Przedmowa

Miód ze skały. Jest to obraz bogaty w znaczenia, szczególnie z perspektywy żydowsko-katolickiej. Samo wyrażenie pochodzi z Psalmu 81, gdzie naród żydowski otrzymuje obietnicę – jeśli Żydzi nawrócą się do Boga całym sercem, otrzymają miód płynący ze skały:

Radośnie śpiewajcie Bogu, naszej mocy,

wykrzykujcie Bogu Jakuba.

Zacznijcie śpiew i w bęben uderzcie,

w harfę słodko dźwięczącą i lirę. [...]

To prawo ustanowił On dla Józefa,

gdy wyruszył on z ziemi egipskiej.

Słyszę język nieznany:

„Uwolniłem od brzemienia jego barki,

jego ręce porzuciły kosze.

W ucisku wołałeś, a Ja cię ratowałem,

odpowiedziałem ci z grzmiącej chmury,

doświadczyłem cię przy wodach Meriba. [...]

obyś posłuchał mnie, Izraelu! [...]

Ja jestem Pan, twój Bóg,

który cię wyprowadził z ziemi egipskiej:

otwórz szeroko usta, abym je napełnił” [...]

Gdyby mój lud Mnie posłuchał,

a Izrael kroczył moimi drogami [...]

Jego zaś bym karmił tłuszczem pszenicy

i sycił miodem z opoki[1].

Ps 81,2-3.6-8.9.11.14.17

Psalm ukazuje czułą miłość Boga dla Jego ludu, ludu żydowskiego. Przypomina Żydom o opiekuńczej miłości, jaką On okazał, ratując ich z ziemi egipskiej, po czym natychmiast przypomina o wodach Meriba: tam bowiem, wkrótce po ucieczce z Egiptu i znalezieniu się na pustyni, stracili zaufanie do Boga i byli przekonani, że zostali opuszczeni i pozostawieni na śmierć z pragnienia w pustyni. Tam właśnie spierali się z Mojżeszem: „Czy po to wyprowadziłeś nas z Egiptu, aby nas, nasze dzieci i nasze bydło wydać na śmierć z pragnienia?” (Wj 17,3), na co Bóg polecił Mojżeszowi, by wziął laskę i uderzył w skałę, a „wypłynie z niej woda i lud zaspokoi swe pragnienie” (Wj 17,6).

W Meribie Bóg dał Żydom wodę do picia, co wystarczyło do pozostania przy życiu. Ale w Psalmie 81 obiecuje znacznie więcej: jeśli bowiem Żydzi nawrócą się do Niego całym sercem, On da im do picia miodu – czystej słodyczy – a nie wody.

Tego właśnie rodzaju doświadczenie stało się udziałem Żydów, których historie składają się na tę książkę. Opowiadają one o życiu, w którym – zanim bohaterowie znaleźli Chrystusa – brakowało czegoś podstawowego, czegoś najważniejszego. Czuli się jak Żydzi w Księdze Wyjścia, wędrujący przez pustynię i umierający z pragnienia, i tak samo jak Żydzi w Księdze Wyjścia oni również stracili wiarę w to, że Bóg pamięta o nich i ich kocha, a w większości wypadków nawet w to, że On istnieje. Ujmując rzecz przenośnie – a czasem nawet dosłownie – umierali z ogromnego pragnienia poznania prawdziwego sensu życia: poznania Boga, kochania Go i służenia Mu. I oto poprzez niezasłużony dar łaski sam Bóg – nasz Bóg, nasz Pan, nasz Zbawiciel, nasz Mesjasz, nasz urodzony w narodzie żydowskim Jezus – ujawnił się przed nimi, dając im nie tylko wodę do picia, by mogli przeżyć wędrówkę przez tę pustynię na ziemskim wygnaniu w drodze do Ziemi Obiecanej w Niebie, ale także coś więcej. W niezrównanym bogactwie wspólnoty z Nim, dostępnej w sakramentach Kościoła katolickiego, oprócz wody dał im miód, rzekę czystej słodyczy wypływającą ze skały.

Nie bez powodu tuż przed „miodem z opoki” Psalmista mówi o „tłuszczu pszenicy” – w podobnych słowach popularny obecnie hymn, śpiewany podczas Komunii Świętej, opisuje Najświętszy Sakrament[2]. To właśnie najświętsza Eucharystia jest miodem ze skały: czystym pocieszeniem, kwintesencją radości i miłości, ciałem, krwią, duszą i bóstwem Naszego Mesjasza we własnej osobie. Przed nawróceniem na katolicyzm próby poznania Boga były niczym próby wysysania wody ze skały: czasem tylko starczało jej, by nawilżyć usta; później, po włączeniu się w sakramentalne życie Kościoła, te nieliczne krople przekształcały się w gejzer, w bijące źródło, falę łaski, zmiatającą człowieka w powodzi pocieszenia i zjednoczenia się z samym Bogiem. Zaiste miód ze skały – rwąca rzeka miodu, niosąca nas ku morzu Bożej bliskości.

Niektórzy spośród „nawróconych”[3] bohaterów tej książki pochodzą z zeświecczonych, liberalnych, a nawet ateistycznych rodzin żydowskich, podczas gdy inni wywodzą się z domów ortodoksyjnych lub nawet chasydzkich[4]. Niektórzy nie posiadali głębokiej znajomości judaizmu, podczas gdy inni obracali się wśród najbardziej wykształconych w dziedzinie teologii Żydów swoich czasów. Niektórzy byli bogaci i odnieśli ogromny sukces w życiu, inni żyli na marginesie społeczeństwa. Ale cechą wspólną ich wszystkich była głęboka (powiedziałbym: archetypicznie żydowska) tęsknota za Bogiem, która nie dawała im spokoju, póki nie odnaleźli Boga we własnej osobie i Boskiego pokoju w Kościele katolickim. Wszyscy umierali z pragnienia na pustyni – niektórzy niemal na progu samobójstwa, odczuwając frustrację, której źródłem była niemożność odnalezienia Boga. Otrzymali jednak znacznie więcej niż się spodziewali, o wiele więcej niż uważali za możliwe do odnalezienia. Pragnąc łyku wody na spalonej pustyni, odnaleźli rzekę miodu, miodu ze skały.

Ale niech opowiedzą swoją historię sami[5]. Każda z nich jest wyjątkowa. Alphonse Ratisbonne, bogaty żydowsko-francuski bankier z arystokratycznej rodziny, nawrócił się w przeddzień własnego ślubu przez niespodziewane, nieposzukiwane, a nawet niemile widziane (ale tylko początkowo; później bardzo mile oczekiwane!) pojawienie się Najświętszej Matki we własnej osobie, po czym odwołał wesele i został kapłanem w Ziemi Świętej. Hermann Cohen, jeden z najlepszych muzyków swoich czasów, żył szalonym życiem sławy i zmysłowych przyjemności, zanim nie doznał nawrócenia pod wpływem przemożnego doświadczenia Najświętszego Sakramentu. Rabin Zolli, Naczelny Rabin Rzymu, doświadczył obecności Jezusa, celebrując liturgię Świąt Jom Kippur w synagodze, i natychmiast wiedział, że jako rabin odbywa posługę po raz ostatni. Charlie Rich, pobożny chasyd z Węgier, stracił wiarę na ulicach Nowego Jorku, by później nawrócić się w pustym kościele pod wpływem nadzwyczajnego doświadczenia, przed barwionym witrażem przedstawiającym Jezusa. I tak dalej – szesnaście takich historii, tak różnych jak ich bohaterowie, a zarazem nacechowanych uderzającymi podobieństwami.

W dzisiejszym świecie napojów gazowanych, cukru i lodów możemy nie doceniać miodu w taki sam sposób jak trzy tysiące lat temu Żydzi, nie znający żadnych innych słodyczy. Być może tym, którzy urodzili się w rodzinach katolickich, w podobny sposób trudniej zrozumieć unikatowy dar Kościoła Chrystusowego, niż tym, którzy tak samo jak bohaterowie tej książki przeżyli większość swojego życia, czekając i mając nadzieję, ale w pełni nie wierząc w możliwość bliskości z Bogiem. Niech ich głęboka wdzięczność za odnaleziony w końcu „miód ze skały” zaostrzy kubki smakowe tych, którzy zawsze w swoim życiu odczuwali jego smak. Niech też zachęci tych, którzy wciąż wędrują przez pustynię, by uderzyli w skałę, otrzymali czekającą na nich rzekę mleka i miodu, a w końcu „zasmakowali i ujrzeli słodycz Pana”[6].

[1] Cytaty biblijne pochodzą z Biblii Tysiąclecia, jeśli nie zaznaczono inaczej [przyp. tłum.].

[2] Jest on zbożem oczywiście tylko do konsekracji, po której „następuje zmiana całej substancji chleba w substancję ciała Chrystusa naszego Pana i całej substancji wina w substancję jego krwi” – Sobór Trydencki (1551), Denzinger 1642.

[3] „Nawrócony” jest oczywiście zwyczajowym określeniem, ale większość bohaterów tej książki uważa się raczej za Żydów „spełnionych” niż nawróconych, ponieważ nie „odwrócili się” od judaizmu, lecz raczej przyjęli kompletną, pełną formę judaizmu w postaci Kościoła katolickiego – judaizm postmesjanistyczny.

[4] Judaizm w Stanach Zjednoczonych obejmuje trzy główne nurty: Żydów ortodoksyjnych, najbardziej skrupulatnie przestrzegających tradycyjnych żydowskich praktyk i praw; Żydów konserwatywnych, nieco mniej skrupulatnych; i Żydów reformowanych, najmniej przywiązanych do tradycji. Ponadto są jeszcze „ultra-ortodoksyjni” chasydzi, zdecydowanie najbardziej rygorystyczni w swoich praktykach i zwykle żyjący w oddzielnych wspólnotach.

[5] Wszystkie świadectwa w tej książce zostały opracowane na podstawie relacji samych nawróconych, z wyjątkiem rozdziału o siostrze Katzmann, który jest listem napisanym przez jej wspólnotę zakonną.

[6] Ps 34,8; tłumaczenie zasugerowane przez Charliego Richa.

Pomnij, o Najświętsza Panno Maryjo

Alphonse Ratisbonne

Alphonse Ratisbonne urodził się w 1814 roku w bogatej arystokratycznej rodzinie żydowskiej w Alzacji (Francja). Obdarzony wyjątkową inteligencją i urokiem osobistym, zdawał się być stworzonym dla błyskotliwej kariery w banku, należącym do jego rodziny. W wieku dwudziestu siedmiu lat, w przeddzień własnego ślubu, doznał objawienia Najświętszej Maryi Panny, i wszystko się zmieniło. Natychmiast przyjął chrzest w Kościele katolickim, został księdzem i spędził resztę swojego życia w Ziemi Świętej, zakładając wspólnoty religijne i prowadząc dzieła miłosierdzia, a także pracując dla nawrócenia Żydów i modląc się o nie. Szczęśliwie pozostawił długi list opisujący swoje nawrócenie – jedno z najbardziej dramatycznych w ostatnich czasach – na podstawie którego powstał poniższy fragment. Po nim następuje świadectwo napisane przez jego przyjaciela Théodore’a de Bussières, który był naocznym świadkiem wielu opisanych tu wydarzeń[7].

Rozpocząłem edukację w ławkach gimnazjum w Strasburgu, gdzie poczyniłem większy postęp w zepsuciu serca niż w rozwijaniu umysłu. W tamtym czasie, około 1825 roku (urodziłem się 1 maja 1814 roku), mój brat Théodore, co do którego czyniono wielkie nadzieje, ogłosił się chrześcijaninem; niedługo później, pomimo płomiennych wyrzutów i wielkiego smutku, jaki tym wywołał, poszedł jeszcze o krok dalej: został księdzem i odbywał posługę w tym samym mieście przed niepocieszonymi oczyma mojej rodziny. Mimo iż byłem młody, zachowanie mojego brata oburzało mnie, aż znienawidziłem jego sutannę i jego charakter. Wychowawszy się wśród młodych chrześcijan, tak samo religijnie obojętnych jak ja, nie żywiłem wcześniej ani sympatii, ani antypatii wobec chrześcijaństwa, ale nawrócenie mojego brata, które postrzegałem jako niewytłumaczalne szaleństwo, kazało mi uwierzyć w fanatyzm katolików i przerażać się nim.

Zabrano mnie ze szkoły, aby umieścić w instytucji protestanckiej, gdzie synowie najlepszych protestanckich rodzin w o wiele większym stopniu oddawali się przyjemności niż nauce. Niezależnie od tego uzyskałem dyplom ukończenia szkoły.

Byłem panem własnego odziedziczonego po przodkach majątku, ponieważ straciłem matkę w dzieciństwie, a ojca kilka lat później. Wychowywałem się u dobrotliwego stryjka, patriarchy rodziny, który – nie mając własnych dzieci – przelewał całą czułość na dzieci swojego brata i stał się dla mnie drugim ojcem.

Ów stryj, bardzo dobrze znany w świecie finansowym z uczciwości i wyjątkowego talentu, chciał, abym pracował w banku, którym kierował. Ukończywszy studia prawnicze w Paryżu, z dyplomem i w todze, zostałem wezwany z powrotem do Strasburga przez stryja, który próbował wszystkiego, by utrzymać mnie przy sobie. Nie mogłem zliczyć wszystkich oznak jego hojności: konie, karety, podróże, tysiące podarunków, którymi mnie obsypywał, nie odmawiając mi zaspokojenia żadnego kaprysu. Do tych dowodów przywiązania dołączył także bardziej znaczący wyraz swojego zaufania: obdarzył mnie pełnomocnictwem w swojej firmie i obiecał udziały – obietnica, którą spełnił 1 stycznia 1842 roku. Otrzymałem o tym wiadomość, przebywając w Rzymie.

Stryjek wypominał mi tylko jedną rzecz: częste podróże do Paryża. – Za bardzo podobają ci się Pola Elizejskie – mówił łagodnie. I miał rację. Lubiłem tylko przyjemności; interesy mnie irytowały, dusiłem się w atmosferze biura. Uważałem, iż żyjemy na tym świecie po to, by korzystać z jego dobrodziejstw, i mimo że pewna pruderia powstrzymywała mnie od najpodlejszych przyjemności i towarzystwa, jednak marzyłem wyłącznie o zabawach i uciechach, z których korzystałem z pasją.

Na szczęście w owym czasie pojawiła się w moim życiu okazja spełnienia dobrego uczynku, którą ciepło przyjąłem do serca. Była to akcja „odrodzenia” ubogiej ludności żydowskiej, jak ją nieudolnie nazwano – rozumiem bowiem teraz, że potrzeba czegoś więcej niż pieniędzy, by odrodzić naród, który stracił wiarę. Ale w tamtym czasie wierzyłem w tę formę odnowy i stałem się jednym z najgorliwszych członków Towarzystwa Poszukiwania Pracy dla Młodych Żydów, założonego w Strasburgu przez mojego brata, księdza, piętnaście lat wcześniej i istniejącego pomimo braku środków.

Pracowałem więc ciężko, by pomóc moim ubogim współwyznawcom, mimo że sam niczego nie wyznawałem. Byłem Żydem tylko z nazwy, nie wierzyłem nawet w Boga. Nigdy nie otworzyłem książki religijnej. Poza tym ani w domu mojego stryja, ani w domach moich braci i sióstr nie przestrzegano elementarnych zaleceń judaizmu.

W moim sercu była wielka pustka i nie byłem w najmniejszym stopniu szczęśliwy wśród obfitości bogactw. Czegoś brakowało, ale nawet i to otrzymałem – tak przynajmniej mi się wydawało.

Miałem bratanicę, córkę mojego starszego brata, która była dla mnie przeznaczona, gdy oboje byliśmy dziećmi. Dorastała wdzięcznie pod moim okiem i w niej widziałem całą swoją przyszłość i nadzieję na to szczęście, które miało być moim udziałem. Nie ma tutaj miejsca na śpiewanie pochwał na cześć tej, która była moją narzeczoną; nie byłoby to potrzebne tym, którzy jej nie znają, a ci, którzy ją znają, wiedzą, że trudno byłoby wyobrazić sobie słodszą, milszą czy wdzięczniejszą dziewczynę. Wydawała mi się istotą absolutnie szczególną, stworzoną tylko po to, by uczynić moje istnienie pełnym, a gdy, zgodnie z życzeniem całej naszej rodziny, jak również uczuciem jakie żywiliśmy do siebie, w końcu ustaliliśmy datę owego, od tak dawna upragnionego ślubu, myślałem, że teraz już niczego mi nie brakuje do pełni szczęścia.

W rzeczy samej po moich zaręczynach cała rodzina nie posiadała się z radości. Moje siostry były takie szczęśliwe! Miały tylko jeden zarzut: że za bardzo kocham moją narzeczoną, mówiły, że są zazdrosne – muszę wszak tu powiedzieć, że trudno o rodzinę bardziej kochającą od mojej. Najbardziej zażyła bliskość, najczulsza miłość panuje i zawsze będzie panować pomiędzy moimi braćmi i siostrami, miłość nieomal zakrawająca na bałwochwalstwo. Och, moje siostry są tak dobre, tak kochające! Dlaczegóż nie są chrześcijankami?

Tylko jednego członka rodziny nie lubiłem: mojego brata Théodore’a. Ale mimo wszystko on też nas kochał. Jego nawyki religijne mnie odrzucały, jego obecność była dla mnie obrazą, jego poważne słowa mnie denerwowały. Rok przed zaręczynami nie wytrzymałem. Nie mogłem dłużej powstrzymać emocji i napisałem do niego list, który powinien był na zawsze zerwać wszelkie relacje między nami. Okazja była następująca: widząc małe dziecko w obliczu śmierci, mój brat Théodore nie bał się wprost poprosić rodziców o pozwolenie, by ochrzcić je – i z pewnością zamierzał to zrobić. Uznałem to za pomysł haniebny i godny pogardy, i napisałem do niego, że powinien zajmować się dorosłymi, a nie dziećmi. Ubrałem swoje słowa w tak wiele inwektyw i gróźb, że po dziś dzień zdumiewam się, iż mój brat nie rzekł jednego słowa w odpowiedzi. Nadal pozostawał w kontakcie z resztą rodziny, ale jeśli chodzi o mnie, to po prostu nie chciałem więcej go widzieć. Żywiłem gorzką nienawiść wobec księży, kościołów, klasztorów, a przede wszystkim wobec jezuitów. Samo to słowo wywoływało we mnie wściekłość.

Po tym incydencie nie miałem więcej kontaktu z Théodore’em, nie myślałem o nim, zapomniałem o nim... a on przez cały ten czas modlił się za mnie!

Muszę tu podkreślić pewną zmianę w moim pojęciu religii w okresie po zaręczynach. Jak powiedziałem, nie wierzyłem w nic, i w tej całkowitej nicości, negacji wszelkiej wiary, całkowicie zgadzałem się ze swoimi przyjaciółmi, czy to katolikami, czy protestantami; ale widok mojej narzeczonej obudził we mnie tajemnicze poczucie wartości człowieka; zacząłem wierzyć w nieśmiertelność duszy, więcej, zacząłem instynktownie modlić się do Boga. Dziękowałem Mu za swoje szczęście, ale nie byłem jeszcze prawdziwie szczęśliwy. Nie mogłem wytłumaczyć własnych odczuć; widziałem moją narzeczoną jako swojego dobrego anioła i często jej o tym mówiłem; w istocie, myśl o niej unosiła moje serce ku Bogu, którego nie znałem, do którego nigdy się nie modliłem i którego nigdy nie wzywałem.

Biorąc pod uwagę, że moja narzeczona miała zaledwie szesnaście lat, wydawało się czymś odpowiednim odroczyć wesele. Zatem postanowiono, iż wyjadę na dłuższy czas w oczekiwaniu na godzinę, w której zostaniemy połączeni. Nie wiedziałem, w jakim kierunku się udać: jedna z moich sióstr, mieszkająca w Paryżu, chciała mnie mieć blisko siebie; bardzo dobry przyjaciel zapraszał do Hiszpanii. Oparłem się namowom wielu innych, którzy przedstawiali kuszące propozycje, i ostatecznie postanowiłem udać się najpierw do Neapolu, następnie spędzić zimę na Malcie dla podbudowania mojego delikatnego zdrowia, a ostatecznie wrócić przez Orient. Zabrałem nawet ze sobą listy rekomendacyjne do Konstantynopola i wyruszyłem pod koniec listopada 1841 roku. Miałem wrócić na początku następnego lata.

Jakże smutny był mój wyjazd! Pozostawiałem ukochaną narzeczoną, stryja, który żył dla mnie, siostry, braci, ich dzieci, całą rodzinę, której towarzystwo było moją największą rozkoszą. Pozostawiałem szkoły zawodowe, prowadzone przez Towarzystwo Poszukiwania Pracy, i biednych Izraelitów, w których sprawy byłem tak bardzo zaangażowany. Wreszcie, pozostawiałem tak wielu przyjaciół, którzy mnie kochali, przyjaciół z dzieciństwa, których nigdy nie potrafiłbym opuścić, nie roniąc łzy, ponieważ kochałem ich i nadal kocham!

Wyruszałem sam w daleką podróż! Na myśl o tym odczuwałem głęboką melancholię. – Ale – powiedziałem sam do siebie – może Bóg ześle mi przyjaciela po drodze.

Pamiętam dwa szczególne wydarzenia, które zaciążyły na ostatnich dniach przed moim wyjazdem i których wspomnienie silnie mnie wzrusza po dzień dzisiejszy. Chciałem przed rozpoczęciem podróży podpisać wielki stos czeków dla Towarzystwa Poszukiwania Pracy; datowałem je z wyprzedzeniem, na 15 stycznia, i zmęczywszy się pisaniem tej daty na tak wielkim stosie papierów, pomyślałem, kładąc pióro na biurku: – Bóg wie, gdzie będę 15 stycznia... być może to będzie data mojej śmierci! – 15 stycznia byłem w Rzymie i ten dzień był dla mnie początkiem nowego życia!

Drugim znaczącym wydarzeniem było spotkanie wysoko postawionych Żydów w celu omówienia sposobów na zreformowanie judaizmu i dostosowanie go do ducha czasów. Byłem na tym spotkaniu, gdzie każdy wyraził swoją opinię na temat przedstawionych propozycji udoskonaleń. Było tyle opinii, co uczestników, i zażarte dyskusje o tym, co ludziom pasowało – wymaganiach czasów, dyktacie opinii publicznej, ideach kulturowych... Zapomniano tylko o jednym: o prawie Bożym. Tym nikt się nie przejmował, samego Boga nie wspomniano ani razu, nie wspomniano ani Mojżesza, ani Biblii.

Osobiście wyraziłem zdanie, że należy porzucić wszelkie formy religii, nie polegać ani na książkach, ani na ludziach, lecz pozwolić każdemu praktykować wiarę tak, jak ją rozumie. Wydawało mi się to najwyższą mądrością, jeśli chodzi o religię: jak widzicie, byłem bardzo postępowy! Rozeszliśmy się, nie osiągnąwszy niczego.

Pewien Żyd, bardziej rozsądny ode mnie, wyraził opinię, którą tu zacytuję dosłownie: „Musimy uciekać z tej starej świątyni, która się rozsypuje wokół nas, jeśli nie chcemy wkrótce być pogrzebani pod jej ruinami!”. Słowa pełne prawdy, które w dzisiejszych czasach powtarza pod nosem każdy Żyd. Ale niestety, choć minęło osiemnaście stuleci odkąd opuścili własną świątynię, nie wchodzą wszak do nowej świątyni, której drzwi stoją przed nimi otworem.

W końcu wyjechałem. Opuszczając Strasburg, płakałem; niepokoiła mnie chmara lęków, tysiące dziwnych przeczuć. Kiedy zatrzymałem się na pierwszy postój, okrzyki radości zmieszane z muzyką na wolnym powietrzu wyrwały mnie z zadumy. Wiejski orszak weselny opuszczał kościół przy dźwięku fletów i wiejskich skrzypiec. Otoczyli mój powóz, jak gdyby chcieli zaprosić mnie, bym wziął udział w ich radości. – Niedługo będzie moja kolej! – zawołałem. I ta myśl na nowo przywróciła mi wesołość.

Zatrzymałem się na kilka dni w Marsylii, gdzie moi krewni i przyjaciele radośnie świętowali moje przybycie. Z trudem dałem radę wyzwolić się od ich gościnności.

Przed Neapolem statek zatrzymał się w Città Vecchia. Gdy wpływaliśmy do portu, zagrzmiały armaty. Ze złośliwą ciekawością spytałem o powód tego odgłosu wojny na pokojowych ziemiach papieża. Powiedziano mi: – Dzisiaj jest święto Niepokalanego Poczęcia! – Wzruszyłem ramionami i nie zszedłem na ląd.

Następnego dnia, gdy dym Wezuwiusza błyszczał w świetle wspaniałego słońca, przybiliśmy do brzegu w Neapolu. Nigdy żaden krajobraz nie olśnił mnie tak, jak wspaniałe obrazy nieba, które rysowali przede mną włoscy artyści i poeci, i które chciwie podziwiałem. Spędziłem miesiąc w Neapolu, oglądając wszystko i pisząc o wszystkim. Najwięcej pisałem przeciwko religii i księżom, którzy w tym szczęśliwym kraju zdawali się być całkiem nie na miejscu. A ileż bluźnierstw w moim pamiętniku! Mówię o nich tutaj tylko po to, by ujawnić ciemność mojej duszy. Pisałem do Strasburga, że na Wezuwiuszu piłem lacryma Christi za zdrowie o. Ratisbonne’a i że te łzy dobrze na mnie podziałały. Nie ośmielę się opisać tutaj okropnej gry słów, na jaką odważyłem się wówczas. Moja narzeczona pytała, czy zgadzam się z opinią tych, którzy mówią: „Zobacz Neapol i umrzyj”. Odpisałem: „Nie – zobacz Neapol i żyj, żyj, żeby zobaczyć go jeszcze raz”. W takim stanie ducha się znajdowałem.

Nie pragnąłem jechać do Rzymu, mimo że dwaj przyjaciele rodziny, z którymi często się spotykałem, nalegali. Byli to pan Coulmann, protestant, dawniej zajmujący wysokie stanowisko w Strasburgu, i baron de Rothschild, którego rodzina w Neapolu obsypała mnie gościną. Nie mogłem posłuchać ich rady. Moja narzeczona chciała, bym jechał wprost na Maltę, i przekazała mi list od mojego lekarza, który nakazywał mi spędzić tam zimę i zabraniał jechać do Rzymu z uwagi na zakaźne choroby, które według jego słów były tam rozpowszechnione.

Miałem zatem więcej niż dość powodów, by unikać Rzymu, nawet gdyby leżał na trasie mojej podróży. Myślałem o pobycie tam w drodze powrotnej i wsiadłem na pokład Mongibello, który miał zabrać mnie na Sycylię. Jeden z przyjaciół przyszedł mnie odprowadzić i obiecał pojawić się przed odpłynięciem, by się pożegnać. Przyszedł, ale mnie nie znalazł. Jeśli kiedykolwiek pan de Rechecourt pozna powody, dla których się z nim nie spotkałem, moja nieuprzejmość zostanie wyjaśniona, a on niewątpliwie mi wybaczy.

Pan Coulmann skontaktował mnie z miłym i zacnym człowiekiem, który tak samo jak ja podróżował na Maltę; byłem rad go poznać, a on powiedział mi: – Aaa! To jest ten przyjaciel, którego posłało mi Niebo!

Jednak pierwszego dnia roku statek nadal stał w porcie. Dzień zaczął się dla mnie w najsmutniejszych okolicznościach. Byłem sam jeden w Neapolu, nie otrzymawszy od nikogo życzeń, nie mając nikogo, kogo mógłbym objąć w atmosferze świętowania. Myślałem o rodzinie, o życzeniach i zabawach towarzyszących w tym czasie mojemu dobremu stryjkowi. Przelewałem łzy, a radość neapolitańczyków tylko powiększała mój smutek.

Wyszedłem na miasto, by się rozerwać, mechanicznie ruszyłem za tłumem. Trafiłem na centralny plac i znalazłem się, nie wiem jak, w drzwiach kościoła. Wszedłem. Z tego, co pamiętam, właśnie trwała msza. Cokolwiek to było, stałem opierając się o kolumnę, a moje serce zdawało się rosnąć i oddychać w nieznanej mi dotąd atmosferze. Modliłem się na swój własny sposób, nie zwracając uwagi na to, co działo się wokół mnie. Modliłem się za moją narzeczoną, za mojego stryja, za mojego nieżyjącego ojca, za moją dobrą matkę, którą straciłem w tak młodym wieku, za tych wszystkich, którzy byli mi drodzy, i prosiłem Boga o pokierowanie moim projektem poprawy stanu Żydów – myśl o tym towarzyszyła mi bez przerwy.

Smutek opuścił mnie niczym ciemna chmura, którą wiatr rozwiewa i odgania w dal, a całe moje wnętrze wypełniło się nieopisanym pokojem. Czułem pocieszenie, jak gdyby ktoś powiedział mi: „Twoja prośba została wysłuchana”. Tak! Została wysłuchana po stokroć i ponad wszystko, o czym marzyłem, ponieważ ostatniego dnia tego samego miesiąca miałem uroczyście przyjąć chrzest w rzymskim kościele!

Ale jak znalazłem się w Rzymie? Nie potrafię tego wyjaśnić, bo sam tego nie rozumiem. Chyba pomyliłem ulice, bo zamiast trafić do biura rezerwacji do Palermo, dokąd miałem się udać, trafiłem do biura dyliżansów do Rzymu. Wszedłem i kupiłem bilet. Zawiadomiłem pana Vigne’a, który miał jechać ze mną na Maltę, że nie mogę się oprzeć i jadę na krótką wycieczkę do Rzymu, ale wrócę do Neapolu na czas, by 20 stycznia wyruszyć dalej. Nie powinienem był obiecywać, jako że wszystko jest w ręku Boga i 20 stycznia miał w moim życiu zaznaczyć się inaczej.

Z początku Rzym nie był ani trochę tym, czego oczekiwałem. W każdym razie miałem tak niewiele dni na ten spontaniczny wypad, że spieszyłem się, by niejako pochłonąć wszystkie starodawne i współczesne atrakcje, jakie owe miasto oferuje zachłanności turysty. Wypchałem nimi swoją pamięć i swój pamiętnik. Zwiedzałem z monotonnym podziwem muzea, areny, kościoły, katakumby, niezliczone cuda Rzymu...

8 stycznia usłyszałem głos wołający moje imię na ulicy – był to przyjaciel z dzieciństwa, Gustave de Bussières. Wielce rad byłem go spotkać, ponieważ ciążyła mi moja samotność. Poszliśmy na obiad do domu jego ojca i w tym słodkim towarzystwie poczułem część tej radości, którą się odczuwa, gdy w obcym kraju powracają żywe wspomnienia rodzinnej ziemi.

Gdy wszedłem do pomieszczenia, pan Théodore de Bussières, najstarszy syn owej szlachetnej rodziny, właśnie wychodził. Nie znałem osobiście barona Théodore’a, ale wiedziałem, że był przyjacielem i imiennikiem mojego brata. Wiedziałem, że porzucił protestantyzm, by zostać katolikiem. To wystarczyło, bym nabrał do niego głębokiej antypatii. Wydawało mi się, że ze swojej strony on odczuwał wobec mnie to samo, ale ponieważ pan Théodore de Bussières był znany ze swoich podróży po Oriencie i Sycylii, z których publikował relacje, byłoby dla mnie dobrze zapytać go o jakieś rady przed udaniem się w tym samym kierunku. Czy z tego powodu, czy ze zwykłej uprzejmości wyraziłem chęć złożenia mu wizyty. Odpowiedział grzecznie i dodał, że właśnie otrzymał list od o. Ratisbonne’a, więc dał mi nowy adres mojego brata. – Dziękuję – powiedziałem – mimo że nie mam zamiaru skorzystać.

Staliśmy tak i przed wyjściem pomyślałem, że teraz będę musiał pójść na bezużyteczną wizytę i stracić część cennego czasu, którego i tak nie miałem zbyt wiele. Biegałem po Rzymie przez cały dzień, z wyjątkiem dwóch godzin, które spędziłem rano z Gustave’em, i wieczornego odpoczynku w teatrze czy na balu. Moja rozmowa z Gustave’em była ożywiona, ponieważ – z uwagi na fakt, że chodziliśmy do tej samej szkoły z internatem – najlichsze wspomnienia zapewniały nam niewyczerpane powody do śmiechu i opowiastek.

Był on jednak gorliwym i entuzjastycznym protestantem, jak przystało na alzackiego pietystę[8]. Chełpił się wyższością swojej sekty nad wszystkimi sektami chrześcijańskimi i próbował mnie nawrócić, co niezmiernie mnie bawiło, jako że myślałem, iż to tylko katolicy mają manię prozelityzmu. Zwykle odpowiadałem żartami, ale pewnego razu, by ugłaskać jego próżne próby, obiecałem, że jeśli kiedykolwiek będę chciał się nawrócić, to tylko na pietyzm. Jego nalegania, bym pozostał w Rzymie, wyrażane były na próżno.

Kilku innych przyjaciół w Rzymie próbowało mnie przekonać, bym został tam na karnawał, ale bałem się zawieść moją narzeczoną, a pan Vigne czekał na mnie w Neapolu, skąd mieliśmy wyjechać 20 stycznia.

Zatem postanowiłem skorzystać z ostatnich kilku godzin pobytu, kończąc swój program zwiedzania. Byłem w Campidoglio i obejrzałem kościół Aracoeli. Imponująca architektura kościoła, uroczyste śpiewy rozbrzmiewające w jego bezmiarze i historia, która przenikała mnie, wydobywając się z ziemi, na której stałem – wszystko to wywarło na mnie głębokie wrażenie. Byłem poruszony, wstrząśnięty, a mój przewodnik, widząc mój stan, spojrzał na mnie chłodno i powiedział, że nieraz widywał tę reakcję w przybyszach odwiedzających Aracoeli.

W drodze powrotnej z Campidoglio przewodnik przeprowadził mnie przez getto żydowskie. Tam odezwało się we mnie zupełnie inne uczucie, uczucie politowania i oburzenia. – Co? – powiedziałem do siebie na widok tego obrazu nędzy – To ma być to słynne miłosierdzie, o którym Rzym tak głośno krzyczy? – Wzdrygnąłem się i spytałem samego siebie, czy za zabicie jednego człowieka osiemnaście stuleci temu cały naród zasłużył na takie barbarzyńskie traktowanie i niekończącą się dyskryminację. Niestety! Nie znałem wówczas tego jednego człowieka! I nie wiedziałem o krwiożerczym krzyku, którym wołał ten naród, krzyku, którego nie odważę się tu powtórzyć i który, mam nadzieję, nie powtórzy się już nigdy. Wolę wspomnieć inny krzyk, podniesiony z Krzyża: „Przebacz im, mój Boże, bo nie wiedzą, co czynią!”.

Napisałem rodzinie o tym, co widziałem i czułem. Pamiętam jak napisałem, że wolałbym być wśród uciśnionych niż w obozie uciskających. Wróciłem do Campidoglio, gdzie w Aracoeli panowało duże poruszenie z powodu ceremonii, jaka miała być odprawiona następnego dnia. Spytałem, jaki jest cel trwających przygotowań, i dowiedziałem się, że ma się odbyć chrzest dwóch Żydów. Nie byłem w stanie wyrazić oburzenia, jakie mnie ogarnęło na te słowa, a gdy mój przewodnik spytał, czy chciałbym wziąć udział w obrzędach, zawołałem: – Ja? Ja? Wziąć udział w takiej hańbie? Nie, nigdy! Nie mógłbym się powstrzymać przed rzuceniem się na chrzczących i chrzczonych!

Mogę powiedzieć, nie bojąc się przesady, że nigdy w życiu nie byłem bardziej rozgoryczony z powodu chrześcijaństwa niż wtedy, gdy zobaczyłem rzymskie getto. Nie mogłem przestać bluźnić. Zostało mi jeszcze kilka pożegnalnych wizyt i nie udawało mi się przestać myśleć o odwiedzinach u barona de Bussières’a jako o przykrym obowiązku, który niepotrzebnie sobie narzuciłem. Na szczęście nie spytałem go o adres i posiadanie tak dobrej wymówki dawało mi satysfakcję.

15 stycznia udałem się po bilet na dyliżans do Neapolu. Odjazd miał nastąpić 17 stycznia o trzeciej w nocy. Zostały mi dwa dni, które zamierzałem wykorzystać na załatwienie wszystkich spraw. Ale wychodząc z księgarni, w której szukałem czegoś na temat Konstantynopola, wpadłem na służącego ojca Théodore’a de Bussières’a, który przywitał się ze mną i zatrzymał mnie. Zapytałem go więc o adres Théodore’a. Odpowiedział z alzackim akcentem: – Piazza Nicosia, 38.

Musiałem chcąc nie chcąc udać się z wizytą. Opierałem się jeszcze ze dwadzieścia razy, aż w końcu napisałem notę na wizytówce i poszedłem.

Szukałem Piazza Nicosia i po długim błądzeniu w końcu trafiłem pod nr 38. Były to drzwi tuż obok biura dyliżansów, w którym kupiłem bilet kilka godzin wcześniej tego samego dnia. Przebyłem długą drogę, by wrócić do punktu wyjścia; drogę dłuższą niż życie jednego człowieka. Ale z tego samego miejsca, do którego wróciłem, znów miałem wyruszyć w zupełnie inną drogę!

Moje przybycie do domu de Bussières’a nieco mnie rozbawiło, ponieważ lokaj, zamiast po prostu wziąć wizytówkę, którą trzymałem w ręce, ogłosił moje przybycie i wprowadził mnie do salonu. Ukryłem lekkie poirytowanie, i na dobre czy na złe, przybrawszy uśmiech, usiadłem obok baronowej de Bussières, otoczonej przez córeczki wdzięczne i słodkie niczym aniołki Rafaela. Rozmowa, z początku nijaka i powierzchowna, szybko nabrała kolorów, gdy z pasją opowiadałem o swoich wrażeniach z pobytu w Rzymie.

Wyobrażałem sobie barona de Bussières’a jako człowieka pobożnego, dewotę w pejoratywnym znaczeniu tego słowa, więc poczułem ulgę, mając szansę poskarżyć się na położenie Żydów w Rzymie. Dla mnie była to ulga, ale skarga niebawem sprowadziła rozmowę na tematy religijne. De Bussières mówił o wspaniałości katolicyzmu; odpowiadałem ironią i oskarżeniami, o których tak często czytałem czy słyszałem. Powstrzymywałem jednak swoją bezbożną werwę z szacunku dla pani de Bussières i wiary dzieci bawiących się u naszych stóp.

W końcu pan de Bussières powiedział mi:

– Skoro odrzuca cię taka przesądność i wyznajesz takie liberalne doktryny, skoro jesteś tak silnym i oświeconym duchem, czy odważysz się poddać całkowicie niewinnemu testowi?

– Jakiemu testowi?

– Chodzi o to, żebyś założył coś, co ci dam... To jest medalik Najświętszej Maryi Panny. Dla ciebie to śmieszne, nie? Ale jeśli chodzi o mnie, przywiązuję do niego wielką wartość.

Propozycja, muszę przyznać, zaskoczyła mnie swoją dziecinną dziwacznością. Nie oczekiwałem czegoś tak głupiego. Moją pierwszą reakcją był wybuch śmiechu i wzruszenie ramion, ale pomyślałem sobie, że ta scena może stać się smakowitym rozdziałem w moim dzienniku podróżnym, więc zgodziłem się przyjąć medalik jako memento, które chciałem podarować narzeczonej. Założono mi go na szyję, nie bez trudu, jako że łańcuszek był za krótki. W końcu, pociągając za niego, umieściłem medal na piersi i wybuchnąłem śmiechem: – Ach, spójrzcie na mnie: katolicki, apostolski, rzymski! – Demon przemawiał przez moje usta.

De Bussières niewinnie triumfował w swoim zwycięstwie i chciał zebrać wszystkie korzyści.

– A teraz – powiedział – musisz wypełnić test do końca. Musisz każdego ranka i wieczoru recytować Memorare, bardzo krótką, ale bardzo skuteczną modlitwę, którą św. Bernard ułożył do Maryi Panny.

– O co chodzi z tym Memorare? – zawołałem. – Dosyć tych głupstw!

W tamtym momencie poczułem, jak cała moja niechęć znowu gotuje się we mnie. Imię św. Bernarda przypomniało mi o moim bracie, który o nim pisał – praca, której nigdy nie chciałem przeczytać – a to wspomnienie z kolei na nowo obudziło całą moją niechęć do prozelityzmu, jezuityzmu i tych, których nazywałem hipokrytami i apostatami.

Więc poprosiłem de Bussières’a, by na tym skończył i – nadal śmiejąc się z niego – żałowałem, że nie mam żadnej hebrajskiej modlitwy, którą mógłbym mu ofiarować w zamian; po prostu żadnej nie miałem i żadnej nie znałem.

Mój rozmówca jednak nalegał. Powiedział, że odmawiając recytowania tej krótkiej modlitwy, czynię test nieważnym, udowadniając w ten właśnie sposób prawdę o dobrowolnym uporze, o jaki oskarża się Żydów. Nie chciałem przypisywać temu wszystkiego zbyt wielkiego znaczenia, więc powiedziałem:

– Dobrze! Obiecuję recytować tę modlitwę, jeśli nie pomoże, to przynajmniej nie zaszkodzi!

Pan de Bussières poszedł więc po tekst modlitwy i poprosił, bym go przepisał.

– Zgadzam się pod warunkiem – powiedziałem – że dam ci moją kopię, a zatrzymam twój oryginał.

Zamierzałem ubogacić moje notatki tym nowym trofeum.

Byliśmy więc obaj całkowicie usatysfakcjonowani. Nasza wymiana zdawała mi się czymś dziwacznym i zabawnym; rozeszliśmy się, a ja udałem się do teatru, gdzie zamierzałem spędzić wieczór i gdzie całkiem zapomniałem o medaliku i Memorare. Ale wróciwszy do domu, znalazłem notę od pana de Bussières’a, który przybył odwzajemnić moją wizytę i zapraszał mnie do siebie jeszcze raz przed wyjazdem. Miałem mu oddać jego Memorare, więc przed wyjazdem spakowałem się i ukończyłem wszelkie przygotowania, a później usiadłem, by przepisać modlitwę, która brzmiała następująco:

Pomnij, o Najświętsza Panno Maryjo, że nigdy nie słyszano, abyś opuściła tego, kto się do Ciebie ucieka, Twej pomocy wzywa, Ciebie o przyczynę prosi. Tą ufnością ożywiony, do Ciebie, o Panno nad pannami i Matko, biegnę, do Ciebie przychodzę, przed tobą jako grzesznik płaczący staję. O Matko Słowa, racz nie gardzić słowami moimi, ale usłysz je łaskawie i wysłuchaj. Amen.

Przepisałem te słowa św. Bernarda mechanicznie, nie zwracając na nie szczególnej uwagi. Zmęczenie dawało mi się we znaki, było późno i potrzebowałem snu.

Następnego dnia, 16 stycznia, odebrałem paszport i uzupełniłem formalności wyjazdowe; ale podczas tych wszystkich czynności bez przerwy powtarzałem słowa Memorare. W jaki sposób, o Panie, te słowa tak silnie, tak żywo wyryły się w moim umyśle? Nie mogłem się bronić; wracały wciąż, jak te melodie, które cię prześladują i irytują, a które nucisz wbrew sobie, jakkolwiek byś nie próbował się uwolnić.

Około jedenastej poszedłem do de Bussières’a, by oddać mu jego nieodłączną modlitwę. Rozmawialiśmy o mojej podróży na Wschód i uzyskałem od niego dużo cennych informacji.

– Ale – zawołał nagle – to dziwne, że właśnie wyjeżdżasz z Rzymu, gdy cały świat przybywa, by być obecnym na ceremonii w kościele św. Piotra! Może nigdy już tu nie wrócisz i będziesz żałował, że przegapiłeś okazję, dla której tak wielu przybyło z taką gorliwością!

Odpowiedziałem, że zarezerwowałem i opłaciłem bilet, że już dałem znać rodzinie, że poczta na mnie czeka w Palermo i, wreszcie, że już jest za późno na zmianę planów, a poza tym wyjeżdżam niezależnie od okoliczności.

Rozmowę przerwało przybycie listonosza, który przyniósł panu de Bussières’owi list od o. Ratisbonne’a. Pokazał mi go, ale przeczytałem go bez zainteresowania, ponieważ było w nim tylko o jakiejś pracy na temat religii, którą dla pana de Bussières’a drukowali w Paryżu. Poza tym mój brat nie wiedział nawet, że jestem w Rzymie. To nieoczekiwane wydarzenie powinno było skrócić mój pobyt, ponieważ normalnie uciekłbym na samo wspomnienie brata.

A jednak, w rezultacie jakiejś niezrozumiałej interwencji, postanowiłem przedłużyć swój pobyt w Rzymie. Poddałem się naleganiu człowieka, którego ledwie znałem, choć odmawiałem nawet najbliższym przyjaciołom.

Cóż więc, o Panie, było tym nieodpartym impulsem, który sprawił, że zrobiłem to, czego nie zamierzałem zrobić? Czyż nie to samo, co w Strasburgu popchnęło mnie, by pojechać do Włoch pomimo zaproszeń od przyjaciół z Walencji i z Paryża? To samo, co w Neapolu popchnęło mnie ku Rzymowi, pomimo determinacji, by jechać prosto na Sycylię? To samo, co w Rzymie, w godzinę mojego wyjazdu zmusiło mnie do odbycia wizyty, którą uważałem za godną odrzucenia i która sprawiała, że nie miałem nawet czasu na zrobienie tego, co chciałem zrobić? O kierująca ręko Opatrzności! Czy istnieje więc tajemnicza siła, która towarzyszy człowiekowi na jego drodze życia? Przy urodzeniu nadano mi imię Tobias razem z imieniem Alphonse. Zapomniałem moje pierwsze imię, ale niewidzialny anioł nie zapomniał. Był prawdziwym przyjacielem zesłanym mi przez Niebo, lecz nie znałem go. Niestety! Tak wiele jest Tobiaszów na świecie, którzy nie wiedzą nic o tym niebiańskim przewodniku i którzy opierają się jego głosowi!

Nie miałem zamiaru spędzać karnawału w Rzymie, ale chciałem zobaczyć papieża, a pan de Bussières zapewnił mnie, że zobaczę go w kościele św. Piotra pierwszego dnia. Poszliśmy więc razem. Rozmawialiśmy o tym, co widzieliśmy: czasem o zabytku, czasem o obrazie, czasem o tym, co robili ludzie wokół nas, a wszystkie te tematy ostatecznie prowadziły do wątku religijnego. Pan de Bussières naiwnie odwoływał się do mojego zainteresowania sprawami wiary, z tak żywą pasją, że ukrywając przed nim własne myśli, powtarzałem sobie, iż jeśli istnieje cokolwiek, co może odciągnąć człowieka od religii, to właśnie takie naleganie na nawrócenie. Moja wrodzona wesołość sprawiała, że śmiałem się z najpoważniejszych rzeczy, a iskry moich żartów rozpalały piekielny ogień bluźnierstw, o których dziś nawet nie odważę się myśleć, jak bardzo są skandaliczne.

Natomiast w tym samym czasie pan de Bussières, nawet wyrażając swoje zatroskanie, pozostawał spokojny i pobłażliwy. Powiedział mi w pewnej chwili:

– Owszem, trwasz w swoim uporze, ale jestem przekonany, że pewnego dnia zostaniesz chrześcijaninem. Ponieważ jest w tobie głębia szczerości, która zapewnia i przekonuje mnie, że doznasz oświecenia, nawet jeśli Pan będzie musiał zesłać ci anioła z Nieba.

– W odpowiednim momencie – odparłem – bo inaczej będzie ciężko.

Mijając Święte Schody[9], pan de Bussières nabrał entuzjazmu. Przyjął postawę stojącą w powozie i zdejmując kapelusz, zawołał z pasją: – Święte Schody! Oto grzesznik, który pewnego dnia będzie wchodził po was na kolanach!

Nie jestem w stanie wyrazić mojej reakcji na ten nieoczekiwany gest, ten nadzwyczajny honor oddany schodom. Śmiałem się, jakby to był akt jakiegoś obłąkańca, a gdy później przechadzaliśmy się po wiecznie kwitnących ogrodach pięknej willi Wolkonski, przedzielonych akweduktem Nerona, ja sam podniosłem głos, i parodiując jego wcześniejszy okrzyk, zawołałem: – O, prawdziwe cuda Boże! To przed wami należy się kłaniać, a nie przed jakimiś schodami!

Te wycieczki powtarzały się przez następne dwa dni. W środę 19 stycznia znów spotkałem pana de Bussières’a, ale wydawał się smutny i przygnębiony. Wycofałem się, dyskretnie powstrzymując się od pytania o przyczynę smutku. Dowiedziałem się dopiero następnego dnia, w kościele San Andrea delle Fratte.

Miałem wyjechać 22 stycznia po ponownej rezerwacji biletu do Neapolu. Troska pochłaniająca pana de Bussières’a zmniejszyła jego religijny ferwor i myślałem, że zapomniał o swoim cudownym medaliku, podczas gdy ja, niewyobrażalnie zirytowany, nadal mamrotałem nieustającą inwokację św. Bernarda.

W środku nocy 19 stycznia obudziłem się nagle i zobaczyłem wprost przed oczyma wielki czarny krzyż w dziwnym kształcie, bez Chrystusa. Próbowałem przegonić ten obraz, ale nie mogłem; krzyż wciąż widniał przed moimi oczami, niezależnie od tego, w którą stronę patrzyłem. Nie jestem w stanie powiedzieć, jak długo to trwało; w końcu znowu zasnąłem, a kiedy obudziłem się następnego dnia, nie myślałem już o tym więcej.

Miałem do napisania kilka listów, i pamiętam, że jeden z nich, zaadresowany do młodszej siostry mojej narzeczonej, zakończyłem słowami: „Niech Bóg czuwa nad Tobą!”. Później dostałem list od narzeczonej, również datowany na 20 stycznia, i dziwnym zbiegiem okoliczności list ten kończył się tymi samymi słowami: „Niech Bóg czuwa nad Tobą!”. Doprawdy, Bóg czuwał nad tamtym dniem...

Mimo wszystko, gdyby ktoś powiedział mi rankiem tego dnia: „Wstałeś jako Żyd, a pójdziesz spać jako chrześcijanin” – uznałbym go za najbardziej szalonego człowieka na świecie.

W czwartek 20 stycznia, po śniadaniu, odwiedziłem mojego przyjaciela Gustave’a, pietystę, którego bardzo zaskoczyło, że nadal jestem w Rzymie. Oznajmiłem mu, że chciałem zobaczyć papieża.

– Ale wyjadę, nie zobaczywszy go – powiedziałem – ponieważ nie pojawił się na ceremonii, gdzie miałem nadzieję go zobaczyć.

Gustave z ironią w głosie pocieszył mnie, mówiąc o innej dziwacznej ceremonii, która wkrótce miała się odbyć; myślę, że chodziło o błogosławieństwo zwierząt w bazylice Matki Bożej Większej. Możecie sobie wyobrazić szydercze żarty, które wymieniliśmy na ten temat – on protestant, ja Żyd.

Pożegnałem się z Gustave’em i około południa czytałem gazety w kawiarni na Piazza di Spagne. Gdyby ktoś podszedł do mnie i powiedział: „Alphonse, za piętnaście minut będziesz adorował Jezusa Chrystusa, twojego Boga i twojego Zbawiciela; będziesz leżał krzyżem w ubogim kościele; i rzucisz się do stóp kapłana w jezuickim klasztorze, gdzie będziesz spędzać karnawał, przygotowując się do chrztu, gotów stać się ofiarą całopalną za wiarę katolicką; i odrzucisz świat i jego splendor, jego przyjemności, jego bogactwa, jego nadzieje i swoją własną przyszłość; a jeśli będzie trzeba, odrzucisz swoją narzeczoną, miłość swojej rodziny, szacunek swoich przyjaciół, kontakty z innymi Żydami... i nie będziesz życzył sobie nic więcej jak tylko tego, by iść za Jezusem Chrystusem i Jego krzyżem aż do śmierci!”, gdyby więc jakiś prorok powiedział mi coś takiego, pomyślałbym, że jedyny człowiek bardziej szalony od niego to ten, który w takie szaleństwo uwierzy!

A jednak właśnie to szaleństwo jest dziś moją mądrością i moim szczęściem.

Opuszczając kawiarnię, dostrzegłem powóz pana Théodore’a de Bussières’a. Zatrzymał się i zostałem zaproszony, by wsiąść. Pogoda była wspaniała i przyjąłem zaproszenie z przyjemnością. Wówczas pan de Bussières spytał, czy może zatrzymać się na kilka minut w kościele San Andrea delle Fratte, znajdującym się niedaleko, w jakiejś sprawie, którą miał do załatwienia. Powiedział, że mogę zaczekać w powozie, ale wolałem wysiąść i zobaczyć kościół. Akurat trwały przygotowania do pogrzebu, więc spytałem o nazwisko zmarłego, który miał otrzymać ostatnie honory. Pan de Bussières odpowiedział: – To mój przyjaciel, hrabia de Laferronays; jego nagła śmierć jest przyczyną zmartwienia, które zauważyłeś we mnie w ciągu ostatnich dni.

Nie znałem, nawet nigdy nie spotkałem pana de Laferronays’a, więc jedyną moją reakcją był niejasny dyskomfort, jaki zawsze się odczuwa na wiadomość o czyjejś nagłej śmierci. Pan de Bussières poszedł na krużganek w sprawie jakichś przygotowań, rzucając w moją stronę: – Poczekaj, to zajmie tylko dwie minuty.

Kościół San Andrea delle Fratte był mały, biedny i pusty. Myślę, że byłem tam sam. Żadne dzieło sztuki nie przyciągało mojej uwagi. Szedłem mechanicznie, rozglądając się, nie zatrzymując się na żadnej konkretnej myśli. Pamiętam tylko czarnego psa, który biegał i skakał u moich stóp... A później pies znikł, cały kościół gdzieś się rozpłynął i nie widziałem już nic więcej... a raczej – o mój Boże! – widziałem tylko jedno!

Jak mógłbym nawet o tym mówić? Nie, ludzkie słowa nie są w stanie wyrazić tego, co niewyrażalne; jakikolwiek opis, jakkolwiek podniosły, byłby tylko profanacją niewysłowionej prawdy. Leżałem krzyżem, we własnych łzach, moje serce biło jakby chciało wyrwać się z mojej piersi, kiedy pan de Bussières przywołał mnie z powrotem do życia.

Nie byłem w stanie odpowiedzieć na jego nieoczekiwane pytania, ale w końcu chwyciłem za medalik, który nadal miałem na szyi, utopiłem w pocałunkach obraz Maryi Panny, promieniującej łaską. – To była naprawdę Ona!

Nie wiedziałem, gdzie byłem, nie wiedziałem, czy byłem Alphonse’em, czy kimś innym; czułem się tak całkowicie przemieniony, iż pomyślałem, że jestem kimś innym. Próbowałem się odnaleźć, ale nie mogłem. Przepotężna radość rozbrzmiewała w głębi mojej duszy; nie mogłem mówić; nie chciałem o niczym opowiadać; czułem coś tak poważnego i tak świętego, że potrzebowałem rozmówić się z księdzem. Zaprowadzono mnie więc do księdza, i tylko otrzymawszy bezpośredni rozkaz, zacząłem opowiadać jak potrafiłem, na kolanach i z drżącym sercem.

W moich pierwszych słowach wyraziłem podziękowanie panu de Laferronays’owi i zakonowi Matki Boskiej Zwycięskiej. W jakiś sposób wiedziałem na pewno, że pan de Laferronays modlił się za mnie, ale nie miałem pojęcia, skąd to wiedziałem, ani nie byłem w stanie wytłumaczyć, skąd wzięły się prawdy wiary, które we mnie tchnięto. Mogę tylko powiedzieć, że w jednej chwili z moich oczu spadła przepaska. Nie jedna przepaska, lecz liczne bandaże spowijające całe moje ciało znikały jeden po drugim, jak śnieg, mgła czy lód znikają pod palącym słońcem.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[7] Marie Théodore Renouard Bussierre, Conversion de M. Marie-Alphonse Ratisbonne: Relation Authentique, Paris 1859, A. Bray.

[8] Pietyzm pojawił się w Alzacji na początku XVII stulecia jako ruch wewnątrz luteranizmu, postulujący mniejszy nacisk na dogmaty i hierarchię kościelną na rzecz osobistej pobożności i Kościoła prowadzonego przez świeckich.

[9] Schody z białego marmuru, przeniesione do Rzymu z Jerozolimy przez św. Helenę i czczone jako schody prowadzące do pretorium Piłata, po których wprowadzono Jezusa podczas Jego Męki (zob. Mt 27, Mk 15, Łk 23, J 18).

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału:

Honey from the Rock. Sixteen Jews Find the Sweetness of Christ

Copyright © 2007 by Roy Schoeman

All rights reserved

Copyright © wydania polskiego

Wydawnictwo Agape sp. z o.o., Poznań 2016

ISBN: 978-83-64774-43-0

Tłumaczenie: Daniel Rucki

Projekt okładki: Paweł Fiszer

Redakcja: Witalis Nowicki, Agnieszka Kańduła

Korekta: Witalis Nowicki

Wydawnictwo Agape sp. z o.o.

ul. Panny Marii 4

60-962 Poznań

e-mail: wydawnictwo@agape.org.pl

tel./fax (+48) 61 852 32 82

Dział handlowy

tel./fax (+48) 61 852 32 80

e-mail: sklep@milujciesie.org.pl

www.sklep.milujciesie.org.pl

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl