ostry smagły profil z lekko wystającym orlim nosem i wysuniętym do przodu podbródkiem, przechodzącym w wydatną kość policzkową. Człowiek w berecie odwrócił się i wtedy się okazało, że jego twarz jest podzielona na dwie części – prawa wyglądała tak, jak ją stworzył Allah, szczodrze czerpiąc z zasobów piękna przy lepieniu tego człowieka, nad lewą zaś musiał popracować odłamek granatu.

Pusty lewy rękaw przybysza był zatknięty za pas. Człowiek z połową twarzy nazywał się Arzo Hadżijew, dawniej był dowódcą polowym, obecnie – pułkownikiem służb federalnych, kierującym grupą Południe.

Hadżijew rzucił do telefonu kilka słów po czeczeńsku i się rozłączył. Obok niego wyrósł nagle korpulentny Rosjanin w grubym, wełnianym płaszczu – w okrążeniu mówiono o nim, że to szycha ze służb federalnych z Moskwy – i zaczął biegać w tę i we w tę, kręcąc się jak bączek i rzucając co chwilę:

– I co? I jak?

Hadżijew odwrócił się w stronę Jangurcziego i mimo że parzył nie na milicjanta z drogówki, tylko na czteropiętrowy blok, Jangurczi poczuł, jakby po jego twarzy przesuwała się czerwona kropka celownika snajperskiego. Hadżijew miał zupełnie siwe włosy i ciemne oczy, brązowe, prawie czarne – tylko przy samej źrenicy ciemną tęczówkę rozjaśniały czerwone iskierki. Białko lewego oka było całe w popękanych naczynkach.

Jangurczi widział już kiedyś te czarne oczy z iskierkami, będzie je pamiętał do końca życia, a nawet dłużej. Czeczen spojrzał na agenta z Moskwy i powiedział, lekko kalecząc słowa:

– Wyuśćcie koety i róicie z nii, co chcecie.

Hadżijew tak długo przebywał z Rosjanami, że mówił bez akcentu, ale z powodu okaleczenia lewej połowy ust połykał dźwięki wargowe.

Drzwi opancerzonej furgonetki otworzyły się i stanął w nich szef MSW republiki. Niewysoki Nogaj przy kości miał koło pięćdziesiątki i był rodakiem Jangurcziego. Nazywał się Mahomet Czebakow. Jangurczi zastanawiał się przez chwilę, czy nie podejść do niego i nie powiedzieć o przemoczonych butach, ale wtedy właśnie rozdzwoniła się komórka ministra. Przycisnął ją do ucha i powiedział po rosyjsku:

– To dobrze, Waha, że twoje kobiety chcą się poddać. Ale ja ci nie wierzę, nie wiem, czy to nie jakiś podstęp. Macie tam mnóstwo materiałów wybuchowych… A jak one tym się obwiążą i wysadzą, kiedy je przejmiemy? Dlatego jeśli chcesz, by twoja rodzina przeżyła, zrobimy tak: niech się rozbiorą do naga i wyjdą na balkon, żebyśmy widzieli, że nie mają na sobie żadnych ładunków, a my ściągniemy je z balkonu po drabinie strażackiej.

Propozycja Czebakowa wydała się Jangurcziemu dość dziwna. Gdyby siedział teraz zamiast Wahy Arsajewa w tym bloku, w żadnym wypadku nie pozwoliłby swojej żonie paradować nago po balkonie na oczach setek żołnierzy otaczających dom. A przecież Jangurczi był tylko dwudziestoletnim sierżantem żółtodziobem, który nigdy nie był w meczecie, Waha Arsajew zaś modlił się pięć razy dziennie i zabronił swoim bojownikom używania brzydkich słów. Mówiono, że osiem lat temu ludzie Arsajewa jeździli ulicą Czerwonego Października i bili stojące tam prostytutki. Stąd właśnie wziął się ich konflikt z gliniarzami, którzy nad tymi prostytutkami sprawowali opiekę.

Wątpliwe, by człowiek bijący prostytutki i ich klientów pozwolił swojej żonie wyjść na balkon bez ubrania. Przecież to mąż odpowiada przed Allahem za to, jak się zachowuje jego żona, i w Dniu Sądu Allah nie będzie pytał tej kobiety, dlaczego nago paradowała przed żołnierzami. Spyta tylko, czy była posłuszna swemu mężowi, a za całą resztę odpowie Waha, który liczy na to, że za swoje czyny dostanie pięciogwiazdkowy apartament w raju, i nie zaprzepaści tej szansy, pozwalając, by jego żona biegała goła przed agentami.

Jangurczi myślał, że pułkownik w cętkowanym berecie oburzy się i stanie w obronie swego rodaka, tym bardziej, że to właśnie on dogadał się w sprawie kobiet, ale Czeczen tylko odwrócił się bez słowa i wsiadł do hummera. Ważny agent w szarym płaszczu też nic nie powiedział.

Szef MSW wysłuchał Arsajewa, rozłączył się i rozkazał:

– Zaczynajcie.

Biały hummer przejechał jakieś pięć metrów i stanął obok furgonetki, a jego miejsce zajął czołg. Huknęło tak, że Jangurcziemu o mało bębenki nie popękały. Całodobowy kiosk parę metrów od czołgu stanął w ogniu wyplutym z lufy. Pocisk uderzył w ścianę parteru, robiąc w niej dziurę metrowej średnicy. Sądząc z tego, że pierwsze piętro nie runęło, wystrzelono „bałwanka”⁵, przygotowując przejście do ataku.

W następnej chwili na balkon trzeciego piętra wyskoczyła kobieta. Nie była całkiem rozebrana, miała na sobie coś w rodzaju koszuli nocnej, założonej, co było widać w podmuchach wiatru, na gołe ciało. Na rękach trzymała malutkie dziecko, roczne albo dwuletnie, i Jangurczi, który miał świetny wzrok, zobaczył jej bladą, wystraszoną twarz.

– Strzelać, kurwa! Ognia! – wrzasnął Czebakow.

Osłupiały Jangurczi patrzył na miotającą się po balkonie kobietę. Widocznie czekała na dźwig strażacki, ale go nie było, więc przechyliła się przez barierkę balkonu z dzieckiem na rękach. Balkon piętro niżej był cały zawalony rupieciami, a na barierce stały szerokie skrzynki z ziemią. Na nie właśnie najwyraźniej kobieta chciała rzucić dziecko.

Tymczasem na balkon wybiegła młoda, pulchna dziewczyna, też w koszuli nocnej. Wydostała się za barierkę balkonu i skoczyła piętro niżej, ale zamiast schować się w mieszkaniu, wyciągnęła ręce do góry, by złapać dziecko koleżanki. Pierwsza kobieta puściła dziecko i to zaczęło spadać. Miało przelecieć mniej niż metr.

Wtedy po lewej stronie Jangurcziego rozległ się strzał i pulchna młódka z dolnego piętra poleciała w głąb balkonu. Jangurczi stał na tyle blisko, że mógł zobaczyć, jak prawa część jej twarzy zamienia się w zmiażdżony, krwawy arbuz. Huknął drugi strzał i kula dosięgła dziecka. Zawirowało w powietrzu. Nikt już go nie złapał na drugim piętrze, więc spadało i spadało, trafione dwoma kolejnymi pociskami.

Kobieta na balkonie wydała krzyk rozpaczy i rozłożyła ramiona w kształcie krzyża. Za chwilę w podstawę balkonu trafił fugas wystrzelony z czołgu.

Po godzinie było już po wszystkim. Mieszkanie, w którym okopali się bojownicy, zostało zmiecione celnym strzałem z czołgu. Całe trzecie piętro spłonęło i zawaliło się, śmierdzące czarne pęknięcie ciągnęło się na fasadzie aż do bramy wejściowej. Mieszkanie na parterze zniszczono rakietowym miotaczem ognia „trzmiel”. Pożar udało się jakoś ugasić. Wtedy dwóch żołnierzy z oddziału specjalnego przeniosło na noszach mały pakunek z chodnika do karetki pogotowia, która właśnie nadjechała.

Wkrótce ustawiła się do niej kolejka. Wszyscy gliniarze z okrążenia podchodzili do samochodu i oglądali malutkie ciałko leżące przy samych drzwiach.

Jangurczi zbliżył się do karetki i zobaczył, że dziecko nie jest w samochodzie samo. Obok leżała na noszach kobieta w nocnej koszuli, a u jej wezgłowia siedzieli szef MSW republiki Mahomet Czebakow i pułkownik Hadżijew. Jangurczi stał i gapił się na kobietę, aż nagle zobaczył, jak się poruszyła. Czebakow też to zauważył.

Odrzucił górę czarnego plastikowego worka, spojrzał na palce kobiety drapiące nosze, wyjął pistolet i strzelił leżącej w głowę.

– Jedziemy – rzucił do kierowcy karetki.

Drzwi samochodu się zatrzasnęły i karetka ruszyła na sygnale. Jangurczi został na dworze. Po ośmiu godzinach na zimnie był całkiem przemarznięty.

Operację na ulicy Południowej pokazano w wiadomościach telewizyjnych. Minister spraw wewnętrznych republiki Mahomet Czebakow powiedział, pozując na tle zburzonego domu, że wszyscy terroryści skończą jak psy. Obok niego stał starszy, gruby mężczyzna w moro. Był to zastępca prokuratora generalnego Rosji skierowany do republiki na stanowisko szefa nowo powstałego Nadzwyczajnego Komitetu Antyterrorystycznego. Trzy miesiące temu w Republice Awarii Północnej – Dargo⁶ dokonano zuchwałego zamachu terrorystycznego: w drodze do Szamchalska bandyci wysadzili w powietrze samochód pełnomocnego przedstawiciela prezydenta Federacji Rosyjskiej (FR) w Północnokaukaskim Okręgu Federalnym, Władysława Pankowa.

Jako że śledztwo nie przyniosło spodziewanych efektów, dwa dni temu do republiki przysłano z Moskwy zastęp pracowników służb federalnych. Na wyniki nie trzeba było długo czekać: przywódca terrorystów już nie żył.

Mahomet Czebakow powiedział oschle, że plotki o zabiciu półtorarocznej córki Arsajewa są rozsiewane przez separatystów oraz osoby sprzyjające wrogom władzy, i obiecał lokatorom zburzonego domu wypłatę odszkodowania w najbliższym czasie.

W telewizji upubliczniono zdjęcia zabitych. Nazwisk kobiet nie udało się jak na razie ustalić, za to ciało Arsajewa pokazano w dużym zbliżeniu. Leżał pod kaloryferem, a jego ubranie i skóra były nadpalone, wyglądało to tak, jakby szczątki posypano piaskiem. Widocznie zginął, czołgając się wzdłuż okna w czasie ostrzału. I w tej pozycji się spalił, na klęczkach, z lekko uniesionym tyłkiem oraz łokciami opartymi o podłogę.

Mer miasta Besztoj⁷, znajdującego się dwieście czterdzieści kilometrów od Torbikały, oglądał wiadomości o dziesiątej razem ze swoimi trzema zastępcami.

Mer nazywał się Zaur Kemirow, miał jakieś pięćdziesiąt lat, był raczej korpulentny, trochę poniżej średniego wzrostu. Jego okrągła żółtawa twarz wyglądała tak szelmowsko, że mogła posłużyć za ilustrację do bajek o arabskich kupcach, a na pulchnych palcach ze starannie obciętymi paznokciami błyszczały dwa pierścienie wysadzane brylantami. Był ubrany w kosztowny ciemnogranatowy garnitur z dopasowanym do niego kolorystycznie krawatem, a żywa, przebiegła twarz w czasie oglądania wiadomości mówiła równie niewiele, co jego krawat.

Mer obejrzał wydanie do końca, włącznie z prognozą pogody, a nawet reklamami – nawiasem mówiąc, była tam reklama mebli produkowanych w jego fabryce, cieszących się dużą popularnością i w republice, i w Czeczenii – i gestem kazał zastępcom wyjść.

Uśmiech natychmiast zszedł z jego twarzy niczym folia z parówki. Siedział chwilę ze wzrokiem wbitym w polerowane biurko, potem sięgnął po komórkę i wybrał numer ministra spraw wewnętrznych. Nie przedstawiwszy się i nie przywitawszy, zapytał wprost:

– Kiedy mogę zabrać ciało?

– Ciała terrorystów nie są oddawane krewnym, Zaurze Ahmedowiczu – odezwał się chwilę później głos po drugiej stronie.

– Trzysta tysięcy – powiedział mer miasta, zupełnie nie troszcząc się o to, że telefon jest na podsłuchu kilku służb specjalnych i nieuprawnionych do tego amatorów.

– Podjedź, porozmawiamy – zaproponował Czebakow.

Zaur Kemirow odczekał parę sekund i wybrał kolejny numer. Sygnał wibrował w słuchawce, jakby miał za chwilę się urwać. Po czterech sygnałach telefon odebrano. Zaur odetchnął z ulgą – obawiał się, że abonent będzie w górach, poza zasięgiem.

– Dżamałudinie – rzucił do słuchawki – słyszałeś wiadomości?

– Tak.

– Natychmiast wracaj do miasta. Nie waż się jechać do Torbikały. Rozwiążę wszystkie problemy. Zrozumiałeś? Wracaj.

– Zaurze, nie słyszę cię.

– Natychmiast przyjedź do mnie.

– Zaurze! Halo, gdzie jesteś?

Słaba łączność zerwała się. Zaur próbował jeszcze kilka razy się połączyć, ale abonent znajdował się poza zasięgiem.

Kirył Władimirowicz Wodrow, zastępca szefa komitetu nadzwyczajnego badającego akty terrorystyczne i dywersyjne na terenie Republiki Awarii Północnej – Dargo i pierwszy zastępca naczelnika zarządu kontrolno-rewizyjnego administracji prezydenta Federacji Rosyjskiej, przyleciał do Torbikały kilka godzin po zlikwidowaniu Wahy Arsajewa.

Kirył Wodrow był niedużego wzrostu i miał tak szczupłą sylwetkę, że patrząc na niego z boku, można go było wziąć za podrostka. Z bliska sprawiał całkiem inne wrażenie. Każdy, kto widział jego twarz – zmęczone zielone oczy, przedwczesną siwiznę i głębokie zmarszczki na wysokim czole – myślał, że Kirył ma o wiele więcej lat niż w rzeczywistości. A był zaledwie trzydziestopięcioletnim mężczyzną. Ubierał się zawsze bardzo starannie i miał teraz na sobie pod rozpiętym skórzanym płaszczem szary garnitur z cienkiej wełny i krawat w dużą kratę z idealnym węzłem pod śnieżnobiałym, niczym pasta do zębów, kołnierzykiem.

Na lotnisku czekał na niego opancerzony samochód z ochroną i żołnierzami uzbrojonymi w pistolety maszynowe. Dowiedziawszy się, że szef komitetu jest na ulicy Południowej, Kirył kazał się tam zawieźć.

Zniszczony budynek był szczelnie otoczony. Gdy Kirył wchodził po schodach, zauważył, że drzwi większości mieszkań są otwarte na oścież, choć po mieszkaniach nie zostało wiele. Na pierwszym piętrze utknął w prześwicie klatki schodowej porzucony fortepian. Widocznie został skonfiskowany w charakterze dowodu rzeczowego.

W spalonym mieszkaniu nie było już trupów, a przy kaloryferze stały dwie skrzynki z kostkami trotylu. Na jednej ze skrzynek siedział smagły Czeczen z pustym lewym rękawem i oszpeconą twarzą, który obojętnie uderzał o deski antenką przenośnej radiostacji. Bardzo się zmienił od czasu, gdy Kirył widział go po raz ostatni.

Za jego plecami brzuchaty generał o płaskiej twarzy z respektem wtórował Fiodorowi Komissarowowi. Moskiewski inspektor robił duże wrażenie w zimowym futrzanym ubraniu maskującym i z kaburą przy boku. Obok niego krzątała się tęga kobieta, pudrująca Komissarowowi twarz, a dwa metry dalej ustawiono kamerę telewizyjną na trójnogu.

Z przenośnej radiostacji w ręku Hadżijewa rozległ się trzask i ktoś wypowiedział długie zdanie po czeczeńsku. Hadżijew wstał i wyszedł.

– Mam pytanie do kierownika komitetu nadzwyczajnego Fiodora Komissarowa – zwróciła się do Komissarowa dziennikarka za kamerą. – Nie wydaje się panu, że terroryści wypowiedzieli wam wojnę?

– To ja im wypowiedziałem wojnę – odparł Komissarow.

– Nie żal panu ich krewnych, którym nie wydano ciał dzieci?

– Oczywiście, że żal – powiedział Komissarow – to są przecież również nasze dzieci. Jesteśmy w Rosji jedną wielką zgodną rodziną!

W tym czasie do pokoju wrócił jednoręki Czeczen. Poprosił Komissarowa na stronę i szepnął mu coś do ucha. Komissarow się nachmurzył, przywołał gestem Kiryła i rozkazał:

– Jedź z nimi i załatw sprawę.

Kirył wsiadł do samochodu razem z ministrem spraw wewnętrznych, Arzo zajął miejsce w drugim pojeździe. Po pięciu minutach kolumna złożona z trzech samochodów podjechała do jednopiętrowego żółtego budynku kostnicy, ukrytego na podwórku szpitala miejskiego numer jeden.

Kirył zdążył zauważyć za kutą bramą kilka kobiet w czarnych spódnicach i chustach. Widocznie były to krewne zabitych. Wodrowowi powiedziano, że Arsajew miał trzy siostry i matkę.

Kostnica, jak z zadowoleniem zauważył Kirył, była pilnie strzeżona. Przy otwartym wjeździe stał ikarus z zasuniętymi zasłonami, a pod drzwiami kostnicy – kilka dżipów. Wzdłuż całej alei prowadzącej do kostnicy ustawieni byli ludzie Arza z czerwonymi naszywkami na rękawach i żołnierze z innego specoddziału, bez naszywek, ale w jednakowych zimowych kamuflażach i wysokich sznurowanych butach, takich samych, jakie mają żołnierze amerykańskiej piechoty morskiej. Tych bez naszywek było ze dwudziestu.

Najbliżej Kiryła stał wysoki, prawie dwumetrowy niebieskooki blondyn o bladej jak u wikinga skórze. Wyglądem przyciągałby uwagę nawet na Kurfürstendamm. Tu, w kraju zamieszkałym przez ciemnowłosych i smagłych, wyglądał jak pingwin w tropikach, a jego zadarty podbródek i białe palce pozbawione włosków, w których ściskał ogromny wielkokalibrowy karabin maszynowy DSzK⁸ z rozczapierzonymi nóżkami, kojarzyły się Kiryłowi z elitarnymi oddziałami SS.

Pośrodku zasypanego liśćmi i śniegiem trawnika sterczał kontener budowlany bez kół, z rozchybotanymi drzwiami. Dwóch mężczyzn w mundurach w mysim kolorze pilnowało wejścia.

Gdy Kirył zeskoczył na żwirową dróżkę, drzwi kontenera otwarły się na oścież i stanął w nich człowiek trochę powyżej średniego wzrostu, bardziej chudy niż szczupły. Na jego zmęczonej, ogorzałej twarzy, raczej szarej, a nie brązowej, niczym rozżarzone głownie gorączkowo płonęły oczy. Miał piękną twarz typowego górala z szerokim czołem i ostrym podbródkiem pokrytym kilkudniowym zarostem, a zmarszczka u nasady nosa między gęstymi czarnymi brwiami, nadająca jego twarzy smutny wyraz, upodobniała go do starodawnych wizerunków Jezusa Chrystusa.

Z tym, że Kirył nigdy nie spotkał Chrystusa w kamuflażu i z łuskami nabojów przy pasie, a tym bardziej z takim ciężarem na rękach, bo mężczyzna trzymał ciało zabitej wczoraj terrorystki w czarnym plastikowym worku.

Mahomet Czebakow rozstawił szeroko nogi i powiedział:

– Nie oddajemy krewnym ciał terrorystów, Dżamałudinie.

Dżamałudin spojrzał bez słowa na ministra i zrobił krok do przodu. Zabita terrorystka była dość ciężka. Miała metr osiemdziesiąt wzrostu, a do tego roztyła się po porodzie i ważyła chyba z półtora raza więcej od chudego górala. Mimo to poruszał się lekko i pewnie, jakby nic na rękach nie trzymał.

– Nie oddajemy krewnym ciał terrorystów – powtórzył minister.

Zgodnie szczęknęły zamki karabinów i ludzie w jednakowych mundurach o barwach maskujących i zielono-brązowych butach, którzy jak dotąd obojętnie obserwowali przedstawicieli władzy, opuścili skierowane do góry lufy.

Jasnowłosy Aryjczyk obrócił swój karabin maszynowy, mało nie potrąciwszy Kiryła. Czająca się w lufie śmierć zajrzała w oczy moskiewskiemu inspektorowi. Karabin miał kaliber dwanaście i siedem dziesiątych milimetra i Kirył mógł bez problemu włożyć w lufę mały palec. To wszystko stało się tak niespodziewanie, że Kirył nie wierzył własnym oczom. „To niemożliwe – przemknęło przez myśl – przecież to jest… To jest regularny oddział! To nie mogą być bandyci, nie mogą być jego przyjaciele, mają jednakowy ekwipunek. A poza tym, kto ich przepuścił, jeśli…”.

Minister zrobił się purpurowy na twarzy.

– Arzo! – krzyknął.

Hadżijew gwałtownie odwrócił się do niego, stukając obcasami. Jego ludzie stali nieruchomo, jakby zupełnie ich nie obchodziło, co się tu dziaje.

To było nie do pomyślenia. Kirył Wodrow, wysoki urzędnik z Moskwy, oraz minister spraw wewnętrznych Republiki Awarii Północnej – Dargo stali pod lufami karabinów i wszystko to działo się nie w czasie wojny, nie podczas operacji służb specjalnych, nie w górach, tylko przy jednej z głównych ulic miasta, dwie przecznice od siedziby rządu. Żołnierze jednostki specjalnej FSB, którzy z nimi przyjechali, przewiesili tylko karabiny lufami w dół i otwarcie się uśmiechali.

Słowa ugrzęzły ministrowi w gardle. Poczerwieniał i łapał ustami powietrze niczym ryba rzucona na ląd. W aleję wjechała karetka pogotowia. Kobiety za kutym ogrodzeniem ożywiły się jak wrony na widok wysypanego ziarna.

Jasnowłosy Aryjczyk chwycił karabin w jedną rękę, drugą otworzył drzwi karetki i Dżamałudin włożył do środka ciało zabitej, po czym odwrócił się i skierował w stronę kontenera.

Kirył odczekał chwilę i poszedł za nim.

Z nieznanych powodów ciał terrorystów nie zaniesiono do kostnicy, tylko do kontenera budowlanego, gdzie nie było ani prosektorium, ani chłodni, ale ponieważ temperatura na dworze wynosiła koło zera, rozkład jeszcze się nie zaczął. Błoto na podłodze kontenera wymieszało się z krwią i szczątki pięciorga zabitych, trzech mężczyzn i dwóch kobiet, leżały wprost w tej brei – nagie, nadpalone, z potwornymi granatowo-czerwonymi ranami. Kirył poszukał wzrokiem dziewczyny, której istnieniu zaprzeczano w radiu, ale jej tu nie było.

Dżamałudin bez słowa kucnął przy jednym z nieboszczyków i odwrócił go na plecy. Musiał to być Waha Arsajew, sądząc po zawieszce na bosej nodze. Jego ciało było doszczętnie spalone. Głowa przypominała czarną pomarszczoną piłkę i gdy Dżamałudin pociągnął za włosy, część skóry głowy razem z włosami została w jego dłoni.

– I co – rozległ się głos Czebakowa – jego też chcesz pochować?

Dżamałudin rzucił włosy na ciało, wstał i powiedział:

– Nie walczę z umarłymi, walczę z żywymi.

Drzwi kontenera głośno się zatrzasnęły.

Po krótkim namyśle z kontenera wyszedł także Kirył. Była już siódma wieczór, latarnie jarzyły się we mgle zapadającego zmierzchu i w ich żółtym świetle ulica wyglądała na ciemniejszą, niż była w rzeczywistości. Jak tylko Dżamałudin zajął miejsce w jednym z samochodów terenowych, do pojazdów tłumnie załadowali się też jego ludzie. Żołnierze Hadżijewa palili papierosy obok ikarusa.

Dwaj gliniarze przy drzwiach kontenera patrzyli z rozdrażnieniem na wsiadających.

– Mógłby chociaż zapłacić, sukinsyn – powiedział jeden z gliniarzy po rosyjsku. – Poprzednim razem, jak strzelano na ulicy Abutalibowa, za ciało dawali trzy miliony rubli. A to bandyta!

Po dwóch godzinach kolumna czarnych dżipów wjechała razem z karetką do Besztoju, pokonawszy połowę drogi wybrzeżem Morza Kaspijskiego, połowę zaś górskimi serpentynami.

Dżipy ominęły miasto, jadąc obwodnicą, wzdłuż której ciągnęły się świeżo ustawione płoty magazynów i warsztatów, zostawiły za sobą bazar Erkentli na obrzeżach, a także zniszczony skręt na lotnisko wojskowe i zaczęły ponownie piąć się pod górę.

Ciągnące się w nieskończoność magazyny i miejskie budynki nagle zniknęły, a ich miejsce zajęły oszronione drzewa, za którymi niespodziewanie ukazała się umiejscowiona na łagodnym stoku zasobna wieś z porozrzucanymi niewielkimi domami. Między nimi wyrastały od czasu do czasu ceglane trzypiętrowe pałace z takimi grubymi murami, że nie dałoby się ich zburzyć nawet granatnikiem.

Dwa ostatnie domki były uczepione góry. Droga, niczym popędzany koń, stanęła dęba między skałami i po dziesięciu zakrętach doprowadziła do czarnego łuku bramy z wieżami strażniczymi po obu stronach. Brama otworzyła się i dżipy wjechały do środka.

Nie był to ani pałac, ani dwór, tylko średniowieczny zamek, który panował nad okolicą jak prawdziwa warownia. Na asfaltowym placyku za bramą stało ze dwadzieścia dżipów, a nad nimi, niczym labrador nad pekińczykami, górował świeżo malowany BTR⁹, który błyszczał jakby go naoliwiono. Na prawo od niego asfaltowa dróżka przechodziła w wysypaną grubym żwirem ścieżkę, biegnącą w dół i wijącą się wokół niedziałającej w zimie fontanny.

Na samej górze, na podwórku wyłożonym białym grubym kamieniem, stało kilka złączonych ze sobą bokami domów – jeden większy, pozostałe mniejsze. Trochę dalej wznosił się otoczony zadaszonym przejściem wysoki minaret, niczym gwóźdź, którym przytwierdzono góry do nieba.

Za domami wzniesienie opadało w dół kamiennymi osypiskami, przedzierając się przez kłujące, ośnieżone zarośla z ukrytymi w nich reflektorami i kamerami i wzdymając się na końcu rudawymi głazami, które stoczyły się ze szczytu w zamierzchłych czasach. Za głazami zaczynało się pole minowe, porośnięte sterczącymi ze śniegu chwastami, a za polem widać było kłęby drutu, aluminiowe hangary koszar i prowadzący donikąd betonowy pas startowy lotniska wojskowego w Besztoj.

Karetka zatrzymała się przy jednym z mniejszych domów. Dwóch żołnierzy z karabinami grało koło ganku w tryktraka. Dżamałudin zeskoczył na ziemię i zwrócił się do jasnowłosego żołnierza, który przykuł uwagę rosyjskiego inspektora:

– Pochowajcie ją na Assałyku. Wyrazów współczucia nie będzie. Możecie to przekazać wszystkim, którzy przyjdą.

W domu Dżamałudin zrzucił z siebie ubranie, wyszorował się, umył głowę i starannie się ogolił. Przebrał się w czystą koszulę i spodnie, pomodlił i zszedł na dół, do salonu, w którym krzątała się jego młodsza żona, nakrywając do kolacji, a w głębokim fotelu obok stołu siedział jego brat, mer Besztoju Zaur Kemirow.

– Po co pojechałeś do Torbikały? – zapytał niezadowolony Zaur. – Kazałem ci zostać w mieście.

– Wybacz, bracie. Łączność szwankowała. Przecież byłem w górach.

– Zbyt często masz złą łączność, gdy musisz słuchać starszego brata – odparł Zaur. – Kiedyś zgubisz całą naszą rodzinę.

Podniósł się i wyszedł.

…Sierpień 1992 – maj 1996

Rodzina Kemirowów należała do najznakomitszych w republice. Ze strony matki pochodziła od chunzachskich chanów, ze strony ojca Zaur Kemirow był wnukiem ciotecznym pierwszego przedstawiciela władzy radzieckiej w mieście Besztoj.

Wpływy Kemirowów sięgały daleko poza granice Republiki Awarii Północnej – Dargo. Kuzyn Zaura Kemirowa, Asłudin, studiował w Moskwie w Wyższej Szkole Partyjnej, a po pierestrojce zajął się biznesem. Sprowadzał komputery i eksportował aluminium, sprzedawał vouchery i kupował akcje, aż w końcu pozbył się swoich udziałów w rosyjskich hutach stali za trzysta milionów dolarów i zajął się handlem nieruchomościami w Moskwie.

Drugi kuzyn Zaura, Szapi, też dostał się na moskiewską uczelnię, do Instytutu Krajów Azji i Afryki. W 1991 roku Urząd do spraw Muzułmanów Republiki Awarii Północnej – Dargo wysłał go razem z innymi wykształconymi ludźmi do Kairu i Szapi nie wrócił już do swojej ojczyzny. W 1994 roku przeprowadził się do Turcji, ożenił z córką tamtejszego ministra obrony i został szanowanym biznesmenem oraz znanym członkiem kaukaskiej diaspory.

Gdy w 1991 roku gruchnęła pierestrojka, trzydziestopięcioletni Zaur Kemirow był najmłodszym w republice przedsiębiorcą. Jego nielegalne zakłady produkowały wszystko – od kosmetyków upiększających do twarzy po dżinsy Lee Cooper, ale najbardziej znanymi wyrobami Zaura były minidestylarnie do produkcji samogonu, wytwarzane w fabryce, w której zajmował formalnie stanowisko dyrektora administracyjnego. W firmie o nazwie Besztojskie Zakłady Maszynowe produkowano głównie urządzenia dla rafinerii. Aparaty do pędzenia samogonu stały się jednak tak popularne, że nafciarze z Syberii osobiście zamawiali maszyny w Besztoju, żeby tylko odwiedzając kaukaskie góry, dostać w prezencie aparaturę do samogonu.

Opowiadano, że jeden z syberyjskich nafciarzy wybudował sobie w tym czasie daczę z dwupoziomową piwnicą. Na górze wyglądała jak radziecka rudera, a w podziemiach było pełno czeskich kryształów, chińskiej porcelany i najnowocześniejszego japońskiego sprzętu wideo, który dostarczano wówczas wagonami do ropodajnej Syberii. Pytany przez śledczych o powody zastosowania tego dziwacznego rozwiązania architektonicznego nafciarz powołał się na wpływy kulturalne Kaukazu, szczególnie miasta Besztoj.

W poszukiwaniu kulturowych zapożyczeń etnografowie w mundurach udali się do dyrektora administracyjnego Besztojskich Zakładów Maszynowych. Wrócili stamtąd z półrocznym dochodem Kemirowa i dwoma starannie zapakowanymi aparatami do pędzenia samogonu w walizkach.

Kemirowowi nie spodobała się przesadna ciekawość śledczych. W 1989 roku, następnego dnia po opublikowaniu ustawy o spółdzielniach, Zaur zarejestrował pierwszą w Związku Radzieckim spółdzielnię.

Kaukaz nie był wtedy jeszcze na pół wojennym, na pół bandyckim regionem, w jaki zamienił się kilka lat później. Był kwitnącą krainą, której bogactwo tworzyły naturalnie ciepły klimat, pracowitość mieszkańców i działające zakłady wojskowe, gęsto poutykane we wszystkich większych i średnich miastach.

Zaur Kemirow rzucił wszystko – nielegalne zakłady, posadę dyrektora, legitymację partyjną i czekające na niego stanowisko w komitecie obwodowym partii – i otworzył pierwszą w Besztoju prywatną restaurację. Potomek chunzachskich chanów osobiście witał razem z żoną klientów, a gdy kiedyś go zapytano, czy nie wstyd mu kłaniać się byle komu, odparł:

– Wstyd – to gdy musisz kłaniać się śledczym. Klientom kłaniam się z własnej, nieprzymuszonej woli.

Restauracja Zaura była znana w całej Awarii i Czeczenii. Ludzie jechali dwieście kilometrów przez góry, żeby tylko w niej zjeść, a księga gości wyłożona na parterze była otwarta na stronie z podpisami Dudajewa, Auszewa i Chubijewa.

Pół roku po otwarciu restauracji Zaur podliczył dochód i zmartwił się. Zarobił w miesiąc sześć tysięcy rubli – ogromne jak na Związek Radziecki pieniądze, ale w swoich zakładach dostawał cztery razy tyle, zrozumiał więc, że restauracja to za mało.

Do tego czasu Zaur odwiedził parokrotnie Turcję. W tamtejszych supermarketach zwrócił uwagę na czekoladowe batoniki Mars i Snickers. Szczerze mówiąc, Zaur był strasznym łasuchem i marsy bardzo mu zasmakowały. Niczego podobnego nie było w całym Związku Radzieckim. Zaur uważał, że czekolada Alonka nie dorasta batonikom do pięt.

Jak tylko przeprowadził rozmowy z Anglikami produkującymi marsy, zrozumiał, że ci nie sprzedadzą mu technologii ani receptury, a wykonawszy obliczenia, doszedł do wniosku, że import batoników do Rosji będzie nieopłacalny. Wtedy wynajął rosyjskich technologów i ci za pięćset rubli przygotowali mu batonik nie gorszy od marsa. W Krasnodarze zezłomowano i sprzedano Zaurowi za dwa tysiące rubli linię do produkcji cukierków czekoladowych, którą biznesmen przewiózł do Besztoju i przerobił na linię produkującą batoniki.

W zakładach wojskowych Zaur kupił zapasy folii aluminiowej i zamówił w drukarni kolorowe opakowania do batoników, które były w Rosji absolutną nowością. Żeby batoniki lepiej się sprzedawały, dał im zachodnią nazwę „Rikki-Tikki-Tau”, a jako producenta zarejestrował w mieście Besztoj spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością Rikki-Tikki-Tau Ltd.

W krótkim czasie batoniki Rikki-Tikki-Tau podbiły całą Rosję, od Morza Kaspijskiego po Kamczatkę. Przed bramą firmy ustawiały się kolejki. Batoniki sprzedawały się wagonami. Wszyscy kupujący dziecku cukierek w kolorowej folii byli przekonani, że kupują słodycze zachodnie, ponieważ nie nazywały się Alonka czy Biełoczka, tylko miały obcobrzmiącą nazwę i kolorowe opakowanie, jakiego nigdy w Związku Radzieckim nie widziano.

Tajemnica sukcesu kryła się jednak nie w opakowaniu czy nazwie, tylko w jakości. Zaur produkował batoniki dokładnie według opracowanej dla niego przez specjalistów receptury. Gdy trzeba było dodać kilogram kakao, dodawano kilogram, a nie siedemset gramów czy pół kilo, a gdy potrzebny był kilogram orzechów, brano kilogram. Pracownicę, która wyniosła z fabryki opakowanie jajek, przykuto kajdankami do linii produkcyjnej na tydzień, a potem wyrzucono z pracy. U Zaura nikt niczego sobie nie przywłaszczał. W kraju, gdzie pracownicy zakładów kradli wszystko, łącznie z częściami maszyn z metali kolorowych, przynosiło to zadziwiające efekty.

W 1992 roku Gajdar zliberalizował ceny i Zaur zrozumiał, że czas batoników Rikki-Tikki-Tau wkrótce się skończy. To znaczy batoniki zostaną jako znak towarowy, ale wyprą je oryginalne marsy i snickersy, poza tym Zaur wiedział, że inni pójdą w jego ślady i zaczną produkować podobne łakocie. Przedtem Zaur był jedyny w Związku Radzieckim, teraz będzie jednym z wielu, a on nie lubił być taki jak wszyscy. To zmniejszało jego dochody. Zaur Kemirow zarobił na batonikach piętnaście milionów dolarów, co w 1991 roku było w Rosji sumą astronomiczną, i nie chciał po czymś takim zajmować się groszowymi interesami.

Zastanowił się, czego jeszcze w kraju brakuje, i doszedł do wniosku, że mebli. Kupił w Jugosławii i Hiszpanii dwa komplety mebli, przywiózł do Besztoju i rozebrał do ostatniej śrubki. Po miesiącu w jego fabryce robiono podobne komplety, które stanęły w sypialni Ałły Pugaczowej i w jadalni przewodniczącego Rady Najwyższej.

Zaur zdawał sobie jednak sprawę, że epoka meblowa też nie potrwa długo. Chciał produkować coś własnego, niezbędnego wyłącznie w Rosji, według technologii, której nie mógłby skopiować pierwszy lepszy inżynier ze śrubokrętem w jednej i długopisem w drugiej ręce.

W tym czasie najbardziej dochodowym biznesem w kraju był handel benzyną. Cały smaczek polegał na tym, że ropę, z której produkowano benzynę, kradziono w miejscu wydobycia. Gotową benzynę też kradli – z rafinerii, więc ten, kto sprzedał kradzione paliwo nawet za trzy kopiejki, miał dochód równy tym trzem kopiejkom. Problem w tym, że benzynę kradziono osobno, a ropę osobno, a ponieważ wszyscy kradli wszystko, rafinerie miały przestoje, a właściciel kradzionej ropy, dając ją do przetworzenia, nigdy nie był pewny, czy mu jej także nie ukradną, tym razem w rafinerii.

Był to wyjątkowo palący problem w sąsiedniej Czeczenii, ponieważ elita młodej Republiki Czeczeńskiej uważała za dyshonor płacić za coś, co można wziąć samemu, i nawet mało komu z Awarów udawało się wydębić od Czeczena pieniądze bez uprowadzenia mu brata czy rodziców, albo zmusić go w jakiś inny sposób do szanowania wierzyciela.

Dlatego, mimo że rafineria w Groznym wykorzystywała pełne moce produkcyjne (tak naprawdę zgodnie z dokumentami wytwarzała pięć razy więcej benzyny, niż mogła, ponieważ pod pretekstem dostawy ropy do rafinerii w Groznym wysyłano ją na eksport), prawdziwi właściciele czeczeńskich, awarskich, ale i syberyjskich kiwaków pompujących ropę oburzali się, że nie mają gdzie jej przetwarzać.

Pamiętamy, że Zaur Kerimow był wciąż właścicielem najpopularniejszej na Kaukazie Północnym restauracji, do której wpadali nawet prezydenci sąsiednich republik. Dlatego dobrze znał problem. Po krótkim namyśle sięgnął więc do patentów stosowanych w Besztojskich Zakładach Maszynowych jeszcze w latach siedemdziesiątych. A ponieważ miał ścisły umysł i z wykształcenia był inżynierem nafciarzem, pokombinował i wymyślił minirafinerię.

Urządzenie przetwarzające ropę było montowane na podwoziu urala o dużej ładowności i, pracując w trybie autonomicznym, przetwarzało dziennie około dwudziestu ton ropy.

To zrozumiałe, że takiego urządzenia nie potrzebował jakiś Shell, dla którego z ekonomicznego punktu widzenia miało to tyle sensu, co zaproponowanie pięknym cudzoziemkom, by ręcznie sortowały molekuły: węglowodany o większej wadze wrzucały do jednego pojemnika, a mniejsze – do drugiego. Ale dla odważnego człowieka – Czeczena, Awara czy Lezgina, którego ziemia w rodzimej wiosce była dosłownie przesiąknięta ropą, a on musiał rabować pociągi i podrabiać dokumenty bankowe, żeby utrzymać dzieci, rodziców i dwie żony – taki ural do przetwarzania ropy był jak maszynka do drukowania pieniędzy.

Jeśli myślicie, że Zaur Kemirow sprzedał pierwsze z wytworzonych przez siebie urządzeń, to jesteście w błędzie. Pierwsze trzy urale sprezentował prezydentom trzech sąsiednich republik. Po tygodniu w tych republikach nie było ani jednego członka rady ministrów, który by nie nabył jego urala, a sam Zaur, oprócz pieniędzy, dostał w prezencie niewielki odwiert naftowy.

Tak w ogóle Zaurowi płacono w różnej formie: wódką, orzechami, suszonymi tureckimi morelami, wełną i rurami osłonowymi do wiercenia. Ale największe wrażenie zrobił na Zaurze chłopak z Gudermesu, który przyprowadził na podwórko jego firmy iża-kabłuka¹⁰ i z dumą otworzył przed Zaurem tylne drzwi.

– Proszę, patrz – powiedział Czeczen. – Chcę wymienić na twojego urala.

W kabłuku na słomie leżał jakiś matowy stalowy cylinder. Zaur zapytał, co to takiego, a Czeczen odparł, że bomba atomowa. Wyglądało to rzeczywiście groźnie i było trochę radioaktywne. Na nieszczęście dla Czeczena Zaur był nie tylko inżynierem, ale inżynierem nafciarzem, i wiedział, że jest to robocza część urządzenia stosowanego do wykrywania nieszczelności w rurociągach magistralnych.

Zaur pośmiał się z tego i posłał Czeczena w diabły. Dwa lata później ten wcisnął ją FSB w charakterze okupu o wysokości dwóch milionów dolarów i rosyjskie służby długo jeszcze pisały raporty o tym, że zbuntowany generał Dudajew posiada „brudną” broń atomową.

W 1992 roku Zaur Kemirow był już jednym z najbardziej poważanych ludzi na Kaukazie. Do biznesu naftowego i meblowego doszły oczywiście inne. Zaur sprzedawał lody, był właścicielem tysiąca hektarów cieplarni i miał większościowy udział w produkcji wódki. Spirytus do jej produkcji wożono wówczas Baranim Tunelem. Do Awarii Południowej jechały cysterny z benzyną wyprodukowaną w minirafineriach Zaura, a w drugą stronę – spirytus jako zapłata.

Zaur Kemirow miał największy dom w Besztoju, piękną żonę i piątkę zdrowych dzieci. Załatwił swemu średniemu bratu, Mahometowi-Husajnowi, stanowisko dziekana wydziału filozoficznego na Torbikalińskim Uniwersytecie Państwowym, a drugiemu bratu, Mahometowi-Rasułowi, posadę zastępcy naczelnika kolei. Wydał za mąż dwie swoje siostry i znalazł pracę ich mężom – jednemu w swojej firmie, drugiemu na stanowisku wiceministra handlu. I nic by nie zakłócało rodzinnego szczęścia, gdyby nie jego czwarty, młodszy brat.

W roku osiemdziesiątym piątym w Torbikale dokonano napadu w czasie wesela. Zrobiło się o tym bardzo głośno, bo było to wesele pierwszego sekretarza miejskiego komitetu partii i goście przynieśli mnóstwo pieniędzy – ponoć młodzi dostali w sumie dwa miliony rubli. I właśnie te pieniądze zostały zrabowane.

W tamtych czasach takie nieprzyjemne zdarzenie nie mogło pozostać bez echa. Wkrótce w całej republice nie mówiono o niczym innym, jak tylko o człowieku, który dokonał napadu. Po dwóch miesiącach dyrektor szkoły wezwał Zaura do siebie i poinformował go, że jednym z dwóch szóstoklasistów, którzy stali wtedy na czatach, był Dżamałudin, młodszy brat Zaura.

Zaur zawołał po tej rozmowie do siebie Dżamałudina i zapytał:

– Co wiesz o Hadżim Tiełajewie, który napadł na najznakomitszych w republice gości weselnych?

– Jacy z nich znakomici goście, skoro nie mieli własnej broni? – odparł trzynastoletni Dżamałudin. – I co to za wesele, które można obrabować? Kim byli młodzi – góralami czy baranami?

Ta odpowiedź bardzo się Zaurowi nie spodobała, ale gdy próbował wyciągnąć z Dżamałudina więcej, ten uparcie milczał.

Minął kolejny rok i Zaura znów wezwano do szkoły w związku z pobiciem nauczyciela biologii, któremu Dżamałudin złamał żebro i nos. Zaur przywołał brata i zapytał, co się stało.

– Pobiłem go, bo kłamał. Twierdził, że człowiek pochodzi od małpy – wytłumaczył Dżamałudin.

Zaurowi znów nie spodobała się jego odpowiedź.

– Nie rozumiem, co ci się nie podoba – rzekł Dżamałudin. – Ten człowiek kłamał, że Ewa, zamiast płodzić dzieci z mężem, puszczała się z jakąś małpą. Gdyby powiedział, że nasza matka zadawała się z małpą, zabiłbym go, ale on mówił tak o ludzkiej pramatce, więc tylko mu przyłożyłem, a ty się wkurzasz!

– Dżamalu – powiedział Zaur po chwili milczenia – życie daje człowiekowi Allah i tylko on ma prawo je odebrać. Jeśli chcesz zostać bohaterem, rabując i zabijając, nic z tego. To nie są czasy imama Szamila¹¹. Uznają cię za pospolitego bandytę i tyle. Zapamiętaj to sobie, nie będę w kółko powtarzał tego samego.

Przez dwa lata po tej rozmowie panował spokój, ale w noc balu maturalnego chłopak wrócił do domu z przestrzelonym ramieniem. Zaur szybko się dowiedział, że tej nocy banda szesnastoletnich nicponi próbowała obrabować znanego przedsiębiorcę prywatnego. Chłopcy byli niedoświadczeni i ochrona zabiła na miejscu dwóch z nich, reszta uciekła.

Wyciszenie tej sprawy i wysłanie brata na studia na Uniwersytet Moskiewski kosztowało Zaura niemało pieniędzy. Przez dwa lata chłopak miał same piątki, ale potem wybuchnął skandal. Okazało się, że zamiast niego studiował ktoś inny.

Zaur ściągnął dziewiętnastoletniego Dżamałudina z powrotem do Besztoju i zapytał go:

– Co potrafisz robić w życiu oprócz bicia i okłamywania ludzi?

– Potrafię prowadzić samochód – powiedział Dżamałudin. – Sprzedajesz urale, jeśli chcesz, mogę dostarczać je do Groznego.

– Świetnie, ale jeśli liczysz na to, że znajdzie się w moich zakładach jakaś inna praca dla ciebie, to się mylisz.

Dżamałudin Kemirow został zatrudniony w firmie Kemir i stał się odpowiedzialny za przewożenie urali. Odprowadzał je do Piatigorska, do Gruzji, ale najczęściej do Groznego, ponieważ Czeczeni mieli na nie największe zapotrzebowanie. Trwało to miesiąc. Wieczorem Dżamałudin wracał do domu i objaśniał matematykę jedenastoletniemu synowi Zaura, choć znał się na matematyce jak krowa na gwiazdach.

15 sierpnia 1992 roku prowadzony przez Dżamałudina ural został zatrzymany przez milicjantów przysłanych z Rostowa. Działo się to na terytorium Czeczenii, dwa kilometry od granicy administracyjnej. Dżamałudinowi kazano oddać kluczyki i się ulotnić. Chłopak wyciągnął w stronę jednego z gliniarzy plik rubli i powiedział:

– Bierz i odczep się. To ural Zaura Kemirowa, nie radzę z nim zadzierać.

Glina wziął pieniądze i pchnął Dżamałudina lufą w pierś.

– Zaur nie zbankrutuje, jeśli ten ural popracuje na nas. Spadaj stąd – zażądał.

Dżamałudin chwycił lufę i przerzucił gliniarza przez siebie. Wtedy z urala rozległy się serie z karabinu maszynowego. Jak się później okazało, w nadwoziu samochodu wyglądającego jak podzielona na dwie części cysterna, ukryto broń dla Czeczenii i pięcioro przyjaciół Dżamałudina – to na wypadek, gdyby Czeczenom z Groznego przyszło do głowy zapłacić za broń kulami, a nie dolarami.

Trzech milicjantów zginęło na miejscu. Podziurawiony od wewnątrz ural ruszył do ucieczki, ostrzeliwując ocalałych gliniarzy seriami karabinowymi.

Zaur wysłuchał tej opowieści od śledczego prokuratury wojskowej. Najbardziej zaskoczył go sposób, w jaki Dżamałudin przewoził broń. Chodzi o to, że pięć minut wcześniej ural minął posterunek na granicy administracyjnej, skontrolowany przez stojących tam żołnierzy. Ci ostatni nie zobaczyli w cysternie nic prócz nalanego do połowy oleju napędowego – pod nim właśnie schowano skrzynie z bronią. Jeśli chodzi o koleżków Dżamałudina, prawdopodobnie wydostali się z samochodu i obeszli posterunek z drugiej strony. Wygląda na to, że bandyci otworzyli ogień zanurzeni po kolana w oleju napędowym i gdyby w cysternie było więcej oparów węglowodorowych, rozerwałoby ich na strzępy.

– No dobrze – powiedział Zaur – a co to ma wspólnego ze mną?

– Przecież to pański brat kradł broń z bazy lotniczej w Besztoju! – zawołał śledczy. – Czy pan sądzi, iż uwierzymy w to, że Dżamałudin był u pana zwykłym kierowcą? I bez pańskiej wiedzy zorganizował sprzedaż broni reżimowi Dudajewa?

– Nie mam brata o imieniu Dżamałudin – odparł na to Zaur.

W tym samym dniu, w którym nastąpiła strzelanina, Dżamałudin ze swoimi towarzyszami wjechał do miasta Grozny. Przemieszczali się cały czas podziurawionym uralem, bo nie mieli innego środka transportu, ale towarzysze Dżamałudina wyleźli oczywiście z cysterny i wcisnęli się do kabiny. Wszyscy mieli na sobie ubrania sportowe i tenisówki założone na bosą stopę.

Dżamałudin zaś był ubrany w ciemnozielony kombinezon roboczy z czarnym wzorkiem. Jako że zerwał z pleców białą naszywkę „Kemir”, odzież wyglądała teraz na wojskową. Podobieństwo stało się jeszcze większe, gdy wetknął za pas makarowa¹², którego zabrał glinie.

Sytuacja Dżamałudina była nie do pozazdroszczenia, ponieważ oprócz urala, którym jechali, nie mieli nic, nie licząc oczywiście karabinów i dziesięciu skrzynek z granatami. Oprócz karabinów i granatów mieli też schowany moździerz. Nigdy jeszcze nie wieźli czegoś takiego i gdy do Groznego zostało pięćdziesiąt kilometrów, postanowili go wypróbować.

Wyszli na pobocze, ustawili miotacz, wepchnęli do niego pocisk iglicą do góry i wystrzelili. Wszystko przebiegło jak należy, zabrali więc moździerz i pojechali sobie dalej. A pocisk gdzieś tam poleciał.

Mniej więcej po pięciu minutach minęli jakąś wieś i zobaczyli na drodze lej, a wokół niego mnóstwo Czeczenek wrzeszczących wniebogłosy.

– Co się stało? – zapytał Dżamałudin.

Czeczenki odpowiedziały, że federalny desant, który wylądował pod Groznym, właśnie ostrzelał wieś z moździerza. Ich mężczyźni już wyskakiwali z domów z bronią w ręku. „Nieładnie wyszło” – pomyślał Dżamałudin i postanowił więcej moździerza nie testować. Nie sądził, że pociski mogą lecieć tak daleko.

I oto ural dotarł do Groznego i zajechał prosto pod pałac prezydencki. Zebrał się tam jeszcze większy tłum niż we wsi.

Część żołnierzy stała w tłumie, część siedziała w autobusach, którymi był zastawiony cały plac. Z okien pojazdów wystawały karabiny maszynowe, a nawet granatniki. W jednym autobusie, stojącym tuż obok pałacu prezydenckiego, było pełno ludzi w sportowych ubraniach i tenisówkach.

Dżamałudin zawstydził się, pomyślawszy o mieszkańcach wsi. „Czyżby wszyscy zebrali się tu, by szukać żołnierzy specnazu?” – przemknęło mu przez głowę.

Zatrzymał swojego urala, wyskoczył z niego i podszedł do jednego z Czeczenów w moro.

– Dokąd się wybierają ci wszyscy ludzie? – spytał.

– Czołgi Kitowaniego weszły do Suchumi – odpowiedział Czeczen. – Idziemy na pomoc Abchazom.

– A co tu robią ludzie w tenisówkach? – zapytał Dżamałudin, pokazując na autobus, który zwrócił jego uwagę.

– To Kabardyjczycy i Czerkiesi – wyjaśnił Czeczen. – Też chcą iść do Abchazji, ale nie mają broni, więc przyjechali po nią do Groznego.

Tymczasem podszedł do nich jakiś Czeczen w kamuflażu z karabinem i zapytał:

– Kto idzie na spotkanie z Dudajewem?

Trzeba tu przypomnieć, że Dżamałudin miał na sobie ciemnozielony kombinezon. Było to tak naprawdę ubranie służbowe pracowników Kemira, ale po tym jak Dżamałudin oderwał z niego naszywkę, już się z tym nie kojarzyło. Dżamałudin wyglądał więc w nim bardzo przyzwoicie, poza tym jakby ktoś miał wątpliwości, czy to mundur, czy ubranie robocze, po zobaczeniu makarowa za pasem skłonny był raczej stawiać na mundur.

– Ja idę – odezwał się Dżamałudin.

– Coś za jeden? – zapytał go Czeczen.

– Dowódca awarskiego oddziału ochotniczego – odparł Dżamałudin. – My też chcemy pomóc bratniemu narodowi abchaskiemu.

Spotkanie z Dudajewem odbyło się w pałacu prezydenckim piętnaście minut później. Zasępiony Dudajew szeleścił mapami. Przy stole siedzieli jacyś ludzie obwieszeni bronią i Dżamałudin ze swoim makarowem poczuł się jak kanarek wśród strusi. Jeden z Czeczenów przytargał nawet wielkokalibrowy karabin maszynowy i trzymał go na kolanach przez całe spotkanie. W ogóle było widać, że Czeczeni są bardzo dobrze przygotowani do wojny. Każdy zaczynał swoje przemówienie od zdania: „Mój elitarny oddział specjalny choćby jutro jest gotów odbić Suchumi”, po czym w słowo mu wchodził inny Czeczen, mówiąc: „A mój superelitarny oddział specjalny zrobi to dziś”. Po nim wstawał trzeci: „W tym czasie jak tu gadacie, moi ludzie dzwonili do mnie z informacją, że oni już odbili Suchumi i idą na Kutaisi”. Dudajew, słysząc to, tylko się krzywił i kreślił coś na papierze.

Dżamałudin był spostrzegawczy i wywnioskował z tego, że Dudajew nie bardzo rwie się do tego, by wysyłać Czeczenów do Abchazji. Później ktoś mu wyjaśnił, że prezydent trzyma z gruzińskimi władzami. Dżamałudin zauważył też, że Dudajew nie może zanadto rozkazywać swoim dowódcom. Jak by przesadził, mogliby zamiast Suchumi zająć Grozny.

Podczas spotkania Dżamałudin zwrócił uwagę na młodego Czeczena. Miał jakieś dwadzieścia trzy, dwadzieścia cztery lata, smagłą jastrzębią twarz z lekko wypukłym czołem i oczami niezwykłego koloru – zupełnie czarne, wydawały się jaśniejsze dzięki lśniącym wokół źrenic czerwonym iskierkom. Jego smukła, wiotka sylwetka przypominała ciasno skręcony zwój drutu. Milczał, gdy przemawiali dowódcy oddziałów i superoddziałów specjalnych. Być może nie odzywał się dlatego, że był najmłodszy na tym spotkaniu, nie licząc Dżamałudina. Cały czas się uśmiechał, błyskając dużymi białymi zębami, co zresztą nic nie znaczyło – tu wszyscy się uśmiechali i rechotali, wszyscy oprócz Dudajewa. Można było pomyśleć, że to wesele, a nie posiedzenie.

Gdy spotkanie się skończyło, Dżamałudin wyszedł za Czeczenem i zobaczył, że na tego czeka autobus, wokół którego siedzieli w kucki uzbrojeni ludzie.

– Wszyscy do autobusu – rzucił Czeczen. – Ruszamy.

– Jedziesz do Abchazji? – zapytał Dżamałudin.

– Tak – odparł Czeczen, odwracając się do niego.

– Weź mnie ze sobą.

Czeczen obejrzał go od stóp do głów i spojrzał na resztę Awarów, stłoczonych za Dżamałudinem. Jak już wspominaliśmy, wszyscy byli bez broni, ubrani na sportowo.

– Nie mam czasu na wożenie turystów – powiedział Czeczen.

Wtedy Dżamałudin machnął ręką i jego kuzyn Ashab podjechał bliżej uralem z cysterną. Czeczen wszedł za Dżamałudinem po drabince na cysternę i zajrzał do otwartego luku. Trzeba powiedzieć, że cysterna miała już wtedy tyle dziur po kulach, że w środku było całkiem jasno i Czeczen zobaczył, że jest zapełniona bronią pływającą w oleju jak szprotki w otwartej puszce.

Uśmiechnął się, patrząc na broń i dziury w cysternie, zeskoczył z drabinki i zapytał:

– Chjo chjein wu?

– Jestem Dżamałudin, syn Ahmeda – powiedział Awar.

– A ja Arzo, syn Andiego – przedstawił się Czeczen.

Kolumna z Arzem Hadżijewem na czele dotarła do Abchazji po trzech dniach. Pojechali przez Kabardię, mówiąc gliniarzom, którzy ich zatrzymali, że przemieszczają się przez Piatigorsk do Tuapse. Kabardyjscy funkcjonariusze ucieszyli się, że nie muszą zatrzymywać uzbrojonej kolumny i że mogą tę sprawę scedować na federałów, ale niedaleko Nalczyka kolumna skręciła ostro w góry.

Tam ochotnicy porzucili samochody i poszli pieszo. Prowadził ich dowódca kabardyjskiego oddziału, który potrafił chodzić po górach nawet po omacku. Gdy kolumna wyjeżdżała z Groznego, było w niej zaledwie trzysta osób, ale gdy znaleźli się niedaleko Przełęczy Kluchorskiej, liczyła już półtora tysiąca ludzi. Prawie nikt z ochotników, oprócz Czeczenów, nie był uzbrojony i ludzie proponowali Dżamałudinowi każde pieniądze za broń. Ale Awar zamiast ją sprzedawać, rozdawał tym, którzy dołączali do jego oddziału, i wyszło na to, że z Besztoju Dżamałudin wyruszył samochodem, mając dziewięćdziesiąt karabinów, a z przełęczy schodził jako dowódca oddziału liczącego dziewięćdziesięciu żołnierzy.

Abchazów dosłownie zamurowało, gdy cała ta kolumna do nich dotarła. Nie wiadomo nawet, czy się z jej pojawienia cieszyli, ponieważ większość ochotników była bez broni, a nakarmić musieli wszystkich. Ale na widok oddziałów Arza i Dżamałudina naprawdę się uradowali.

Oddział Arza składał się z samych Czeczenów. Jeśli chodzi o Dżamałudina, to wybierał tych, którzy mu się spodobali, i miał u siebie przedstawicieli różnych narodowości. Byli tu Awarowie, Czerkiesi, Kabardyjczycy, a nawet Rosjanie. W sumie, jak już mówiliśmy, dziewięćdziesiąt osób.

Tego samego wieczoru, kiedy zeszli z przełęczy, Arzo Hadżijew podszedł do Dżamałudina i powiedział:

– Myślę, że będą z ciebie ludzie. Proponuję, byś został moim zastępcą.

Dżamałudin spojrzał na niego i odpowiedział:

– Wy, Nochcze¹³, macie za duże mniemanie o sobie. Dlaczego ty nie zostaniesz moim zastępcą, Arzo?

– Daj spokój! – roześmiał się Arzo. – Widziałeś gdzieś, by Czeczen był zastępcą? Jeśli tak, to znaczy, nie był to prawdziwy Czeczen. Widocznie miał w sobie trochę awarskiej krwi.

Dżamałudin tak się obraził za te słowa, że chciał się z Arzem bić. Z trudem ich rozdzielono.

Następnego dnia Dżamałudin, przyszedłszy rano do sztabu, zobaczył pięciu Abchazów, którzy ładowali do gazika¹⁴ skrzynie z materiałem wybuchowym. Załadunek nadzorował człowiek o nazwisku Ankwab.

– Co robią ci ludzie? – zapytał Dżamałudin.

– Idą wysadzić most pięć kilometrów stąd – powiedział Ankwab – ale potrzebują pomocy na wypadek, gdyby na moście byli Gruzini.

– Osłonię ich – zapewnił Dżamałudin.

Zebrał dwudziestu swoich ludzi, a ponieważ w sztabie nie było innych samochodów oprócz gazika, musieli iść pieszo. Do gazika wsadzili abchaskiego starca, który był saperem w czasie wielkiej wojny ojczyźnianej i wiedział, jak minować mosty. W każdym razie Dżamałudin miał nadzieję, że wie. Sam Dżamałudin, szczerze mówiąc, nie miał zielonego pojęcia, jak to się robi, ale zamierzał nauczyć się tego na miejscu.

Tak się jednak złożyło, że do mostu nie dojechali. Zza ostatniego zakrętu, tuż przed mostem, wyłonił się BWP¹⁵, z którego niemal natychmiast otworzono ogień.

Ludzie Dżamałudina rozbiegli się na wszystkie strony, jedni ukryli się za głazami, inni w sitowiu, a sam Dżamałudin zdążył paść do rowu, zanim zastukotał nad nim karabin maszynowy.

