Projekt graficzny okładki i stron tytułowych

Małgorzata Smogorzewska

Wydawca

Lidia Drabik

Redakcja i korekta

Aleksandra Kubiak-Sokół

Projekt wnętrza i redakcja techniczna

Maria Czekaj

Produkcja

Monika Walczak

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Michał Latusek / konwersja.virtualo.pl

© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN

Warszawa 2017

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2017 r., (wyd. I)

Warszawa 2017

ISBN: 978-83-01-19515-1

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

Tel. 22 69 54 321

Infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Wprowadzenie

Dla kogo jest Księga i czemu służy

Jak zbudowana jest Księga i jak z niej korzystać

Księga cytatów

1. Autorzy

A

Adam Asnyk

B

Krzysztof Kamil Baczyński

Honoré de Balzac

Charles Baudelaire

Tadeusz Borowski

George Gordon Byron

C

Józef Czechowicz

Tytus Czyżewski

D

Dante Alighieri

Fiodor Dostojewski

F

Aleksander Fredro

G

Tadeusz Gajcy

Konstanty Ildefons Gałczyński

Johann Wolfgang Goethe

Stanisław Grochowiak

H

Homer

K

Jan Kasprowicz

Franciszek Dionizy Kniaźnin

Jan Kochanowski

Maria Konopnicka

Tadeusz Konwicki

Julian Kornhauser

Ignacy Krasicki

Zygmunt Krasiński

Ryszard Krynicki

L

Bolesław Leśmian

Ewa Lipska

M

Bronisław Maj

Adam Mickiewicz

Kazimierz Moczarski

Andrzej Frycz Modrzewski

Molière

Jan Andrzej Morsztyn

Sławomir Mrożek

N

Daniel Naborowski

Julian Ursyn Niemcewicz

Cyprian Kamil Norwid

O

Eliza Orzeszkowa

P

Jan Chryzostom Pasek

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska

Bolesław Prus

Kazimierz Przerwa-Tetmajer

Julian Przyboś

R

Mikołaj Rej

Władysław Stanisław Reymont

Tadeusz Różewicz

S

Antoine de Saint-Exupéry

Bruno Schulz

Mikołaj Sęp Szarzyński

William Shakespeare

Henryk Sienkiewicz

Antoni Słonimski

Juliusz Słowacki

Jan Sobieski

Sofokles

Stanisław Staszic

Andrzej Szczypiorski

Wisława Szymborska

Szymon Szymonowic

T

Julian Tuwim

V

Paul Verlaine

Voltaire

W

Stanisław Ignacy Witkiewicz

Rafał Wojaczek

Stanisław Wyspiański

Z

Adam Zagajewski

Gabriela Zapolska

Ż

Stefan Żeromski

2. Utwory anonimowe

Bogurodzica

Lament świętokrzyski

Legenda o świętym Aleksym

Pieśń o Rolandzie

Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią

3. Biblia

4. Sentencje łacińskie wraz z tłumaczeniem

Źródła cytatów

Kalendaria i indeksy

Kalendarium urodzin i śmierci

Kalendarium historii literatury

Indeks autorów i ich dzieł

Indeks tytułów dzieł

Indeks motywów literackich

Wprowadzenie

Potrzeba korzystania ze zbiorów zawierających cytaty z utworów literackich zrodziła się w kulturze antycznej i trwa po dziś dzień. Na całym świecie tworzy się rozmaite „księgi cytatów”, które zawierają fragmenty literackie poświęcone określonej tematyce, fragmenty pochodzące z danej epoki literackiej, a nawet fragmenty wybrane z dzieł jednego autora. Nasza Księga obejmuje teksty wybrane z utworów powstałych w okresie od VIII wieku przed naszą erą do początków XXI stulecia. Przedmiotem wyboru była przede wszystkim literatura piękna – proza, poezja i dramat. Uwzględniliśmy także dzieła publicystyczne, pamiętniki i listy.

Podstawowym kryterium doboru dzieł, z których czerpaliśmy cytaty, było znaczenie danego utworu w literaturze – tak polskiej, jak i powszechnej. Dlatego też użytkownik Księgi znajdzie w niej nie tylko cytaty z dzieł stanowiących podstawę edukacji szkolnej, lecz także cytaty z dzieł, których wartość została potwierdzona przez krytykę i czytelników i które można zaliczyć do kanonu kulturalnego. Trzon Księgi stanowią fragmenty zaczerpnięte z dzieł najwybitniejszych autorów literatury polskiej i światowej, z najważniejszych anonimowych utworów średniowiecznych, z Biblii, a także fragmenty z utworów łacińskiej literatury antycznej, które współcześnie mają charakter sentencji (złotych myśli).

Dla kogo jest Księga i czemu służy

Staraliśmy się, by nasza publikacja stała się książką pomocniczą z dziedziny nauki o literaturze w codziennej pracy ucznia w szkole i w domu. Księga przeznaczona jest przede wszystkim dla uczniów piszących szkolne rozprawki, eseje i referaty oraz przygotowujących się do egzaminów, zwłaszcza maturalnych.

Cytat umieszczony w szkolnym wypracowaniu, referacie czy prezentacji stanowi nie tylko element poszerzający i urozmaicający tekst, lecz także może pełnić w wypowiedzi wiele ważnych z retorycznego punktu widzenia funkcji. Na przykład cytat postawiony przed tekstem pełni funkcję motta. Stanowi wówczas swego rodzaju klucz do znaczeń zawartych w tekście, który poprzedza. Umieszczając cytat przed naszym tekstem, objaśniamy cechy charakterystyczne rozwijanego przez nas tematu. W części zasadniczej naszej wypowiedzi – tak pisemnej, jak i ustnej – cytat może pełnić funkcję dokumentującą. Przytaczamy cytat w trosce o rzetelność przekazywanych przez nas informacji i wiarygodność przedstawianych faktów. Cytat może też być tzw. dowodem z autorytetu. Cytując słowa osoby uznawanej za autorytet w danej dziedzinie, uwierzytelniamy własną opinię. Cytat może również służyć polemice. Przytaczamy cytat, by następnie przeprowadzić krytykę treści w nim zawartych. Cytat bywa także wykorzystywany jako przejście do zakończenia tekstu.

Długość i liczba cytatów powinna być związana bezpośrednio z formą i treścią wypowiedzi, w których cytaty umieszczamy. Z jednej strony cytat nie powinien dominować nad naszym tekstem, z drugiej zaś – powinien być na tyle obszerny, aby był zrozumiały sam przez się i żeby nie trzeba było sięgać do jego źródła. Należy również pamiętać, by nie mnożyć cytatów ponad potrzebę. Lepiej, by było ich w naszej wypowiedzi mniej, za to, by były celnie dobrane i należycie wkomponowane w nasz tekst. Ważny cytat może nam posłużyć jako swego rodzaju leitmotiv tekstu, czyli motyw przewodni, przewijający się przez całą wypowiedź i wyciskający na niej swoiste piętno.

Mamy nadzieję, że nasza Księga przyda się nie tylko uczniom, którzy – nie mając najlepszej orientacji w treści lektur – chcą szybko odnaleźć cytat potwierdzający ich tezę na określony temat, lecz także uczniom lubiącym czytać, którzy dzięki niej będą mogli poszerzyć swoją wiedzę o utworach spoza kanonu lektur szkolnych. Wierzymy też, że lektura zgromadzonych w naszej Księdze cytatów zachęci – i tych pierwszych, i tych drugich – do sięgnięcia po dzieła, z których je wybrano. Żaden bowiem zbiór cytatów, nawet najobszerniejszy, nie wyręczy ucznia w pracy z tekstem i nie zastąpi lektury dzieł literackich.

Ponadto Księga może być przydatna przy tworzeniu scenariuszy uroczystości czy wystaw okolicznościowych poświęconych twórcom i ich dziełom. Powinna się zatem stać obowiązkową pozycją księgozbioru każdej szkolnej biblioteki.

Jak zbudowana jest Księga i jak z niej korzystać

Trzon publikacji stanowią cztery zasadnicze części:

• cytaty z najważniejszych dzieł autorów polskich i obcych,

• cytaty z najważniejszych anonimowych utworów średniowiecznych,

• cytaty z Biblii,

• cytaty z utworów łacińskiej literatury antycznej, które współcześnie mają charakter złotych myśli.

W najobszerniejszej, pierwszej części Księgi, tzw. części autorskiej, przyjęliśmy alfabetyczny porządek haseł według nazwisk autorów. Nagłówek hasła zawiera imię (imiona) i nazwisko autora, datę i miejsce urodzenia oraz – w odniesieniu do osób zmarłych – datę i miejsce śmierci. Tam, gdzie niemożliwe było ustalenie dokładnych danych, podajemy daty niepełne lub przybliżone. Daty urodzenia poprzedzone są znakiem asterysku ( * ), a daty śmierci – znakiem obelisku ( † ). Nagłówek uzupełnia nota biograficzna zawierająca informacje na temat wykształcenia, debiutu literackiego, życia i twórczości (tytuły utworów, daty wydań, charakter twórczości, ważniejsze nagrody itp.).

W obrębie hasła autorskiego zastosowaliśmy alfabetyczny układ tytułów dzieł, a w obrębie cytatów pochodzących z jednego utworu – ich kolejność tekstową. Pod każdym cytatem podajemy w nawiasie okrągłym tytuł utworu, z którego został on zaczerpnięty, oraz jak najdokładniejszą lokalizację tego fragmentu w dziele – w odniesieniu do prozy są to zazwyczaj numery rozdziałów (np. Cham, rozdz. II), w poezji – numery wersów (np. Ballada o trzech królach, w. 47–52), a w utworach scenicznych – numery aktów i scen (np. Moralność pani Dulskiej, akt I, sc. IX). W oznaczeniach tych zastosowaliśmy następujące skróty: cz. (= część), ks. (= księga), opow. (= opowiadanie), rozdz. (= rozdział), sc. (= scena), t. (= tom), w. (= wers). Celowo natomiast nie podajemy numerów stron książki, z której pochodzi cytat. Taki element wydawniczy, jakim jest stronica książki, nie należy bowiem do dzieła, lecz do edycji i w związku z tym w różnych edycjach ten sam fragment tekstu może się znajdować na różnych stronicach. Ponadto w przypadku wierszy podajemy – po przyimku w umieszczonym w nawiasie kwadratowym – tytuł zbioru poetyckiego, w którym autor za życia po raz pierwszy umieścił swój utwór (np. Dies irae, w. 41–48 [w:] Ginącemu światu). W odniesieniu do utworów autorów obcych podajemy nazwisko tłumacza.

W drugiej części Księgi utwory anonimowe uszeregowaliśmy według alfabetycznej kolejności ich tytułów, a cytaty z danego utworu – według ich kolejności tekstowej. Poszczególne grupy cytatów w tej części zostały poprzedzone krótkimi notami zawierającymi podstawowe informacje na temat danego utworu. W części trzeciej cytaty z Biblii zostały uszeregowane w kolejności tekstowej. Pod każdym cytatem znalazł się tytuł księgi (lub innego pisma Biblii) oraz tzw. sigla biblijne, które skrótowo określają tytuł księgi, numer rozdziału i wersetu. Zamieszczone w części czwartej sentencje łacińskie wraz z tłumaczeniami zostały uszeregowane alfabetycznie według wersji łacińskiej. Po każdej sentencji podano nazwę autora i tytuł dzieła, z którego ona pochodzi.

Każdy cytat z trzech pierwszych części Księgi jest oznaczony specjalnym literowo-cyfrowym symbolem, który pozwala łatwo odnaleźć dany cytat, kiedy użytkownik naszej książki korzysta z zawartych na końcu publikacji indeksów (skorowidzów). Symbole odnoszące się do cytatów z części autorskiej składają się z pojedynczej litery (pierwszej litery nazwiska twórcy) i trzycyfrowego numeru (np. B004, Ż023), cytaty z utworów anonimowych mają oznaczenie: „ANONIM.” i trzycyfrowy numer (np. ANONIM.013), a cytaty z Biblii – oznaczenie: „BIBL.” i trzycyfrowy numer (np. BIBL.002).

Zgromadzone w Księdze teksty są bardzo różnorodne, odmienne od siebie znaczeniem i charakterem. Dlatego też podstawową zasadą przy ustalaniu granic cytatu była tzw. kontekstowość. Przytaczaliśmy określone fragmenty dzieł w możliwie szerokim kontekście, aby użytkownik Księgi – bez konieczności odwoływania się do źródła – mógł zrozumieć sens czy funkcję artystyczną bądź intelektualną cytatu. Wyjątek czyniliśmy czasami w odniesieniu do cytatów, które uzyskały status tzw. skrzydlatych słów i weszły do codziennego języka (np. Prawdziwa cnota krytyk się nie boi).

Umieszczając cytaty z określonego dzieła w naszej publikacji, posługiwaliśmy się książkowymi edycjami krytycznymi, które gwarantują najbardziej wierne i wolne od błędów brzmienie tekstu autorskiego. W nielicznych przypadkach byliśmy zmuszeni korzystać z wydań popularnych bądź zbiorowych. Szczegółowa bibliografia źródeł zamieszczonych tekstów znajduje się w części zatytułowanej Źródła cytatów (s. 347).

Integralną część naszej publikacji stanowią kalendaria oraz indeksy, które pełnią funkcję informacyjno-pomocniczą. Kalendarium urodzin i śmierci (s. 351) pozwala szybko ustalić, który z uwzględnionych w Księdze twórców urodził się lub zmarł w danym dniu roku. Kalendarium historii literatury (s. 354) stanowi chronologiczny spis utworów uwzględnionych w Księdze. Poprzedzająca tytuł utworu data roczna oznacza zasadniczo datę druku dzieła w książce lub czasopiśmie. W przypadku utworów dramatycznych niekiedy jest to data pierwszego wystawienia sztuki. Jeśli od momentu powstania dzieła do chwili jego ogłoszenia drukiem upłynęło więcej czasu, podawaliśmy obie daty, oddzielając je ukośnikiem (np. 1858–66/1947 Vade-mecum). Kalendarium to pozwala interesujące nas dzieło ulokować we właściwym kontekście historycznoliterackim – wśród innych utworów powstających w tym samym czasie w Polsce i za granicą.

Indeks autorów i ich dzieł (s. 359) stanowi alfabetyczny spis nazwisk twórców połączony z alfabetycznym spisem ich utworów umieszczonym pod każdym nazwiskiem. Jest pomocny wówczas, kiedy chcemy sprawdzić, czy interesujący nas utwór określonego autora został uwzględniony w Księdze.

Indeks tytułów dzieł (s. 371) to alfabetyczny spis tytułów utworów uwzględnionych w Księdze. Dodatkowo w indeksie tym znalazły się tytuły zbiorów poetyckich, z których utwory znalazły się w Księdze. Indeks ten jest najbardziej pomocny wówczas, gdy znamy tytuł utworu, a nie znamy nazwiska jego autora, oraz gdy znamy tytuł zbioru poetyckiego, a nie konkretny, pochodzący z niego wiersz.

Trzecim i ostatnim skorowidzem w naszej Księdze – choć zapewne najbardziej przydatnym w praktyce szkolnej – jest Indeks motywów literackich (s. 385). Do stworzenia tego indeksu skłoniła nas swoista kariera pojęcia „motyw”, który to termin niezwykle często pojawia się w tematach szkolnych rozprawek i esejów (por. np. Motyw władzy i zbrodni w dramacie Szekspirowskim; Funkcja motywu apokalipsy w literaturze nowożytnej). Indeks motywów pozwala w niezwykle prosty sposób dotrzeć do utworów i wybranych z nich cytatów, które odwołują się do typowych wątków, tematów, postaci, miejsc, przedmiotów, symboli, zagadnień itd. Indeks zawiera ponad 500 motywów przewijających się przez wszystkie epoki literackie – tych najbardziej popularnych, jak np. „matka”, „miłość”, „ojczyzna”, „śmierć”, i tych mniej znanych, jak np. „karuzela”, „litość”, „nihilizm”. Kiedy korzysta się ze skorowidza motywów, należy przywołać w pamięci hasła powiązane znaczeniowo z poszukiwanym przez nas motywem i spróbować odszukać je w indeksie. Na przykład przy opracowywaniu motywu cierpienia warto sprawdzić nie tylko hasło „cierpienie”, lecz także „ból”, „rozpacz”. Takie postępowanie wbrew pozorom ułatwia korzystanie z Księgi, zgrupowanie bowiem wszystkich zebranych w niej cytatów – a jest ich około 1600 – w kilkunastu czy nawet kilkudziesięciu hasłach-motywach zmuszałoby każdorazowo do żmudnej pracy przeszukiwania ogromnej liczby tekstów. Większa liczba szczegółowszych pod względem treści haseł indeksowych przyspiesza odnalezienie cytatów w istocie szukanych.

Wierzymy, że korzystanie z przygotowanego przez nas indeksu motywów nie ograniczy się tylko do łatwego czerpania z bogatego zasobu tekstów odnoszących się do określonego, interesującego ucznia tematu, lecz pozwoli mu na samodzielne dociekania i poszukiwania. Posługując się bowiem indeksem motywów, może on przeprowadzić obserwację przemian, jakim podlegały poszczególne motywy filozoficzne, społeczne, obyczajowe itd. w określonych epokach literackich, a także zdać sobie lepiej sprawę z różnic występujących w poglądach poszczególnych twórców. Zachęcamy do takiego właśnie twórczego korzystania z tego indeksu. Przypominamy jednocześnie, że hasła indeksu motywów nie interpretują określonych cytatów, lecz jedynie wskazują na ich treść. Zadanie interpretacyjne należy do uczniów.

We wszystkich trzech skorowidzach po poszczególnych zapisach indeksowych nie podajemy numeru strony, na której znajduje się w naszej Księdze dany cytat, lecz specjalny literowo-cyfrowy lokalizator, który jednoznacznie identyfikuje pojedynczy cytat i ułatwia jego odnalezienie w części zasadniczej publikacji.

Serdecznie dziękujemy wszystkim Autorom, Tłumaczom, spadkobiercom Autorów i Tłumaczy oraz innym właścicielom praw do utworów, którzy rozumiejąc ideę prawa do cytatu i gatunku twórczości, jakim jest księga cytatów, wyrazili zgodę na nieodpłatne umieszczenie wybranych przez nas fragmentów dzieł. Bez Państwa zgód w naszej Księdze... nie znalazłaby się znakomita większość urywków z utworów należących do kanonu polskiej i obcej literatury współczesnej. Wierzymy, że w kolejnych wydaniach naszej Księgi... znajdą się cytaty z dzieł autorów w niniejszej edycji nieobecnych.

Wdzięczni też jesteśmy wszystkim, których wsparcie przyczyniło się do nadania książce obecnego kształtu, zwłaszcza paniom Dorocie Kaleciak i Elżbiecie Szymańskiej oraz panu Robertowi Ostaszewskiemu.

Specjalne podziękowania kierujemy również do patronki całego przedsięwzięcia, pani redaktor Lidii Drabik z Wydawnictwa Naukowego PWN oraz do pani Aleksandry Kubiak-Sokół, która otoczyła całość czułą opieką edytorską.

Autorzy

Księga cytatów

1. Autorzy

R

Tadeusz Różewicz

*9 X 1921, Radomsko, †24 IV 2014, Wrocław

Poeta, dramaturg, prozaik, także scenarzysta. Uczęszczał w Radomsku do Gimnazjum im. F. Fabianiego. Po ukończeniu tej szkoły zdał małą maturę. Nie dostał się do Liceum Pedagogicznego w Piotrkowie Trybunalskim. W latach 1939–43 pracował fizycznie. W okresie od stycznia 1941 do stycznia 1945 r. walczył w oddziałach partyzanckich Armii Krajowej. Był też redaktorem konspiracyjnego czasopisma „Czyn Zbrojny”. Po wojnie, w 1945 r., zdał maturę i zaczął studiować historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Studiów jednak nie ukończył. W 1947 r. przeprowadził się do Gliwic. Od 1968 r. mieszkał we Wrocławiu. Jako poeta debiutował przed wojną w prasie młodzieżowej. W 1944 r. wydał wraz z bratem Januszem Echa leśne, jednak za faktyczny debiut poetycki uznaje się dopiero tom Niepokój (1947). Następnie opuiblikował m.in. zbiory poetyckie: Poemat otwarty (1956), Nic w płaszczu Prospera (1962), Regio (1969), Zawsze fragment (1996). Twórczość poetycka Różewicza wyraża tragizm jednostki osamotnionej, zagubionej w powojennym świecie zdominowanym przez obojętność i widmo masowej śmierci. Różewicz jest odnowicielem formy teatralnej. Jego twórczość dramaturgiczna – określana jako teatr realistyczno-poetycki – rozgrywa się w umownej, symbolicznej przestrzeni. Różewicz jest zafascynowany scenicznymi sposobami wyrażania wewnętrznych niepokojów człowieka współczesnego, np. Kartoteka (1960), Stara kobieta wysiaduje (1969), Na czworakach (1972), Kartoteka rozrzucona (1997). Autor jest laureatem Nagrody Ministra Kultury i Sztuki (1997), Nagrody Wielkiej Fundacji Kultury (2000), Nagrody Nike (2000).

R027

największym wydarzeniem

w życiu człowieka

są narodziny i śmierć

Boga

[. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .]

życie bez boga jest możliwe

życie bez boga jest niemożliwe

(bez, w. 1–4, 14–15 [w:] Niepokój)

R028

oszukali baranka

opluli baranka

skazali baranka

powiesili baranka

pogardą okryli

śmiechem przebili

kłamstwem nakarmili

baranka białego

który gładził

grzechy tego świata

baranek leży

na sekcyjnym stole

przystrojony zielenią

nadziany nadzieją

wkoło siedzą kupki nieczystości

w białych pióropuszach

którymi porusza

wiatr dziejów

(Biel, w. 16–33 [w:] Nic w płaszczu Prospera)

R029

czytam jego przypowieści

proste jak kłos pszenicy

i myślę o bogu

który się nie śmiał

myślę o małym

bogu krwawiącym

w białych

chustach dzieciństwa

(Cierń, w. 21–28 [w:] Regio)

R030

Drewniany Chrystus

z średniowiecznego misterium

idzie na czworakach

cały w czerwonych drzazgach

w cierniowej obroży

z opuszczoną głową

zbitego psa

jak to drewno łaknie

w cierniowej obroży

z opuszczoną głową

zbitego psa

jak to drewno łaknie

(Drewno, w. 1–12 [w:] Poemat otwarty)

R031

Spisu osób nie podaję. Bohaterem sztuki jest człowiek bez określonego dokładniej wieku, zajęcia i wyglądu Bohater nasz często przestaje być bohaterem opowiadania i zastępują go inni ludzie, którzy są również bohaterami.

[...]

Jeszcze jedna uwaga. Ludzie występują w swoich codziennych, zwykłych ubraniach. Nie wolno ich stroić w żadne efektowne kostiumy, kolorowe szmatki itp. akcesoria. Oprawa plastyczna jest tu bez znaczenia. Jak najmniej barw i efektów.

(Kartoteka)

R032

STARZEC III Zlitujcie się, to nie bohater. To po prostu śmieć! Gdzie się podziały dawne bohatery, orfeusze, woje, proroki. Mucha w „piwku”! Nawet nie w piwie, ale w piwku! Co to jest?

STARZEC II (wykrzywiając się ironicznie) To jest teatr na miarę naszych wielkich czasów.

STARZEC III Czasy są niby duże, ludzie trochę mali.

(Kartoteka)

R033

CHÓR STARCÓW Rób coś, ruszaj się, myśl.

On sobie leży, a czas leci.

Bohater nakrywa twarz gazetą.

Mów coś, rób coś,

posuwaj akcję,

w uchu chociaż dłub!

Bohater milczy

Nic się nie dzieje.

Co to znaczy?

BOHATER Dajcie mi spokój.

CHÓR STARCÓW Dzięki Bogu, nie śpi.

BOHATER Mówicie, że muszę coś robić? Nie wiem... (ziewa) może...

CHÓR STARCÓW On znów zasypia, wielkie nieba!

Bez mąki przecież nie ma chleba.

W teatrze trzeba grać,

tu musi się coś dziać!

(Kartoteka)

R034

NAUCZYCIEL (patrząc w papiery) Świetnie, doskonale. Brawo, młodzieńcze, jest pan doskonale przygotowany do życia. Właśnie zdał pan swój egzamin dojrzałości – ale dla świętego spokoju muszę panu zadać jeszcze kilka pytań, rozumie pan, czysta formalność... Niech mi pan powie, co pan ostatnio czytał?

STARZEC I Gazetę.

NAUCZYCIEL A w tej gazecie?

STARZEC I Porady.

NAUCZYCIEL Proszę mi opowiedzieć swoimi słowami.

STARZEC I Jedna Marysia zakochała się na wczasach w Wacku, potem ze sobą chodzili, ale przedtem Wacek, którego Marysia pokochała pierwszą gorącą miłością, chodził z Jadzią, co jednak ukrył przed Marysią i został posłany do wojska. Kiedy napisałam list do Wacka, że spodziewam się dziecka, które poczęło się wcześniej, Wacek nie odpowiadał, lecz mi napisał później, że on się spodziewa dziecka z Jadzią, która chodziła z Tadkiem. Rodzice nie pozwalali mi chodzić z Jackiem, bo Wacek był młodszy ode mnie o 50 lat. Ja mam teraz, „Przyjaciółko”, lat 16, a gdy poznałam Gienka, miałam zaledwie 8 lat i wierzyłam w ludzi. Teraz straciłam wiarę w Wacka i jestem w naszym miasteczku wytykana palcami. Poradź, kochana „Przyjaciółko”, co robić. Jestem w tym gorszym położeniu, gdyż moja mamusia, która przez 70 lat bezpłodna, wyleczyła się i spodziewa się teraz również dziecka. Czy może być dla mnie jeszcze życie?

(Kartoteka)

R035

umarli stali

w moich oczach

cicho uśmiechnięci

ostrze ciemności

wchodziło we mnie

zimne martwe

(Krzyczałem w nocy, w. 2–7 [w:] Poemat otwarty)

R036

poetą jest ten który pisze wiersze

i ten który wierszy nie pisze

poetą jest ten który zrzuca więzy

i ten który więzy sobie nakłada

(Kto jest poetą, w. 1–4 [w:] Nic w płaszczu Prospera)

R037

Szukam nauczyciela i mistrza

niech przywróci mi wzrok słuch i mowę

niech jeszcze raz nazwie rzeczy i pojęcia

niech oddzieli światło od ciemności.

(Ocalony, w. 22–25 [w:] Niepokój)

R038

Idzie przez moje serce

stary ojciec

Nie oszczędzał w życiu

nie składał

ziarnka do ziarnka

nie kupił sobie domku

ani złotego zegarka

jakoś nie zebrała się miarka

Żył jak ptak

śpiewająco

z dnia na dzień

ale

powiedzcie czy może

tak żyć niższy urzędnik

przez wiele lat

Idzie przez moje serce

ojciec

w starym kapeluszu

pogwizduje

wesołą piosenkę

I wierzy święcie

że pójdzie do nieba

(Ojciec, w. 1–22 [w:] Niepokój)

R039

w dniu Świętego Walentego

roku pańskiego 1995

w czarnej skrzynce nawija damski głos

kochajmy się bezpiecznie

w związku z „dniem zakochanych”

(Walentynki, w. 39–43 [w:] Zawsze fragment)

R040

zapomnijcie o nas

nie pytajcie o naszą młodość

zostawcie nas

(Zostawcie nas, w. 14–16 [w:] Poemat otwarty)

S

Antoine de Saint-Exupéry

*29 VI 1900, Lyon (Francja), †31 VII 1944, Marsylia

Francuski lotnik i pisarz. Pochodził z rodziny arystokratycznej, studiował architekturę. Był jednym z pionierów lotnictwa cywilnego. Uczestniczył w II wojnie światowej. Zginął w czasie lotu zwiadowczego nad Morzem Śródziemnym. Jego twórczość, ściśle związana pod względem tematyki z zawodem, emanuje uniwersalnymi prawdami humanistycznymi, wiarą w godność człowieka i w stałość zasad moralnych. Saint-Exupéry głosi ideały wierności, przyjaźni, braterstwa, poczucia obowiązku, odwagi i odpowiedzialności. Sławę przyniosła mu powieść Nocny lot (1931) o nowej, nieznanej dotąd tematyce. Punktem do obserwacji nieba i ziemi pisarz uczynił kabinę pilota. Następnie ukazały się: Ziemia, planeta ludzi (1939), Mały Książę (1943), Pilot wojenny (1940), List do zakładnika (1943) oraz niedokończona powieść Twierdza (1948), rodzaj testamentu pisarza.

S001

Jeżeli mówicie dorosłym: „Widziałem piękny dom z czerwonej cegły, z geranium w oknach i gołębiami na dachu” – nie potrafią sobie wyobrazić tego domu. Trzeba im powiedzieć: „Widziałem dom za sto tysięcy złotych”. Wtedy krzykną: „Jaki to piękny dom!”.

(Mały Książę, rozdz. 4, tłum. J. Szweykowski)

S002

– [...] Co to znaczy „oswoić”?

– Jest to pojęcie zupełnie zapomniane – powiedział list. – Oswoić znaczy „stworzyć więzy”.

– Stworzyć więzy?

– Oczywiście – powiedział lis. – Teraz jesteś dla mnie tylko małym chłopcem, podobnym do stu tysięcy małych chłopców. Nie potrzebuję ciebie. I ty także mnie nie potrzebujesz. Jestem dla ciebie tylko lisem, podobnym do stu tysięcy innych lisów. Lecz jeżeli mnie oswoisz, będziemy się nawzajem potrzebować. Będziesz dla mnie jedyny na świecie. I ja będę dla ciebie jedyny na świecie.

(Mały Książę, rozdz. 21, tłum. J. Szweykowski)

S003

– [...] Ludzie mają zbyt mało czasu, aby cokolwiek poznać. Kupują w sklepach rzeczy gotowe. A ponieważ nie ma magazynów z przyjaciółmi, więc ludzie nie mają przyjaciół.

(Mały Książę, rozdz. 21, tłum. J. Szweykowski)

S004

– [...] Idź jeszcze raz zobaczyć róże. Zrozumiesz wtedy, że twoja róża jest jedyna na świecie.

(Mały Książę, rozdz. 21, tłum. J. Szweykowski)

S005

– Ludzie z twojej planety – powiedział Mały Książę – hodują pięć tysięcy róż w jednym ogrodzie... i nie znajdują w nich tego, czego szukają...

– Nie znajdują – odpowiedziałem.

– A tymczasem to, czego szukają, może być ukryte w jednej róży lub w odrobinie wody...

– Oczywiście – odpowiedziałem.

Mały Książę dorzucił:

– Lecz oczy są ślepe. Szukać należy sercem.

(Mały Książę, rozdz. 25, tłum. J. Szweykowski)

S006

– Wiesz... moja róża... jestem za nią odpowiedzialny. A ona jest taka słaba. I taka naiwna. Ma cztery nic niewarte kolce dla obrony przed całym światem.

(Mały Książę, rozdz. 26, tłum. J. Szweykowski)

S007

Od drugiego dnia najwięcej trudu kosztowało mnie, aby nie myśleć. Zbyt cierpiałem, sytuacja moja była zbyt rozpaczliwa. Żeby mieć dość odwagi i iść, nie powinienem był myśleć o swojej sytuacji. Na nieszczęście, nie miałem władzy nad mózgiem, pracował jak turbina.

(Ziemia, planeta ludzi, rozdz. Koledzy, tłum. W. i Z. Bieńkowscy)

S008

Zrobić krok, bo tylko to ratuje. Jeszcze jeden krok. Za każdym razem ten sam krok powtarzamy.

(Ziemia, planeta ludzi, rozdz. Koledzy, tłum. W. i Z. Bieńkowscy)

S009

Gdyby mówiono mu o jego męstwie, Gillaumet wzruszyłby ramionami. Ale zdradą byłoby także chwalić jego skromność. Guilaumet jest poza tą zaletą, właściwą przeciętności. Wzrusza ramionami, bo jest mądry. Wie, że w sercu wydarzeń ludzkich strach umiera. Tylko nieznane przeraża człowieka. Ale dla tego, kto stawia mu czoło, ono już nie jest nieznane. Szczególnie, jeśli się je obserwuje z tą powagą niepodległą złudzeniu. Męstwo Guillaumeta jest przede wszystkim wynikiem jego prawości.

(Ziemia, planeta ludzi, rozdz. Koledzy, tłum. W. i Z. Bieńkowscy)

S010

Raz jeszcze przekonujemy się, że nie my jesteśmy rozbitkami. Rozbitkowie to ci, którzy na nas czekają. To im grozi nasze milczenie. To im serce kraje potworna omyłka. Nie można nie biec do nich. Po powrocie z Andów Guillaumet także opowiadał mi, że biegł do rozbitków! Ta prawda jest prawdą dla wszystkich.

– Gdybym był sam na świecie – powiada Prévot – położyłbym się tutaj.

(Ziemia, planeta ludzi, rozdz. W sercu pustyni, tłum. W. i Z. Bieńkowscy)

S011

Kto raz tego pokarmu skosztował, nie zapomni nigdy. Prawda, koledzy? Nie o to chodzi, aby życie narażać. To pretensjonalna formułka. Nie jestem wielbicielem toreadorów. Nie niebezpieczeństwo kocham. Wiem, co kocham. Życie.

(Ziemia, planeta ludzi, rozdz. W sercu pustyni, tłum. W. i Z. Bieńkowscy)

S012

Prawda nie jest tym, czego można dowieść. Jeśli w tej, a nie w innej glebie drzewa pomarańczowe zagłębiają mocne korzenie i pokrywają się owocami, gleba ta jest prawdą drzew pomarańczowych. Jeśli ta religia, ta kultura, ta skala wartości, ta, a nie żadna inna forma działania sprzyjają pełni człowieczeństwa w człowieku, jeśli to one wyzwalają w nim władcę, który nie wiedział o swoim istnieniu, to znaczy, że ta skala wartości, ta kultura, ta forma działania są prawdą człowieka. Co na to logika? Niech sobie radzi, jak może, aby zdać sprawę z życia.

(Ziemia, planeta ludzi, rozdz. Ludzie, tłum. W. i Z. Bieńkowscy)

S013

Wówczas dopiero będziemy szczęśliwi, kiedy uświadomimy sobie swoją rolę, choćby najskromniejszą. Wówczas dopiero będziemy mogli żyć w spokoju i umrzeć w spokoju, gdyż to, co daje sens życiu, daje także sens śmierci.

(Ziemia, planeta ludzi, rozdz. Ludzie, tłum. W. i Z. Bieńkowscy)

S014

Śmierć jest łagodna, kiedy należy do porządku rzeczy, kiedy stary wieśniak z Prowansji u kresu swojego panowania przekazuje w depozyt synom kozy i oliwki, które oni z kolei mają kiedyś przekazać synom swoich synów. W rodzie wieśniaczym umiera się tylko w połowie. Każde istnienie, gdy przychodzi jego kolej, pęka jak strąk i oddaje swoje ziarna.

(Ziemia, planeta ludzi, rozdz. Ludzie, tłum. W. i Z. Bieńkowscy)

S015

Tylko Duch, jeśli tchnie na glinę, może stworzyć Człowieka.

(Ziemia, planeta ludzi, rozdz. Ludzie, tłum. W. i Z. Bieńkowscy)

Kalendaria i indeksy

Indeks motywów literackich

aktor → teatr

anioł BIBL.027

antybohater K119, R032, R033

antychryst K124

antysemityzm → Żydzi

apokalipsa B005, K001, K003, K114, M004, M005, BIBL.031, BIBL.033

arkadia → sielanka

artysta B065, B066, D001, D002, D004, G013, G069, K021, K026, K061, K062, K168, K169, L004, M020, M021, N039, N040, N043, P017, P019, P021, P073, P075, R036, S141, S142, S248, T028, W033, W048, W053

arystokrata → arystokracja

arystokracja B038, K179, K181, K182, P044, P045, P066, W013

asceta → asceza

asceza ANONIM.017, ANONIM.018, ANONIM.019

autotematyzm B066, N040, S019, S248, S253, V001

bal → taniec

bestialstwo → okrucieństwo

beztroska T058, T065, T067

Biblia → księga

bieda B035, B038, D010, D011, K012, K013, K080, K081, K102, K103, K104, K105, K106, K107, K108, K111, K112, K117, P028, P029, P048, P049, R014, S068, S262, Ż009, Ż017, ANONIM.017

biesiada → uczta

bitwa F009, K160, S084, S096, S118, S122, S123, S124

bijatyka → bitwa

biurokracja → urząd

bogactwo B038, K155, R007, P044, Ż028, BIBL.012, BIBL.016

Bogurodzica → Matka Boska

bohater → bohaterstwo

bohaterstwo K177, M046, M055, N037, O021 W038

bombardowanie → wojna

Bóg C011, D008, G020, K004, K027, K034, K040, K045, K063, K064, K065, K066, K067, K078, K079, K178, K183, L002, L005, L006, L009, L012, M013, M016, M017, M028, M050, N045, N047, N048, R027, R028, R029, S015, S037, S038, S039, S040, S041, S046, S049, S051, S159, S160, S194, T051, V005, W027, Z009, ANONIM.001, ANONIM.021, BIBL.001, BIBL.002, BIBL.003, BIBL.004, BIBL.006, BIBL.007, BIBL.008, BIBL.009, BIBL.010, BIBL.014, BIBL.015, BIBL.024

bójka → bitwa

ból B188, B190, H064

brat → rodzina

braterstwo → przyjaźń

brzydota → naturalizm

bunt L002, L006, L009, M111, M112, M113, M114, Ż017, Ż031, Ż035

buntownik → bunt

cenzura → totalitaryzm

cham M107, M109

charakter K147, K148, P052, T048, S008

chłop K080, K081, K083, K111, K112, K113, Ż031, Ż038, Ż039

chmura → przyroda

choroba P038, P048, S137, S138

Chrystus M082, R028, R029, R030, ANONIM.001, ANONIM.011

ciało G066, G067, G068, G069, G070, S051

cielesność → ciało

cierpienie B015, B016, G035, H071, M010, M012, M018, M052, M053, N050, P020, P063, P064, P069, R028, R030, R040, S054, S055, S057, S063, S132, S136, S137, S138, S169, S192, S262, S263, Ż018, Ż019, Ż056, ANONIM.011, ANONIM.012, ANONIM.013, ANONIM.014, ANONIM.015

ciotka → rodzina

cmentarz → grób

cnota B042, B043, B189, K055, K056, K161, N001, N026, N027, N029, N031

codzienność wojny → wojna

córka B039, B048, M099

cywile → wojna

czas B007, B027

człowieczeństwo → człowiek

człowiek B018, B152, G038, G066, G073, M005, M083, M084, M086, M087, N042, N047, P033, R013, R034, S005, S007, S008, S009, S010, S012, S013, S048, S255, S256, S257, V007, W033, BIBL.006, BIBL.007, BIBL.008, BIBL.011, BIBL.012, BIBL.013, BIBL.014, BIBL.025, BIBL.027

dekadencja → dekadentyzm

dekadentyzm P083

demokracja S229, S230, S231