Stary Abchaz, który nie miał broni, tylko materiał wybuchowy, wypadł z samochodu i leżał na drodze, a Dżamałudin gapił się tępo na niego, zdziwiony, czemu ten nie czołga się do ukrycia. Potem seria z karabinu maszynowego trafiła w starego raz i drugi, a za trzecim został zdetonowany materiał wybuchowy i na czołganie się było już za późno.

Czas mijał nie wiadomo czemu bardzo powoli, jak we śnie, i Dżamałudinowi wciąż wydawało się, że zaraz się obudzi. Tym niemniej zrozumiał, że jeśli dalej będzie siedział w rowie, do niczego dobrego to nie doprowadzi. Czołgać się do tyłu było mu niewygodnie, dlatego zaczął czołgać się pod górę. Zauważył, że jakieś dwadzieścia metrów nad wzniesieniem biegnie długa skalna półka, i wpadł na pomysł, że pod jej osłoną można by się przemknąć się i zajść BWP od tyłu.

Wlazł więc na górkę i przebiegł po półce, a gdy wyjrzał zza niej, zobaczył wóz sto metrów od siebie. Pojazd stał tyłem do Dżamałudina i metodycznie rozstrzeliwał jego ludzi. Po starym na drodze zostały same strzępy. Gazik płonął w rowie.

Dżamałudin patrzył na ten obrazek, zastanawiając się w duchu, czemu nie może się obudzić. Wtedy w luku wozu pokazał się Gruzin. Dżamałudin uniósł karabin i strzelił w jego kierunku. Pocisk odbił się rykoszetem od wieżyczki, a wokół Dżamałudina zagwizdały kule. Dżamałudin bardzo się zdziwił, bo nie widział na drodze innych wrogów oprócz BWP, potem domyślił się jednak, że to strzelają jego ludzie – przecież nie powiedział im, że obejdzie wóz dookoła, a oni nie mogli go rozpoznać z takiej odległości. Widzieli tylko, że ktoś siedzi na górze i strzela w ich stronę.

Dżamałudin wystraszył się, że zaraz zostanie zabity przez swoich ludzi, ale wtedy z tyłu po prawej odezwał się karabin maszynowy, i gdy Dżamałudin się obejrzał, zobaczył dosłownie dziesięć metrów od siebie niewysoki murek z kamieni, a za nim trzech czy czterech Gruzinów. Jeden strzelał z karabinu, drugi krzyczał i pokazywał na Dżamałudina, który zupełnie nie rozumiał, jak mógł tyle czasu patrzeć w stronę BWP i nie zauważyć tego ogrodzenia za swoimi plecami.

Gruzin z karabinem maszynowym rozejrzał się, zauważył Dżamałudina i skierował lufę w jego stronę, a Dżamałudin zrozumiał, że zostało mu niewiele życia. Z przodu strzelali jego ludzie, z tyłu celował do niego Gruzin cekaemista. Najbardziej było mu żal tego, że nie trafił żołnierza z BWP.

Dżamałudin chwycił granat, wyrwał zawleczkę, by rzucić go w cekaemistę, i wtedy dostał. Został przedziwnie trafiony, w koniuszek małego palca. Pocisk rozorał go, wyszedł z tylnej strony dłoni i uderzył w zamek karabinu, rozpadając się na trzy części – dwie z nich uderzyły Dżamałudina rykoszetem w ramię, a miękka ołowiana kulka odbiła się i trafiła go ciut powyżej brwi. Ponieważ kula długo skakała w różne strony, straciła impet i nie przebiła głowy. Prześlizgnęła się tylko wzdłuż skroni, zdzierając skórę i włosy. Przez tę kulę Dżamałudin upuścił granat i pocisk leżał teraz u jego stóp. Chwycił go szybko lewą ręką i odrzucił jak najdalej od siebie. Gdy go odrzucał, zauważył, że cekaemista ma już go na muszce, a granat leci nie tam, gdzie trzeba, jakieś pięć metrów w lewo od murka.

W następnej chwili za murkiem coś błysnęło, huknęło i Dżamałudin zobaczył, jak cekaemista wylatuje w powietrze razem z kamieniami. Kiedy się tak poruszał niezwykle powoli, Dżamałudin nagle przypomniał sobie, że przeżył już coś podobnego, gdy wypadł z pociągu jadącego na trasie Rostów – Moskwa z szybkością stu dwudziestu kilometrów na godzinę. Wtedy brzozy z naprzeciwka też przesuwały się w jego stronę bardzo powoli. Dżamałudin często brał udział w bijatykach, ale nie pamiętał, żeby kiedykolwiek czyjaś pięść poruszała się tak wolno jak brzozy czy cekaemista.

Dżamałudin wpatrywał się zdziwiony, a wtedy murek wyleciał w powietrze po raz drugi, i gdy dym opadł, Awar ujrzał w jego miejscu niewysoką, zwinną postać w kamuflażu.

– Arzo! – wrzasnął.

Arzo uniósł się zza ogrodzenia, miał na ramieniu granatnik wyglądający jak rynna ściekowa. Za jego plecami buchnęły płomienie i po paru sekundach granat uderzył w bok BWP. Pojazd natychmiast zajął się ogniem i zaczęły z niego wyskakiwać postacie w kamuflażu. Ludzie Arza strzelali do nich z góry. Dżamałudin też chwycił karabin i zaczął strzelać. Nie podobało mu się, i to bardzo, że w dole, z szuwarów, prawie nikt z jego ludzi nie prowadzi ognia.

Gdy pięć minut później zeszli do palącego się BWP, było już po wszystkim. Figurki w kamuflażu leżały twarzą do ziemi, przyszpilone kulami do zakurzonej drogi, a ludzie Arza chodzili między nimi, zbierając automaty. Każdy automat kosztował wówczas bardzo dużo – więcej niż tysiąc dolarów. Wśród ochotników zdarzali się i tacy, którzy strzelali towarzyszom broni w plecy, by zabrać im automat.

Kiedy ludzie Dżamałudina wyczołgali się jakoś z szuwarów, ten z przerażeniem spostrzegł, że prawie wszyscy mają obrażenia. Z dwudziestoosobowego oddziału jedenastu było rannych, a trzech zabitych. Arzo podszedł do Dżamałudina i zapytał:

– Co ci się stało z czołem?

Dżamałudin przesunął prawą ręką po twarzy i zobaczył, że cała jest we krwi.

– Nie wiem – powiedział Awar – to najwidoczniej od kuli.

– Ależ twardy masz łeb – stwierdził Czeczen.

Po czym odwrócił się i krzyknął coś po czeczeńsku. Dżamałudin zrozumiał, że daje rozkaz saperom, by zaminowali most, i zaczął pomagać w wyciąganiu rannych.

Kiedy skończyli z rannymi na moście, Dżamałudin znów wlazł na górkę. Chciał zrozumieć, jak udało mu się przeżyć. Wiedział, że przeoczył ogrodzenie za swoimi plecami, był przecież po raz pierwszy w życiu pod ostrzałem i nie zauważyłby nawet słonia, nie rozumiał jednak, jak to się stało, że Gruzini przez tyle czasu go nie widzieli.

Wspiął się po kamiennym osypisku i zobaczył trzy dywany wewnątrz ogrodzenia. Ręce martwego cekaemisty były całe w tatuażach, a w jego kieszeni Dżamałudin znalazł foliowy pakunek wypełniony jakimiś złotymi przedmiotami.

Dżamałudin wziął go i zszedł na dół, tam, gdzie Arzo wydawał ostatnie rozkazy dotyczące mostu. Podał Czeczenowi foliowy pakunek i powiedział:

– Przekaż Abchazom. Jeśli właściciele tego jeszcze żyją, mogą zabrać swoje rzeczy. I jeszcze coś. Wspominałeś o swoim oddziale…

Arzo uważnie spojrzał na szczupłego Awara z twarzą zalaną krwią. Dostrzegł, że mały palec lewej ręki chłopaka jest w zasadzie całkiem oderwany i trzyma się tylko na jakichś strzępkach tkanek, a na ramieniu widać dużą plamę krwi. Szczerze powiedziawszy, Arzo nie rozumiał, jak jedna kula mogła narobić tyle nieszczęścia. Doszedł do wniosku, że w Dżamałudina trafiono przynajmniej trzy razy. Przecież nieczęsto zdarza się na wojnie, by kula skakała po człowieku niczym piłeczka po stole pingpongowym.

– A co – zapytał Czeczen – zgadzasz się jednak zostać moim zastępcą?

– Nie – odpowiedział Dżamałudin – chcę być szeregowym.

Arzo się roześmiał:

– Nigdy nie spotkałem człowieka, który by tak szybko zmądrzał po trafieniu w głowę. Może strzelę w ciebie jeszcze raz? Będziesz Einsteinem, Dżamal.

Tak oto Dżamałudin został żołnierzem w czeczeńskim batalionie, ale niedługo był szeregowym. Arzo szybko powołał go na dowódcę dziesięciu ludzi, a potem kolejnych dziesięciu i już po miesiącu Dżamałudin dowodził własnym oddziałem. Nie minował już mostów, zanim nie wysłał zwiadowców, i nie łaził po górach bez oglądania się za siebie.

Arzo ganiał go niczym szczeniaka, choć prawdę powiedziawszy, sam miał niewiele więcej wojskowego doświadczenia. Całym jego doświadczeniem były dwa lata w GRU¹⁶ i służba w jakiejś Angoli, przez co Arzo nie cierpiał Murzynów. Zadrapania, które Dżamałudin odniósł w pierwszym boju, goiły się na nim jak na psie, tylko mały palec trzeba było odciąć jeszcze tego samego wieczoru.

Kilka miesięcy później Dżamałudin został poważnie ranny, a ponieważ z pogotowiem było w tym czasie krucho, wsadzili go do białego żiguli¹⁷ i dziewczyna ze sztabu zabrała go do szpitala.

Pod koniec jazdy Dżamałudin stracił przytomność, a gdy się obudził, zobaczył, że leży na stole operacyjnym i chirurg grzebie mu w brzuchu, a tacę z narzędziami trzyma ta sama dziewczyna, Żanna, która prowadziła samochód. Dżamałudinowi zrobiło się wstyd, ponieważ kula trafiła go trochę poniżej jelit i nie uśmiechało mu się takie leżenie przed znajomą dziewczyną ze sztabu. Już otworzył usta, by ją przegonić, ale chirurg znalazłszy właśnie kulę, zaczął ją wyciągać i Dżamałudin znów stracił przytomność.

Następnego dnia obudził się i zobaczył, że w sali oprócz niego leży jeszcze dwóch nowych rannych i że krząta się przy nich Żanna.

Wiatr rozwiewał zasłony w otwartych oknach byłego sanatorium, promienie słońca rozsypywały się po sali niczym snop złocistej słomy i gdy Żanna schyliła się nad Dżamałudinem, ten jakby po raz pierwszy ujrzał jej jędrne młode biodra i ufne szare oczy. Włosy miała gęste, ciemny blond, lekko kręcone na końcach, a cienkie, równe brwi przypominały kształtem skrzydła jaskółki. Miała też niezwykle piękne dłonie z długimi, szczupłymi palcami i płatkami pomalowanych matowym lakierem paznokci. Trzymała w dłoniach kaczkę.

– Jak się tu znalazłaś? – zapytał ją Dżamałudin.

– Fatima Michajłowna się rozchorowała – odpowiedziała Żanna – i sztab mnie skierował do pielęgnowania rannych.

Tymczasem drzwi się otworzyły i do sali wszedł Arzo. Szeroko się uśmiechnął, stawiając obok łóżka Dżamałudina torebkę z jedzeniem. Dziewczyna zaczerwieniła się i wyszła. Arzo popatrzył w ślad za nią i się roześmiał:

– Szczęściarz z ciebie, bracie.

– O czym ty gadasz? – rzucił Dżamałudin.

– O tym, że przez tę dziewczynę trzech z mojego oddziału mało się nie wystrzelało, a ona na żadnego nawet nie spojrzała. A po tobie gotowa kaczkę wynosić. Co z tobą, bracie? Czyżbyś nie widział nic poza wojną? – zdziwił się Arzo.

Dżamałudinowi nawet uszy poczerwieniały i poczuł płomień w brzuchu na dole – pewnie przez zaognioną ranę.

Wróciwszy dwa tygodnie później do oddziału, Dżamałudin ze zdziwieniem zobaczył, że czeka na niego jakaś poufna przesyłka. Nigdy dotąd nie widział poufnych przesyłek. Nie było ich na tej wojnie, nawet żadnych rozkazów tak naprawdę nie było. Każdy dowódca wojował w taki sposób, na jaki pozwalała mu własna wyobraźnia. Jeden widział nie dalej najbliższego okopu, inny – dwóch. Arzo widział trzy okopy do przodu, snuć dalszych planów nie było sensu. Diabli wiedzą, do czego można byłoby dojść, widząc więcej niż trzy kolejne okopy.

Dżamałudin otworzył przesyłkę i zdziwił się, spostrzegłszy wezwanie do sztabu Zjednoczonego Frontu podpisane przez niejakiego pułkownika Sapronowa. Nie miał dotąd pojęcia, że istnieje jakiś tam sztab frontu i że dowodzi nim pułkownik Sapronow.

Nawiązawszy kontakt radiowy z Arzem, Dżamałudin zapytał:

– Słuchaj, Arzo, dostałeś może poufny list?

– Dostałem – powiedział Arzo.

– A w nim rozkaz stawienia się w sztabie frontu?

– Tak – potwierdził Arzo.

– I co masz zamiar zrobić?

– Może odwiedzimy najpierw sztab, a potem się zastanowimy?

Jak się okazało, w sztabie frontu, który mieścił się na rosyjskim lotnisku w Gudaucie, czekała na nich przyjemna niespodzianka. Naczelnik działu gospodarczego lotniska, odebrawszy ich spod bramy, zaproponował, by jechali prosto na pas startowy do samolotu transportowego i wzięli stamtąd tyle broni, ile potrzebują.

Nawet obecnie, po pół roku walki, brakowało w Abchazji broni. Żeby rozwiązać jakoś ten problem, Arzo i Dżamałudin ustawili posterunki i rekwirowali na nich wszystkie samochody, których kierowcy nie mieli stosownych dokumentów. Oczywiście takie samochody stanowiły większość, ponieważ wszyscy, oprócz Abchazów, uciekali z wyzwolonych rejonów, a Abchazowie stanowili zaledwie piątą część ludności republiki. Dodatkowo nawet samochody należące dotąd do Abchazów, niekoniecznie teraz były ich własnością, ponieważ zanim Abchazowie wyrżnęli wszystkich Gruzinów, Gruzini starali się wyrżnąć wszystkich Abchazów.

Krótko mówiąc, jeśli właściciel samochodu nie mógł przedstawić dokumentów, Arzo i Dżamałudin rekwirowali samochód, a następnie wymieniali go na broń w Gudaucie. Tam rozbierano pojazd na części i wysyłano do Rosji. Trąciło to grabieżą i nie bardzo odpowiadało obu dowódcom, ale nie było innego sposobu na zdobycie broni.

A teraz ten sam naczelnik działu gospodarczego, który targował się z nimi o każde zardzewiałe żiguli, uśmiechał się od ucha do ucha i zachęcał, by brali tyle broni, ile potrzebują.

Jak się wyjaśniło, samolot przyleciał z Naddniestrza, a do tego broń należała do zachodniej grupy wojsk. Arzo i Dżamałudin podjechali ciężarówkami i rozładowali samolot w trymiga. Ich ludzie dosłownie wczepili się w skrzynie niczym panienki w sklepie w pojemnik z koronkowymi pończochami. Następnie obaj udali się na posiedzenie sztabu. Zobaczyli tam mnóstwo rosyjskich wojskowych. Jeden z nich był tak szeroki, że uda zwisały mu po bokach krzesła. Jak się okazało, był to właśnie ów Sapronow.

Oprócz Arza i Dżamałudina znajdowało się tam jeszcze z piętnaście osób, a wśród nich młody Czeczen o imieniu Szamil, duży i z czarną brodą, który uczył Dżamałudina, jak się modlić, jeden Kabardyjczyk i trzech Abchazów. Całą resztę stanowili Rosjanie, żadnego z nich Dżamałudin nigdy przedtem nie widział. Ochotnicy nieufnie zerkali na rosyjskich oficerów. Arzo wyciągnął z kabury swój nowy nabytek, stieczkina¹⁸ znalezionego w samolocie transportowym, pogłaskał go niczym ukochaną dziewczynę i zwrócił się po czeczeńsku do Szamila:

– Świetna przynęta. Zobaczymy zaraz, co z haczykiem.

Tymczasem pułkownik Sapronow odchrząknął, wstał i zaczął mówić, wskazując palcem na rozłożoną na stole mapę. Jak się okazało, przedstawiała ona plan ataku na Gagrę.

Mówił dość długo, aż Dżamałudin mu przerwał.

– Skąd mam w końcu zaatakować? – zapytał.

– Jeszcze raz powtarzam – powiedział pułkownik – Abchazowie atakują tu, a ty ze swoją nieformalną jednostką przypuszczasz atak wzdłuż plaży. – I wbił palec w odcinek, który, jak Dżamałudin wiedział, był dobrze ufortyfikowany i do tego pod obstrzałem zarówno od strony gór, jak i od morza.

Dżamałudin wybuchnął gniewem:

– Skoro mam nieformalną jednostkę, to nie będziesz mi rozkazywał, skąd mam atakować.

– To jaki masz w takim razie plan?

Dżamałudin nie chciał wyjść na tchórza, unikającego bezpośredniego starcia, i zanim jeszcze zdążył cokolwiek pomyśleć, wycelował palec w mapę i wypalił:

– Wylądujemy tu, od strony morza! I uderzymy w tyły!

Rosjanie wymienili spojrzenia, a pułkownik Sapronow stwierdził tylko:

– Dobrze. Wystarczy, że narobicie szumu. Niech wróg myśli, że jest otoczony.

Dżamałudin miał dwie łodzie. Dużą, do której mieściło się siedemdziesiąt osób, i małą – na dwadzieścia. Resztę swoich ludzi oddał Arzowi i Kabardyjczykom.

Wyruszyli godzinę przed świtem. Tak się nieszczęśliwie złożyło, że morze było tego dnia bardzo niespokojne, a na dużej łodzi zepsuł się silnik. Wszyscy górale towarzyszący Dżamałudinowi czołgali się do burt i rzygali, a gdy się okazało, że silnika nie da się naprawić, jeden z Abchazów poradził, by desant przełożyć na kiedy indziej.

– Mamy tylko małą łódź – powiedział – do tego jest już zupełnie jasno. Nie zaskoczymy już ich, jest nas za mało, a cała broń znajduje się na dużej łodzi.

Dżamałudin wyobraził sobie, jak będzie składał meldunek o dzisiejszej operacji przed nowym sztabem. Nie chciał się skompromitować.

– Kontynuujemy operację – rozkazał.

Była dziewiąta rano, gdy mała łódź przybiła do brzegu w wyznaczonym miejscu. Walka o Gagrę już trwała. W oddali niczym maszyny do szycia terkotały karabiny maszynowe.

Dzień był pogodny i słońce toczyło się nad morzem niczym żółtko po nagrzanej patelni. Na białej drodze między morzem a skałami stał autobus. Pasażerowie, którzy tłumnie z niego wysiadali, patrzyli, jak łódź z ochotnikami przybija do brzegu. Potem jakby oprzytomnieli, zapakowali się z powrotem do autobusu i odjechali.

Dżamałudin zrozumiał, że ma czas, póki autobus nie dojedzie do gruzińskiego posterunku. I tak się stało. Jego ludzie nie zdążyli jeszcze dotrzeć do plaży, kiedy zobaczyli dwa pędzące w ich stronę BWP.

Awar wylądował dość szczęśliwie, w miejscu, gdzie do morza wpływała jakaś rzeczka. Rzeczka była przegrodzona betonowym blokiem, a tuż za nią zaczynały się szuwary. Dżamałudin wysłał swoich ludzi w szuwary, żeby obszedłszy samochody, uderzyli z tyłu, a sam okopał się za murkiem.

BWP zbliżały się dość żwawo, cały czas ziejąc ogniem. Żołnierze obsługujący granatnik, których Dżamałudin wysłał w szuwary, strzelili w kierunku tylnego wozu i chociaż pocisk rozerwał się obok, BWP stanął jak wryty. Widocznie upychano do niego rekrutów.

Tymczasem za sprawą drugiego wozu bojowego na szuwary spadł grad pocisków i kilku ludzi Dżamałudina zostało rannych. Jeden z żołnierzy wystrzelił z granatnika, ale chybił. Drugi wystrzelił, lecz też nie trafił. Dżamałudin miał w jednostce starego Abchaza, który znał okolicę. Zresztą to on wskazał im miejsce do lądowania. Dżamałudin nie liczył na to, że dziadek będzie zdolny do walki, ale ten przytaszczył ze sobą granatnik, który był jego własnością i którego nikt nie miał prawa ruszać.

– Strzelaj! – wrzasnął Dżamałudin do dziadka, ten jednak wystraszył się i nie wiedział, co ma robić.

Dżamałudin wyrwał mu granatnik i zobaczył, że broń jest załadowana pociskiem odłamkowym. Szanse na to, by trafić w BWP czymś takim, były marne, ale lepiej robić cokolwiek, niż nic. Dżamałudin wychylił się zza betonowej płyty, wycelował i strzelił.

Udało mu się trafić w łączenie pancernych elementów pojazdu. Przód się oderwał i wyleciał w powietrze, a silnik stanął w płomieniach. Wóz zaczął się wycofywać, ale natknął się na pojazd z tyłu. Z palącego się wnętrza wyskakiwali ludzie, do których od razu strzelali żołnierze Dżamałudina.

Ponownie uruchomiony pojazd ruszył do przodu. Dżamałudin poczuł ogromny zawód – akurat wczoraj po raz pierwszy dostał wystarczającą ilość broni, ale przez awarię większego kutra cała ta broń została na morzu, on zaś siedział z jednym karabinem maszynowym naprzeciw BWP i był bezradny.

Wtedy zobaczył ze zdumieniem, jak wóz z przodu zawraca i jedzie prosto do morza. Znów pomyślał, że kierowca widocznie po raz pierwszy w życiu prowadzi BWP. Tylko dlatego nie wie, że wóz bojowy pływa tylko w filmach. To znaczy potrafi pływać, ale do tego trzeba przez tydzień uszczelniać wszystkie otwory. Wóz zanurzył się w morzu po wieżyczkę i silnik oczywiście zdechł. Wówczas ze środka zaczęli wyłazić gruzińscy ochotnicy. Było ich chyba ośmiu. Pięciu próbowało odpłynąć, ale zastrzelono ich w wodzie, trzech poddało się i, jak później dowiedział się Dżamałudin, ci wieczorem zostali rozstrzelani w sztabie.

Ludzie Dżamałudina pobiegli do przodu, do linii frontu, a ponieważ Gruzinom nawet do głowy by nie przyszło, że oddział atakujący z morza może liczyć zaledwie dwadzieścia osób, myśleli, że jest to przynajmniej batalion. Tak szybko opuścili swoje pozycje, że Dżamałudin prowadzący szturm od morza i Arzo posuwający się od strony gór o mało się wzajemnie nie wystrzelali.

Gagra została zajęta i nic ciekawego tamtego dnia już się nie wydarzyło.

Następnego ranka Dżamałudin zorganizował w sąsiedniej wsi traktor i pojechał wyciągać z morza wóz bojowy, ale gdy dotarł do plaży, okazało się, że się spóźnił. Po pojeździe zostały tylko głębokie koleiny i dół w piasku, w miejscu, gdzie buksowały koła traktora. Dżamałudin plunął i ruszył do obozu. W drodze powrotnej spotkał Arza w świeżo zdobytym BWP. Czeczen miał na sobie spodnie w barwach maskujących i wilgotny od potu podkoszulek na ramiączkach, a przy pasie nóż desantowy.

– Hej, Arzo – zawołał do niego Dżamałudin – czy to nie ten wóz, który wjechał wczoraj do morza?

– Ten sam – powiedział Czeczen. – A co, potrzebujesz go?

Dżamałudin trochę się wkurzył, że Arzo go uprzedził. Już traktował ten BWP jak swoją własność. W końcu strzelano z tego wozu do niego, a nie do Arza, co dawało mu w pewnym sensie prawo do jego posiadania.

– Przydałby się – powiedział Awar.

– Koło przedszkola stoi jeszcze jeden – roześmiał się Arzo. – Jak chcesz, jedź po niego, póki nikt go nie zabrał.

Ostatecznie na rozkaz Arza wozem pancernym pojechał dalej żołnierz z jego oddziału, a on sam postanowił towarzyszyć Dżamałudinowi w drodze do przedszkola.

BWP rzeczywiście tam stał – pośrodku placyku z huśtawkami i piaskownicą. Został porzucony, nie wystrzelono z niego ani razu, nawet zatankowany był do pełna. Dżamałudin wlazł do środka, żeby zobaczyć, co i jak, a Arzo Hadżijew wszedł do przedszkola.

Żadnych dzieci tam oczywiście nie było, wychowawców także. Arzo w ogóle miał duże wątpliwości co do tego, by w najbliższym czasie pojawiły się w tym przedszkolu jakieś dzieciaki. Przecież abchaskie maluchy uciekły stąd dawno temu, gdy do miasta weszli Gruzini, o ile oczywiście Gruzini ich nie powyrzynali. A wczoraj uciekły też gruzińskie dzieci, o ile oczywiście nie powyrzynali ich Abchazowie.

Budynek nie był uszkodzony, ani wewnątrz, ani na zewnątrz. W sypialniach stały pościelone łóżeczka. W pokoju zabaw leżały porozrzucane zabawkowe czołgi i transportery opancerzone, a na stoliku obok stał plastikowy wilk z filmu rysunkowego Wilk i zając. Wilk miał goły szary brzuch, a na sobie – podartą koszulę.

Gdy Arzo w dzieciństwie oglądał tę bajkę, zawsze był po stronie wilka. Nie podobało mu się, że w filmie zając za każdym razem odnosi zwycięstwo nad wilkiem. W ogóle uważał, że to antyczeczeńska produkcja, i do tego – same kłamstwa. Hadżijew nie rozumiał, dlaczego autorzy filmu rysunkowego tak głupio kłamali. Przecież w rzeczywistości zając nigdy nie jest silniejszy od wilka. Czeczenowi zrobiło się żal wilka i wsadził go do kieszeni. Nie miało to nic wspólnego z szabrem.

Arzo wyjrzał przez okno i usłyszawszy gdzieś zza krzaków zdławione krzyki, wyskoczył na dwór i pobiegł w stronę zarośli. Zupełnie zapomniał, że oprócz noża nie ma żadnej broni.

W krzakach zobaczył trzech mężczyzn i dziewczynę. Leżała na ziemi z zadartą spódnicą. Jeden z mężczyzn gmerał ze spuszczonymi spodniami przy jej udach, a drugi trzymał dziewczynie nóż przy gardle. Trzeci siedział obok z karabinem maszynowym.

Na widok przybysza ten z karabinem zerwał się i pobladł. Arzo go poznał. Miał na imię Hamzat, dołączył do oddziału całkiem niedawno, jakieś dwa tygodnie temu. Arzowi zupełnie nie podobali się ludzie, którzy ściągali do Abchazji w ostatnim miesiącu. Zbytnio przypominali takich, co wykładali okopy dywanami, a helikoptery transportowe wykorzystywali do wywożenia fortepianów i żiguli, swoich rannych zostawiając Abchazom.

Arzo położył rękę na nożu i powiedział:

– Oddaj broń.

Hamzat przeładował karabin.

– Nie zbliżaj się! – wrzasnął.

Dwóch gwałcicieli odskoczyło od dziewczyny. Ten z nożem na widok Arza zadrżał.

– Ona sama! – wrzeszczał. – Sama chciała! Arzo, klnę się na Allaha!

Kiedy Arzo zrobił krok do przodu, Hamzat oddał serię strzałów w piasek pod jego stopami. Gwałciciel ze spuszczonymi spodniami wyglądał zupełnie jak pingwin. Pistolet w kaburze miał przyczepiony do pasa, a pas zwisał mu przy kolanach razem ze spodniami. Bandyta próbował wymacać broń, ale nie mógł oderwać wzroku od Arza.

– Strzelaj! – krzyknął zdesperowany do Hamzata. – Strzelaj, przecież on nam nie daruje!

– Przepraszam, Arzo – powiedział Hamzat.

Wtedy nad uchem Arza ryknął silnik i, łamiąc krzaki, na podwórko wjechał BWP z lufą karabinu skierowaną w stronę Hamzata.

Tamten zbladł i uniósł do góry ręce z automatem.

– Tam. – Pokazał Arzo i dwaj gwałciciele potulnie dołączyli do Hamzata.

Dziewczyna podniosła się na czworaka i szybko podpełzła do Arza. Przypominała ślepego kotka. Arzo nie miał ochoty jej dotykać, ale pomógł wstać i popchnął gdzieś za krzaki.

– Rzucić broń – rozkazał. – Cała trójka twarzą do ściany.

– Toż to kurwa ormiańska – wrzasnął Hamzat, podnosząc automat – z burdelu, ona…

W tym momencie kula z KPWT¹⁹ trafiła go prosto w brzuch i Arzo zobaczył, jak jego ciało wybucha fontanną kiszek i mięsa. Małe podwórko wypełnił tak potworny huk, jakby trwała tu prawdziwa walka. Ciężkie kule kalibru czternaście i pół milimetra przeszywały ludzi na wskroś i rozwalały znajdującą się za nimi ścianę.

Za chwilę było już po wszystkim. Z BWP wyskoczył Dżamałudin, trzymając karabin maszynowy. Dopiero wtedy do dziewczyny dotarło, co się właściwie stało, i zaczęła histerycznie łkać. Czeczen zauważył, że miała najwyżej trzynaście lat. Jeden z ceglanych odłamków dość głęboko drasnął policzek Arza.

– Czemu nie strzelałeś? – zapytał Dżamałudin, skinieniem głowy wskazując na odstającą kieszeń Arza.

Ten wsadził rękę do kieszeni i wyciągnął z niej plastikowego wilka. Wymienili spojrzenia i zaczęli się śmiać, najpierw cicho, a potem coraz głośniej. Dżamałudin usiadł na ciepłym piasku, rechocząc.

– Coś takiego! A ja zachodziłem w głowę, co on tam ma w kieszeni!

Wysoko płonęło oślepiające słońce ogarniętej wojną Abchazji, nad górami rozciągało się bezchmurne niebo, mieli razem ledwie czterdzieści lat, a centralną ulicę Gagry zaściełały ciała ich wrogów.

Było to pierwsze w ich życiu duże zwycięstwo.

Minęły cztery lata.

Dochody Zaura wciąż rosły. Urale wprawdzie sprzedawały się trochę gorzej, ale za to wódka – o wiele lepiej. Zaur dorobił się bazaru w centrum Besztoju, a w jego zakładach spożywczych poza cukierkami produkowano mleko i sery. Nawiasem mówiąc, nie reklamował się już pod zachodnią nazwą Rikki-Tikki-Tau. Na Kaukazie Północnym produkowane przez Zaura mleko sprzedawano pod marką Fatima, a w Krasnodarze i Stawropolu – pod marką Nataszeńka.

Mahomet-Husajn został prorektorem Uniwersytetu Torbikalińskiego, Mahomet-Rasuł – naczelnikiem kolei, a ponieważ był niezwykle ograniczonym człowiekiem, Zaur zarządzał również koleją. W efekcie kolej musiała jeszcze dopłacać firmie Kemir za wożenie jej towarów.

Pewnego razu w 1996 roku do Zaura przyszedł znajomy Czeczen o imieniu Andi. W Torbikale trwał właśnie proces bandy i jednym z oskarżonych był brat Andiego, Asłanbek. Postawiono mu zarzut dokonania pięciu zabójstw i dwudziestu siedmiu rozbojów. Andi był gotów zapłacić każde pieniądze, żeby tylko brat otrzymał zwolnienie z zakazem opuszczania kraju.

Zaur odwiedził znajomego sędziego Sądu Najwyższego i zapytał go, ile by to kosztowało.

– Sto tysięcy – powiedział sędzia.

Zaur przekazał wiadomość Czeczenowi. Nie bardzo mu się ta kwota spodobała. Wyszedł od Zaura i przez dwa tygodnie próbował dostać się do prokuratura republiki. Podczas spotkania prokurator stwierdził, że będzie to kosztowało dwieście tysięcy.

Po dwóch tygodniach Czeczen przyszedł do Zaura i powiedział:

– Tyle warte są twoje obietnice? Zobowiązałeś się rozwiązać problem, a do tej pory tego nie zrobiłeś! Jeśli mój brat trafi za kratki, będziesz musiał zapłacić mi milion za każdy rok odsiadki!

– Przestań gadać bzdury i dawaj sto tysięcy– odpowiedział Zaur. – Jak tylko sędzia je dostanie, twój brat wyjdzie na wolność.

Zaur umówił się z Andim koło budynku sądu o dziewiątej. Andi miał mu dać sto tysięcy, które Zaur miał z kolei przekazać sędziemu. Ale zamiast przyjechać o dziewiątej, Andi pojawił się o jedenastej i zapytał, dlaczego jego brata do tej pory nie zwolniono.

– Ponieważ nie przywiozłeś pieniędzy na czas – odparł Zaur.

– Co to ma wspólnego z pieniędzmi? Między przyjaciółmi pieniądze nie mają znaczenia! – oburzył się Czeczen. – Mogłeś zapłacić sędziemu, a ja bym później ci oddał! To twoja wina, że mój brat jest w więzieniu!

Zaur odwrócił się i powiedział:

– To nasza ostatnia rozmowa. Rozwiązuj swoje problemy sam i nigdy więcej nie przychodź do mnie z żadną prośbą.

Wtedy Czeczen splunął i dał Zaurowi sto tysięcy, a ten przekazał je w przerwie sędziemu. Sędzia powiedział, żeby Andi się nie martwił i że po drugiej jego brat zostanie zwolniony.

Rozpoczęła się rozprawa. Wszyscy oskarżeni, w liczbie siedmiu, siedzieli w klatce, a na sali zebrali się ich krewni. Strażnicy nie byli zbyt surowi i podsądni mogli odbierać paczki od swoich krewnych, więc żona jednego z nich pięć minut przed posiedzeniem przekazała do klatki bochenek chleba i bańkę mleka.

Sędzia przesłuchał kolejnych dwóch świadków i już chciał dać znak adwokatowi Asłanbeka Adijewa, kiedy jeden z podsądnych o imieniu Wachit poprosił o pozwolenie skorzystania z toalety. Sędziego to nie zaniepokoiło, ponieważ wszystko już było jasne.

– Zaprowadzić go do toalety – nakazał.

Wachita wyprowadzono z klatki i eskortowano do ubikacji przez salę rozpraw, obok stołu sędziego. Gdy do drzwi zostało około dwóch metrów, Wachit pośliznął się i przewrócił. W czasie upadku uderzył strażnika stopą w kolano tak, że złamał mu nogę, a gdy się wyprostował, trzymał w rękach pistolet, który przyłożył do głowy sędziego.

– Nie ruszać się! – rzucił Wachit.

W tym czasie jeden z podsądnych chwycił ręką strażnika stojącego koło klatki i przycisnął go do prętów, a drugą ręką wyciągnął zawleczkę z granatu i pokazał go strażnikowi. Ten znieruchomiał i nie stawiał oporu, gdy trzeci bandyta zabierał mu klucze.

Wtedy wszyscy widzowie rzucili się do wyjścia, oczywiście oprócz sędziego, który nie mógł nigdzie uciec, ponieważ miał przystawiony do głowy pistolet. A bandyci wybiegli z klatki, w której siedzieli. Wprawdzie w bandzie było w sumie dziewięć osób, ale z sądu zbiegło siedem. Dwóch oskarżonych po namyśle zostało w klatce razem ze strażnikami.

Uciekający wywlekli sędziego na korytarz, wskoczyli do samochodu drogówki, który czekał na zewnątrz, i odjechali.

Było to jak na tamte czasy wyjątkowe wydarzenie, ponieważ nie codziennie podsądni uciekają z klatki, zabierając ze sobą sędziego Sądu Najwyższego. Wszystkie drogi z Torbikały były obstawione, na wszystkich skrzyżowaniach, niczym wągry na skórze, powyskakiwały gliny z drogówki i samochód z uciekinierami został ostrzelany podczas skrętu do dzielnicy na południu miasta. Tak się złożyło, że pojazd się przewrócił, wpadł do rowu i zapalił.

Bandyci wybiegli ze środka i zatrzymali inny samochód. Sędziego znów zabrali ze sobą, chociaż podczas pierwszej strzelaniny został trafiony w głowę.

Pech chciał, że drugi samochód też został po kilku minutach ostrzelany i rozbił się o ścianę czteropiętrowego bloku. Uciekinierzy wyskoczyli z wnętrza i pobiegli w stronę bloku. Tym razem zostawili sędziego w samochodzie, ponieważ było z nim całkiem źle, a zamiast niego wzięli jakąś staruszkę, która siedziała na ławce.

Starucha na nic im się jednak nie zdała. Trzech zbiegów zastrzelono w czasie szturmu, kolejnych czterech zabito dwa dni później w rejonie chalińskim.

Był wśród tej czwórki Asłanbek Adijew. Jeśli chodzi o sędziego, zmarł w szpitalu.

Parę miesięcy później Czeczen o imieniu Andi znów się zjawił u Zaura i zażądał od niego pieniędzy zapłaconych za brata, a dodatkowo tyle samo za straty moralne.

– O czym ty mówisz? – oburzył się Zaur. – Gdyby Asłanbek został w klatce razem ze strażnikami, wyszedłby na wolność! Ale on zamiast tego postanowił wziąć ze sobą sędziego w charakterze zakładnika! Te pieniądze straciliście przez własną głupotę. Poza tym miał je sędzia, gdy ciągnięto go do żiguli! Nie wiem nawet, czy spłonęły razem z samochodem, czy ukradły je gliny!

– Ukradłeś pieniądze, które dałem ci dla sędziego – upierał się Andi – i z tego powodu mój brat zginął. Przyrzekam, że zapłacisz mi za to.

– Wyrzućcie go stąd – powiedział Zaur.

Trzy dni po tej rozmowie Zaur Kemirow został uprowadzony.

Od czasu, gdy Dżamałudin wyruszył za kierownicą urala do Groznego, nie skończywszy lekcji trygonometrii, bracia ani razu się nie spotkali. Kiedy Zaurowi powiedziano, że jego brat został ranny, nawet tego nie skomentował. Dwa miesiące później doniesiono mu, że Dżamałudin ożenił się z piękną Abchazką i że Ardzinba²⁰ sprezentował młodym czołg.

– No cóż – odparł – będzie miał teraz na czym rabować gości weselnych.

Dlatego Dżamałudin dowiedział się o uprowadzeniu brata dopiero po trzech tygodniach. Przyjechał do Besztoju następnego dnia, razem ze swoimi przyjaciółmi.

Do miasta zjechała się już cała rodzina, a ponieważ nowy dom Zaura nie był jeszcze skończony, krewni zebrali się w biurze Kemirowa, mieszczącym się w odrapanym budynku biurowym zakładów urządzeń naftowych.

Kuzyn Zaura, Asłudin, przyleciał z Moskwy własnym Tu-134.

– Rozwiążę ten problem – zapewnił. – Już postawiłem wszystkich na nogi. Sam szef FSB Rosji zajął się tą sprawą, a minister spraw wewnętrznych wysyła tu dwóch swoich zastępców. Nie może być tak, że mojego brata kradną jak bieliznę ze sznura.

Drugi kuzyn Zaura, Szapi, przyleciał z Turcji czarterowym challengerem wynajętym przez gminę czerkieską.

– Przyleciało ze mną dwóch przedstawicieli naszej gminy – powiedział Szapi. – Są etnicznymi Czeczenami. To bardzo poważani ludzie w Turcji i każdy ma biznes wart sto milionów dolarów. Są przekonani, że uwolnią brata w ciągu dwóch dni.

Szwagier Zaura, Mahomet-Salam, przyjechał na spotkanie czarnym mercedesem na sygnale. Zaur mianował go niedawno dyrektorem handlowym firmy i Mahomet-Salam był bardzo dumny ze swego samochodu.

– To rozbój – powiedział. – Zające z nas czy co? Zaraz pojedziemy do Czeczenii i zażądamy uwolnienia Zaura. Pojadę ja, Szapi, Wali…

– Jedź – powiedział Dżamałudin. – Dużo tam teraz chłopców z kałachami w żigulach. Przyda im się twój merc.

Jeśli chodzi o dwóch braci Zaura, Mahometa-Husajna i Mahometa-Rasuła, to Mahomet-Rasuł przeszedł właśnie zawał i leżał w szpitalu, a Mahomet-Husajn był przy nim. Wszyscy wiedzieli, że to porządni ludzie, lecz niewiele z nich pożytku.

Gdy trzy dni po przyjeździe Dżamałudina Czeczen o imieniu Andi wychodził od swojej kochanki, obok niego zatrzymał się samochód. Cienie, które z niego wyskoczyły, zapakowały Andiego do worka, a worek wrzuciły do bagażnika.

Zawieziono Andiego do lasu, a gdy zsunięto mu worek z głowy, zobaczył, że stoi na miękkim, pokrytym liśćmi stoku, a obok niego jest Dżamałudin i trzech facetów z karabinami. Dżamałudin rzucił Czeczenowi łopatę i rozkazał:

– Kop.

Czeczen zrobił podłużny dół w ziemi głębokości połowy swego wzrostu, a podczas kopania miał wrażenie, że gałęzie w lesie szepczą nad nim modlitwę żałobną. Kiedy grób był gotowy, Dżamałudin zapytał:

– Gdzie jest mój brat?

– Nie wiem – odpowiedział Andi.

Dżamałudin przyłożył lufę do małego palca Czeczena i strzelił.

– Gdzie jest mój brat? – powtórzył pytanie.

– Nie wiem – zaczął krzyczeć Czeczen. – Już ciągali mnie na mentownię²¹, wszyscy wasi myślą, że to ja, ale zaklinam się, że nawet go nie tknąłem.

Dżamałudin znów wypalił z broni i odstrzelił mu serdeczny palec.

– Masz jeszcze osiemnaście palców – powiedział Awar.

Czeczen się rozpłakał.

– Oddam ci cały swój biznes i przepiszę na ciebie dwa moje mieszkania, ale przysięgam na imię Allaha, Dżamałudinie, że nie porwałem twojego brata i nikomu go nie sprzedałem!

Dżamałudin walczył już dostatecznie długo, by zyskać pewność, że złapany nie kłamie. Czeczena więc opatrzono i zawieziono do rodzinnej wsi Kemirowów, żeby spełnił swoją obietnicę.

Po kolejnych trzech dniach Dżamałudin Kemirow pojechał do Czeczenii. Czekano na niego w umówionym domu, pod którym stało mnóstwo niw²² i dżipów, a wokół dżipów gromadzili się ludzie z gęstymi jak las świerkowy brodami.

Na podwórku przy stole z desek siedziało pięciu czy sześciu bardzo znanych dowódców. Dżamałudin po przyjacielsku uścisnął się z Arzem Hadżijewem i z jeszcze jednym facetem, z którym wspólnie walczyli w Abchazji.

– Uprowadzono mi brata – powiedział Dżamałudin. – Ten, co to uczynił, złamał nakazy szariatu. Nie uprowadził przecież Ruska czy Żyda? Nabrudził we własnym domu. To tak, jakby porwał brata Arza.

Dowódcy polowi spojrzeli na Arza, a ten powiedział po chwili:

– Walczyliśmy razem. Gdyby nie ty, pochowano by mnie koło przedszkola w Gagrze. Ale wygląda na to, że zdobywając Gagrę, zrobiliśmy to dla Moskwy. Powiedz mi, będziesz walczył przeciwko Rosji?

– Najpierw oddajcie Zaura, potem porozmawiamy – odparł Dżamałudin.

– No cóż – powiedział Arzo – ludzie, którzy porwali Zaura, wykonali swoją robotę, a za każdą robotę należy się zapłata. Sam się dogaduj w sprawie zapłaty, Siujli²³.

– W Gudaucie nie nazywałeś mnie Siujli – powiedział Dżamałudin. – Wtedy mówiłeś do mnie „bracie”.

– Kto nie mówi „tak”, mówi „nie” – odparł Arzo. – Ten, kto nie walczy przeciwko Moskwie, nie jest moim bratem. – I dodał za chwilę: – Poproszę razem z moimi przyjaciółmi, żeby wszystko zostało załatwione szybko i pomyślnie.

Następnego dnia po powrocie Dżamałudina z Czeczenii w domu Kemirowów zadzwonił telefon. Operator międzymiastowej poinformował o połączeniu z Gudermesu i gdy Dżamałudin podniósł słuchawkę, na drugim końcu rozległ się głos z czeczeńskim akcentem.

– Trzy miliony dolarów.

– Zanim zapłacę, muszę spotkać się z bratem – odpowiedział Dżamałudin. – Skąd miałbym wiedzieć, że macie u siebie towar?

– Przyślę ci palec jako dowód – obiecał pośrednik.

– Każdemu możesz go uciąć – zaprotestował Dżamałudin. – Dziś w Czeczenii jest tyle trupów i tyle palców, że możesz te palce sprzedawać jako specjały Papuasom. Możecie uciąć palec nieboszczykowi i powiedzieć, że należał do brata. Chcę zobaczyć brata. Bez tego nie mamy o czym gadać.

– Dobrze – zgodził się pośrednik.

Dwa dni później samochody Dżamałudina podjechały do obwodnicy rowieńskiej, która nie była jeszcze wówczas tak znana jak później, gdy każdego dnia sprzedawano i kupowano na niej ludzi. Było jednak rzeczą oczywistą, że to miejsce na granicy między Czeczenią i Awarią jak najbardziej nadaje się na takie spotkanie. Gdy Dżamałudin przybył na miejsce, zobaczył po przeciwnej stronie posterunku kontrolnego dwa czarne dżipy.

Samochody Dżamałudina zatrzymały się i Dżamałudin sam skierował się w stronę posterunku. Jednocześnie z wozu stojącego po drugiej stronie granicy wyszedł mężczyzna i ruszył w jego stronę. Miał zostać z ludźmi Dżamałudina w charakterze zakładnika, póki Dżamałudin będzie oglądał towar.

Gdy mijali jednocześnie żołnierzy na posterunku, Dżamałudin zobaczył, że był to Arzo Hadżijew.

– Bardzo się wzbogacisz, Nochczi – powiedział Dżamałudin – jeśli sprzedasz każdego swojego brata za trzy miliony.

– Nie mam w tym udziału – powiedział Arzo. – To wszystko, co mogę dla ciebie zrobić.

Dżamałudin odwrócił się i poszedł dalej.

Wieźli go dość długo, jakieś trzy godziny, posadziwszy z workiem na głowie pomiędzy dwoma bojownikami. Gdy Dżamałudin wyszedł z samochodu, było już ciemno. Stali na niewielkim placyku, znajdującym się niedaleko drogi między dwiema skałami. Góry wokół wyglądały niczym fałdy na poszwie rzuconej przez Allaha, zanim na zawsze opuścił tę ziemię, a pod prawym kołem dżipa ciemniał trójkątny lej po minie.

Jeden z mężczyzn towarzyszących Dżamałudinowi wskazał ręką niwę stojącą po drugiej stronie leja i powiedział:

– Mów tylko po rosyjsku.

Dżamałudin zajął miejsce na tylnym siedzeniu niwy i gdy siedzący obok człowiek odwrócił do niego głowę, zapytał go:

– Gdzie jest mój brat?

Człowiek milczał przez chwilę, jakby nie rozumiał, o co go pytają. Był bardzo wychudzony – ważył ze trzydzieści kilogramów mniej niż Zaur, gdy Dżamałudin widział go po raz ostatni. Miał twarz szarą jak pumeks, w pajęczynie zarostu, i oczy nieboszczyka.

– Zaur? – upewnił się Dżamałudin.

Człowiek niespodziewanie się uśmiechnął i jego poorana zmarszczkami twarz zaczęła przypominać złożoną harmonię.

– Wiesz – powiedział – wybierałem się od jakiegoś czasu do Dubaju, żeby schudnąć. Miało mnie to kosztować ogromne pieniądze. Wygląda na to, że dużo zaoszczędziłem na diecie.

– Jak cię traktują? – zapytał Dżamałudin.

– Nie skarżę się.

Człowiek z przedniego siedzenia lekko chrząknął. Dżamałudin objął brata i powiedział:

– Wrócę po ciebie.

– Dir pach’asa arac k’uge – rzucił Zaur, zanim przerwał mu gardłowy okrzyk.

Dżamałudin wyszedł z samochodu i skierował się w stronę ludzi, którzy go przywieźli. Mimo że Czeczen z przedniego siedzenia miał na sobie czarną czapkę z otworami na oczy, Dżamałudin rozpoznał go po okaleczonym palcu wskazującym prawej ręki – cztery lata temu ten człowiek, będąc w oddziale Arza, mało nie został rozstrzelany za maruderstwo.

Zaur Kemirow zakazał płacenia okupu nie przez swoją dumę. Prawdziwa przyczyna była taka, że sam prowadził rozmowy o swoim uwolnieniu.

Był to ciężki kawałek chleba, ponieważ Zaur nie wiedział, kto go przetrzymuje i gdzie. Ocknął się w całkiem ciemnej piwnicy, bez najmniejszej szczeliny. W dodatku, gdy go wieziono na podłodze żiguli, złamano mu rękę.

Z betonowych płyt piwnicznej ściany wystawały oczka armatury i właśnie do jednego z nich przypięto kajdankami rękę Zaura. Był wtedy nieprzytomny i nikt nie zauważył, że jest połamana.

Dwa dni później wywleczono go z piwnicy, wsadzono do samochodu i dokądś powieziono. Na końcu podróży czekała na niego kolejna piwnica, która różniła się od poprzedniej tym, że oczko w armaturze znajdowało się na podłodze.

Tym razem Zaur nie był sam, obok niego leżał na podłodze jakiś Karaczaj. Obu pilnie strzeżono. Jedzenie podawano im przez okienko, tak by nie mogli zobaczyć twarzy strażników, a gdy pilnujący ich ludzie schodzili do piwnicy, Zaurowi i Karaczajowi kazano odwracać się do ściany i narzucano im worki na głowę.

Gdy minął tydzień od momentu porwania, strażnicy polecili Zaurowi położyć się twarzą do podłogi i czekać bez ruchu. Kładąc się, Zaur narzucił jeszcze na siebie kurtkę, a zaraz potem do piwnicy weszło dwóch facetów.

Założyli Zaurowi worek na głowę i posadzili prosto.

– Jak się czujesz w moim hotelu? – zapytał ten, który stał po prawej.

– Nie narzekam – odparł Zaur.

Niewidoczny rozmówca parsknął:

– To dobrze, że się nie skarżysz. Nie znoszę marud. Kupiłem cię za półtora miliona dolarów, wypuszczę za trzy. Zaraz zdejmą ci kajdanki i napiszesz o tym w liście do krewnych.

Zaur był przekonany, że jego rozmówca kłamie – nie miał półtora miliona dolarów, a gdyby nawet miał, nigdy by tyle za uprowadzonego nie zapłacił.

– Nikt za mnie nie zapłaci trzech milionów – odpowiedział Zaur. – Nie mam takich pieniędzy.

– Jak to nie masz? – oburzył się mężczyzna. – Wszyscy wiedzą, że na samej wódce zarabiasz sto milionów rocznie, na cukierkach nie mniej!

– Skoro wiesz, że jestem biznesmenem – powiedział Zaur – a nie urzędnikiem czy bandytą, doskonale zdajesz sobie sprawę, że biznesmen nie posiada wolnych pieniędzy. Buduję przecież nową fabrykę słodyczy w Krasnodarze i wziąłem w banku kredyt. Jeśli nie zapłacę po miesiącu pierwszej raty, zabiorą mi i linię produkcyjną wódki, i zakład, gdzie produkuję urale. Nie dostaniesz wtedy ani grosza, a nowi właściciele tylko się ucieszą, że mnie zabito.

– Więc musisz zapłacić trzy miliony, zanim minie miesiąc, jeśli chcesz uratować swój biznes.

– Przecież ci mówię, że nie zbiorę trzech milionów w ciągu miesiąca, a po miesiącu nic nie będę już miał – odpowiedział Zaur.

– Jak to nie uzbierasz? W ciągu miesiąca sprzedajesz z dziesięć uralów, a każdy kosztuje sto tysięcy!

– Świetnie – powiedział Zaur – możesz sobie wziąć te dziesięć uralów. Załatwimy je choćby w ciągu dwóch tygodni. Ale nie więcej, ponieważ, po pierwsze, nie jesteśmy w stanie złożyć ich więcej niż dziesięć miesięcznie, a po drugie, nie mogę przecież dać ci aż tyle urządzeń, bo na lata zepsuję sobie rynek!

Dowódca polowy, który kupił Zaura, mocno się zdziwił. Nie po raz pierwszy uprowadzał ludzi, ale ani razu jeszcze się nie zdarzyło, żeby uprowadzeni zamiast okupu proponowali urządzenia do rafinacji ropy naftowej. Tym niemniej pewne aspekty tej propozycji uznał za warte uwagi.

– No cóż – powiedział – mam trochę ropy. Ile pieniędzy miesięcznie można zarobić dzięki uralowi?

– Dziesięć tysięcy dolarów dziennie, ale żeby być bardziej precyzyjnym, muszę obejrzeć twoją ropę i napisać biznesplan. Potrzebuję tylko człowieka, któremu podyktowałbym, co trzeba, bo nie potrafię pisać lewą ręką.

– A czemu nie napiszesz prawą? – zapytał dowódca polowy.

– Twoi ludzie mi ją złamali – odpowiedział Zaur.

Przez jakiś czas Czeczen wahał się między ostrożnością a zachłannością, aż w końcu zwyciężyła ta ostatnia. Pewnego ranka jeńcowi narzucono worek na głowę, wyciągnięto go z piwnicy i zawieziono na miejsce wydobycia ropy. Obejrzał tam odwierty, a ponieważ był doświadczonym inżynierem, dał kilka dobrych rad.

Napisał biznesplan, który dowódca polowy przekazał swemu krewnemu do Moskwy, Ten ostatni miał przedstawić go w Instytucie Ropy Naftowej i Gazu z prośbą o opinię. Opinia była pozytywna, ale w tym czasie dwa rosyjskie bombowce zrzuciły pociski na rejon wydobycia i właściciel Zaura doszedł do wniosku, że rafinacja ropy naftowej w warunkach wojny to niepewny interes, nawet jeśli rafineria dzięki swojej mobilności potrafi pokonywać przeszkody terenowe.

Przyszedł więc do Zaura i stwierdził:

– Nie znaleźliśmy żadnych błędów w twoich wyliczeniach, potrzebujemy jednak gotówki, a nie sprzętu. Sprzedaj coś komuś innemu i daj nam pieniądze.

– W zasadzie dużo sprzedawałem – powiedział Zaur. – Dostarczyłem choćby partię mebli o wartości siedmiu milionów dolarów pewnej firmie w Kałmucji. Jestem gotów odstąpić wam dług i jeśli go odzyskacie, możemy pracować w przyszłości razem. Dzisiaj wielu dłużników uchyla się od płacenia, potrzebuję kogoś, kto zmusiłby ich do uregulowania należności.

Propozycja wydała się Czeczenowi kusząca, wysłał więc swoich ludzi do Kałmucji.

Dzięki tym negocjacjom życie jeńca stało się nieco mniej uciążliwe. Żeby dogadać się z Kałmucją, trzeba było nie tylko podpisać papiery, ale i parę razy tam zadzwonić. Za każdym razem Zaura wożono do Gudermesu, gdzie korzystał z telefonu, a strażnicy traktowali go coraz bardziej przyjaźnie. W czasie pertraktacji z Kałmucją Czeczeni nawet zdradzili Zaurowi nazwisko człowieka, który miał tam jechać, ponieważ Zaur musiał je podać przez telefon, i odtąd nie wkładano już Zaurowi worka na głowę, gdy jego „pan” wchodził do piwnicy.

Trzy dni po tym, jak Dżamałudin ujrzał swego brata na tylnym siedzeniu niwy, chłopak o imieniu Achmad mijał posterunek graniczny między Czeczenią a Republiką Awarii Północnej – Dargo. Jakieś dwieście metrów dalej w kierunku Besztoju zobaczył na drodze człowieka w szarych spodniach i żółtej kurtce. Mężczyzna szedł poboczem, rozglądając się dookoła. W ręce trzymał teczkę, jaką noszą zwykle urzędnicy. Na widok „szóstki”²⁴ Achmada człowiek ów podniósł rękę i zamachał, prosząc o zatrzymanie się.

Achmada zdziwił widok człowieka z teczką. Postanowił, że jeśli okaże się on Czeczenem, podwiezie go, a jeśli Rosjaninem – ukradnie mu teczkę. W skrajnym przypadku zabije i zabierze mu kurtkę i teczkę.

Dlatego zatrzymał się na poboczu i nań zaczekał. Jak tylko mężczyzna wsiadł na przednie siedzenie, Achmad poczuł lufę pistoletu przy swoim boku i znajomy głos powiedział do niego:

– Salam alejkum, Achmadzie. Nie masz co jechać dalej, póki nie powiesz mi, gdzie trzymają mojego brata.

Nie było zresztą nawet jak ruszyć, ponieważ w tym czasie zajechały przed jego samochód dwa dżipy. Achmada przesadzono do jednego z nich i powieziono do lasu. Wiedział o Dżamałudinie takie rzeczy, o jakich nie opowiada się w szkółkach niedzielnych, dlatego nie sprzeciwiał się, tylko od razu powiedział:

– Twojego brata kupił dowódca polowy Buwadi Hangerijew. Przedtem trzymali go w domu mojego wuja i nie pozwalali nawet nosa wystawić z piwnicy, ale po twoim spotkaniu z nim gdzieś go zabrali, tylko nie wiem gdzie.

– Powiedz no, czy Arzo maczał w tym palce?

Achmad pokręcił głową.

– Po tym, jak spotkałeś się z mudżahedinami, oni przyszli do Buwadiego i zażądali udziału w całym przedsięwzięciu, ale Arzo zrezygnował ze swojej części. A teraz, Dżamałudinie, możesz z czystym sumieniem mnie zabić, bo masz wredny charakter i nie wybaczysz mi, że nic więcej nie wiem.

Achmadowi oczywiście nie uwierzono i mocno go pobito, tym niemniej nie udało się z niego wyciągnąć więcej, niż powiedział. Zawieziono go w góry i wsadzono do tej samej piwnicy, w której siedział już Andi.

Tymczasem negocjacje w sprawie okupu za Zaura wciąż trwały. Do Dżamałudina dzwonili teraz prawie codziennie. Najpierw porywacze zeszli do dwóch i pół miliona dolarów, później – do dwóch dwustu. Gdy cena spadła do dwóch milionów, Dżamałudin Kemirow zebrał krewnych i zapytał ich, jaką sumę są gotowi wyłożyć.

Jako pierwszy odezwał się Asłudin Kemirow.

– Jestem teraz w trudnej sytuacji – powiedział – ale dla rodziny zrobię wszystko. Mogę dać dwieście tysięcy dolarów.

Asłudin rzeczywiście miał trudności – jego nowy moskiewski dom kosztował dwa miliony dolarów i Asłudin strasznie przeżywał, że wyszło tak tanio. Uważał, że musi zamienić go na inny.

Drugi kuzyn, Szapi, zachmurzył się i stwierdził:

– Niestety nie jestem jedynym właścicielem firmy. Oddam wszystkie pieniądze, jakie mam. Sto tysięcy dolarów.

Tego lata Szapi wydał na letni wypoczynek milion dolarów i uważał, że wakacje były marne.

– A co ty powiesz? – zapytał Dżamaludin swego szwagra, Mahometa-Salama.

– Firma jest w kiepskim stanie – wyznał Mahomet-Salam. – Zaur, choć uważany za potężnego biznesmena, podjął wiele decyzji, których nie powinien był podejmować jako biznesmen. Nie ma tak naprawdę żadnych pieniędzy.

W prywatnym sejfie Zaura zawsze leżał milion dolarów w gotówce na wypadek nieprzywidzianych wydatków. Tuż po porwaniu Zaura Mahomet-Salam wezwał ślusarzy i otworzył sejf. Siedemset tysięcy wziął sobie, a za resztę kupił w Torbikale dom i samochód dla kochanki. Kochankę miał kłótliwą i bał się, że może kiedyś poskarżyć się Zaurowi. Prezentem w postaci domu i samochodu zamknął jej buzię i od razu poczuł się pewniej.

Dzień wcześniej Mahomet-Salam, jako dyrektor handlowy firmy Kemir, podpisał kilka dokumentów, na mocy których przekazał główne aktywa firmy zupełnie innej spółce. Jeśli Zaur wróci, Mahomet-Salam zawsze może powiedzieć, że trzeba było to zrobić, by nie stracić aktywów. A jeśli nie wróci – no cóż, nowa firma była zarejestrowana na samego Mahometa-Salama.

– Jak to nie ma pieniędzy? – zdziwił się Dżamałudin.

– Nie ma i już! Nawet nie wiesz, ilu ludziom jesteśmy dłużni! Podjąłem już pewne kroki, żeby wyczyścić aktywa, bo inaczej wszystko zabiorą wierzyciele. Chociaż dłużnych nam też jest od cholery! Jakuci są winni dwa miliony dolarów! Dwie firmy w Moskwie – po sześć milionów, a jedna kałmucka – w sumie siedem! Z naszych zakładów nie da się wyjąć ani dolara, jeśli nie chcemy, żeby wszystko runęło. No, może ze dwieście tysięcy.

– Wygląda na to – podsumował Szapi – że za Zaura możemy dać pół miliona. Musisz to brać pod uwagę, prowadząc rozmowy.

Dżamałudin Kemirow uważnie przyglądał się swoim krewnym i Mahomet-Salam poczuł się nieswojo pod jego spojrzeniem. Wiedział od Zaura, że jego szwagier nie zna się na rachowaniu, ale patrząc teraz na szczupłego, krzepkiego górala o oczach koloru próżni, zrozumiał, że ten człowiek zna się na ludziach. Po raz pierwszy przyszło mu wówczas do głowy, że wcale nie będzie łatwo połknąć biznes Zaura i że mogą mu go wyrwać z trzewi razem z flakami.

– Bardzo dobrze – powiedział Dżamałudin. – Mahomecie-Salamie, daj mi listę firm, które są nam dłużne. Może coś od nich wyciągnę?

Zgodnie z listą Mahometa-Salama najwięcej pieniędzy winna im była jakaś spółka z Elisty.

Następnego dnia Dżamałudin otrzymał od Mahometa-Salama upoważnienie, wziął paru przyjaciół i wyruszył do Kałmucji. Żeby nie straszyć ludzi, pożyczył od wuja na tę wyprawę marynarkę i krawat.

Siedziba firmy, do której się udawał, znajdowała się w budynku rządu republiki. W poczekalni Dżamałudin zobaczył drewnianego Buddę i człowieka z automatem. Budda mu się bardzo nie spodobał, ponieważ Dżamałudin wykazywał dość nieprzychylny stosunek do pogan.

Dyrektor miał gabinet wykończony dębowym i bukowym drewnem. Spojrzawszy na upoważnienie Dżamałudina, rozłożył bezradnie ręce.

– Zmówiliście się wszyscy czy co! – zawołał. – Przecież powiedziałem waszemu Zaurowi, że nie możemy zapłacić! A on kolejnego człowieka na mnie nasyła po dwóch dniach!

– A kim jest ten pierwszy? – zapytał Dżamałudin.

– Arsen Hangerijew. Co za bezczelny typ! Co za pyszałek! Groził, że wróci dziś koło drugiej.

Dżamałudin znieruchomiał na dźwięk nazwiska Hangerijew. Zrozumiał, po co w poczekalni usadzono człowieka z karabinem – pewnie dyrektor ściągnął go tu na rozmowę z Hangerijewem. Widocznie sam Budda to na Hangerijewa za mało. Dżamałudin wyciągnął z kieszeni marynarki dziesięć tysięcy dolarów i zapytał dyrektora firmy:

– Chcesz zarobić te pieniądze?

Dyrektorowi aż oczy na wierzch wyszły. A Dżamałudin wyjął oprócz dolarów pistolet, odciągnął zamek, sprawdzając naboje w magazynku, a potem uśmiechnął się i powiedział:

– Pójdę zaraz do pokoju wypoczynkowego i zaczekam tam na Arsena. Gdy przyjdzie, nie strasz go człowiekiem z karabinem, tylko zasugeruj, że sprawę da się załatwić, ale nie tutaj. Powiedz mu, żeby wyszedł z budynku i zaczekał przy wejściu, a ty podjedziesz po niego białym mercem, zabierzesz do restauracji i wszystko tam omówicie.

Poganin, patrząc to na pieniądze, to na pistolet, skinął głową jak zaczarowany.

Zaur Kemirow siedział w piwnicy i czytał Priszwina, gdy rozległ się zgrzyt zasuw w drzwiach i do środka zajrzał jeden z ochroniarzy.

– Zaurze Ahmedowiczu – zawołał – proszę na górę.

W tym czasie, jak już powiedziano, Zaur korzystał z wielu udogodnień nieprzysługujących zazwyczaj jeńcowi. Gospodarze dawali mu książki do czytania, a raz nawet pozwolili się wykąpać. Buwadi Hangerijew odwiedzał jeńca nie rzadziej niż co tydzień i zwykle rozmawiał z nim w piwnicy godzinę, albo i więcej. Radził się Zaura w różnych sprawach dotyczących prowadzenia interesów. Kiedyś nawet zapytał, czy warto otworzyć w Moskwie szaszłykarnię, jak podpowiadali mu znajomi Azerbejdżanie.

Właściciel domu, były nauczyciel rosyjskiego, też często schodził do Zaura, by z nim porozmawiać. Nie miał nic wspólnego z bojownikami i nawet nie dostawał od nich żadnych pieniędzy za przetrzymywanie więźnia w piwnicy. Po prostu w całej wsi nie było nikogo, kto odważyłby się sprzeciwić Buwadiemu Hangerijewowi po tym, jak ten spędził na plac dwudziestu rosyjskich żołnierzy. Sześciu z nich przeszło na islam, a reszcie poderżnięto gardło.

Wprawdzie karmiono Zaura wciąż kiepsko, ale to dlatego, że gospodarze sami nie mieli co jeść.

Gdy zaprowadzono go na górę, zobaczył siedzącego z uśmiechniętą miną Hangerijewa i dwóch jego krewnych. Żona gospodarza podawała do stołu. Pośrodku stał talerz z pieczoną kurą ze sterczącymi do góry udkami. Wspaniale pachniała.

– Dzwonił do mnie wczoraj Arsen – powiedział Buwadi. – Mówił, że wszystko załatwione. Wyciągną z Kałmuków trzy miliony w ciągu tygodnia.

Zaur się zdziwił, ponieważ według jego wiedzy kałmucki dług był nie do odzyskania. Zaur nawet swego czasu udał się z tą sprawą do zastępcy ministra spraw wewnętrznych Rosji. Ten przyjął go w łaźni, mając na sobie tylko ręcznik obwiązany wokół pasa oraz złoty łańcuch na szyi. Za odzyskanie pieniędzy zażądał pół miliona. Zaura zdziwiło, że Czeczeni okazali się skuteczniejsi od zastępcy ministra.

Tymczasem jeden z bojowników nałożył Zaurowi całą miskę kaszy, przetarł połą swojego ubrania maskującego leżącą na stole łyżkę i wetknął ją w kaszę.

– Jedz – zachęcił Buwadi.

Zaur zaczął powoli wkładać do ust kolejne porcje kaszy, wiedząc, że w jego stanie za dużo jedzenia może mieć szkodliwy wpływ, a następnie odsunął od siebie opróżniony zaledwie w połowie talerz. Starał się nie patrzeć na drugi koniec stołu, gdzie Buwadi rozrywał kurę rękami.

– Czemu nie jesz? – zdziwił się Buwadi. – Nie jesteś głodny?

– Nie chcę zabierać jedzenia gospodarzom – odparł jeniec.

Czeczeni się roześmiali, a Buwadi powiedział:

– Zaraz przyjedzie Arsen. Mówił, że musisz podpisać jakieś papiery.

– Kiedy w końcu mnie wypuścicie? – zapytał Zaur.

Buwadi wybuchnął śmiechem.

– Jak tylko ściągniemy wszystkie twoje długi, to cię uwolnimy. Kto wypuszcza kurę znoszącą złote jajka?

Zaur siedział w milczeniu ze wzrokiem wbitym w stół, gdy z podwórka dobiegły jakieś hałasy. Zaskrzypiały zawiasy bramy, na ganku rozległy się kroki.

– Brat przyjechał – powiedział bratanek Hangerijewa, wstając.

Wtedy drzwi otwarły się na oścież i człowiek, który w nich stanął, posłał w siedzących przy stole długą serię z automatu. Dwaj z nich zginęli na miejscu. Hangerijewa kula trafiła w bok, odrzucając go razem z krzesłem do ściany. Jedyny pozostały przy życiu Czeczen rzucił się do okna, ale za chwilę odeń odskoczył, jak sądził Zaur, przerażony widokiem na zewnątrz. Gdy Czeczen upadł, widać było jednak, że ma zamiast twarzy czerwoną miazgę.

Do środka wbiegło trzech mężczyzn. Jeden z nich odepchnął Zaura w kąt i stanął przed nim z karabinem, zasłaniając go swoim ciałem, a drugi popędził do kuchni, szukając żywych. Buwadi poruszył się i sięgnął po stieczkina przy biodrze, ale Dżamałudin nadepnął mu na rękę i wyrwał broń z kabury. Gdzieś za ścianą huknęły dwa wystrzały i po dziesięciu sekundach było już po wszystkim.

Do pokoju wepchnięto zmieszanego Arsena. Ręce miał skute z tyłu kajdankami, jeden z ludzi Dżamałudina trzymał pistolet przy jego skroni. Buwadi leżał pod ścianą z wykrzywionymi, krwawiącymi ustami. Jego kamuflaż był przesiąknięty z boku krwią.

– Jesteś durniem – powiedział Buwadi do Dżamałudina – już się dogadaliśmy. Zaur wziął mnie na wspólnika. Powiedz no, Zaurze.

Potwornie wychudzony człowiek z zapadniętymi oczami i splątaną gęstwiną brody, ubrany w śmierdzące szmaty, sprzedane mu kiedyś za dwa tysiące funtów w londyńskim Harrodsie, uśmiechając się, stwierdził:

– Można i tak powiedzieć.

– Obawiam się, Zaurze, że popsułem ci interesy – odpowiedział Dżamałudin.

Rozległ się suchy szczęk automatu i z czoła Buwadiego trysnęły kości i mózg.

Do pokoju przywleczono gospodarza domu i jego wyjącą żonę. Dżamałudin po raz kolejny uniósł karabin.

– Nie trzeba – powiedział Zaur – to dobrzy ludzie. Gdyby mieli jedzenie, nawet by mnie karmili.

Dżamałudin wzruszył ramionami i wystrzelił w Arsena Hangerijewa. To Arsen wskazał miejsce, w którym przetrzymywano Zaura, i zapukał do bramy po wyjściu z samochodu. Szczerze powiedziawszy, po tym, co zrobili mu ludzie Dżamałudina, nie miał innego wyjścia.

– Wychodzimy – rzucił Dżamałudin.

Wybiegli na zewnątrz i Zaur zobaczył dwa dżipy koło otwartej na oścież bramy. Trzeci samochód – niwa z czeczeńskimi numerami – stał na podwórku. Widocznie należał do Arsena. Pod nim widać było dwa trupy.

– Wybacz, że nie było mnie tak długo – powiedział Dżamałudin.

Andi Adijew, ten sam, który pokłócił się z Zaurem z powodu łapówki dla sędziego, zapisał cały swój biznes Kemirowom i wyjechał do Moskwy, gdzie mu długo składano nieprawidłowo zrośnięte kości.

Dwóch Czeczenów, których przywiózł z Turcji Szapi Kemirow, udało się do Czeczenii w sprawie uwolnienia Zaura i trafiło na półtora roku do czyjejś piwnicy. Za jednego z nich zapłacono okup w wysokości dwóch milionów dolarów, drugiego zaś uwolniono w związku z wizytą Asłana Maschadowa w Turcji. Był to taki dyplomatyczny prezent od Czeczeńskiej Republiki Iczkerii dla Republiki Turcji.

Rodzina Buwadiego długo nie mogła dojść do siebie. Jego starszy brat pojechał, by wyjaśnić sprawę z Kemirowami, i przepadł gdzieś po drodze. Jego zięć, jeden z ochraniarzy Dudajewa, wynajął jakiegoś kilera – zginął i kiler, i zięć. Dwa miesiące później prowadzenia sprawy podjął się jeden z najbardziej znanych dowódców polowych, który był kuzynem Buwadiego ze strony matki. Miał z Kemirowami na pieńku z dwóch powodów: po pierwsze, Dżamałudin Kemirow zabił jego krewnego, po drugie, jeden z przyjaciół Dżamałudina uprowadził jego siostrę.

Następnego dnia przy posterunku granicznym na obwodnicy rowieńskiej stanęło dwa tysiące uzbrojonych Czeczenów, a z drugiej strony – dwa tysiące uzbrojonych Awarów, więc nie bardzo było wiadomo, czy to rozmowy, czy wojna. Obie strony dość długo obrzucały się obelgami, ale skończyło się na tym, że dowódca polowy dostał parę uralów i rozstał się z Dżamałudinem w przyjacielskich stosunkach.

Cała ta historia miała jeszcze jeden komiczny aspekt. Miesiąc po uwolnieniu Zaura jego kuzyn, Asłudin Kemirow, jadł kolację w klubie go-go z zastępcą dyrektora FSB. Był z nimi również niewysoki, tęgi generał. Gdy generał, zażyczywszy sobie prywatnego tańca, oddalił się do kabiny, zastępca dyrektora schylił się do Asłudina i szepnął mu na ucho:

– Ten człowiek, mówię to panu w tajemnicy, brał bardzo aktywny udział w operacji uwolnienia pańskiego brata. A później osobiście zlikwidował dowódcę polowego Buwadiego Hangerijewa.

—

Pepeesowcy (od PPS) – służba patrolowo-wartownicza (wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza). [wróć]

Torbikała – nieistniejące miasto, wymyślone przez autorkę. [wróć]

Specnaz FSB – jednostka specjalnego przeznaczenia podległa Federalnej Służbie Bezpieczeństwa Rosji. [wróć]

Tytanowe hełmy „sfery” zaprojektowano dla rosyjskich oddziałów specnazu. [wróć]

Bałwanek – pocisk artyleryjski z twardym rdzeniem bez ładunku wybuchowego. [wróć]

Dargo – nieistniejąca republika, której prototypem jest Dagestan. [wróć]

Besztoj – nieistniejące miasto. [wróć]

DSzK – nazwa tego karabinu pochodzi od nazwisk konstruktorów: Diektiarowa, Szpagina i Kolesnikowa. [wróć]

BTR – transporter opancerzony. [wróć]

Iż – samochód dostawczy produkowany w Iżewskich Zakładach Samochodowych, nazywany kabłukiem ze względu swój kształt, przypominający kabłuk (ros.), czyli obcas. [wróć]

Szamil – słynny przywódca kaukaskich górali walczący przeciwko carskiej Rosji w latach 1834–1859 [wróć]

Makarow (PM) – radziecki pistolet samopowtarzalny, którego konstrukcję po drugiej wojnie światowej opracował Nikołaj Makarow. [wróć]

Nochcze (czecz.) – Czeczeni. [wróć]

GAZ 67 – radziecki samochód terenowy z okresu drugiej wojny światowej i lat powojennych, produkowany w Fabryce Samochodów w Gorkim (obecnie Niżny Nowogród). Inspiracją do jego skonstruowania był amerykański Bantam BRC/Willys MB. [wróć]

BWP (ros. bojewaja maszyna piechoty) – bojowy wóz piechoty. [wróć]

GRU (ros. ГРУ, Главное Разведывательное Управление; Gławnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije) – Główny Zarząd Wywiadowczy ZSSR, a później Rosji (wywiad wojskowy). [wróć]

Żiguli – model samochodu osobowego produkowanego w ZSSR w latach 1970–1988 na licencji włoskiej firmy Fiat przez Wołżańską Fabrykę Samochodów (WAZ) w Togliatti. [wróć]

Stieczkin – pistolet automatyczny skonstruowany przez Igora Stieczkina. [wróć]

KPWT – wielkokalibrowy karabin maszynowy Władimirowa, podstawowe wyposażenie radzieckich transporterów opancerzonych. [wróć]

Władysław Ardzinba – polityk abchaski. Pierwszy prezydent (w latach 1994–2005) nieuznawanej przez społeczność międzynarodową Abchazji, formalnie znajdującej się w granicach Gruzji. [wróć]

Mentownia (z gwary przestępczej) – milicja. [wróć]

Niwa (łada Niwa) – samochód terenowy produkowany w ZSRR, obecnie w Rosji. [wróć]

Siujli (czecz.) – Awar. [wróć]

„Szóstka” – popularne określenie samochodu Żiguli model 2106. [wróć]

ROZDZIAŁ 2

W którym moskiewski urzędnik przyjeżdża na inspekcję do miasta, gdzie zamiast drogowskazów stoją tablice z imionami Allaha, i w którym okazuje się, że bogaty i biedny nigdy nie będą na równych prawach, nawet w piwnicy u Czeczena.

Kirył Wodrow przyjechał do pracy o dziewiątej rano. Szef komitetu nadzwyczajnego Fiodor Komissarow zajmował w Torbikale stojącą nad brzegiem rzeki willę z wieżą wartowniczą wyposażoną w teleskop. Dziedziniec, wyłożony ciemnym marmurem, schodził do pustego o tej porze roku basenu, przykrytego, niczym grobowiec, grubą niebieską folią.

Fiodor Komissarow siedział w gabinecie, przypominającym pokład niewielkiego lotniskowca, przy owalnym, jak staroegipski kartusz, stole narad. Po jego prawej ręce zasiadał minister spraw wewnętrznych republiki, po lewej prokurator. Trzecim w tym towarzystwie był pułkownik FSB, Misza Sliwoczkin, a czwartym – jakiś czterdziestoletni, ciemnowłosy miejscowy. Miał oczy zabójcy i brzuszek bojownika, który zarzucił aktywność fizyczną. Jednak najbardziej zdumiewające w jego wyglądzie były uszy: lewe zostało złamane, a prawe rozwałkowane na płaski placek z grudkami.

– Diabli wiedzą, co to ma być! – odezwał się prokurator. – Wciągnął do swojej bandy dwustu ludzi! Uzbroił ich w karabiny! Dał im granatniki! Mają nawet BTR! I wiecie, co zrobili tym wozem? Zburzyli pomnik założyciela miasta generała Lisaniewicza!

– Niedobrze – powiedział szef komitetu.

– Idris Abidow – minister wskazał ciemnowłosego uczestnika spotkania – miał w Besztoju dwa kasyna gry. Tydzień temu Dżamałudin przyjechał do Idrisa i poprosił go, żeby sprzedał te kluby. W swojej hojności zaproponował za oba dwadzieścia tysięcy dolarów. Idris odmówił. I co myślicie? Nie minęły nawet trzy dni, a oba kluby rzekomo spalili terroryści. Tylko jeśli to byli terroryści, czemu nie tknęli kasyna brata Dżamałudina?

– Otwarcie się tym przechwala! – rzucił ponuro Idris i Kirył znów zwrócił uwagę na jego niesamowite uszy. – Mówi, że nakupił broni za dwa miliony dolarów. A jak się go spytać, po co mu tyle broni, stwierdza tylko, że Besztoj to miasto pogranicza, a on strzeże granicy przed Czeczenami!

– Jak można strzec granicy między Awarią i Czeczenią? Czy tu w ogóle jest jakaś granica? Czyżby nie były to dwie pokojowo nastawione wobec siebie republiki wchodzące w skład Rosji? – spytał z urazą Misza Sliwoczkin. – Ten człowiek dyskredytuje Rosję, mówiąc, że wewnątrz niej są granice, które trzeba ochraniać. Podsyca waśnie narodowe!

– Ci bandyci mają kontrolę nad wszystkim, co się dzieje w rejonie – dodał minister spraw wewnętrznych. – Żeby w Besztoju chociaż jeden biznes nie należał do Zaura Kemirowa! Była fabryka wódek – zamknęli! Była cementownia – odebrali! Ludzie Dżamałudina rozbijają się po ulicach i wiecie, jak się zabawiają? Potrafią wyciągnąć człowieka z samochodu, pobić go i spalić mu wóz! Mam u siebie trzy takie skargi, a mogłoby ich być sto!

– Sytuacja etnospołeczna w rejonie besztojskim – włączył się prokurator – należy do wyjątkowo trudnych. Są tam trzy duże narody, kilkanaście mniejszych, są nawet dwie niemieckie wioski! A nowy naczelnik milicji urządził w organach czystkę etniczną. Z tych, których zwolnił, dziewięćdziesiąt procent stanowili Czeczeni, z tych, których wybrał, dziewięćdziesiąt procent to Awarowie i Lakowie.

– To już nie jest miasto – rzekł Czebakow. – To państwo, w dodatku rządzone przez terrorystów! Nikt nie może tam wjechać! Chcieliśmy wysłać kontrolę, z szanownym Nabim Dżaparowiczem na czele. – Szef MSW szerokim gestem wskazał prokuratora. – Pięć minut po podjęciu decyzji dzwoni do niego Dżamałudin i mówi: „Słuchaj, co mamy z tobą zrobić: zastrzelić czy porwać?”. Wyobrażacie sobie? Dzwoni człowiek do prokuratora republiki i oznajmia, że go porwie!

Prokurator wzdrygnął się i spuścił wzrok. Było widać, że do tej pory przeżywa tamtą sytuację.

– Wasz komitet – oznajmił minister – powinien koniecznie znaleźć się w Besztoju. Niech no spróbuje porwać albo rozstrzelać federałów!

Fiodor Komissarow przestał rysować długopisem na kartce papieru i spojrzał na Kiryła. Chwilę później wszyscy uczestnicy narady przenieśli na niego wzrok.

– Pojadę do Besztoju – rzekł Kirył.

– Damy panu ochronę, Kiryle Władimirowiczu – pospieszył z zapewnieniem minister spraw wewnętrznych. – Bez ochrony jechać nie można.

– Kiedy chce pan wyruszyć? – spytał osobnik o imieniu Idris.

– Jutro – odparł Kirył. – Wstanę rano i pojadę.

– Ej, to ja z panem! – zgłosił się Idris. – Nie damy skrzywdzić porządnego człowieka! Bo jeszcze pana… jak ten pomnik Lisaniewicza!

Pół godziny później, po rozmowie w cztery oczy z Komissarowem, członek komitetu nadzwyczajnego Kirył Wodrow wyszedł na podwórze przed willą. Wczorajsza mgła zniknęła, przepadła bez śladu, niczym brudny bezdomny pomieszkujący na dworcu, który ucieka ze swoimi derkami, szmatami i zawiniątkami, zanim pojawi się patrol. Niebo było olśniewająco niebieskie, słońce sunęło po nim jak żółty zuchelek topiącego się masła po rozgrzanej patelni.

Podwórze wyschło. Przy lśniących niczym wypolerowane pancerze mercedesach stali i rozmawiali sobrowcy ministra¹ oraz przyjaciele Idrisa. Ci drudzy różnili się od sobrowców tym, że byli nieco lepiej uzbrojeni.

Czarnowłosy sobrowiec otworzył przed Kiryłem stalową furtkę w bramie i zastępca szefa komitetu nadzwyczajnego znalazł się na trójkątnym, wyłożonym kocimi łbami placu. Jego górna część niknęła w małym zaułku. Z boku zaułku stał stary meczet z minaretem zakutym w rusztowania. Po rusztowaniach biegali malarze w żółtych odblaskowych kurtkach.

Kirył przeciął plac i zastukał w okno starego żiguli, zaparkowanego obok meczetu. Wóz wyglądał jak rówieśnik Proroka. Do obitego dachu był przymocowany kogut z emblematem taksówki.

– Do Besztoju zawieziesz? – spytał Kirył.

Kierowca zmierzył wzrokiem człowieka w jedwabnym krawacie i skórzanym płaszczu tak cienkim, że zmieściłby się w damskiej torebce, pocmokał i powiedział:

– Półtora tysiąca rubli.

Kirył znał w Moskwie restauracje, gdzie za takie pieniądze nie dałoby się kupić nawet herbaty.

Droga do Besztoju zajęła prawie pięć godzin. Można by było znaleźć się tam szybciej, ale po drodze Kirył, zajrzawszy do zapisków, poprosił, żeby zajechać do nogajskiej wioski o nazwie Dżarli.

Jak wynikało z dokumentów, które Kirył przeglądał w Moskwie, wieś została zniszczona podczas zeszłorocznej powodzi i władze republiki przeznaczyły na pomoc powodzianom około czterech milionów dolarów. Kirył chciał zobaczyć, jak te pieniądze wykorzystano.

Droga, przy której stał drogowskaz z napisem „Dżarli”, przywiodła ich na brzeg rzeki, gdzie znajdowało się obozowisko namiotów. Sama rzeka, rwąca i spieniona, co prawda nie zamarzła, lecz na jej brzegu leżał niezbyt głęboki, porowaty śnieg. W śniegu grzebały kury, schły tam też wyciągnięte z wody łódki. Do samochodu podszedł młody, smagły Nogaj, mniej więcej dwudziestosiedmioletni. Przedstawił się jako Ahmed.

– Jest ktoś, kto wam przewodzi? – zapytał Kirył, który słyszał, że na Kaukazie naczelnikiem nie zostaje się w młodym wieku, i uznał, że Ahmed jest synem, siostrzeńcem lub bratem naczelnika.

– Niech pan rozmawia ze mną – odparł Ahmed.

– Pieniądze za domy wam wypłacili? – zapytał Kirył.

– Nie.

– A wiecie, że wam się należą?

– Wiemy. Gdy mianowali nowego szefa rejonu, jedna nasza nauczycielka, Farida, poszła do niego i poprosiła, żeby wypłacić jej pensję, której nie dostawała od pół roku. A nowy szef odpowiada: „Nie mogę wypłacić pensji, bo pieniądze, które przyszły do rejonu, wypłaciliśmy wam jako zasiłek po powodzi”. Farida zdziwiła się i powiedziała, że w takim razie chciałaby otrzymać zasiłek. Szef administracji pogrzebał w papierach i mówi: „Nazywasz się Farida Mamajewa?”. Ona na to, że tak. „No to przecież wypłaciliśmy ci pieniądze, dwieście tysięcy rubli. Tu jest twój podpis”. I tak się wszystko wydało.

– Zwracaliście się do prokuratury? – zapytał Kirył.

– Nie – odparł Ahmed.

– Dlaczego?

– Mój naród nie liczy na prokuratora – odparł młody Nogaj. – Mój naród liczy na Allaha.

Kirył milczał przez kilka sekund, a potem wyjął swoją wizytówkę, dopisał numer komórki i wręczył wizytówkę Nogajowi.

– Będę w Besztoju – dodał. – W merostwie. Nie jestem oczywiście Allahem, ale tak tego nie zostawię. Zbierzcie podania i przyślijcie do mnie.

W czasie tej wymiany zdań taksówkarz siedział w samochodzie. Gdy Kirył wrócił, kierowca patrzył na niego zdumiony. Jak się okazało, on też był Nogajem, ale o Ahmedzie nie chciał rozmawiać.

Za nogajską wsią droga ostro poszła w górę. Samochód ślizgał się łysymi oponami na świeżym śniegu, drzewa po obu stronach wąwozu wyglądały jak cukrowe lizaki.

Chmury, które zasnuły niebo, niedługo potem spłynęły na ziemię. Wszystko utonęło we mgle tak wilgotnej, że nawet wewnątrz samochodu powietrze można było wyżąć jak ścierkę. Zniknęły nie tylko góry, ale i droga, w gęstej śmietanie rozmyły się zarysy ciężarówki jadącej z przodu. A potem nagle mgła się skończyła, ukazując czarną dziurę z żółtą żarówką na górze, i samochód wjechał do Tunelu Kurszyńskiego.

Po drugiej stronie tunelu świeciło słońce. Niebo miało barwę indygo, nie było na nim ani jednej chmurki. Po rudobrązowych skałach spływały snopy słonecznego światła. Z wylotu tunelu chlustała woda, świeża asfaltowa jezdnia biegła parabolą w dół. Zaraz za wyjazdem z tunelu stała przyczepa pełniąca funkcję przydrożnej kafejki, a obok niej znajdował się posterunek blokady, przypominający obłożony workami gołębnik. Za workami z piaskiem siedział żołnierz i trzymał automat jak wędkę.

Tuż przed blokadą stał czarny opancerzony merc, elegancki i długi, jak liść turzycy, a obok milicyjne żiguli z migaczem i grubym gaisznikiem² w żółtej odblaskowej kurtce. Sterczała tu również zielona tablica informacyjna. Kirył spodziewał się napisu „Rejon Besztojski”, ale gdy samochód podjechał bliżej, pasażer przeczytał: „Allah akbar”.

Żółty gaisznik machnął pałką, samochód Kiryła zatrzymał się i kierowca podał gaisznikowi prawo jazdy. Ten wsunął głowę do wnętrza pojazdu, spojrzał na Kiryła i poprosił go, żeby wysiadł. Kirył w dobrym nastroju trzasnął drzwiami i poszedł za gliniarzem.

Gruby gaisznik zaprowadził go do mercedesa. Drzwi się otworzyły i Kirył ujrzał za kierownicą najbardziej zdumiewającego osobnika, jakiego kiedykolwiek zdarzyło mu się oglądać. Miał chyba ze dwa metry, ważył półtora cetnara, przy czym nawet kilograma z tej masy nie stanowił tłuszcz. Oczy i kości policzkowe tego człowieka kryły się w gęstych czarnych kudłach, pięści miały rozmiary dyni. Na kolanach trzymał torbę orzechów włoskich. Brał orzechy, ściskał skorupkę dwoma placami i wyjadał zawartość łupiny.

– Siadaj – powiedziano z tyłu.

Kirył obejrzał się i zobaczył, że za jego plecami stoi młody chłopak w wypranym kamuflażu i porządnych jasnobrązowych butach wojskowych. Gość miał ogolony podbródek, automat kałasznikowa i wnikliwe oczy zabójcy.

Pięć metrów za Kiryłem gaisznik w żółtej kurtce coś tłumaczył kierowcy taksówki. Nie był sam, obok niego stał jeszcze jeden chłopak w kamuflażu i z kałachem. Z profilu wydawał się dokładną kopią pierwszego.

Drzwi przydrożnej kafejki otworzyły się i wyszła z nich gruba starucha w czarnej chustce, z wiadrem pomyj w rękach. Zamieniła kilka słów z żołnierzem z blokady i pospieszyła gdzieś w swoich sprawach, mijając czarnego merca i milicyjne żiguli.

– Wsiadaj – powtórzył ten z automatem.

Kierowca Kiryła zawrócił i wjechał do tunelu. Chyba dostał pieniądze.

Zastępca szefa komitetu nadzwyczajnego zajmującego się badaniem zamachów terrorystycznych i dywersji na Kaukazie Północnym wzruszył ramionami i wsiadł do czarnego opancerzonego merca, stojącego pod zieloną tablicą z napisem „Allah akbar”.

Besztoj leżał w wysokich górach, dziewięćset metrów nad poziomem morza. Otaczające miasto szczyty wznosiły się na wysokość trzech, czterech tysięcy metrów. Zabudowania miejskie, które piętnaście minut później wychynęły znienacka zza kolejnego zakrętu serpentyny, wydały się Kiryłowi pudełeczkami, rzuconymi na złożone białe dłonie gór.

Czarny mercedes przeciął cały Besztoj w ciągu dziesięciu minut. Mignęły i zniknęły za zakrętami niskie kamienne domki z nagimi gałązkami winorośli, wijącymi się wokół metalowych prętów wiaty, mignęła nowa, jak spod igły, szkoła, a obok dawne kino z dobudowanym minaretem. Przy placu naprzeciw merostwa Kirył zauważył pusty cokół po pomniku i ogromny, cztery razy większy od merostwa, meczet. Po przekątnej stał spalony dwupiętrowy dom.

Mercedes opuścił miasto, ani razu nie zatrzymawszy się na światłach, i wyjechał na czarną śliską jezdnię, oddzieloną od gór nagimi, kostropatymi topolami. Minutę później stanął przed kutym ogrodzeniem. Kierowca zgasił silnik i wysiadł z samochodu. Wyprostowany, okazał się wyższy od Kiryła o dwie głowy. Ci z automatami również wyskoczyli z wozu, skinieniem głowy zapraszając Kiryła, by szedł za nimi. Kirył przyjrzał im się po drodze – byli jednego wzrostu, mieli jednakowe oczy, identyczne czerwone wargi i nawet dwa jednakowe świeże zacięcia poniżej identycznych pieprzyków nad prawą wargą. Byli niczym dwie fotografie odbite z tego samego negatywu.

Za bramą zaczynała się szeroka aleja cmentarza, po jej obu stronach znajdowały się pomniki i płyty tej samej wielkości. Aleja biegła daleko w przód, w zapadającym zmierzchu Kirył nie widział jej końca. Po prawej i lewej stronie ciągnęły się identyczne pomniki.

Przypominałoby to cmentarz wojskowy, na którym państwo chowa poległych bojowników, gdyby niektóre nagrobki nie były podwójnej, czy nawet potrójnej wielkości. Pod granitową płytą leżało dwóch lub więcej członków rodziny.

5 kwietnia 2002 roku o godzinie piątej dwadzieścia pododdział bojowników pod dowództwem niejakiego Wahy Hunkarowa zajął besztojski szpital położniczy numer jeden. Trzy i pół godziny później, jeszcze zanim osłupiałe władze zdążyły zareagować, w czasie uzbrajania materiału wybuchowego w szpitalu doszło do eksplozji, która zrównała z ziemią całe lewe skrzydło.

Na wszystkich stu siedemdziesięciu czterech płytach nagrobnych widniała ta sama data śmierci. Na czterdziestu siedmiu data śmierci pokrywała się z datą urodzin.

Na końcu alei, oddzielając stary cmentarz od nowo powstałej części, wznosił się niewielki meczet z rudego kamienia ze strzelistym minaretem. Kirył wspiął się po schodkach i zatrzymał przed drzwiami. W milczeniu patrzył, jak trzech jego towarzyszy weszło do środka po pokrytym prostokątami dywaniku i zatrzymało się pod niską, oblepioną żarówkami obręczą żyrandolu. Nie modlili się długo. Wracając aleją, przywitali się z kobietą krzątającą się przy jednej z mogił.

Dziesięć minut później merc przejechał w mroku przez wieś, cały czas wspinając się pod górę, i od razu za wsią skręcił w bramę, zwieńczoną minaretem wieży wartowniczej.

Za bramą starannie odśnieżona droga wiła się między przyciętymi krzakami i schodziła w dół, oplatając ciemne jezioro z pięciometrową trampoliną. Po prawej stronie jeziora znajdował się żółty piętrowy domek przypominający rezydencję oficjeli. Pod opustoszałą w zimie wiatą szurał łopatą ubrany na czarno stróż. Wokół wiaty, przodem do jeziora, stało ze dwadzieścia samochodów. Kirył zwrócił uwagę na potężnego busa z przyciemnionymi szybami. Na drugim brzegu ulokowane były domki z bali.

Merc ruszył czarną dróżką wokół jeziora i dopiero wtedy Kirył spostrzegł, że piętrowy domek tętni życiem. Przed gankiem stało trzech ludzi z bronią. Kiedy jeden z nich otworzył drzwi, Kirył zauważył stojak na automaty i długi stół z desek, przy którym siedziało ze dwudziestu bojowników w kamuflażu. Merc jednak nie zatrzymał się przed domem, lecz pojechał dalej, do jednego z drewnianych domków, z niskim gankiem i świecącym kwadratem zasłoniętych rolet. Na ganku siedział chłopak z automatem.

Samochód stanął przed gankiem, jeden z bliźniaków wysiadł i otworzył drzwi. Chłopak z automatem odsunął się, Kirył nacisnął klamkę i wszedł do domku.

Podłogę i ściany niewielkiego salonu pokrywały dywany. Między oknami wisiało ogromne zdjęcie nocnego, płonącego światłem meczetu. Na niskim stoliku między skórzanymi fotelami stało niewymyślne jedzenie: pomidory, zielenina, placki. W fotelu naprzeciw zdjęcia siedział niewysoki, chudy człowiek w wygodnych, sportowych spodniach i puszystym swetrze w kratę. Wydawał się jeszcze bardziej zmęczony niż wczoraj. Gdy odwrócił głowę do drzwi, Kirył zobaczył nieogolony podbródek i sińce pod oczami.

Po skosie za stołem siedział Arzo Hadżijew i, nie używając sztućców, jadł ciemnoczerwonego pomidora wielkości małej dyni. Trzecim w tym towarzystwie był ów jasnowłosy chłopak, który poprzedniego dnia tak zręcznie bawił się bronią. Teraz miał na sobie czerwony dres, na jego nadgarstku błyskał platynowy patek-philippe.

– Witaj, Dżamałudinie – powiedział Kirył. – A już myślałem, że mnie wczoraj nie poznałeś.

—

…Czerwiec 1997 roku…

Po historii z porwaniem Zaura Dżamałudin bardzo urósł w oczach swojej rodziny. Mówiło się o nim w całej republice.

Nie chodziło tylko o to, że Dżamałudin wyciągnął brata z niewoli i zastrzelił porywaczy. Po prostu wojna przybliżyła się do awarskich gór i ci, którzy umieli walczyć, zyskali wyższą pozycję w hierarchii. A już tak się złożyło, że z woli Allaha Dżamałudin dorósł na wojnie, a nie w biznesie czy ulicznych strzelaninach. Brzydkie kaczątko przeobraziło się w orła, chuligan – w wojownika.

Wojna nasuwała się na góry, zmiatając odwieczne zasady i zmywając to, czego nie zdołała usunąć władza radziecka, pewne zachowania zaś, przeciwnie, podnosząc z dna. Porwanie Zaura było pierwszą jaskółką – niedługo potem ludzi zaczęto łapać jak kury.

Czasem porywali ich Czeczeni, czasem rosyjscy żołnierze z lotniska nieopodal. Jeszcze częściej porywano samych żołnierzy, którzy z głodu włóczyli się po polach i proponowali miejscowym części zamienne i naboje. Mera miasta, który zresztą pędził bimber, też raz porwali.

Gdy ludzie ginęli, o pomoc w ich odzyskaniu często proszono Dżamałudina. Pewnego dnia porwali w Besztoju stróża ze stacji benzynowej, a ponieważ stróż wart był niewiele, Dżamałudin wykupił go za trzy tysiące dolarów. Dżamałudinowi łatwiej było wykupić go samemu za cenę rosyjskiego żołnierza, niż prosić o państwowe pieniądze.

Dżamałudin odebrał zakładnika z rówieńskiej obwodnicy i zawiózł do zarządu FSB republiki, a wieczorem zobaczył tego zakładnika w wiadomościach. Major FSB stał obok niego i kładąc mu rękę na ramieniu, opowiadał, jak to stróż odzyskał wolność w efekcie operacji służb specjalnych.

Dwa dni później ojciec stróża wydał wielkie przyjęcie na okoliczność uwolnienia syna i tak się złożyło, że Dżamałudina na to przyjęcie nie zaprosił. Dżamałudin wcale tego nie skomentował, ale tydzień później jego przyjaciel, Taszow, spotkał się z wujem zakładnika na jakimś weselu.

– Czemuście nie zaprosili Dżamałudina na uroczystość? – zapytał Taszow.

– A dlatego, że to porwanie to jego sprawka – odparł wuj zakładnika, właściciel dwóch sklepów w mieście. – Porwał mi siostrzeńca, żeby wejść w biznes mojego brata. W FSB wszystko mi wyjaśnili, są gotowi bronić nas przed Dżamałudinem.

Taszow przekazał te słowa Dżamałudinowi. Ten długo myślał i w końcu rzekł:

– Allah wszystkich rozsądzi.

Często w porwaniach ludzi brali udział milicjanci. Nie można powiedzieć, żeby milicjanci w Besztoju byli gorsi od milicjantów w pozostałej części Rosji, oni po prostu mieli mniejsze możliwości zarobkowania. Gdzie indziej milicjanci mogli nakładać opłaty na biznes, zamykać i otwierać sprawy karne. Generalnie w całej Rosji wiedziono spokojne życie, a im spokojniejsze życie, tym więcej w nim pieniędzy. W Besztoju zaś cały biznes należał do Zaura Kemirowa i każdemu, kto wbiłby zęby w ten interes, wyrwano by odgryziony kawałek razem z zębami. Dlatego milicjanci w Besztoju dorabiali, porywając ludzi.

Kiedyś Dżamałudin wykupił Czeczena od pijanego patrolu, który sprzedał tego człowieka wprost z gazika. Dżamałudin poszedł i pogadał z gliniarzem, który to zrobił, a w trakcie owej rozmowy gliniarzowi spłonął dom. Po tym fakcie szef MSW republiki bardzo obraził się na Dżamałudina. Wystąpił w telewizji z oświadczeniem, że besztojscy bandyci prowadzą celową akcję zastraszenia pracowników organów ścigania.

Trzy tygodnie po tym wydarzeniu dwaj młodzi Kumycy wracali z miasta do wsi Kursze. Na dziesiątym kilometrze zatrzymali samochód, ponieważ w tym miejscu znajdowała się mogiła szejka, przy której zawsze stawano. Za mogiłą siedziało kilku Czeczenów, którzy świadomi tej funkcji mogiły, pojawili się przy niej w nadziei zdobycia zakładników. Gdy chłopcy się zatrzymali i wyszli z samochodu, Czeczeni wymierzyli do nich z automatów, zagonili kopniakami do bagażnika i przejechali bocznymi drogami przez granicę.

Kiedy Czeczeni wyciągnęli chłopców z bagażnika, okazało się, że matka jednego z nich jest wiejską nauczycielką, a rodzina drugiego ma za cały majątek taras na zboczu góry porośnięty hurmami. Co prawda, hurmy były bardzo porządne – hurmy rosnące w Besztoju generalnie uznawano za najlepsze w całej Awarii – ale taras miał może ze sto pięćdziesiąt metrów kwadratowych. Prawdę powiedziawszy, Czeczeni liczyli, że trafi im się ktoś bogatszy, i wyraźnie się zasępili, gdy zrozumieli, że na tych dwóch za bardzo się nie nachapią.

Przemyślawszy sprawę, porywacze pojechali do Besztoju po ubrania dla chłopaków. Kupili zakładnikom nowe buty i porządne dżinsy, przebrali ich, a następnie wybrali się w gości do Arza Hadżijewa i powiedzieli, że mają dwóch kumyckich zakładników i że jeden z nich to dyrektor finansowy w fabryce Kemirowów, a drugi – jego zastępca. Chcieliby dostać za tych dwóch po dwadzieścia tysięcy dolarów, ale boją się zadzierać z Dżamałudinem.

Hadżijew potargował się i kupił obu chłopaków za dziesięć tysięcy dolców. Przed wymianą sprzedawcy pobili chłopaków i kazali im trzymać język za zębami, co okazało się niepotrzebne, bo na czeczeńskim podwórku nikt z zakładnikami nie rozmawiał. Następnie Hadżijew zadzwonił do Dżamałudina i zażądał miliona dolarów za każdego zakładnika.

– Ja ich w ogóle nie znam – odparł Dżamałudin. – Ile zapłaciłeś za nich tym oszustom?

– Trzydzieści tysięcy – odparł Arzo.

– Zapłacę za każdego po trzy tysiące, jak za ruskiego żołnierza, i ewentualnie dołożę drugie tyle za fatygę – powiedział Dżamałudin. – Ale nie dam ani kopiejki więcej.

Arzo był mocno niezadowolony z tej odpowiedzi. Podjął próbę odsprzedania chłopaków najpierw Achmadowowi, potem Barajewowi, ale do tego czasu już cała Czeczenia opowiadała sobie, jak to Arzo kupił fikcyjnego dyrektora finansowego Dżamałudina, i Kumyków było trudniej upchnąć niż akcje MMM³.

Wreszcie Arzo zadzwonił do Dżamałudina i przyjął jego ofertę. Omówili szczegóły, Dżamałudin odłożył słuchawkę, roześmiał się i powiedział do swoich ludzi:

– Biznes po czeczeńsku: zażądać dwóch melonów, złamać życie dwóm matkom, a w efekcie wybić pół kilo zębów i zyskać sześć kawałków.

O wyznaczonej porze Arzo i Dżamałudin podjechali do rowieńskiej blokady. Najpierw zajechali tam snajperzy i położyli się w krzakach, żeby wybawić obie strony od pokusy robienia głupstw, a potem z dwóch samochodów wyszli Arzo i Dżamałudin.

Podeszli do klombu przy posterunku. W poprzek klombu biegła cementowa ścieżka, niegdyś po obu jej stronach wysadzano kwiatami godło ZSRR. Teraz ten klomb uważano za najbardziej odsłonięte miejsce, w które najwygodniej będzie strzelać snajperom, gdyby coś poszło nie tak.

Kiedy Dżamałudin wręczał Arzowi pieniądze, Czeczen poczuł się tak, jakby znów miał dwanaście lat i matka dawała mu dziewiętnaście kopiejek na lody. Wziął forsę i bez słowa wrócił do swoich. Po awarskiej stronie posterunku uwolnionych jeńców już pakowano do samochodu.

Dżamałudin wrócił do swojego cruisera i zobaczył, że obaj Kumycy siedzą biali jak ściana i wciskają ręce między nogi.

– Co z tobą? – spytał tego, który był starszy.

Kumyk nie odpowiedział, tylko spojrzał na Dżamałudina dzikimi oczami. Dżamałudin złapał chłopaka i rozerwał mu koszulę, sądząc, że mocno go pobito. Ale oprócz starych siniaków na chłopaku nic nie było. Wtedy Dżamałudin rozchylił mu spodnie i zobaczył, że ten w miejscu slipek ma ciało owinięte ręcznikiem i że ręcznik jest brunatny od krwi.

Dżamałudin odwrócił się – pierwsza niwa, w której siedział Arzo, odjechała już dość daleko, zaraz skryje się za zakrętem górskiej serpentyny. Do drugiej właśnie wsiadali snajperzy. Dżamałudin otworzył bagażnik cruisera i wyjął miotacz granatów. Ukląkł na jedno kolano, wycelował i strzelił.

Niwa ze snajperami spłonęła, jeszcze zanim rozbiła się o dno wąwozu. Po tym wypadku stosunki między Arzem Hadżijewem i Dżamałudinem Kemirowem zdecydowanie się pogorszyły.

Latem 1997 roku Dżamałudina wezwano do Moskwy. Znalazł się w gabinecie na dwudziestym siódmym piętrze moskiewskiego wieżowca. Gospodarzem gabinetu był znany w całym kraju oligarcha. Wejście gościa nastąpiło z pewnym opóźnieniem: służba bezpieczeństwa oligarchy dopatrzyła się makarowa za pasem Dżamałudina i nie chciała go wpuścić do gabinetu z bronią.

Szef ochrony klął na czym świat stoi, ale Dżamałudin powiedział tylko:

– Chodzę tak, jak przywykłem. Z równym skutkiem możesz mnie prosić, żebym oddał broń, jak o to, żebym włożył spódnicę. Broni nie oddam, a w spódnicy sam sobie chodź po domu.

I w końcu Dżamałudin wszedł do gabinetu z makarowem u boku.

To był bardzo elegancki gabinet: połyskliwe drewno, nóżki stołu przypominające łapki szlachetnego charta. Oligarcha siedział obok własnych fotografii z prezydentami różnych państw i Dżamałudin pomyślał, że on sam nigdy nie dorobi się takiej kolekcji zdjęć. Co prawda, on też miał album rodzinny, gdzie był na fotografiach z Basajewem i Chattabem, jednak uznał, że to nie to samo.

Obok oligarchy siedział cioteczny brat Dżamałudina, deputowany Dumy Państwowej Asłudin Kemirow, i młody, szczupły mężczyzna, który przedstawił się jako Kirył.

Na widok Dżamałudina oligarcha wstał, zerknął na broń, a potem przywitał się z gościem.

– W Czeczenii zaginął mój syn – powiedział. – Z pierwszego małżeństwa. Powiedziano mi, że możesz go uwolnić.

Dżamałudin zastanowił się.

– Słyszałem o tym – odparł wymijająco. – A jak twój syn się tam znalazł?

Oligarcha nie odpowiedział, a Kirył odparł z krzywym uśmiechem:

– Pojechał po narkotyki. Ćpa i ma kumpli, Czeczenów. Wzięli go ze sobą, powiedzieli, że w Czeczenii dragi są tanie.

– Co to za kumple?

– Niejaki Waha i Musa Adałłajewowie – odparł oligarcha. – Teraz oczywiście mówią, że Wadika porwali im sprzed nosa, że zatrzymali ich na drodze w górach i wyciągnęli z wozu. Łżą, że nic więcej nie wiedzą.

Dżamałudin uznał, że tak właśnie jest. To znaczy, że Adałłajewowie, wziąwszy pieniądze za Rosjanina, wiedzą teraz o jego losie nie więcej niż sprzedawca w supermarkecie o kostce mydła opchniętej klientowi. Sieć handlowa, w której handlowano towarem pod nazwą „rosyjscy jeńcy”, właśnie dlatego działała bez zarzutu, że istniał w niej ścisły podział zadań. Jedni narajali, drudzy porywali, trzeci odsprzedawali, czwarci wykupywali i wszystko niezależnie od siebie. Do ostatecznego sprzedawcy trudno było mieć pretensje – on był tylko nabywcą, rzetelnie wykonującym swoje zadanie. Nikogo nie porywał, on jedynie kupował i chciał odzyskać zainwestowane pieniądze.

– Ci dwaj nie mają już z tym nic wspólnego – powiedział Dżamałudin. – Kontaktowali się ze mną ludzie Arbiego Barajewa. Mówili, że chcą za twojego syna dwa miliony. Tamci dwaj puściliby go za dwadzieścia kawałków.

Oligarcha milczał przez chwilę.

– Powiedziano mi – rzekł w końcu – że gdy porwano ci brata, zebrałeś ludzi, odbiłeś go i zabiłeś porywaczy.

– Tak było.

– Jeśli zapłacę ci dwa miliony, zrobisz to samo?

– Nie.

– Dlaczego?

– Twój syn to dla mnie ani brat, ani swat. Nie będę z powodu Rosjanina zabijał Czeczenów.

Oligarcha nie odezwał się, a potem schylił pod stół i wyjął dyplomatkę, pachnącą świeżą skórą. Potem wyjął drugą. Pstryknął zamek i Dżamałudin zobaczył, że w środku leży dziesięć równobocznych cegieł po sto tysięcy dolarów każda. Dżamałudin po raz pierwszy widział, żeby tak wiele pieniędzy zajmowało tak mało miejsca. Gdy kiedyś targał milion dolarów, ten milion ważył czterdzieści kilo i z trudem mieścił się w worku.

– W takim razie weź te pieniądze i wymień na mojego syna – powiedział oligarcha.

Jak zawsze w takich sytuacjach, gdy są pieniądze i są pośrednicy, uzgodnienie wykupu nie było trudne. Przecież ludzie, którzy uprowadzili Wadika Władkowskiego, nie porywali go po to, żeby pasł dla nich kozy. Byłoby głupotą używać człowieka, za którego można dostać dwa miliony dolarów, jak zwykłego niewolnika czy marynować go w zimnej piwnicy. Tylko słoik z ogórkami czuje się dobrze w piwnicy, człowiek mógłby się zepsuć. A komu potrzebny nieświeży towar?

Dlatego zaledwie cztery dni później Dżamałudin Kemirow, Kirył Wodrow, który był wówczas wiceprezesem głównego holdingu należącego do Władkowskiego, i jeszcze jeden Czeczen, Asłan, przyjechali do pogranicznej wsi. Mieli ze sobą dwa wozy uzbrojonych ludzi. Zaur Kemirow został w Moskwie, w biurze oligarchy, jako gwarancja, że jego rodzina nie ucieknie z pieniędzmi.

Gdy dotarli do granicy, zobaczyli po drugiej stronie zwykłą białą „dziewiątkę”, z której wyszedł starzec w papasze. Starzec nazywał się Musa Tiemajew, był ojcem Asłana i jednym z najbardziej szanowanych ludzi w regionie. Za kierownicą białej „dziewiątki” siedział jego siostrzeniec, nikogo więcej z Musą nie było.

Stary Czeczen obejrzał całą zgraję uzbrojonych ludzi, którzy przyjechali z Dżamałudinem, pokręcił głową, przypominającą pieniek, i zapytał:

– Dżamałudinie, jesteś młody, ale słyszałem o tobie wiele dobrego. Dokąd się wybierają ci wszyscy ludzie?

– Donikąd – odparł Dżamałudin. – Zostaną z tobą na granicy, a ja i twój syn pojedziemy po Rosjanina.

– Pojadę z wami – rzekł Kirył.

– Nie masz w Czeczenii nic do roboty – odparł ostro Kemirow.

– Wieziecie ze sobą duże pieniądze – zaprotestował Kirył. – Wład prosił mnie, żebym był blisko nich.

Dżamałudin wyjął z białego dżipa worek z forsą i przerzucił go do „dziewiątki”. Potem podszedł do Kiryła, wyciągnął Rosjaninowi zza pasa glocka i wsunął do swojej kieszeni.

– Wsiadaj – polecił Dżamałudin.

Godzinę później biała „dziewiątka” wjechała na podwórko niewielkiego domu, należącego do ciotecznego brata Asłana, Ansudiego. Gości przyjęto z szacunkiem, nakryto dla nich stół. Ansudi nie trzymał Wadika, był tylko pośrednikiem, podobnie jak Asłan i sam Dżamałudin. Ten ostatni polecił gospodarzowi nagrzać wody, żeby później umyć Rosjanina i ugotować kaszę.

– Po co kasza? – zdumiał się Kirył, spoglądając nerwowo na zastawiony stół, stojący pod daszkiem z winoroślą. Przykładając wojskową miarę, uznał, że urządzono tu prawdziwą ucztę. Sam zapach kurczaka pływającego w gęstym sosie przyjemnie łechtał mu nozdrza.

– Chłopak będzie w takim stanie, że nie zje nic oprócz kaszy.

Jednak minęła godzina, druga, trzecia, zjedli już kurczaka, pyzate pomidory i kuleczki białego solonego sera, rozpadającego się na duże grudki, a jeńca nie przywożono. Zdenerwowany Kirył co chwila łapał za pustą kaburę. Dżamałudin wzruszył ramionami i poszedł spać, kładąc pod głowę worek z pieniędzmi. Niespokojny Asłan co chwila biegał dokądś dzwonić.

Kiryła, który nie spał dobę, zmorzył sen. Obudził się, bo ktoś pociągnął go za ramię. Podskoczył, schwycił pustą kaburę i otworzył oczy. Stał nad nim Dżamałudin, wyglądał na spokojnego i odświeżonego.

– Chcą, żebyśmy pojechali do jego wujka – oznajmił Dżamałudin, wskazując Asłana. – Nie pasuje im, że jest z nami Rosjanin. Mówią, że do wymiany dochodzi za blisko granicy.

– Nie podoba mi się to – odparł Kirył.

– Mnie również – rzekł lakonicznie Dżamałudin.

Wyjechali z domu o dziewiątej rano i wkrótce dotarli do wsi niedaleko Urus-Martanu, gdzie mieszkał wujek Asłana. We wsi cała historia się powtórzyła. Dla uwolnionego jeńca zagrzano wodę i ugotowano kaszę, ale Wadika nie przywieziono. Dwa razy przed domem Tiemajewów zatrzymywały się dziwne samochody, zawracały i odjeżdżały. Była już ósma wieczorem, gdy Dżamałudin i Asłan weszli do pokoju, w którym siedział Kirył.

– Kim jest Fiodor Komissarow? – zapytał ostro Dżamałudin.

– To człowiek z FSB… – zaczął zdumiony Kirył.

– Nie pytam, czy go znasz. Pytam, czy zwracaliście się do niego w sprawie pośrednictwa?

– Szczerze powiedziawszy, sam do nas przyszedł – odparł Kirył. – Zapewniał, że ma możliwość wykupienia Wadima. Nie odpowiedzieliśmy mu ani tak, ani nie, ponieważ ty się zjawiłeś.

– Gratuluję. Ten Komissarow wczoraj rozmawiał z Barajewem, zadzwonił do niego prosto do Urus-Martanu. Powiedział, że przywiezie mu trzy miliony i teraz nasze dwa są im na gwizdek.

Nieprzyjemny dreszcz przebiegł po plecach Kiryła. Nagle ujrzał sytuację z przeraźliwą jasnością: byli w sercu Czeczenii, setki kilometrów od najbliższej miejscowości z rosyjską nazwą i rosyjskimi wojskami, z dwoma milionami dolarów w plecaku, a jedyną gwarancją ich bezpieczeństwa był szanowany człowiek o imieniu Musa, który został zakładnikiem ludzi Dżamałudina. Biorąc pod uwagę zaistniałe okoliczności, owa gwarancja szybko traciła na znaczeniu.

Dżamałudin wyjął z kieszeni elegancki glock Kiryła, sprawdził magazynek i podał właścicielowi.

– Wstawaj – powiedział. – Wynosimy się.

– Teraz? W nocy?

– Będziesz czekał do rana? Do dziś połowa Czeczenii wiedziała, że po rejonie urus-martanowskim biegają dwa miliony. Chcesz czekać, aż jutro dowie się o tym cała Czeczenia?

W domu Tiemajewów było podziemne przejście, wychodzące prosto na kozią ścieżkę za granicami wsi. Tym przejściem wyszli, zostawiając białą „dziewiątkę” na podwórku, żeby mogli ją oglądać przypadkowi i nieprzypadkowi obserwatorzy. Kirył zdawał sobie sprawę, że tego przejścia nie wykopano po to, by prowadzić kozy do wodopoju, ale nic nie powiedział. Przecisnęli się przez ziemne wejście i pół godziny później byli już w gęstych zaroślach.

Po piętnastu minutach Asłan Tiemajew pewnie skręcił ze ścieżki i zaczął się wspinać po zboczu w górę, kierując się jakimiś sobie tylko wiadomymi znakami. Chciał przekroczyć niewysokie w tym miejscu przedgórza i zejść do sąsiedniej wsi, a tam wsiąść do dalekobieżnego autobusu. Wiadomość, że w Czeczenii jeżdżą autobusy, zdumiała Kiryła bardziej, niż gdyby usłyszał, że w tutejszych górach trafiają się dinozaury.

Całą noc przemierzali góry. Pierwszy szedł Asłan, dobrze znał te miejsca, za nim Dżamałudin, który niósł plecak z dwoma milionami dolarów, a na plecaku zawiesił automat. Dwa miliony dolarów ważyły dwadzieścia cztery kilogramy i prawdę mówiąc, nie był to najbardziej użyteczny ciężar w górach. Dżamałudin z przyjemnością zamieniłby dwadzieścia cztery kilo dolarów na dwadzieścia cztery kilo nabojów.

Pochód zamykał Rosjanin. Dżamałudin oddał mu pistolet i nawet dał dwa granaty, ale i tak to wszystko podobało się Kiryłowi coraz mniej. Zaczął wietrzyć podstęp. A jeśli Asłan i Dżamałudin zarżną go i podzielą pieniądze między siebie? Niby rodzina Kemirowów była wystarczająco bogata, żeby nie połakomić się na coś takiego, ale kto ich tam wie, tych miejscowych?

Nad ranem wyszli na asfaltową drogę. Autobus, który zabrał ich ze skrzyżowania, był pełen ludzi. Na tylnej platformie beczał baran. Jechali trzydzieści minut. Pojazd dławił się jak astmatyk, góry po prawej stronie oddaliły się, za oknem ciągnęły się zarośnięte chwastami pola. Gdzieniegdzie między chwastami bielały niskie tabliczki z napisem: „Uwaga, miny”.

Kirył siedział w milczeniu. Gdy jakiś stary Czeczen zwrócił się do niego w niezrozumiałym języku, za Kiryła szybko i krótko odpowiedział Asłan. Kiryłowi często zarzucano, że wygląda jak Żyd. Teraz miał gorącą nadzieję, że dwudniowa szczecina na policzkach choć trochę upodabnia go do Czeczena.

Wreszcie za zakrętem ukazał się budynek miejscowych władz. Jakieś sto metrów od wjazdu do wioski, przy rozszczepionym słupie z drogowskazem stały dwie brudne białe niwy, na masce jednej siedział rudobrody mężczyzna z automatem.

Gdy autobus dzieliło od wozów trzydzieści metrów, rudobrody zrobił krok w bok i strzelił przed autobusem w ziemię. Najwyraźniej obecnie w Czeczenii używano broni zamiast sygnalizacji świetlnej.

Autobus stanął. Ludzie, którzy wysypali się z niwy, weszli do autobusu i zabrali barana. Potem jeden z nich podszedł do Kiryła, przyjrzał się mu uważnie i o coś spytał.

Kirył nie odpowiedział

Czeczeni wokół roześmiali się, a uzbrojony brodacz powtórzył.

– Co on mówi? – zapytał Kirył.

– Mówi, że Wajnach, który ma taki dobry pistolet, nigdy by nie założył takiej brudnej koszuli – przetłumaczył Asłan.

– Wychodźcie – polecił jeden z żołnierzy po rosyjsku.

Kirył nie odezwał się. Już wiedział, że wpadli jak śliwka w kompot. Przemknęło mu nawet przez myśl, żeby wyciągnąć granat i wrzasnąć, że baby wokół to jego zakładniczki, lecz po namyśle odpuścił. Jeszcze nigdy nie słyszał, żeby Rosjanie brali na zakładników autobus z Czeczenkami. Zwykle było na odwrót.

Ich trzech wysadzono z autobusu, zabrano im broń i plecaki. Jeśli Kirył miał jeszcze jakąś nadzieję, że to przypadkowe spotkanie, to wyparowała, gdy do drogowskazu podjechał nowiutki czarny gelandewagen.

Kiryła wsadzili do niwy, cała kolumna zawróciła i pojechała z powrotem.

Pół godziny później Kirył spostrzegł, że samochody przejechały skrzyżowanie, przy którym zeszli z gór. Sto metrów od drogi leżał spalony wrak czołgu. Samochody skręciły w prawo i po czterdziestu minutach wjechały do przedgórskiej wioski. Góra, wystająca z zielonej kopuły lasu, przypominała grzebień dinozaura.

Po podwórku, na które wjechała niwa, kręciło się sporo ludzi. Dwóch rozebranych do pasa robotników ociosywało siekierami słupy do wiaty, między świeżo wykopanymi pod te słupy dołkami parkował BTR, a pośrodku podwórka stało kilka nakrytych stołów. Przy stołach siedzieli ludzie z bronią.

Trzech jeńców wypakowano z samochodu i postawiono przy BTR-ze. Dżamałudin spokojnie siadł na pancernym kadłubie. Kirył, przekrzywiwszy głowę, przyglądał się staremu robotnikowi, który pracował przy słupie. Miał jasne włosy i słowiańską twarz. Wyglądał na sześćdziesiąt lat, jego skóra zbrązowiała od słońca i potu. Gdy mężczyzna się odwrócił, Kirył zobaczył biegnący przez całe plecy spuchnięty siny ślad.

– Rosjanin? – spytał półgłosem Kirył.

Starzec skinął głową, nie przestając ociosywać słupa. Teraz przeszedł na drugą stronę, żeby mu było poręczniej, i Kirył zobaczył zasiniałą połowę twarzy i gnijące resztki wybitych zębów. Młody Czeczen stojący kilka metrów od nich zainteresował się rozmową i podszedł bliżej, ale nie huknął na starego i nie przegonił Kiryła.

– Kto tu jest gospodarzem? – zapytał Kirył.

Stary podniósł głowę, spojrzał na Kiryła, potem na bojownika i powiedział:

– Kto trzeba, ten gospodarzy.

– Jak was traktują?

Stary po raz pierwszy podniósł na niego oczy i Kirył nagle przypomniał sobie wielkiego karpia łuskowego, którego widział dwa miesiące temu, w Moskwie, na dorogomilskim bazarku. Karp leżał na mokrej gazecie i lekko poruszał pyszczkiem. Gdy go wrzucono do siatki, miał identyczne oczy.

– Dobrze – powiedział stary. Zastanowił się i powtórzył: – Mnie… dobrze. Czeczeni szanują starszych.

W tym momencie brama otworzyła się i przejechał przez nią wojskowy gazik. Z gazika wyskoczył niewysoki człowiek w kamuflażu. Z tempa, w jakim zebrali się wszyscy obecni na podwórzu, Kirył wywnioskował, że to właśnie gospodarz. Najpierw zobaczył profil Czeczena – smagły, trójkątny, z wystającymi kośćmi policzkowymi i czarną kędzierzawą bródką, okalającą pełne czerwone wargi. Potem Czeczen odwrócił się do nich i na Kiryła spojrzały ciemnobrązowe, niemal czarne oczy, o barwie ściętej krwi żylnej. Kirył nie miał pojęcia, że żywy człowiek może mieć oczy trupa.

Wodrow już wiedział, że ich gospodarz nazywa się Arzo Hadżijew. Imienia Hadżijewa nie wymieniono wśród możliwych pośredników przy wykupie, ale Kirył widział tego człowieka niedawno w telewizji. Nic dobrego o nim nie mówili.

Za jego plecami zakasłał stary.

– Jesteś gliną? – zapytał.

– Nie, nie jestem gliną.

Stary pokręcił głową i rzekł w zadumie:

– Jesteś. Ciebie będą traktować źle.

Całą trójkę zaprowadzono do Hadżijewa. Jeden z Czeczenów postawił przed nim plecaki jeńców. Arzo rozerwał pierwszy plecak, potem drugi. W końcu przewrócił plecak Dżamałudina i cienkie jak kafelki paczki dolarów wypadły prosto na ziemię pod niedokończoną wiatą. Hadżijew spojrzał na pieniądze, potem na jeńców, uśmiechnął się i powiedział:

– Rzadko się zdarza, żeby po górach biegały trzy barany i miały ze sobą dwa miliony. Co to jest, fałszywa forsa?

Dżamałudin i Asłan milczeli. Kirył odezwał się po namyśle:

– To pieniądze za Wadima Władkowskiego. Prawdziwe.

– Wszyscy słyszeli o tej historii – odpowiedział Arzo po chwili milczenia. – A ostatnie, co słyszałem, to że za Władkowskiego płacą trzy miliony. Coś nie widzę tu trzech milionów. Ktoś z nas nie umieć liczyć, albo ojciec Władkowskiego, albo ja.

– Człowiek, który proponował trzy, kłamał. Nie miał upoważnienia do prowadzenia negocjacji.

– A ty masz?

– Jestem współpracownikiem Władkowskiego – odrzekł Kirył. – Nie sądzę, żeby moje nazwisko coś wam powiedziało, ale zapewne znacie Musę Tiemajewa. To Musa zapewnił nam wymianę i pozostał po tamtej stronie jako gwarancja, że w Czeczenii nic nam się nie stanie.

W kompletnej ciszy rozległ się śmiech Arza. Ciałem Kiryła wstrząsnął dreszcz, zrozumiał, że popełnił straszny błąd.

– Nazwisko Musy mówi mi bardzo wiele – rzekł Arzo. – Jesteśmy wrogami krwi.

Hadżijew uśmiechnął się i wydał półgłosem rozkaz po czeczeńsku. W tym momencie podbiegł do niego młody bojownik, chyba siedemnastoletni, i rzucił się do pakowania pieniędzy do plecaka. Jedna z paczek poleciała pod BTR i bojownik zaczął wymiatać ją spod pojazdu automatem jak szczotką. Wreszcie plecak znowu był pełen i chłopak postawił go przed Hadżijewem.

– Dwa lata temu – zwrócił się do Dżamałudina Hadżijew – porwano ci dwóch pracowników. Nie chciałeś za nich zapłacić, ponieważ byli to Kumycy, a nie Awarowie. A gdy zgodziłem się oddać ich prawie za darmo, powiedziałeś swoim przyjaciołom: „Oto biznes po czeczeńsku: zażądać miliona, zniszczyć życie i zęby i w końcu dostać trzy tysiące dolarów”. Teraz zrobię biznes inaczej. Niepotrzebne mi cudze pieniądze, potrzebni moi wrogowie. Asłan zostanie tutaj, a wy dwaj możecie odjechać z forsą. Ahmed, daj im samochód.

I z tymi słowami rzucił plecak z pieniędzmi pod nogi Dżamałudina.

Dżamałudin pojął, że są już martwi. Zbyt dobrze znał Arza, by nie uświadomić sobie, że jego słowa to czysta obłuda. Arzo wypuszczał ich na oczach wszystkich – ale nie przejadą nawet kilometra, bo przy wyjeździe ze wsi zostaną rozstrzelani z zasadzki. Później gdzieś w lesie ktoś znajdzie ciało Dżamałudina i Arzo rozłoży ręce i powie: „Wypuściłem tych ludzi, nie miałem do nich żalu. Kto mógł przewidzieć, że tak się to skończy? Widocznie ten ruski zabił Dżamałudina i zgarnął pieniądze. Pewnie była to dla niego gruba forsa”.

Dżamałudin zrozumiał również, że źle zrobił. Nie powinien był wtedy mówić tego, co powiedział. Arzo i tak się zhańbił, kupując kurę w cenie barana. Gdyby Dżamałudin nie plótł, co mu ślina na język przyniesie, Arzo nie okaleczyłby tamtych chłopaków. Przecież nie byli Rosjanami i gliniarzami.

Dżamałudin zarzucił plecak z pieniędzmi na ramię i powiedział do Arza:

– Chcę porozmawiać z tobą na osobności.

Arzo skinął głową i wraz z Dżamałudinem wszedł do domu. Kirył, usiadłszy na wozie opancerzonym, wbił wzrok w znajdującą się przed nim górę. Przypominała kawałek polędwicy z rozchodzącymi się żyłkami skał.

Arzo i Dżamałudin weszli do małego salonu z wytartym dywanem i starym telewizorem marki Rubin. Dżamałudin rozejrzał się i dostrzegł na rubinie plastikową figurkę wilka ze spękaną farbą. To był ten sam wilk, którego Arzo przywiózł z Gagry, choć upływ czasu odcisnął na zabawce swoje piętno. Dżamałudin spojrzał na wilka, a potem w oczy Hadżijewa i powiedział:

– Wiem, że Wadik Władkowski jest u ciebie. Adałłajewowie sprzedali go łysemu Chamzatowi, a Chamzat sprzedał go tobie.

Arzo pokręcił głową.

– Nie wiem, gdzie jest ten Wadik, ale słyszałem, że rozmowy o wykupie prowadził Arbi.

– Arbi firmował tylko wszystko swoim imieniem, jak zawsze. Wiecznie mówi: zwalajcie wszystko na mnie. Nie jestem aż taki głupi, żeby latać po Czeczenii z dwoma milionami. Zanim tu przyszedłem, złapałem młodszego Adałłajewa i łysego Chamzata, więc nie wykręcisz się z tej historii. Dogadamy się tu i teraz, a jeśli zrobisz to, co chcesz zrobić, wszyscy się dowiedzą, że zwabiłeś do siebie człowieka, który uratował ci życie, żeby go zabić i zabrać mu pieniądze.

– Zostaw mi te pieniądze. Przywieźcie jeszcze milion i dostaniecie swojego Wadika.

– Miliona nie będzie. Ten łajdak Komissarow zrobił cię w konia. Albo zabierasz kasę i dajesz Wadika, albo przysięgam na Allaha, że odjeżdżam z pieniędzmi. I jeśli mnie zabiją, mój brat będzie wiedział, kto za tym stoi.

Hadżijew zerknął w bok. Dżamałudin zrozumiał, że Czeczen patrzy na plastikowego wilka. Potem Arzo otworzył nogą drzwi do przedpokoju i półgłosem wydał rozkaz.

Wadika Władkowskiego wyprowadzono na podwórze kwadrans później. Już wcześniej był chudy, a teraz ubranie wisiało na nim jak na wieszaku. Cuchnęło od niego niczym z dworcowego klozetu.

– Niech się umyje – zarządził Arzo.

Kiedy Wadik zobaczył znajomą twarz wśród stojących na podwórzu górali, siadł na ziemi i się rozpłakał.

Podczas gdy Wadik się mył, Arzo kazał nakryć do stołu na dworze. Dżamałudin usiadł po prawej ręce Arza, po lewej posadzono Kiryła. Asłana nie zaproszono do stołu, nadal siedział między dwoma ludźmi Hadżijewa przy wozie.

Na nierównych deskach pojawiły się czerwone jak krew pomidory i duże kawałki gotowanego mięsa. Arzo zrobił się nagle bardzo wesoły, żartował po rosyjsku i po czeczeńsku, a potem raptownie wyciągnął zza pasa potężny nóż, nadział na niego dwa kawałki mięsa i zrzucił na pusty talerz Kiryła.

– Jedz, kochany, jedz – zachęcił. – To nie jest ludzkie mięso.

W końcu przyprowadzili Wadika. Był w czystych dżinsach spadających z bioder i kraciastej koszuli z krótkimi rękawami. Postawiono przed nim miskę z bulionem, jeden z Czeczenów włożył mu łyżkę w dłoń. Wadik odskoczył i wrzasnął dziko. Bojownicy zarechotali.

Po jakimś czasie chłopak uspokoił się, złapał łyżkę i rzucił się na bulion. Dżamałudin spostrzegł na jego rękach czerwone plamki od gaszonych na skórze papierosów i wskazując je Arzowi, rzekł:

– Nieładnie, Arzo. Skoro ty walczysz na ścieżce Allaha, czemu twoi ludzie palą? To haram⁴.

Uczta ciągnęła się w nieskończoność. Kirył siedział jak na rozżarzonych węglach. Arzo i Dżamałudin zdawali się zupełnie rozluźnieni. Przy stole coraz częściej rozlegały się gardłowe śmiechy i opowiadane sobie żarty. Asłan pozostawał przy wozie. Gdy Kirył się obejrzał, zobaczył, że na drugim końcu podwórza dwaj rosyjscy jeńcy tęsknym wzrokiem patrzą na stół. Zawinął kawałek mięsa w placek i chciał wstać, ale ręka Arza spadła mu na ramię.

– Siedź – rzekł półgłosem Czeczen i Kirył poczuł, jakby go przyspawali do krzesła.

Długo milczał, zbierając się na odwagę, w końcu spojrzał Arzowi w oczy i powiedział:

– Zawsze sądziłem, że wasz naród szanuje starszych. Czemu twoi ludzie biją człowieka, który mógłby być ich dziadkiem?

– Widzisz tego chłopaka? – zapytał Arzo.

Kirył skinął głową.

– Miał trzech braci – mówił dalej Arzo. – Jeden miał trzydzieści lat, drugi dwadzieścia dwa, a trzeci siedemnaście. Wszyscy nie żyją. Ten chłopak ma szesnaście lat, miesiąc temu ożenił się z dziewczyną rok młodszą od siebie. Wie, że za rok będzie martwy. Gdy śmierć co dzień je z twojego talerza, dostajesz hopla.

– To po co się żenił? – spytał oszołomiony Kirył.

– Trzeba się żenić – odparł Czeczen. – Wojna. Człowiek zginie, a syn pozostanie.

– A pan ma żonę? – zapytał Kirył.

To było jedno z najbardziej nieopatrznych pytań, jakie mógłby zadać Rosjanin. Żona Hadżijewa zginęła półtora roku temu, potem zginęła jego matka i dwóch synów, trzeci stracił obie nogi. Mówiono, że Hadżijew kochał żonę znacznie bardziej, niż przystało mężczyźnie.

Czeczen długo milczał, w końcu powiedział:

– Jestem wdowcem.

Minęły dwie godziny. Na podwórku znów pojawił się nowy gelandewagen z przyciemnianymi szybami, za nim w szeregu ustawiło się kilka samochodów.

– To twoja dola za Wadika – powiedział Arzo Dżamałudinowi. – Moi ludzie odprowadzą cię do granicy.

Czeczeni w zachwycie krążyli wokół wozu i cmokali. Samochód był najzupełniej nowy, choć na pewno kradziony. Władkowskiego posadzili na tylnym siedzeniu, Kirył siadł obok niego i przytulił chłopaka do siebie.

Dżamałudin usadowił się za kierownicą, włączył silnik i zawołał:

– Asłan, jedziemy!

Asłan Tiemajew wstał z ziemi, ale w tej samej chwili szesnastoletni ochroniarz podniósł automat i lufa znalazła się pół metra od głowy Tiemajewa.

– Asłan zostanie tutaj – rzucił Arzo.

Dżamałudin wzruszył ramionami, zgasił silnik i wysiadł z samochodu.

– W takim razie ja również – rzekł.

Przystojna smagła twarz Czeczena zbladła.

– Zbyt wiele chcesz – powiedział Arzo. – A kto dużo chce, dostaje kulę w łeb.

– Przyjechaliśmy razem i razem odjedziemy – odparł Dżamałudin.

Arzo milczał przez kilka sekund. Potem machnął ręką.

– Wsiadaj, Asłan. I pamiętaj, że zawdzięczasz życie mojemu bratu.

Arzo i Dżamałudin wstali z miejsc, gdy Rosjanin wszedł do domku z bali. Uścisnęli się i Arzo powiedział:

– Nie musisz mnie odprowadzać. Hagen to zrobi.

Jasnowłosy Aryjczyk ruszył w ślad za Arzem, a Dżamałudin opadł na fotel. Trzasnęły drzwi i na progu domku stanęła pulchna kobieta w długiej czarnej spódnicy i niebieskiej chustce w duże tulipany.

Kobieta sprawnie sprzątnęła stół po tych, którzy wyszli, i chwilę później wróciła z nową porcją jedzenia. Na porcelanowym talerzu lśniły kawałki gotowanego mięsa, przypominające fałdy gór, a z głębokiej białej wazy z chinkali unosiła się aromatyczna para. Dżamałudin siedział w fotelu, odchylony na skórzane oparcie, z przymkniętymi oczami. Jego palce niespiesznie przebierały paciorki sznura modlitewnego.

– Jedz, Kiryle Władimirowiczu – odezwał się Awar. – Na pewno jesteś zmęczony. Niedobrze, że przyjechałeś do Besztoju sam. Coś się stanie i potem zwalą na mnie.

Kirył siadł na kanapie i wbił widelec w kawał mięsa. Chciał zapytać, po co Dżamałudin wyciął wczoraj taki numer. Do cholery, przecież Kirył osobiście oddałby mu ciało! Wziąłby to na siebie i dał w mordę każdemu, kto by się odezwał. Szesnastoletnia dziewczyna to jeszcze nie terrorystka, nieważne, za kogo wyszła za mąż.

– Podobno była w ciąży? – odezwał się Kirył.

– Tak.

Awar patrzył na niego oczami pozbawionymi wyrazu.

– A gdzie ona… jak się poznali?

Kamil Abidow, za którego Diana wyszła za mąż, miał trzydzieści cztery lata i jeszcze jedną żonę. Pewien milicyjny generał powiedział wczoraj Kiryłowi, że pierwsza żona żyje i wychowuje dzieci, a inny oznajmił, że wysadziła się kilka lat temu razem z jakimiś szahidkami w besztojskim szpitalu położniczym. Generał dodał, że wśród terrorystów w dobrym tonie jest ożenić się z dziewczyną i przekonać ją, żeby została szahidką. To podnosi ich status w oczach Allaha.

– Nie wiem – odparł Dżamałudin.

– Powiedzieli mi, że goniłeś za nią po całej republice. Ogłosiłeś, że jest poszukiwana.

– Nie ogłaszałem. Ale wszyscy wiedzieli, że jej szukam. Gliny wiedziały, FSB wiedziało. Nikt nie miał pojęcia, gdzie ona jest, i wszyscy jej szukali. U nas zawsze tak: jeden powiedział, drugi poprosił i tematem zajmuje się setka ludzi.

– Ale dowiedziałeś się, że wyszła za mąż za Kamila? W przeciwnym razie nie przyszedłbyś dwa dni temu do Czebakowa i nie zapytał, czemu jej zdjęcie wisi na tablicy „tych ludzi poszukuje milicja” zamiast na tablicy ze zdjęciami osób zaginionych?

Głos Kiryła brzmiał niemal oskarżycielsko. Kiryłowi nie podobało się to, do czego doszło wczoraj. Nie rozumiał dlaczego, ale mu się nie podobało i już. Coś było cholernie nie w porządku w tym, że szesnastoletnią dziewczynkę rozstrzelano pociskiem pancernym. Chociaż niewykluczone, że ta sama dziewczyna bez wahania obwiązałaby się materiałem wybuchowym i tak weszła do szpitala położniczego. Kiryłowi kręciło się od tego wszystkiego w głowie i wiedział już tylko jedno: nie chciał mieć z tym nic wspólnego.

– Gliniarze szukali jej, żeby wyświadczyć przysługę rodzinie Kemirowów – powiedział Kirył. – A gdy ją odnaleźli i razem z nią Wahę Arsajewa, postanowili zabić Wahę. Sam naprowadziłeś gliny na rodzoną siostrzenicę. A co byś zrobił, gdybyś znalazł ją przed glinami?

Awar spojrzał na zegarek i wstał z fotela, nadal przebierając paciorki. Wyglądał na jeszcze bardziej zmęczonego niż wczoraj. W tej samej chwili z wieży wartowniczej za jeziorem rozległ się przeciągły krzyk. Kirył wzdrygnął się, dopiero po chwili pojął, że to tylko wezwanie do modlitwy.

– Poczekaj tutaj – polecił Dżamałudin, narzucając kurtkę.

Już przy drzwiach odwrócił się i powiedział niegłośno, ale wyraźnie, jak dowódcy, których słychać nie dlatego, że głośno ryczą, a dlatego, że każdy chce usłyszeć ich słowa:

– Zabiłbym ją.

Dżamałudin wrócił nie sam, razem z nim weszło do salonu jeszcze dwóch mężczyzn. Jednym był obecny już wcześniej blondyn w czerwonym dresie, z zębami równymi jak klawisze pianina, o figurze oficera elitarnych oddziałów SS.

– Radżab – przedstawił się Aryjczyk, ściskając swoją dłonią rękę Kiryła jak imadłem. Kirył zdumiał się, doskonale pamiętał, że Arzo nazwał go „Hagen”.

Drugi z przybyłych był o głowę niższy i dwadzieścia lat starszy, jego smagła skóra rozciągnęła się w worki pod oczami. Czarne, krótko ostrzyżone włosy przechodziły w czarną brodę.

– Szapi – przedstawił się.

Zrobił krok i usiadł, szokując Kiryła szybkością ruchów.

– A to Kirył Władimirowicz – oznajmił Dżamałudin. – Członek komitetu szanowanego przez nas wszystkich zastępcy prokuratora Komissarowa. Komissarow wspaniale orientuje się w kwestiach Kaukazu, odebrał też wiele nagród państwowych. Został odznaczony między innymi Orderem Odwagi za uratowanie syna Władimira Władkowskiego. Teraz towarzysza Komissarowa oddelegowano do przeprowadzenia śledztwa w sprawie zabójstwa pełnomocnego przedstawiciela prezydenta FR i Komissarow w ramach tego śledztwa przysłał do nas Kiryła Władimirowicza.

– Szapi, to nie ty zabiłeś przedstawiciela? – zapytał Radżab.

– Nie – odparł Szapi. – A może ty?

– Zajmujemy się nie tylko zabójstwem – wtrącił się Kirył. – Badamy również inne przestępstwa.

– Na przykład? – zainteresował się Dżamałudin.

– Gdy mnie tu wieziono, mijaliśmy merostwo. Było tam spalone kasyno gry ze szklaną piramidką przed wejściem. Czemu spłonęło?

– A kto je tam wie – odparł Szapi.

– Chwilę później mijaliśmy drugi klub, z taką samą piramidką, również spalony. To jak to, oba przypadkiem spłonęły w tym samym czasie?

– Taka była wola Allaha – odparł Hagen-Radżab.

– Oczywiście. Allah ma wiele dziwnych pragnień. Przecież twój brat, Dżamałudinie, też ma kasyno w Besztoju, a jednak ono, z woli Allaha, nie spłonęło razem z zakładami konkurencji?

Dżamałudin wymienił spojrzenia z przyjaciółmi i rzekł:

– Pora spać. Jesteś zmęczony. Zaprowadzą cię do twojego pokoju.

– Nie zostanę tu na noc – odparł Kirył. – Mam zamówiony pokój w ośrodku wypoczynkowym FSB.

Dżamałudin uśmiechnął się i rzekł:

– To właśnie jest ośrodek wypoczynkowy FSB, Kiryle Władimirowiczu. Jeśli pokój nie będzie ci odpowiadał, zadzwoń do mnie.

Poszli we dwóch w stronę zimnego jeziora. Gdy drzwi domku się otworzyły, dżip na drugim brzegu zamrugał światłami i ruszył powoli dróżką. Kirył stał i patrzył na czarną wodę, w której odbijał się księżyc i latarnie.

– Posłuchaj, Dżamałudinie – powiedział nagle Kirył. – Pamiętasz, gdy przyjechaliśmy do Arza, spotkaliśmy tam rosyjskiego niewolnika. W zasadzie było ich dwóch. Wadik siedział w piwnicy, a ci dwaj pracowali w gospodarstwie. Nie wiesz, co się z nimi stało?

Dżip podjechał do Dżamałudina i Awar otworzył drzwiczki.

– Było ich trzech, a nie dwóch – odparł Dżamałudin. – Inżynierowie z Krasnodaru. Arzo porwał ich z budowy w Groznym. Liczył, że ich wykupią, ale rodziny nie miały ani grosza. Temu staremu, o którym mówisz, ścięli głowę, potem zaś zaczęli grać tą głową w piłkę nożną. Egzekucję i zabawę nakręcili, a taśmę przesłali innym na dowód, że nie żartują. Wtedy pozostałych wykupili, trzy tysiące dolarów sztuka.

Kirył spuścił wzrok.

– Biedny i bogaty zawsze będą na nierównych warunkach – dodał Dżamałudin. – Nawet w piwnicy u Czeczena.

Dżamałudin zajął miejsce za kierownicą hummera. Po jego prawej stronie siedział jasnowłosy Radżab, na tylnym siedzeniu Szapi majstrował przy broni.

Samochód wyjechał już za bramę i zaczął wspinać się pod górę, gdy Radżab powiedział:

– Nie podoba mi się ten Kirył. Czy to czasem nie Żyd?

– Allah zabrania obmawiać człowieka za plecami – odparł Dżamałudin.

– To podobno partner Władkowskiego. Trzeba go było porwać – dodał po namyśle Radżab.

– Ponoć Władkowski go wyrzucił – zaprotestował Szapi. – Nie ma teraz ani grosza.

– Jeśli Władkowski go wyrzucił, można by mu zaproponować porwanie Władkowskiego – podsunął Radżab. – Czemu nie pomóc porządnemu człowiekowi?

Nikt nie podjął tej propozycji handlowej. Dżamałudin prowadził tak, że opony piszczały na zakrętach, jego twarz w świetle deski rozdzielczej wyglądała jak twarz trupa.

– Słuchaj – odezwał się po jakimś czasie jasnowłosy Radżab – tak się zastanawiam… Moje nazwisko Hazenstein to może od czeczeńskiego chuz?

– Już prędzej od naszego ch’az – odparł Dżamałudin i blondyn o imieniu Radżab zamilkł urażony.

Pewnego dnia latem 1995 roku trzech moskiewskich Czeczenów wpadło na pomysł, żeby porwać biznesmena o imieniu Maurice. Mimo swego zagranicznego imienia Maurice był Tatem. Powód, dla którego Czeczeni chcieli go porwać, był ważki. Maurice miał dwa biznesy: nad jednym opiekę roztaczali Czeczeni, nad drugim – Awarowie, i Maurice stale obiecywał Czeczenom, że będzie im płacił z tego biznesu, za który płaci Awarom, Awarom zaś – że odda im biznes czeczeński. W efekcie Maurice nigdy nie dotrzymywał swoich obietnic i co chwila wpadał w kłopoty.

W końcu Czeczeni postanowili załatwić ten problem raz na zawsze: porwać Maurice’a i zmusić go, żeby przepisał na nich cały posiadany interes.

Kwestie techniczne przedsięwzięcia rozwiązano, jak tylko okazało się, że piątego dnia tego miesiąca Maurice wraz z przyjaciółmi wydaje przyjęcie na cześć jakiegoś Radżaba, nowego mistrza świata w wushu sandzie. Uroczystość miała się odbyć w hotelu Savoy, za wszystko płacił oczywiście Maurice. Maurice generalnie uwielbiał sportowców i dawał im pieniądze zupełnie bezinteresownie. Zdarzyło się kiedyś, że mistrzowi w zapasach podarował mercedesa 600. Gdy tydzień później w mercedesie zepsuła się pompa paliwowa, mistrz przyszedł do Maurice’a i pobił go tak, że ten miesiąc przeleżał w szpitalu. To wydarzenie bynajmniej nie umniejszyło zachwytu Maurice’a sportowcami.

Było wiadomo, że na przyjęcie zjadą się nie tylko Awarowie, lecz także wielu znanych w Moskwie ludzi i niektórzy, rzecz jasna, będą mieli broń. Dlatego do całej akcji wciągnięto gliny. Milicjanci mieli wejść do sali w środku przyjęcia i zgarnąć wszystkich gości. Maurice’a nie wolno było aresztować, należało zostawić go samego.

Gdy szemrane towarzystwo będzie już w drodze do aresztu, do akcji mieli wkroczyć Czeczeni. Mieli oni wejść i zabrać Maurice’a. Piękno całej kombinacji polegało na skierowaniu uwagi wszystkich na nieszczęsnego Tata. No bo na co będą liczyć aresztowani? Na to, że Maurice pobiegnie z pieniędzmi, by ich wyciągnąć. A co pomyślą, gdy się okaże, że Maurice nie tylko nie rzucił się z pieniędzmi, ale wręcz zniknął bez śladu? Pomyślą, że to właśnie Maurice ich wystawił.

Wszystko szło jak po maśle. Gliny wpadły do Savoyu w środku imprezy, za jednym zamachem realizując miesięczny plan zatrzymania złodziei oraz przechwycenia broni i narkotyków. Wszystkich położyli na podłodze, niektórych wbili w tę podłogę poniżej płytek. Maurice siedział za stołem i czkał ze zdumienia. Niektórzy złodzieje już rzucali mu podejrzliwe spojrzenia: paranoja to choroba zawodowa bandytów i dyktatorów.

Wszystkich zabrali, Maurice został sam pośród nakrytych stołów. W tym momencie do sali weszło trzech Czeczenów. Maurice, przez całe życie cierpiący na nadmierną ufność, nie zrozumiał zupełnie, co się dzieje. Uznał, że nowo przybyli po prostu spóźnili się na przyjęcie i rzucił się do nich ze słowami:

– Asłan! Co tu… Włada zabrali! Kerima zgarnęli, trzeba dzwonić, dogadać się, Asłanczik, jeśli jakieś pieniądze…

Asłan zacisnął usta i wyjął zza pasa pistolet z tłumikiem. Pistolet odpowiadał wyobrażeniom Asłana o pięknie i gabarytami niewiele ustępował działu przeciwlotniczemu. Lufa wbiła się w grubą indyczą pierś Maurice’a.

– Idziemy – rzucił Asłan. – Tylnym wyjściem.

W tym momencie drzwi się otworzyły i na scenie zjawił się nowy bohater. To był wysoki (prawie dwa metry wzrostu) dwudziestoletni chłopak w perłowoszarym garniturze i odpowiednio dobranym krawacie. Chłopak miał bardzo jasne włosy, niebieskie oczy i białą nordycką skórę, opinającą arystokratyczną twarz z pięknie zarysowanymi kośćmi policzkowymi i małymi ustami.

Przeklęty fryc, który widać przyjechał na jedną z licznych konferencji odbywających się w Savoyu, najwyraźniej pomylił sale. Nie było sensu zabijać cudzoziemca. Asłan odwrócił się, zasłaniając pistolet z tłumikiem. Spodziewał się, że dokuczliwy przybysz po prostu odejdzie, ale głupi Teuton zamiast zrozumieć, czym tu pachnie, zrobił krok do przodu i w nienagannym narzeczu germańskim zwrócił się do Czeczenów:

– Bitte entschuldigen, Ich suche…

Nawet gdyby Asłan znał ten obcy język i tak nigdy nie dowiedziałby się, kogo właściwie szuka owa postać z Pierścienia Nibelungów. Chwilę później lewa dłoń Aryjczyka wystrzeliła do przodu – cios był tak potężny, że w jednej chwili zmiażdżył chrząstki i wbił przegrodę nosową głęboko w bezbronny mózg. Czeczen zmarł, nim zdążył paść na podłogę. Nieznajomy chwycił wypadający z jego rąk pistolet, a chwilę później rozległy się dwa suche strzały. Jasnowłosa bestia złapała Maurice’a pod pachę, mówiąc:

– Spadamy stąd. Gdzie ludzie? Co to w ogóle za cyrk?

Kwadrans później roztrzęsiony Maurice siedział w mercedesie naprzeciw 83. komisariatu milicji, dokąd zawieziono zatrzymanych, a jasnowłosy targował się z komendantem, ile ma kosztować wypuszczenie wszystkich aresztowanych. Gliniarz żądał trzystu tysięcy, ale do dziesiątej. „Jeśli po dziesiątej – powiedział – to pięćset”.

Stanęło na dwustu pięćdziesięciu. Jasnowłosy wsiadł do samochodu i rzucił Maurice’owi:

– Jedziemy po hajs. Ruchy.

Maurice oczywiście zdawał sobie sprawę, że pieniądze musi wyłożyć on. Po pierwsze, to on organizował bankiet, po drugie, zawsze jakoś tak wychodziło, że pieniądze brali od niego. Ale najbardziej dziwiło go co innego.

– A pan… tak właściwie… kto? – zapytał Maurice.

– A ja tak właściwie jestem gwiazdą uroczystości. Mam na imię Radżab. I jeśli kiedykolwiek nazwiesz mnie inaczej, naciągnę ci oczy na tyłek i zmuszę do mrugania. Rozumiesz?

Hagen Adrian Maria Hazenstein urodził w małej górskiej wiosce o nazwie Monachium, która znajdowała się czterdzieści kilometrów od Besztoju.

To była jedna z dwóch czysto niemieckich wsi leżących pomiędzy górami Ałatau i Janałyk. Niemieckich kolonistów osiedlono tam w połowie XIX wieku, żeby nauczyć dzikich górali porządku i jednomyślności, a także, by w miarę możliwości zwrócić ich ku wierze chrześcijańskiej. Wieś składała się z domków pokrytych czerwonymi dachami i kamiennej luterańskiej kirchy na głównym placu. W 1944 roku mieszkańców obu wsi zesłano do Kazachstanu w ramach zapewnienia towarzystwa Czeczenom. Babcia Hagena urodziła jego ojca w tiepłuszce⁵ z pomocą dwóch czeczeńskich akuszerek. Zmarła przy porodzie i jedna z Czeczenek wykarmiła dziecko.

W 1957 roku Niemcy powrócili, jednak ich wieś była zajęta – w domkach z czerwonymi dachami mieszkali Awarowie, Nogajowie i Grecy. Hazenstein senior stanął na progu swego domu, który odziedziczył po dziadku i pradziadku, popatrzył na czarnowłose dzieci, bawiące się z kotem, usiadł i zapłakał. Ktoś dotknął jego ramienia. Adrian Hazenstein odwrócił się i zobaczył za sobą wysokiego, chudego starca w barankowej czapce i z hakowatym kosturem w ręku.

– Nie martw się – powiedział stary – to wasze domy i to wy będziecie w nich żyć. Przysięgam na Allaha, nie ma większego przestępstwa, niż odebrać człowiekowi dom, w którym żyli jego przodkowie.

Górale dotrzymali obietnicy: wynieśli się z niemieckiej wsi, tak samo, jak odeszli z czeczeńskich wiosek, zajętych przez nich na rozkaz władzy radzieckiej. Nikt nie połasił się na cudze ognisko domowe. Wkrótce potem na przeciwnym zboczu góry, dziesięć kilometrów od Monachium, wyrosła siostrzana wieś, założona przez tych, którzy oddali domy dotychczasowym właścicielom.

Nic się nie zmieniło we wsi Monachium: tak samo jak dawniej lśniła czerwonymi dachówkami, krowy, wyganiane co rano na pastwisko, nadal dzwoniły śląskimi dzwoneczkami, a nauczycielka w szkole zwracała się do uczniów klas pierwszych w języku Goethego i Schillera. Jedynie kamienna luterańska kircha na głównym placu pozostała meczetem, a noworodki, prócz oficjalnego, zapisanego w dokumentach imienia, coraz częściej otrzymywały drugie, domowe. Na przykład: Hagen i Radżab.

Mały Hagen Adrian Maria Hazenstein dorastał w miejscu, gdzie górali uważało się za braci. Bawił się z chłopcami z sąsiednich wsi, awarskiej i czeczeńskiej, i często obrywał za swoje jasne włosy i skórę nieprzyjmującą opalenizny. Jedni wołali na niego chjazach, inni łaj i tak było dopóty, dopóki dziesięcioletni Hagen nie rzucił się na swoich krzywdzicieli ze znalezionym gdzieś kindżałem. Chłopcy się rozbiegli. Ich przywódcę Hagen złapał i wciskając mu szyję między skałę a nóż, powiedział:

– Mam na imię Radżab.

I tak zaczęto go nazywać.

Nie było w okolicznych wsiach chłopca, który wycinałby większe numery niż Hagen. Zwinniej od wszystkich łaził po skałach i wspinał się na najbardziej niebezpieczne stromizny. Swoich przyjaciół odwiedzał nocą, gdy przy górskiej drodze rozlegało się wycie wilków, i nie raz, nie dwa zakładał się, że przepłynie Kara-angę w czasie powodzi, gdy rzeka przypominała rozszalałego byka, rzucającego się na brunatne skalne łachmany.

Hagen miał dwanaście lat, gdy starzec z sąsiedniej wioski, ten sam, który kiedyś oddał dom ich rodzinie, zaczął go uczyć czytać Koran, i piętnaście, gdy na eliminacjach wypatrzył go niemiecki trener i zaproponował treningi w Niemczech.

Nie ma antysemity bardziej zajadłego niż ochrzczony Żyd, nie ma bardziej zagorzałego rosyjskiego nacjonalisty niż Ormianin. Jasnowłosy Hagen Adrian Maria Hazenstein był fanatycznie zakochany w Kaukazie. Nigdy nie opuszczał salatu⁶ i sumiennie przestrzegał postu w miesiącu ramadan.

Miał dwadzieścia pięć lat, gdy Kemirowowie kupili mu stanowisko zastępcy ministra stosunków gospodarczych z zagranicą w rządzie republiki. Wtedy też Hagen razem z Zaurem Kemirowem pojechał w składzie delegacji omawiać zachodnioniemieckie inwestycje gospodarcze w Awarii.

Niemcy byli oczarowani nienaganną wymową Hagena i tym, że urzędnikiem wielonarodowościowej republiki jest Niemiec czystej krwi. Wszystko szło idealnie do chwili, gdy na spotkaniu nie zjawiła się deputowana Bundestagu, uważana za bardzo prawdopodobnego kandydata na stanowisko kanclerza. Jasnowłosa Niemka wyciągnęła rękę do zastępcy ministra Republiki Awarii Północnej – Dargo, a ten odezwał się czystą niemiecczyzną:

– Proszę mi wybaczyć. U nas nie podaje się kobietom rąk na powitanie.

I tylko jedna okoliczność okrywała mrokiem życie Hagena Hazensteina – przezwisko, nieuchronne jak śnieg zimą na Jałyk-tau. Cała republika mówiła na niego „Aryjczyk”.

Kiryła obudził o pierwszej w nocy jakiś dziwny niepokój, mający źródło w śnie. Długo tarł oczy, a potem narzucił kurtkę i wyszedł z domku na dwór.

Była mroźna, wysokogórska noc: w górze nie było ani obłoczka, a gwiazdy wyglądały jak duże drobniaki, wysypane z żółtej skarbonki księżyca. Za jeziorem po lewej stronie wznosiła się góra o łagodnych zboczach i Kirył w świetle księżyca po raz pierwszy spostrzegł na jej szczycie prawdziwy zamek. Nad pięciometrowymi murami widniały zarysy wież strażniczych.

Dziesięć lat temu Kirył po raz pierwszy pojechał do Włoch i ujrzał podobne zamki na grzbietach Apeninów. Wznosiły się nad starymi miasteczkami i przypominały bożonarodzeniowe zabawki. Reflektory u podnóży owych zamków świeciły wprost na iglice, zwieńczone flagami jakiejś organizacji chroniącej zabytki.

Tu też były reflektory. Skierowane w dół, bezlitośnie oświetlały każde źdźbło trawy na górze za murami. W bezksiężycowe noce mur miał wyglądać jak mroczna bryła.

Kirył wyziewał resztki snu, usiłując zrozumieć, co go poderwało, gdy nagle pojął – samochody. Placyk na drugim brzegu jeziora był zupełnie pusty, a przecież wieczorem, gdy kładł się spać, w domu zostało ze trzydziestu ludzi. Zasypiając, Kirył słyszał gardłowe głosy i męski śmiech.

Dróżka nad jeziorem była pocięta szpadami świateł reflektorów, cienie nagich gałęzi poruszały się na niej jak mrówki. Kirył poszedł do głównego budynku. Drzwi były zamknięte, ale on szóstym zmysłem pojął, że pokoje na pierwszym piętrze, gdzie znajdowało się coś na kształt koszar, są teraz puste.

Kirył obszedł budynek dookoła i stanął na ciemnym, odśnieżonym placu ćwiczebnym. Po trzech stronach ciągnął się profesjonalny tor przeszkód: ściana ze śladami wbijanych haków, wąskie belki, bezlitośnie umieszczone na pięciometrowej wysokości, i długi pas piasku, przeoranego brzuchami żołnierzy. Nad pasem rozciągnięto drut kolczasty. Gdy siedemnaście lat temu po takich pasach ganiali Kiryła, nad drutem walił jeszcze prawdziwy karabin maszynowy, żeby żołnierzom nie wpadło do głowy unieść tyłek i żeby przywykli do strzałów. Gliniany pagórek na końcu pasa łapał kule.

Bez względu na to, do czego Dżamałudin trenował swoich ludzi, robił to nie po to, by ściągać haracz od sklepikarzy. Sklepikarze płaciliby mu i tak.

Na środku placu widniała wielka zielona deska. Tym razem, dla odmiany, nie umieszczono na niej cytatu z Koranu. Napis głosił: „Kto myśli o konsekwencjach, nie jest mężczyzną. Imam Szamil”.

„Ośrodek wypoczynkowy FSB, niech to szlag!” – pomyślał Kirył i poszedł spać.

—

Sobrowcy – członkowie specjalnych oddziałów szybkiego reagowania. [wróć]

Gaisznik – milicjant drogówki. [wróć]

MMM – rosyjskie przedsiębiorstwo, które tworząc piramidę finansową i obiecując zyski sięgające tysiąca procent, oszukało w latach dziewięćdziesiątych miliony drobnych inwestorów. [wróć]

Haram (z arab. dosł.: to, co zakazane) – w islamie określenie wszystkiego, co jest zakazane (przeciwieństwo halal – tego, co nakazane); może to dotyczyć zarówno miejsc, jak i uczynków. [wróć]

Tiepłuszka – ogrzewany wagon towarowy przystosowany do przewozu ludzi. [wróć]

Salat (namaz) – muzułmańska rytualna modlitwa, będąca jednym z pięciu obowiązków każdego muzułmanina (tzw. filarów wiary). Odmawia się ją pięciokrotnie w ciągu doby, tj. przed wschodem słońca (Fadżr), w południe (Zuhr), po południu (Asr), po zachodzie słońca (Maghrib) i w pierwszej połowie nocy (Isza). Salat odmawia się, aby otrzymać błogosławieństwo Allaha (sawab). [wróć]

ROZDZIAŁ 3

W którym syn prezydenta republiki osobiście rozprawia się z własnym kilerem, a Dżamałudin Kemirow gra ostatnią partię w pokera w ostatnim kasynie miasta Besztoj oraz w którym czytelnik jest obecny na sądzie szariatu z powodu kradzieży helikoptera wojskowego.

Gdy Kirył obudził się rano w drewnianym domku, słońce przenikało przez firanki i tańczyło na szerokim łóżku. Ośrodek nadal był pusty, na ścieżce przed domkiem nudził się czarny opancerzony mercedes, a przy nim wczorajsza trójka. Dwumetrowy kierowca nazywał się Taszow, a bliźniacy z automatami nosili najbardziej zdumiewające imiona, jakie Kiryłowi zdarzyło się słyszeć. Z początku myślał, że to przezwiska, potem okazało się, że jednak imiona. Jeden nazywał się Abrek¹, a drugi Szahid².

Abrek i Szahid oznajmili, że mer miasta Besztoj, Zaur Kemirow, czeka na niego w swoim gabinecie. Kirył Władimirowicz może tam przybyć w dogodnej dla siebie chwili.

Kirył zjadł śniadanie przy wielkim stole, który pomieściłby setkę ludzi, wsiadł do samochodu i pojechał do merostwa.

Besztoj, jedno z najstarszych miast Awarii Północnej, został zbudowany za czasów kalifa Al-Mansura. Wtedy to, w 754 roku, namiestnik Jazid as-Sulami przesiedlił około dwóch tysięcy Arabów do twierdzy, którą wzniósł na starożytnym szlaku handlowym wiodącym od Morza Kaspijskiego do Gruzji.

Mongołowie zburzyli Derbent, ale do Besztoju nie doszli. Ich konie przeraziły się pionowych skał biegnących w niebo i dzięki temu mieszkańcy Besztoju zachowali wolność. Na początku XVIII wieku miejscowa ludność stanęła po stronie Hadżi-Dawuda, który ogłosił dżihad przeciwko Persom, i wtedy na tamtejszych ziemiach po raz pierwszy pojawili się Rosjanie. Piotr I przybył do Przełęczy Kurszyńskiej, oznajmiając, że idzie z pomocą swojemu przyjacielowi, szachowi irańskiemu Husajnowi.

Na początku XIX wieku Besztoj stał się jednym z głównych ośrodków handlowych w nadkaspijskich górach. Irańscy i ormiańscy kupcy przyjeżdżali tu wymieniać się towarami, dzicy górale schodzili ze szczytów, żeby nabyć potrzebne im rzeczy od rosyjskich kupców. Każdy naród w mieście miał swoją wspólnotę i swoje obyczaje.

Besztoj był też jednym z głównych ośrodków religijnych. W jego medresie uczono tak czystego języka arabskiego, jakiego próżno by szukać nawet w Egipcie. Właśnie z takich medres ghazi nieśli islam do pogańskich wiosek i gór.

Później Besztoj znalazł się pod władzą imama Szamila. Z ulic zniknęły kobiety w kapeluszach i sukniach o europejskim kroju, zamknięto jedyny teatr, zamilkła muzyka. W mieście osiedliło się wówczas wielu zbiegłych żołnierzy rosyjskich, wytwarzających broń i proch dla Szamila. Pewnego dnia imam wezwał ich do siebie i rzekł:

– Niedobrze, że żyjecie bez Boga. Nie zmuszę was, byście przyjęli islam, ale powinniście znaleźć sobie popa i zbudować cerkiew.

I tak w Besztoju powstała pierwsza rosyjska cerkiew. Później bolszewicy urządzili w niej więzienie.

Po upadku imamatu w Besztoju ulokował się garnizon rosyjski. Na zboczu Jałyk-tau zbudowano twierdzę Śmiałą. W jej cieniu miasto znowu ożyło i wyrosło. Pod koniec XIX wieku w Besztoju mieszkali Ormianie i Grecy, Awarowie i Kumycy, Czeczeni i Gruzini, Żydzi i Syryjczycy, Kurdowie i Kozacy. Besztoj przemienił się w jeden wielki wschodni bazar, każdy dom był sklepem, każde podwórko kramem, a ulice ciągnęły się jak wielkie pasaże handlowe. Na jednej sprzedawano suszone morele, rodzynki i wędzone ocukrzone owoce, na drugiej – siodła i uzdy oraz wszystko, czego może potrzebować dżygit, czyli jeździec kaukaski, a na trzeciej – wspaniałe kindżały inkrustowane złotem i srebrem, źródło radości bogaczy i przyjezdnych dziejopisarzy. Na czwartej mieścił się skromny, nieduży sklep, w którym można było, jeśli przyszło się z polecenia, kupić długi kindżał w skórzanej pochwie. Kindżał był może mało reprezentacyjny, ale za to nie brzęczał podczas marszu, a spocona ręka nie ześlizgiwała się z rękojeści, gdy przyszło wyciągnąć go w trakcie walki.

Ale tym, z czego Besztoj słynął najbardziej, były konie. Istniała nawet szczególna besztojska rasa tych zwierząt: niewysokie, wytrzymałe, z głową przypominającą dziób – nie arabski rumak i nie angielski folblut, lecz potężny dżip-łazik, przystosowany do poruszania się wśród skał i gór.

Bolszewicy oszczędzili połowę kupców, za to rozstrzelali wszystkie konie. W besztojskiej Czece istniał specjalny plan rozstrzelania koni jako elementu klasowo obcego.

Czekiści otaczali wsie i nakazywali, by górale wyjechali z nich na koniach. Potem do koni podchodził weterynarz i oznajmiał, że chorują na dżumę. Następnie konie rozstrzeliwano, a górali z siodłami wypuszczano. W nocy górale wracali i wygradzali to miejsce, tworząc koński cmentarz. Rozumieli, że lepiej, by rozstrzeliwano konie niż ich samych z rodzinami.

Bolszewicy z kolei uważali, że góral bez konia to już nie góral, lecz nowy element klasowy, dostosowany do tworzonego systemu równouprawnienia. Wiedzieli, co robią: komunizm w Besztoju wprowadzał były oficer „Dzikiej dywizji”, zajadły muzułmanin i wróg kozaków, dowódca 1. Czerwonej Dywizji Szariackiej, Amirchan Kemirow.

Rejon besztojski powstał w 1922 roku. Było w nim tyle samo wsi czeczeńskich, co awarskich, jednak, podobnie jak sąsiedni rejon chaliński, znalazł się w granicach Czeczenii. Ale w 1944 roku Czeczenów wysiedlono, a miesiąc później towarzysz Stalin wezwał do siebie pierwszego sekretarza KC Partii Komunistycznej Republiki Awarii Północnej – Dargo i rzekł: „Tak się tu zastanawialiśmy i doszliśmy do wniosku, żeby wysiedlić także Awarów. Co o tym myślicie?”. Sekretarz odparł po namyśle: „Ręczę głową, że nikt z mojego narodu nie wystąpi przeciwko Rosji. Jak będzie trzeba, wszyscy nasi mężczyźni zaciągną się do armii na ochotnika”.

Awarowie bardzo się wystraszyli, że ich wysiedlą, i zaczęli wstępować do wojska.

W rzeczywistości towarzysz Stalin wcale nie miał zamiaru wysiedlać Awarów. Z dwóch sąsiadujących ze sobą narodów zawsze wysiedlał tylko jeden. Bałkarów wysiedlił, Kabardyjczyków zostawił, Inguszy wysiedlił, Osetyjczyków zostawił, Czeczenów wysiedlił, Awarów zostawił. I zawsze ziemie wysiedlonego narodu oddawał temu, który pozostał.

Tak oto rejon besztojski, podobnie jak i sąsiedni chaliński, stał się częścią Awarskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

W latach siedemdziesiątych w Besztoju zbudowano bazę wojskową i dwie fabryki: jedna produkowała elementy rakiet balistycznych, a druga urządzenia dla przemysłu naftowo-gazowego. Ta pierwsza wyzionęła ducha w połowie lat dziewięćdziesiątych, druga ocalała dzięki Zaurowi Kemirowowi. Była i trzecia, produkująca rury wodociągowe. Ona też padła. W jej warsztatach produkowano później systemy naprowadzania pocisków rakietowych. W czasie pierwszej wojny czeczeńskiej istniało na nie ogromne zapotrzebowanie. Dzięki nim niekierowany pocisk rakietowy, przeznaczony do wystrzelenia z helikoptera, można było odpalić z dowolnego miejsca.

Wraz z fabrykami w Besztoju pojawiła się ogromna liczba Rosjan. W połowie lat dziewięćdziesiątych zostali oni bez pracy i jako pierwsi zaczęli wyjeżdżać z miasta. Im mniej było w Besztoju pracy wymagającej wysokich kwalifikacji, tym tłumniej wyjeżdżali Rosjanie. Im tłumniej wyjeżdżali, tym mniej było w mieście pracy. Poza tym Rosjanie byli najbardziej gnębioną społecznością – to ich się oszukiwało, dokonując transakcji, płacenie im uważano za głupotę.

A potem w Besztoju wybrano na mera ciotecznego wnuka czerwonego zwolennika szariatu Amirchana.

Nad Besztojem znów zaświeciło słońce, różnica temperatur między dniem a nocą była niemal tak duża jak między latem a zimą. Ulicami popłynęły strumyczki, z dachów nie tyle kapała, ile raczej ciekła woda.

Ku zdumieniu Kiryła miasto nie wyglądało na zaniedbane. Oczywiście w porównaniu z jakimś tam Düsseldorfem awarski Besztoj był straszną dziurą, jednak w stosunku do miast rosyjskich epoki skończonej pierestrojki Besztoj prezentował się bardzo przyzwoicie.

Przedmieścia przeistoczyły się w nieskończone szeregi magazynów i składów. Wzrok Kiryła przyciągały cielska ciężarówek widoczne w szeroko otwartych bramach. Za magazynami ciągnęły się domy, otulone hidżabami³ płotów, szerokie bulwary w centrum były starannie zamiecione, sterty żółtych liści wystawały spod śniegu zalegającego pod ścianami kina przekształconego w meczet. Wokół meczetu znajdowały się, wbudowane bezpośrednio w otaczający go mur, sklepiki i maleńka kawiarnia, za meczetem zaś sterczał wielki drogowskaz – strzałka na prawo wskazywała giełdę samochodową, strzałka w lewo giełdę elektroniczną, a strzałka skierowana na wprost była opatrzona napisem: „rynek Wolny”.

Kirył, zaintrygowany tym ostatnim, kazał pojechać prosto.

Rynek Wolny zaczynał się za placem Wolności i na lewo od merostwa i zajmował cały teren dawnego stadionu piłkarskiego. Połowa rynku mieściła się w kramach, a druga połowa pod wielkim dachem nowego pawilonu. W głębi Kirył spostrzegł powstający budynek supermarketu.

Ludzie płynęli nieprzerwanym strumieniem,. Między rzędami klientów, trąbiąc przeraźliwie, przeciskały się małe ciężarówki. Gdy moskiewski kontroler, któremu towarzyszył Taszow, zatrzymał się w bramie bezkresnego rynku samochodowego, od grupki rozmawiających ze sobą czarnowłosych mężczyzn natychmiast odłączył się niewysoki człowiek. Podszedłszy do Kiryła, zapytał go, jakiego samochodu szuka, kradzionego czy „czystego”.

– A co za różnica? – zainteresował się Kirył.

Okazało się, że kradziony wóz jest dwa razy tańszy. Ta uczciwość sprzedawców zaskoczyła Wodrowa. Dopiero później powiedziano mu, że sądowe „oczyszczenie” kradzionych wozów było jedną ze specjalności tutejszych gliniarzy, z którą mogło się równać tylko pozyskiwanie ropy z ropociągu. Pewien milicjant tak się wzbogacił na tym „oczyszczaniu”, że nawet kupił sobie stanowisko głównego komornika.

Na bazarze tekstylnym Kirył wstąpił do kramu z męską galanterią i ze zdumieniem spostrzegł niewielką, ale starannie dobraną kolekcję znanych marek, dwukrotnie tańszych od ich moskiewskich odpowiedników. To od razu rozwiązało pewien problem Kiryła – we wczorajszej koszuli czuł się ohydnie.

Gdy robił zakupy, nadszedł czas salatu i Taszow po cichu spytał sprzedawczynię, czy nie znalazłoby się w sklepiku jakieś ustronne miejsce.

Dziewczyna drgnęła, słysząc głos Taszowa, i odwróciła się do niego. Miała niezwykle bladą jak na góralkę twarz, ze wznoszącymi się w górę łukami brwi i czarnymi oczami. Starannie zawiązana pod brodą chustka sprawiała, że jej buzia wydawała się okrągła, i zupełnie zakrywała włosy. Mimo workowatego stroju dziewczyna sprawiała wrażenie cienkiej jak sznur czarnych pereł.

Wyglądała dokładnie tak jak matka Taszowa na jedynym zdjęciu, jakie mu pozostało, zrobionym przed trzydziestoma laty, gdy sfotografowano ją z ojcem.

Taszow zamarł, a dziewczyna spłonęła rumieńcem i powiedziała:

– Pokażę panu.

Chwilę później Taszow znalazł się w składziku, gdzie wisiały nierozpakowane jeszcze kolekcje ubrań. Była tu również stara wanna, przy nieczynnym kranie stał dzbanek z wodą. Taszow umył ręce i nogi, przygładził dłonią włosy i wszedł dalej.

I tu osłupiał po raz drugi. Cała tylna ściana magazynu, której wcześniej nie widział, była zaklejona jego własnymi zdjęciami. Na jednym z nich stał w białym kimonie z wielkim pozłacanym pucharem w ręku. Na drugim był razem z prezydentem Asłanowem na jakiejś uroczystości. Taszowa poproszono wtedy, żeby przypiął wszystkie swoje medale – szczerze mówiąc, wyglądał w nich jak buldog na wystawie.

Taszow przypomniał sobie spojrzenie, jakie rzuciła mu dziewczyna w czarnej chustce, i nagle ścisnęło go poniżej tego miejsca, gdzie raniono go miesiąc temu, a raniono go nieco ponad sercem.

Tym razem salat mu nie wyszedł – w czasie modlitwy nie należy myśleć o rzeczach pobocznych.

Kirył przyjechał do merostwa koło południa. Mer Besztoju Zaur Kemirow wręczył gościowi wszystkie dokumenty, których ten zażądał, i oddał do dyspozycji niewielki gabinet na pierwszym piętrze.

Dwie godziny później Kirył wyszedł na korytarz, znalazł pomieszczenie z literą „M” i wszedł do środka. Miał nadzieję, że nie będzie tam bardzo brudno.

Pomieszczenie lśniło czystością. Podzielono je na dwie części: w jednej była drewniana podłoga, w drugiej przykryte dywanem podwyższenie. W drewnianą podłogę wmontowano z boku coś w rodzaju prysznica, stał tu miedziany dzbanek.

Kirył wyszedł na zewnątrz, przyjrzał się uważnie przyległym pokojom z literami „M” i „K” i znalazł pod nimi jeszcze jeden napis: „Pokój modlitewny”. Gdy się obejrzał, spostrzegł, że stoi za nim niewyobrażalnie stary mężczyzna w papasze i przygląda mu się bacznie. Kirył poczerwieniał jak burak i pospieszył do gabinetu.

Była już trzecia, gdy Kiryła odwiedził w merostwie naczelnik milicji miasta Besztoj. Wodrow chciał go zapytać, jak posuwa się śledztwo w sprawie podpalenia kasyna.

Naczelnikiem milicji był Szapi, mężczyzna, z którym poznał go wczoraj Dżamałudin.

Szapi, wesoły, pulchny, ze swoją żółtawosmagłą twarzą, pokrytą siateczką zmarszczek, przypominał dynię. Nie wszedł, lecz wpadł do gabinetu. Głośno przywitał się z Kiryłem, wydostał się z kurtki niczym niedźwiedź ze skóry, klapnął naprzeciw moskwianina w fotel i od razu zerknął na opatrzoną inicjałami papierośnicę, leżącą na rozłożonych na stole papierach.

– Mój drogi… – zaczął Szapi.

– Tak?

– Może byś schował? Stare nałogi…

Po czym roześmiał się i dodał:

– Jedźmy na obiad.

Kirył spodziewał się, że zjedzą na mieście, ale się pomylił. Po czterdziestu minutach jazdy zasypanymi śniegiem serpentynami czarny, tym razem nieopancerzony dżip przywiózł ich do twierdzy Śmiałej, położonej na wysokości dwóch tysięcy metrów na zboczu Jałyk-tau. Twierdza od dawna nie była wykorzystywana do celów wojskowych, ale jej mury zachowały się w dobrym stanie. Za czasów władzy radzieckiej było tu sanatorium KC.

Ponad murami biegł drut kolczasty. Brama znajdująca się tuż obok nowoczesnego posterunku odsunęła się, jak tylko ochrona poznała wóz naczelnika milicji.

Szapi przejechał po odśnieżonym asfalcie do kamiennego budynku przylegającego do bramy, może aresztu, a może magazynu, wyszedł z samochodu i zaprowadził Kiryła na mur. Wodrow spojrzał w dół i zakręciło mu się w głowie – czy to od widoku, który się przed nim rozciągał, czy to od niedoboru tlenu.

Na niebieskim niebie nie było żadnej chmurki, rozpalona korona słońca wisiała nad Jałyk-tau, fałdy śniegu spoczywały na szczycie niczym płaszcz gronostajowy, wyszywany drogocennymi kamieniami. Wszędzie, jak okiem sięgnąć, widać było poobłamywane szczyty górskie, z białymi zboczami i rudymi, pionowymi skałami. Tylko w oddali po lewej stronie otwierał się widok na część Besztoju, domki i meczety wielkości pudełek od zapałek.

Mur, po którym szli, miał szerokość półtora metra. Jego podstawa tonęła w kolczastych krzewach i zaspach. Pół metra od Kiryła przez otwór strzelniczy wyglądała armata, przypominająca krokodyla na kółkach. Strzelać już nie mogła, ale nadal patrzyła na domy Besztoju.

Przez jakiś czas mur biegł szczytem góry, a w miejscu, gdzie stykał się ze starą cytadelą, spadał w przepaść. Kirył spojrzał w górę i zauważył, że stare ściany cytadeli nadbudowano świeżymi cegłami. Cicho buczała klimatyzacja, na drugim piętrze były wstawione plastikowe okna.

Skręcili w prawo i przemierzywszy krytą galerię nad dobudowanym skrzydłem, zeszli do głównego wejścia.

Abrek – w folklorze Kaukazu Północnego postać szlachetnego, żyjącego samotnie wojownika. Po rosyjskim podboju Kaukazu na przełomie XVIII i XIX w. terminem tym zaczęto określać powstańców walczących z najeźdźcą. [wróć]

Szahid (arab.: świadek i męczennik) − termin wywodzący się z Koranu, oznaczający osobę, która oddaje swoje życie za wiarę, za co ma obiecaną nagrodę wieczną, czyli życie w raju (Dżannah). W XXI wieku terroryści-samobójcy powołują się na islam, jednak większość muzułmanów uważa, że porywanie się na własne życie jest grzechem, uniemożliwiającym dostanie się do raju. W Czeczenii i Palestynie mianem szahidów określa się też bojowników o niepodległość kraju. [wróć]

Hidżab (z arab. dosł.: kurtyna, zasłona) – określenie, pochodzące od słowa haja (skromność), tradycyjnie odnoszące się do muzułmańskiego skromnego sposobu ubierania się. Obecnie częściej używa się go jako synonimu kwadratowej chusty, noszonej przez kobiety, zakrywającej włosy, uszy i szyję. [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki