Przedmowa

Miód ze skały. Jest to obraz bogaty w znaczenia, szczególnie z perspektywy żydowsko-katolickiej. Samo wyrażenie pochodzi z Psalmu 81, gdzie naród żydowski otrzymuje obietnicę – jeśli Żydzi nawrócą się do Boga całym sercem, otrzymają miód płynący ze skały:

Radośnie śpiewajcie Bogu, naszej mocy,

wykrzykujcie Bogu Jakuba.

Zacznijcie śpiew i w bęben uderzcie,

w harfę słodko dźwięczącą i lirę. [...]

To prawo ustanowił On dla Józefa,

gdy wyruszył on z ziemi egipskiej.

Słyszę język nieznany:

„Uwolniłem od brzemienia jego barki,

jego ręce porzuciły kosze.

W ucisku wołałeś, a Ja cię ratowałem,

odpowiedziałem ci z grzmiącej chmury,

doświadczyłem cię przy wodach Meriba. [...]

obyś posłuchał mnie, Izraelu! [...]

Ja jestem Pan, twój Bóg,

który cię wyprowadził z ziemi egipskiej:

otwórz szeroko usta, abym je napełnił” [...]

Gdyby mój lud Mnie posłuchał,

a Izrael kroczył moimi drogami [...]

Jego zaś bym karmił tłuszczem pszenicy

i sycił miodem z opoki[1].

Ps 81,2-3.6-8.9.11.14.17

Psalm ukazuje czułą miłość Boga dla Jego ludu, ludu żydowskiego. Przypomina Żydom o opiekuńczej miłości, jaką On okazał, ratując ich z ziemi egipskiej, po czym natychmiast przypomina o wodach Meriba: tam bowiem, wkrótce po ucieczce z Egiptu i znalezieniu się na pustyni, stracili zaufanie do Boga i byli przekonani, że zostali opuszczeni i pozostawieni na śmierć z pragnienia w pustyni. Tam właśnie spierali się z Mojżeszem: „Czy po to wyprowadziłeś nas z Egiptu, aby nas, nasze dzieci i nasze bydło wydać na śmierć z pragnienia?” (Wj 17,3), na co Bóg polecił Mojżeszowi, by wziął laskę i uderzył w skałę, a „wypłynie z niej woda i lud zaspokoi swe pragnienie” (Wj 17,6).

W Meribie Bóg dał Żydom wodę do picia, co wystarczyło do pozostania przy życiu. Ale w Psalmie 81 obiecuje znacznie więcej: jeśli bowiem Żydzi nawrócą się do Niego całym sercem, On da im do picia miodu – czystej słodyczy – a nie wody.

Tego właśnie rodzaju doświadczenie stało się udziałem Żydów, których historie składają się na tę książkę. Opowiadają one o życiu, w którym – zanim bohaterowie znaleźli Chrystusa – brakowało czegoś podstawowego, czegoś najważniejszego. Czuli się jak Żydzi w Księdze Wyjścia, wędrujący przez pustynię i umierający z pragnienia, i tak samo jak Żydzi w Księdze Wyjścia oni również stracili wiarę w to, że Bóg pamięta o nich i ich kocha, a w większości wypadków nawet w to, że On istnieje. Ujmując rzecz przenośnie – a czasem nawet dosłownie – umierali z ogromnego pragnienia poznania prawdziwego sensu życia: poznania Boga, kochania Go i służenia Mu. I oto poprzez niezasłużony dar łaski sam Bóg – nasz Bóg, nasz Pan, nasz Zbawiciel, nasz Mesjasz, nasz urodzony w narodzie żydowskim Jezus – ujawnił się przed nimi, dając im nie tylko wodę do picia, by mogli przeżyć wędrówkę przez tę pustynię na ziemskim wygnaniu w drodze do Ziemi Obiecanej w Niebie, ale także coś więcej. W niezrównanym bogactwie wspólnoty z Nim, dostępnej w sakramentach Kościoła katolickiego, oprócz wody dał im miód, rzekę czystej słodyczy wypływającą ze skały.

Nie bez powodu tuż przed „miodem z opoki” Psalmista mówi o „tłuszczu pszenicy” – w podobnych słowach popularny obecnie hymn, śpiewany podczas Komunii Świętej, opisuje Najświętszy Sakrament[2]. To właśnie najświętsza Eucharystia jest miodem ze skały: czystym pocieszeniem, kwintesencją radości i miłości, ciałem, krwią, duszą i bóstwem Naszego Mesjasza we własnej osobie. Przed nawróceniem na katolicyzm próby poznania Boga były niczym próby wysysania wody ze skały: czasem tylko starczało jej, by nawilżyć usta; później, po włączeniu się w sakramentalne życie Kościoła, te nieliczne krople przekształcały się w gejzer, w bijące źródło, falę łaski, zmiatającą człowieka w powodzi pocieszenia i zjednoczenia się z samym Bogiem. Zaiste miód ze skały – rwąca rzeka miodu, niosąca nas ku morzu Bożej bliskości.

Niektórzy spośród „nawróconych”[3] bohaterów tej książki pochodzą z zeświecczonych, liberalnych, a nawet ateistycznych rodzin żydowskich, podczas gdy inni wywodzą się z domów ortodoksyjnych lub nawet chasydzkich[4]. Niektórzy nie posiadali głębokiej znajomości judaizmu, podczas gdy inni obracali się wśród najbardziej wykształconych w dziedzinie teologii Żydów swoich czasów. Niektórzy byli bogaci i odnieśli ogromny sukces w życiu, inni żyli na marginesie społeczeństwa. Ale cechą wspólną ich wszystkich była głęboka (powiedziałbym: archetypicznie żydowska) tęsknota za Bogiem, która nie dawała im spokoju, póki nie odnaleźli Boga we własnej osobie i Boskiego pokoju w Kościele katolickim. Wszyscy umierali z pragnienia na pustyni – niektórzy niemal na progu samobójstwa, odczuwając frustrację, której źródłem była niemożność odnalezienia Boga. Otrzymali jednak znacznie więcej niż się spodziewali, o wiele więcej niż uważali za możliwe do odnalezienia. Pragnąc łyku wody na spalonej pustyni, odnaleźli rzekę miodu, miodu ze skały.

Ale niech opowiedzą swoją historię sami[5]. Każda z nich jest wyjątkowa. Alphonse Ratisbonne, bogaty żydowsko-francuski bankier z arystokratycznej rodziny, nawrócił się w przeddzień własnego ślubu przez niespodziewane, nieposzukiwane, a nawet niemile widziane (ale tylko początkowo; później bardzo mile oczekiwane!) pojawienie się Najświętszej Matki we własnej osobie, po czym odwołał wesele i został kapłanem w Ziemi Świętej. Hermann Cohen, jeden z najlepszych muzyków swoich czasów, żył szalonym życiem sławy i zmysłowych przyjemności, zanim nie doznał nawrócenia pod wpływem przemożnego doświadczenia Najświętszego Sakramentu. Rabin Zolli, Naczelny Rabin Rzymu, doświadczył obecności Jezusa, celebrując liturgię Świąt Jom Kippur w synagodze, i natychmiast wiedział, że jako rabin odbywa posługę po raz ostatni. Charlie Rich, pobożny chasyd z Węgier, stracił wiarę na ulicach Nowego Jorku, by później nawrócić się w pustym kościele pod wpływem nadzwyczajnego doświadczenia, przed barwionym witrażem przedstawiającym Jezusa. I tak dalej – szesnaście takich historii, tak różnych jak ich bohaterowie, a zarazem nacechowanych uderzającymi podobieństwami.

W dzisiejszym świecie napojów gazowanych, cukru i lodów możemy nie doceniać miodu w taki sam sposób jak trzy tysiące lat temu Żydzi, nie znający żadnych innych słodyczy. Być może tym, którzy urodzili się w rodzinach katolickich, w podobny sposób trudniej zrozumieć unikatowy dar Kościoła Chrystusowego, niż tym, którzy tak samo jak bohaterowie tej książki przeżyli większość swojego życia, czekając i mając nadzieję, ale w pełni nie wierząc w możliwość bliskości z Bogiem. Niech ich głęboka wdzięczność za odnaleziony w końcu „miód ze skały” zaostrzy kubki smakowe tych, którzy zawsze w swoim życiu odczuwali jego smak. Niech też zachęci tych, którzy wciąż wędrują przez pustynię, by uderzyli w skałę, otrzymali czekającą na nich rzekę mleka i miodu, a w końcu „zasmakowali i ujrzeli słodycz Pana”[6].

[1] Cytaty biblijne pochodzą z Biblii Tysiąclecia, jeśli nie zaznaczono inaczej [przyp. tłum.].

[2] Jest on zbożem oczywiście tylko do konsekracji, po której „następuje zmiana całej substancji chleba w substancję ciała Chrystusa naszego Pana i całej substancji wina w substancję jego krwi” – Sobór Trydencki (1551), Denzinger 1642.

[3] „Nawrócony” jest oczywiście zwyczajowym określeniem, ale większość bohaterów tej książki uważa się raczej za Żydów „spełnionych” niż nawróconych, ponieważ nie „odwrócili się” od judaizmu, lecz raczej przyjęli kompletną, pełną formę judaizmu w postaci Kościoła katolickiego – judaizm postmesjanistyczny.

[4] Judaizm w Stanach Zjednoczonych obejmuje trzy główne nurty: Żydów ortodoksyjnych, najbardziej skrupulatnie przestrzegających tradycyjnych żydowskich praktyk i praw; Żydów konserwatywnych, nieco mniej skrupulatnych; i Żydów reformowanych, najmniej przywiązanych do tradycji. Ponadto są jeszcze „ultra-ortodoksyjni” chasydzi, zdecydowanie najbardziej rygorystyczni w swoich praktykach i zwykle żyjący w oddzielnych wspólnotach.

[5] Wszystkie świadectwa w tej książce zostały opracowane na podstawie relacji samych nawróconych, z wyjątkiem rozdziału o siostrze Katzmann, który jest listem napisanym przez jej wspólnotę zakonną.

[6] Ps 34,8; tłumaczenie zasugerowane przez Charliego Richa.

Pomnij, o Najświętsza Panno Maryjo

Alphonse Ratisbonne

Alphonse Ratisbonne urodził się w 1814 roku w bogatej arystokratycznej rodzinie żydowskiej w Alzacji (Francja). Obdarzony wyjątkową inteligencją i urokiem osobistym, zdawał się być stworzonym dla błyskotliwej kariery w banku, należącym do jego rodziny. W wieku dwudziestu siedmiu lat, w przeddzień własnego ślubu, doznał objawienia Najświętszej Maryi Panny, i wszystko się zmieniło. Natychmiast przyjął chrzest w Kościele katolickim, został księdzem i spędził resztę swojego życia w Ziemi Świętej, zakładając wspólnoty religijne i prowadząc dzieła miłosierdzia, a także pracując dla nawrócenia Żydów i modląc się o nie. Szczęśliwie pozostawił długi list opisujący swoje nawrócenie – jedno z najbardziej dramatycznych w ostatnich czasach – na podstawie którego powstał poniższy fragment. Po nim następuje świadectwo napisane przez jego przyjaciela Théodore’a de Bussières, który był naocznym świadkiem wielu opisanych tu wydarzeń[1].

Rozpocząłem edukację w ławkach gimnazjum w Strasburgu, gdzie poczyniłem większy postęp w zepsuciu serca niż w rozwijaniu umysłu. W tamtym czasie, około 1825 roku (urodziłem się 1 maja 1814 roku), mój brat Théodore, co do którego czyniono wielkie nadzieje, ogłosił się chrześcijaninem; niedługo później, pomimo płomiennych wyrzutów i wielkiego smutku, jaki tym wywołał, poszedł jeszcze o krok dalej: został księdzem i odbywał posługę w tym samym mieście przed niepocieszonymi oczyma mojej rodziny. Mimo iż byłem młody, zachowanie mojego brata oburzało mnie, aż znienawidziłem jego sutannę i jego charakter. Wychowawszy się wśród młodych chrześcijan, tak samo religijnie obojętnych jak ja, nie żywiłem wcześniej ani sympatii, ani antypatii wobec chrześcijaństwa, ale nawrócenie mojego brata, które postrzegałem jako niewytłumaczalne szaleństwo, kazało mi uwierzyć w fanatyzm katolików i przerażać się nim.

Zabrano mnie ze szkoły, aby umieścić w instytucji protestanckiej, gdzie synowie najlepszych protestanckich rodzin w o wiele większym stopniu oddawali się przyjemności niż nauce. Niezależnie od tego uzyskałem dyplom ukończenia szkoły.

Byłem panem własnego odziedziczonego po przodkach majątku, ponieważ straciłem matkę w dzieciństwie, a ojca kilka lat później. Wychowywałem się u dobrotliwego stryjka, patriarchy rodziny, który – nie mając własnych dzieci – przelewał całą czułość na dzieci swojego brata i stał się dla mnie drugim ojcem.

Ów stryj, bardzo dobrze znany w świecie finansowym z uczciwości i wyjątkowego talentu, chciał, abym pracował w banku, którym kierował. Ukończywszy studia prawnicze w Paryżu, z dyplomem i w todze, zostałem wezwany z powrotem do Strasburga przez stryja, który próbował wszystkiego, by utrzymać mnie przy sobie. Nie mogłem zliczyć wszystkich oznak jego hojności: konie, karety, podróże, tysiące podarunków, którymi mnie obsypywał, nie odmawiając mi zaspokojenia żadnego kaprysu. Do tych dowodów przywiązania dołączył także bardziej znaczący wyraz swojego zaufania: obdarzył mnie pełnomocnictwem w swojej firmie i obiecał udziały – obietnica, którą spełnił 1 stycznia 1842 roku. Otrzymałem o tym wiadomość, przebywając w Rzymie.

Stryjek wypominał mi tylko jedną rzecz: częste podróże do Paryża. – Za bardzo podobają ci się Pola Elizejskie – mówił łagodnie. I miał rację. Lubiłem tylko przyjemności; interesy mnie irytowały, dusiłem się w atmosferze biura. Uważałem, iż żyjemy na tym świecie po to, by korzystać z jego dobrodziejstw, i mimo że pewna pruderia powstrzymywała mnie od najpodlejszych przyjemności i towarzystwa, jednak marzyłem wyłącznie o zabawach i uciechach, z których korzystałem z pasją.

Na szczęście w owym czasie pojawiła się w moim życiu okazja spełnienia dobrego uczynku, którą ciepło przyjąłem do serca. Była to akcja „odrodzenia” ubogiej ludności żydowskiej, jak ją nieudolnie nazwano – rozumiem bowiem teraz, że potrzeba czegoś więcej niż pieniędzy, by odrodzić naród, który stracił wiarę. Ale w tamtym czasie wierzyłem w tę formę odnowy i stałem się jednym z najgorliwszych członków Towarzystwa Poszukiwania Pracy dla Młodych Żydów, założonego w Strasburgu przez mojego brata, księdza, piętnaście lat wcześniej i istniejącego pomimo braku środków.

Pracowałem więc ciężko, by pomóc moim ubogim współwyznawcom, mimo że sam niczego nie wyznawałem. Byłem Żydem tylko z nazwy, nie wierzyłem nawet w Boga. Nigdy nie otworzyłem książki religijnej. Poza tym ani w domu mojego stryja, ani w domach moich braci i sióstr nie przestrzegano elementarnych zaleceń judaizmu.

W moim sercu była wielka pustka i nie byłem w najmniejszym stopniu szczęśliwy wśród obfitości bogactw. Czegoś brakowało, ale nawet i to otrzymałem – tak przynajmniej mi się wydawało.

Miałem bratanicę, córkę mojego starszego brata, która była dla mnie przeznaczona, gdy oboje byliśmy dziećmi. Dorastała wdzięcznie pod moim okiem i w niej widziałem całą swoją przyszłość i nadzieję na to szczęście, które miało być moim udziałem. Nie ma tutaj miejsca na śpiewanie pochwał na cześć tej, która była moją narzeczoną; nie byłoby to potrzebne tym, którzy jej nie znają, a ci, którzy ją znają, wiedzą, że trudno byłoby wyobrazić sobie słodszą, milszą czy wdzięczniejszą dziewczynę. Wydawała mi się istotą absolutnie szczególną, stworzoną tylko po to, by uczynić moje istnienie pełnym, a gdy, zgodnie z życzeniem całej naszej rodziny, jak również uczuciem jakie żywiliśmy do siebie, w końcu ustaliliśmy datę owego, od tak dawna upragnionego ślubu, myślałem, że teraz już niczego mi nie brakuje do pełni szczęścia.

W rzeczy samej po moich zaręczynach cała rodzina nie posiadała się z radości. Moje siostry były takie szczęśliwe! Miały tylko jeden zarzut: że za bardzo kocham moją narzeczoną, mówiły, że są zazdrosne – muszę wszak tu powiedzieć, że trudno o rodzinę bardziej kochającą od mojej. Najbardziej zażyła bliskość, najczulsza miłość panuje i zawsze będzie panować pomiędzy moimi braćmi i siostrami, miłość nieomal zakrawająca na bałwochwalstwo. Och, moje siostry są tak dobre, tak kochające! Dlaczegóż nie są chrześcijankami?

Tylko jednego członka rodziny nie lubiłem: mojego brata Théodore’a. Ale mimo wszystko on też nas kochał. Jego nawyki religijne mnie odrzucały, jego obecność była dla mnie obrazą, jego poważne słowa mnie denerwowały. Rok przed zaręczynami nie wytrzymałem. Nie mogłem dłużej powstrzymać emocji i napisałem do niego list, który powinien był na zawsze zerwać wszelkie relacje między nami. Okazja była następująca: widząc małe dziecko w obliczu śmierci, mój brat Théodore nie bał się wprost poprosić rodziców o pozwolenie, by ochrzcić je – i z pewnością zamierzał to zrobić. Uznałem to za pomysł haniebny i godny pogardy, i napisałem do niego, że powinien zajmować się dorosłymi, a nie dziećmi. Ubrałem swoje słowa w tak wiele inwektyw i gróźb, że po dziś dzień zdumiewam się, iż mój brat nie rzekł jednego słowa w odpowiedzi. Nadal pozostawał w kontakcie z resztą rodziny, ale jeśli chodzi o mnie, to po prostu nie chciałem więcej go widzieć. Żywiłem gorzką nienawiść wobec księży, kościołów, klasztorów, a przede wszystkim wobec jezuitów. Samo to słowo wywoływało we mnie wściekłość.

Po tym incydencie nie miałem więcej kontaktu z Théodore’em, nie myślałem o nim, zapomniałem o nim... a on przez cały ten czas modlił się za mnie!

Muszę tu podkreślić pewną zmianę w moim pojęciu religii w okresie po zaręczynach. Jak powiedziałem, nie wierzyłem w nic, i w tej całkowitej nicości, negacji wszelkiej wiary, całkowicie zgadzałem się ze swoimi przyjaciółmi, czy to katolikami, czy protestantami; ale widok mojej narzeczonej obudził we mnie tajemnicze poczucie wartości człowieka; zacząłem wierzyć w nieśmiertelność duszy, więcej, zacząłem instynktownie modlić się do Boga. Dziękowałem Mu za swoje szczęście, ale nie byłem jeszcze prawdziwie szczęśliwy. Nie mogłem wytłumaczyć własnych odczuć; widziałem moją narzeczoną jako swojego dobrego anioła i często jej o tym mówiłem; w istocie, myśl o niej unosiła moje serce ku Bogu, którego nie znałem, do którego nigdy się nie modliłem i którego nigdy nie wzywałem.

Biorąc pod uwagę, że moja narzeczona miała zaledwie szesnaście lat, wydawało się czymś odpowiednim odroczyć wesele. Zatem postanowiono, iż wyjadę na dłuższy czas w oczekiwaniu na godzinę, w której zostaniemy połączeni. Nie wiedziałem, w jakim kierunku się udać: jedna z moich sióstr, mieszkająca w Paryżu, chciała mnie mieć blisko siebie; bardzo dobry przyjaciel zapraszał do Hiszpanii. Oparłem się namowom wielu innych, którzy przedstawiali kuszące propozycje, i ostatecznie postanowiłem udać się najpierw do Neapolu, następnie spędzić zimę na Malcie dla podbudowania mojego delikatnego zdrowia, a ostatecznie wrócić przez Orient. Zabrałem nawet ze sobą listy rekomendacyjne do Konstantynopola i wyruszyłem pod koniec listopada 1841 roku. Miałem wrócić na początku następnego lata.

Jakże smutny był mój wyjazd! Pozostawiałem ukochaną narzeczoną, stryja, który żył dla mnie, siostry, braci, ich dzieci, całą rodzinę, której towarzystwo było moją największą rozkoszą. Pozostawiałem szkoły zawodowe, prowadzone przez Towarzystwo Poszukiwania Pracy, i biednych Izraelitów, w których sprawy byłem tak bardzo zaangażowany. Wreszcie, pozostawiałem tak wielu przyjaciół, którzy mnie kochali, przyjaciół z dzieciństwa, których nigdy nie potrafiłbym opuścić, nie roniąc łzy, ponieważ kochałem ich i nadal kocham!

Wyruszałem sam w daleką podróż! Na myśl o tym odczuwałem głęboką melancholię. – Ale – powiedziałem sam do siebie – może Bóg ześle mi przyjaciela po drodze.

Pamiętam dwa szczególne wydarzenia, które zaciążyły na ostatnich dniach przed moim wyjazdem i których wspomnienie silnie mnie wzrusza po dzień dzisiejszy. Chciałem przed rozpoczęciem podróży podpisać wielki stos czeków dla Towarzystwa Poszukiwania Pracy; datowałem je z wyprzedzeniem, na 15 stycznia, i zmęczywszy się pisaniem tej daty na tak wielkim stosie papierów, pomyślałem, kładąc pióro na biurku: – Bóg wie, gdzie będę 15 stycznia... być może to będzie data mojej śmierci! – 15 stycznia byłem w Rzymie i ten dzień był dla mnie początkiem nowego życia!

Drugim znaczącym wydarzeniem było spotkanie wysoko postawionych Żydów w celu omówienia sposobów na zreformowanie judaizmu i dostosowanie go do ducha czasów. Byłem na tym spotkaniu, gdzie każdy wyraził swoją opinię na temat przedstawionych propozycji udoskonaleń. Było tyle opinii, co uczestników, i zażarte dyskusje o tym, co ludziom pasowało – wymaganiach czasów, dyktacie opinii publicznej, ideach kulturowych... Zapomniano tylko o jednym: o prawie Bożym. Tym nikt się nie przejmował, samego Boga nie wspomniano ani razu, nie wspomniano ani Mojżesza, ani Biblii.

Osobiście wyraziłem zdanie, że należy porzucić wszelkie formy religii, nie polegać ani na książkach, ani na ludziach, lecz pozwolić każdemu praktykować wiarę tak, jak ją rozumie. Wydawało mi się to najwyższą mądrością, jeśli chodzi o religię: jak widzicie, byłem bardzo postępowy! Rozeszliśmy się, nie osiągnąwszy niczego.

Pewien Żyd, bardziej rozsądny ode mnie, wyraził opinię, którą tu zacytuję dosłownie: „Musimy uciekać z tej starej świątyni, która się rozsypuje wokół nas, jeśli nie chcemy wkrótce być pogrzebani pod jej ruinami!”. Słowa pełne prawdy, które w dzisiejszych czasach powtarza pod nosem każdy Żyd. Ale niestety, choć minęło osiemnaście stuleci odkąd opuścili własną świątynię, nie wchodzą wszak do nowej świątyni, której drzwi stoją przed nimi otworem.

W końcu wyjechałem. Opuszczając Strasburg, płakałem; niepokoiła mnie chmara lęków, tysiące dziwnych przeczuć. Kiedy zatrzymałem się na pierwszy postój, okrzyki radości zmieszane z muzyką na wolnym powietrzu wyrwały mnie z zadumy. Wiejski orszak weselny opuszczał kościół przy dźwięku fletów i wiejskich skrzypiec. Otoczyli mój powóz, jak gdyby chcieli zaprosić mnie, bym wziął udział w ich radości. – Niedługo będzie moja kolej! – zawołałem. I ta myśl na nowo przywróciła mi wesołość.

Zatrzymałem się na kilka dni w Marsylii, gdzie moi krewni i przyjaciele radośnie świętowali moje przybycie. Z trudem dałem radę wyzwolić się od ich gościnności.

Przed Neapolem statek zatrzymał się w Città Vecchia. Gdy wpływaliśmy do portu, zagrzmiały armaty. Ze złośliwą ciekawością spytałem o powód tego odgłosu wojny na pokojowych ziemiach papieża. Powiedziano mi: – Dzisiaj jest święto Niepokalanego Poczęcia! – Wzruszyłem ramionami i nie zszedłem na ląd.

Następnego dnia, gdy dym Wezuwiusza błyszczał w świetle wspaniałego słońca, przybiliśmy do brzegu w Neapolu. Nigdy żaden krajobraz nie olśnił mnie tak, jak wspaniałe obrazy nieba, które rysowali przede mną włoscy artyści i poeci, i które chciwie podziwiałem. Spędziłem miesiąc w Neapolu, oglądając wszystko i pisząc o wszystkim. Najwięcej pisałem przeciwko religii i księżom, którzy w tym szczęśliwym kraju zdawali się być całkiem nie na miejscu. A ileż bluźnierstw w moim pamiętniku! Mówię o nich tutaj tylko po to, by ujawnić ciemność mojej duszy. Pisałem do Strasburga, że na Wezuwiuszu piłem lacryma Christi za zdrowie o. Ratisbonne’a i że te łzy dobrze na mnie podziałały. Nie ośmielę się opisać tutaj okropnej gry słów, na jaką odważyłem się wówczas. Moja narzeczona pytała, czy zgadzam się z opinią tych, którzy mówią: „Zobacz Neapol i umrzyj”. Odpisałem: „Nie – zobacz Neapol i żyj, żyj, żeby zobaczyć go jeszcze raz”. W takim stanie ducha się znajdowałem.

Nie pragnąłem jechać do Rzymu, mimo że dwaj przyjaciele rodziny, z którymi często się spotykałem, nalegali. Byli to pan Coulmann, protestant, dawniej zajmujący wysokie stanowisko w Strasburgu, i baron de Rothschild, którego rodzina w Neapolu obsypała mnie gościną. Nie mogłem posłuchać ich rady. Moja narzeczona chciała, bym jechał wprost na Maltę, i przekazała mi list od mojego lekarza, który nakazywał mi spędzić tam zimę i zabraniał jechać do Rzymu z uwagi na zakaźne choroby, które według jego słów były tam rozpowszechnione.

Miałem zatem więcej niż dość powodów, by unikać Rzymu, nawet gdyby leżał na trasie mojej podróży. Myślałem o pobycie tam w drodze powrotnej i wsiadłem na pokład Mongibello, który miał zabrać mnie na Sycylię. Jeden z przyjaciół przyszedł mnie odprowadzić i obiecał pojawić się przed odpłynięciem, by się pożegnać. Przyszedł, ale mnie nie znalazł. Jeśli kiedykolwiek pan de Rechecourt pozna powody, dla których się z nim nie spotkałem, moja nieuprzejmość zostanie wyjaśniona, a on niewątpliwie mi wybaczy.

Pan Coulmann skontaktował mnie z miłym i zacnym człowiekiem, który tak samo jak ja podróżował na Maltę; byłem rad go poznać, a on powiedział mi: – Aaa! To jest ten przyjaciel, którego posłało mi Niebo!

Jednak pierwszego dnia roku statek nadal stał w porcie. Dzień zaczął się dla mnie w najsmutniejszych okolicznościach. Byłem sam jeden w Neapolu, nie otrzymawszy od nikogo życzeń, nie mając nikogo, kogo mógłbym objąć w atmosferze świętowania. Myślałem o rodzinie, o życzeniach i zabawach towarzyszących w tym czasie mojemu dobremu stryjkowi. Przelewałem łzy, a radość neapolitańczyków tylko powiększała mój smutek.

Wyszedłem na miasto, by się rozerwać, mechanicznie ruszyłem za tłumem. Trafiłem na centralny plac i znalazłem się, nie wiem jak, w drzwiach kościoła. Wszedłem. Z tego, co pamiętam, właśnie trwała msza. Cokolwiek to było, stałem opierając się o kolumnę, a moje serce zdawało się rosnąć i oddychać w nieznanej mi dotąd atmosferze. Modliłem się na swój własny sposób, nie zwracając uwagi na to, co działo się wokół mnie. Modliłem się za moją narzeczoną, za mojego stryja, za mojego nieżyjącego ojca, za moją dobrą matkę, którą straciłem w tak młodym wieku, za tych wszystkich, którzy byli mi drodzy, i prosiłem Boga o pokierowanie moim projektem poprawy stanu Żydów – myśl o tym towarzyszyła mi bez przerwy.

Smutek opuścił mnie niczym ciemna chmura, którą wiatr rozwiewa i odgania w dal, a całe moje wnętrze wypełniło się nieopisanym pokojem. Czułem pocieszenie, jak gdyby ktoś powiedział mi: „Twoja prośba została wysłuchana”. Tak! Została wysłuchana po stokroć i ponad wszystko, o czym marzyłem, ponieważ ostatniego dnia tego samego miesiąca miałem uroczyście przyjąć chrzest w rzymskim kościele!

Ale jak znalazłem się w Rzymie? Nie potrafię tego wyjaśnić, bo sam tego nie rozumiem. Chyba pomyliłem ulice, bo zamiast trafić do biura rezerwacji do Palermo, dokąd miałem się udać, trafiłem do biura dyliżansów do Rzymu. Wszedłem i kupiłem bilet. Zawiadomiłem pana Vigne’a, który miał jechać ze mną na Maltę, że nie mogę się oprzeć i jadę na krótką wycieczkę do Rzymu, ale wrócę do Neapolu na czas, by 20 stycznia wyruszyć dalej. Nie powinienem był obiecywać, jako że wszystko jest w ręku Boga i 20 stycznia miał w moim życiu zaznaczyć się inaczej.

Z początku Rzym nie był ani trochę tym, czego oczekiwałem. W każdym razie miałem tak niewiele dni na ten spontaniczny wypad, że spieszyłem się, by niejako pochłonąć wszystkie starodawne i współczesne atrakcje, jakie owe miasto oferuje zachłanności turysty. Wypchałem nimi swoją pamięć i swój pamiętnik. Zwiedzałem z monotonnym podziwem muzea, areny, kościoły, katakumby, niezliczone cuda Rzymu...

8 stycznia usłyszałem głos wołający moje imię na ulicy – był to przyjaciel z dzieciństwa, Gustave de Bussières. Wielce rad byłem go spotkać, ponieważ ciążyła mi moja samotność. Poszliśmy na obiad do domu jego ojca i w tym słodkim towarzystwie poczułem część tej radości, którą się odczuwa, gdy w obcym kraju powracają żywe wspomnienia rodzinnej ziemi.

Gdy wszedłem do pomieszczenia, pan Théodore de Bussières, najstarszy syn owej szlachetnej rodziny, właśnie wychodził. Nie znałem osobiście barona Théodore’a, ale wiedziałem, że był przyjacielem i imiennikiem mojego brata. Wiedziałem, że porzucił protestantyzm, by zostać katolikiem. To wystarczyło, bym nabrał do niego głębokiej antypatii. Wydawało mi się, że ze swojej strony on odczuwał wobec mnie to samo, ale ponieważ pan Théodore de Bussières był znany ze swoich podróży po Oriencie i Sycylii, z których publikował relacje, byłoby dla mnie dobrze zapytać go o jakieś rady przed udaniem się w tym samym kierunku. Czy z tego powodu, czy ze zwykłej uprzejmości wyraziłem chęć złożenia mu wizyty. Odpowiedział grzecznie i dodał, że właśnie otrzymał list od o. Ratisbonne’a, więc dał mi nowy adres mojego brata. – Dziękuję – powiedziałem – mimo że nie mam zamiaru skorzystać.

Staliśmy tak i przed wyjściem pomyślałem, że teraz będę musiał pójść na bezużyteczną wizytę i stracić część cennego czasu, którego i tak nie miałem zbyt wiele. Biegałem po Rzymie przez cały dzień, z wyjątkiem dwóch godzin, które spędziłem rano z Gustave’em, i wieczornego odpoczynku w teatrze czy na balu. Moja rozmowa z Gustave’em była ożywiona, ponieważ – z uwagi na fakt, że chodziliśmy do tej samej szkoły z internatem – najlichsze wspomnienia zapewniały nam niewyczerpane powody do śmiechu i opowiastek.

Był on jednak gorliwym i entuzjastycznym protestantem, jak przystało na alzackiego pietystę[2]. Chełpił się wyższością swojej sekty nad wszystkimi sektami chrześcijańskimi i próbował mnie nawrócić, co niezmiernie mnie bawiło, jako że myślałem, iż to tylko katolicy mają manię prozelityzmu. Zwykle odpowiadałem żartami, ale pewnego razu, by ugłaskać jego próżne próby, obiecałem, że jeśli kiedykolwiek będę chciał się nawrócić, to tylko na pietyzm. Jego nalegania, bym pozostał w Rzymie, wyrażane były na próżno.

Kilku innych przyjaciół w Rzymie próbowało mnie przekonać, bym został tam na karnawał, ale bałem się zawieść moją narzeczoną, a pan Vigne czekał na mnie w Neapolu, skąd mieliśmy wyjechać 20 stycznia.

Zatem postanowiłem skorzystać z ostatnich kilku godzin pobytu, kończąc swój program zwiedzania. Byłem w Campidoglio i obejrzałem kościół Aracoeli. Imponująca architektura kościoła, uroczyste śpiewy rozbrzmiewające w jego bezmiarze i historia, która przenikała mnie, wydobywając się z ziemi, na której stałem – wszystko to wywarło na mnie głębokie wrażenie. Byłem poruszony, wstrząśnięty, a mój przewodnik, widząc mój stan, spojrzał na mnie chłodno i powiedział, że nieraz widywał tę reakcję w przybyszach odwiedzających Aracoeli.

W drodze powrotnej z Campidoglio przewodnik przeprowadził mnie przez getto żydowskie. Tam odezwało się we mnie zupełnie inne uczucie, uczucie politowania i oburzenia. – Co? – powiedziałem do siebie na widok tego obrazu nędzy – To ma być to słynne miłosierdzie, o którym Rzym tak głośno krzyczy? – Wzdrygnąłem się i spytałem samego siebie, czy za zabicie jednego człowieka osiemnaście stuleci temu cały naród zasłużył na takie barbarzyńskie traktowanie i niekończącą się dyskryminację. Niestety! Nie znałem wówczas tego jednego człowieka! I nie wiedziałem o krwiożerczym krzyku, którym wołał ten naród, krzyku, którego nie odważę się tu powtórzyć i który, mam nadzieję, nie powtórzy się już nigdy. Wolę wspomnieć inny krzyk, podniesiony z Krzyża: „Przebacz im, mój Boże, bo nie wiedzą, co czynią!”.

Napisałem rodzinie o tym, co widziałem i czułem. Pamiętam jak napisałem, że wolałbym być wśród uciśnionych niż w obozie uciskających. Wróciłem do Campidoglio, gdzie w Aracoeli panowało duże poruszenie z powodu ceremonii, jaka miała być odprawiona następnego dnia. Spytałem, jaki jest cel trwających przygotowań, i dowiedziałem się, że ma się odbyć chrzest dwóch Żydów. Nie byłem w stanie wyrazić oburzenia, jakie mnie ogarnęło na te słowa, a gdy mój przewodnik spytał, czy chciałbym wziąć udział w obrzędach, zawołałem: – Ja? Ja? Wziąć udział w takiej hańbie? Nie, nigdy! Nie mógłbym się powstrzymać przed rzuceniem się na chrzczących i chrzczonych!

Mogę powiedzieć, nie bojąc się przesady, że nigdy w życiu nie byłem bardziej rozgoryczony z powodu chrześcijaństwa niż wtedy, gdy zobaczyłem rzymskie getto. Nie mogłem przestać bluźnić. Zostało mi jeszcze kilka pożegnalnych wizyt i nie udawało mi się przestać myśleć o odwiedzinach u barona de Bussières’a jako o przykrym obowiązku, który niepotrzebnie sobie narzuciłem. Na szczęście nie spytałem go o adres i posiadanie tak dobrej wymówki dawało mi satysfakcję.

15 stycznia udałem się po bilet na dyliżans do Neapolu. Odjazd miał nastąpić 17 stycznia o trzeciej w nocy. Zostały mi dwa dni, które zamierzałem wykorzystać na załatwienie wszystkich spraw. Ale wychodząc z księgarni, w której szukałem czegoś na temat Konstantynopola, wpadłem na służącego ojca Théodore’a de Bussières’a, który przywitał się ze mną i zatrzymał mnie. Zapytałem go więc o adres Théodore’a. Odpowiedział z alzackim akcentem: – Piazza Nicosia, 38.

Musiałem chcąc nie chcąc udać się z wizytą. Opierałem się jeszcze ze dwadzieścia razy, aż w końcu napisałem notę na wizytówce i poszedłem.

Szukałem Piazza Nicosia i po długim błądzeniu w końcu trafiłem pod nr 38. Były to drzwi tuż obok biura dyliżansów, w którym kupiłem bilet kilka godzin wcześniej tego samego dnia. Przebyłem długą drogę, by wrócić do punktu wyjścia; drogę dłuższą niż życie jednego człowieka. Ale z tego samego miejsca, do którego wróciłem, znów miałem wyruszyć w zupełnie inną drogę!

Moje przybycie do domu de Bussières’a nieco mnie rozbawiło, ponieważ lokaj, zamiast po prostu wziąć wizytówkę, którą trzymałem w ręce, ogłosił moje przybycie i wprowadził mnie do salonu. Ukryłem lekkie poirytowanie, i na dobre czy na złe, przybrawszy uśmiech, usiadłem obok baronowej de Bussières, otoczonej przez córeczki wdzięczne i słodkie niczym aniołki Rafaela. Rozmowa, z początku nijaka i powierzchowna, szybko nabrała kolorów, gdy z pasją opowiadałem o swoich wrażeniach z pobytu w Rzymie.

Wyobrażałem sobie barona de Bussières’a jako człowieka pobożnego, dewotę w pejoratywnym znaczeniu tego słowa, więc poczułem ulgę, mając szansę poskarżyć się na położenie Żydów w Rzymie. Dla mnie była to ulga, ale skarga niebawem sprowadziła rozmowę na tematy religijne. De Bussières mówił o wspaniałości katolicyzmu; odpowiadałem ironią i oskarżeniami, o których tak często czytałem czy słyszałem. Powstrzymywałem jednak swoją bezbożną werwę z szacunku dla pani de Bussières i wiary dzieci bawiących się u naszych stóp.

W końcu pan de Bussières powiedział mi:

– Skoro odrzuca cię taka przesądność i wyznajesz takie liberalne doktryny, skoro jesteś tak silnym i oświeconym duchem, czy odważysz się poddać całkowicie niewinnemu testowi?

– Jakiemu testowi?

– Chodzi o to, żebyś założył coś, co ci dam... To jest medalik Najświętszej Maryi Panny. Dla ciebie to śmieszne, nie? Ale jeśli chodzi o mnie, przywiązuję do niego wielką wartość.

Propozycja, muszę przyznać, zaskoczyła mnie swoją dziecinną dziwacznością. Nie oczekiwałem czegoś tak głupiego. Moją pierwszą reakcją był wybuch śmiechu i wzruszenie ramion, ale pomyślałem sobie, że ta scena może stać się smakowitym rozdziałem w moim dzienniku podróżnym, więc zgodziłem się przyjąć medalik jako memento, które chciałem podarować narzeczonej. Założono mi go na szyję, nie bez trudu, jako że łańcuszek był za krótki. W końcu, pociągając za niego, umieściłem medal na piersi i wybuchnąłem śmiechem: – Ach, spójrzcie na mnie: katolicki, apostolski, rzymski! – Demon przemawiał przez moje usta.

De Bussières niewinnie triumfował w swoim zwycięstwie i chciał zebrać wszystkie korzyści.

– A teraz – powiedział – musisz wypełnić test do końca. Musisz każdego ranka i wieczoru recytować Memorare, bardzo krótką, ale bardzo skuteczną modlitwę, którą św. Bernard ułożył do Maryi Panny.

– O co chodzi z tym Memorare? – zawołałem. – Dosyć tych głupstw!

W tamtym momencie poczułem, jak cała moja niechęć znowu gotuje się we mnie. Imię św. Bernarda przypomniało mi o moim bracie, który o nim pisał – praca, której nigdy nie chciałem przeczytać – a to wspomnienie z kolei na nowo obudziło całą moją niechęć do prozelityzmu, jezuityzmu i tych, których nazywałem hipokrytami i apostatami.

Więc poprosiłem de Bussières’a, by na tym skończył i – nadal śmiejąc się z niego – żałowałem, że nie mam żadnej hebrajskiej modlitwy, którą mógłbym mu ofiarować w zamian; po prostu żadnej nie miałem i żadnej nie znałem.

Mój rozmówca jednak nalegał. Powiedział, że odmawiając recytowania tej krótkiej modlitwy, czynię test nieważnym, udowadniając w ten właśnie sposób prawdę o dobrowolnym uporze, o jaki oskarża się Żydów. Nie chciałem przypisywać temu wszystkiego zbyt wielkiego znaczenia, więc powiedziałem:

– Dobrze! Obiecuję recytować tę modlitwę, jeśli nie pomoże, to przynajmniej nie zaszkodzi!

Pan de Bussières poszedł więc po tekst modlitwy i poprosił, bym go przepisał.

– Zgadzam się pod warunkiem – powiedziałem – że dam ci moją kopię, a zatrzymam twój oryginał.

Zamierzałem ubogacić moje notatki tym nowym trofeum.

Byliśmy więc obaj całkowicie usatysfakcjonowani. Nasza wymiana zdawała mi się czymś dziwacznym i zabawnym; rozeszliśmy się, a ja udałem się do teatru, gdzie zamierzałem spędzić wieczór i gdzie całkiem zapomniałem o medaliku i Memorare. Ale wróciwszy do domu, znalazłem notę od pana de Bussières’a, który przybył odwzajemnić moją wizytę i zapraszał mnie do siebie jeszcze raz przed wyjazdem. Miałem mu oddać jego Memorare, więc przed wyjazdem spakowałem się i ukończyłem wszelkie przygotowania, a później usiadłem, by przepisać modlitwę, która brzmiała następująco:

Pomnij, o Najświętsza Panno Maryjo, że nigdy nie słyszano, abyś opuściła tego, kto się do Ciebie ucieka, Twej pomocy wzywa, Ciebie o przyczynę prosi. Tą ufnością ożywiony, do Ciebie, o Panno nad pannami i Matko, biegnę, do Ciebie przychodzę, przed tobą jako grzesznik płaczący staję. O Matko Słowa, racz nie gardzić słowami moimi, ale usłysz je łaskawie i wysłuchaj. Amen.

Przepisałem te słowa św. Bernarda mechanicznie, nie zwracając na nie szczególnej uwagi. Zmęczenie dawało mi się we znaki, było późno i potrzebowałem snu.

Następnego dnia, 16 stycznia, odebrałem paszport i uzupełniłem formalności wyjazdowe; ale podczas tych wszystkich czynności bez przerwy powtarzałem słowa Memorare. W jaki sposób, o Panie, te słowa tak silnie, tak żywo wyryły się w moim umyśle? Nie mogłem się bronić; wracały wciąż, jak te melodie, które cię prześladują i irytują, a które nucisz wbrew sobie, jakkolwiek byś nie próbował się uwolnić.

Około jedenastej poszedłem do de Bussières’a, by oddać mu jego nieodłączną modlitwę. Rozmawialiśmy o mojej podróży na Wschód i uzyskałem od niego dużo cennych informacji.

– Ale – zawołał nagle – to dziwne, że właśnie wyjeżdżasz z Rzymu, gdy cały świat przybywa, by być obecnym na ceremonii w kościele św. Piotra! Może nigdy już tu nie wrócisz i będziesz żałował, że przegapiłeś okazję, dla której tak wielu przybyło z taką gorliwością!

Odpowiedziałem, że zarezerwowałem i opłaciłem bilet, że już dałem znać rodzinie, że poczta na mnie czeka w Palermo i, wreszcie, że już jest za późno na zmianę planów, a poza tym wyjeżdżam niezależnie od okoliczności.

Rozmowę przerwało przybycie listonosza, który przyniósł panu de Bussières’owi list od o. Ratisbonne’a. Pokazał mi go, ale przeczytałem go bez zainteresowania, ponieważ było w nim tylko o jakiejś pracy na temat religii, którą dla pana de Bussières’a drukowali w Paryżu. Poza tym mój brat nie wiedział nawet, że jestem w Rzymie. To nieoczekiwane wydarzenie powinno było skrócić mój pobyt, ponieważ normalnie uciekłbym na samo wspomnienie brata.

A jednak, w rezultacie jakiejś niezrozumiałej interwencji, postanowiłem przedłużyć swój pobyt w Rzymie. Poddałem się naleganiu człowieka, którego ledwie znałem, choć odmawiałem nawet najbliższym przyjaciołom.

Cóż więc, o Panie, było tym nieodpartym impulsem, który sprawił, że zrobiłem to, czego nie zamierzałem zrobić? Czyż nie to samo, co w Strasburgu popchnęło mnie, by pojechać do Włoch pomimo zaproszeń od przyjaciół z Walencji i z Paryża? To samo, co w Neapolu popchnęło mnie ku Rzymowi, pomimo determinacji, by jechać prosto na Sycylię? To samo, co w Rzymie, w godzinę mojego wyjazdu zmusiło mnie do odbycia wizyty, którą uważałem za godną odrzucenia i która sprawiała, że nie miałem nawet czasu na zrobienie tego, co chciałem zrobić? O kierująca ręko Opatrzności! Czy istnieje więc tajemnicza siła, która towarzyszy człowiekowi na jego drodze życia? Przy urodzeniu nadano mi imię Tobias razem z imieniem Alphonse. Zapomniałem moje pierwsze imię, ale niewidzialny anioł nie zapomniał. Był prawdziwym przyjacielem zesłanym mi przez Niebo, lecz nie znałem go. Niestety! Tak wiele jest Tobiaszów na świecie, którzy nie wiedzą nic o tym niebiańskim przewodniku i którzy opierają się jego głosowi!

Nie miałem zamiaru spędzać karnawału w Rzymie, ale chciałem zobaczyć papieża, a pan de Bussières zapewnił mnie, że zobaczę go w kościele św. Piotra pierwszego dnia. Poszliśmy więc razem. Rozmawialiśmy o tym, co widzieliśmy: czasem o zabytku, czasem o obrazie, czasem o tym, co robili ludzie wokół nas, a wszystkie te tematy ostatecznie prowadziły do wątku religijnego. Pan de Bussières naiwnie odwoływał się do mojego zainteresowania sprawami wiary, z tak żywą pasją, że ukrywając przed nim własne myśli, powtarzałem sobie, iż jeśli istnieje cokolwiek, co może odciągnąć człowieka od religii, to właśnie takie naleganie na nawrócenie. Moja wrodzona wesołość sprawiała, że śmiałem się z najpoważniejszych rzeczy, a iskry moich żartów rozpalały piekielny ogień bluźnierstw, o których dziś nawet nie odważę się myśleć, jak bardzo są skandaliczne.

Natomiast w tym samym czasie pan de Bussières, nawet wyrażając swoje zatroskanie, pozostawał spokojny i pobłażliwy. Powiedział mi w pewnej chwili:

– Owszem, trwasz w swoim uporze, ale jestem przekonany, że pewnego dnia zostaniesz chrześcijaninem. Ponieważ jest w tobie głębia szczerości, która zapewnia i przekonuje mnie, że doznasz oświecenia, nawet jeśli Pan będzie musiał zesłać ci anioła z Nieba.

– W odpowiednim momencie – odparłem – bo inaczej będzie ciężko.

Mijając Święte Schody[3], pan de Bussières nabrał entuzjazmu. Przyjął postawę stojącą w powozie i zdejmując kapelusz, zawołał z pasją: – Święte Schody! Oto grzesznik, który pewnego dnia będzie wchodził po was na kolanach!

Nie jestem w stanie wyrazić mojej reakcji na ten nieoczekiwany gest, ten nadzwyczajny honor oddany schodom. Śmiałem się, jakby to był akt jakiegoś obłąkańca, a gdy później przechadzaliśmy się po wiecznie kwitnących ogrodach pięknej willi Wolkonski, przedzielonych akweduktem Nerona, ja sam podniosłem głos, i parodiując jego wcześniejszy okrzyk, zawołałem: – O, prawdziwe cuda Boże! To przed wami należy się kłaniać, a nie przed jakimiś schodami!

Te wycieczki powtarzały się przez następne dwa dni. W środę 19 stycznia znów spotkałem pana de Bussières’a, ale wydawał się smutny i przygnębiony. Wycofałem się, dyskretnie powstrzymując się od pytania o przyczynę smutku. Dowiedziałem się dopiero następnego dnia, w kościele San Andrea delle Fratte.

Miałem wyjechać 22 stycznia po ponownej rezerwacji biletu do Neapolu. Troska pochłaniająca pana de Bussières’a zmniejszyła jego religijny ferwor i myślałem, że zapomniał o swoim cudownym medaliku, podczas gdy ja, niewyobrażalnie zirytowany, nadal mamrotałem nieustającą inwokację św. Bernarda.

W środku nocy 19 stycznia obudziłem się nagle i zobaczyłem wprost przed oczyma wielki czarny krzyż w dziwnym kształcie, bez Chrystusa. Próbowałem przegonić ten obraz, ale nie mogłem; krzyż wciąż widniał przed moimi oczami, niezależnie od tego, w którą stronę patrzyłem. Nie jestem w stanie powiedzieć, jak długo to trwało; w końcu znowu zasnąłem, a kiedy obudziłem się następnego dnia, nie myślałem już o tym więcej.

Miałem do napisania kilka listów, i pamiętam, że jeden z nich, zaadresowany do młodszej siostry mojej narzeczonej, zakończyłem słowami: „Niech Bóg czuwa nad Tobą!”. Później dostałem list od narzeczonej, również datowany na 20 stycznia, i dziwnym zbiegiem okoliczności list ten kończył się tymi samymi słowami: „Niech Bóg czuwa nad Tobą!”. Doprawdy, Bóg czuwał nad tamtym dniem...

Mimo wszystko, gdyby ktoś powiedział mi rankiem tego dnia: „Wstałeś jako Żyd, a pójdziesz spać jako chrześcijanin” – uznałbym go za najbardziej szalonego człowieka na świecie.

W czwartek 20 stycznia, po śniadaniu, odwiedziłem mojego przyjaciela Gustave’a, pietystę, którego bardzo zaskoczyło, że nadal jestem w Rzymie. Oznajmiłem mu, że chciałem zobaczyć papieża.

– Ale wyjadę, nie zobaczywszy go – powiedziałem – ponieważ nie pojawił się na ceremonii, gdzie miałem nadzieję go zobaczyć.

Gustave z ironią w głosie pocieszył mnie, mówiąc o innej dziwacznej ceremonii, która wkrótce miała się odbyć; myślę, że chodziło o błogosławieństwo zwierząt w bazylice Matki Bożej Większej. Możecie sobie wyobrazić szydercze żarty, które wymieniliśmy na ten temat – on protestant, ja Żyd.

Pożegnałem się z Gustave’em i około południa czytałem gazety w kawiarni na Piazza di Spagne. Gdyby ktoś podszedł do mnie i powiedział: „Alphonse, za piętnaście minut będziesz adorował Jezusa Chrystusa, twojego Boga i twojego Zbawiciela; będziesz leżał krzyżem w ubogim kościele; i rzucisz się do stóp kapłana w jezuickim klasztorze, gdzie będziesz spędzać karnawał, przygotowując się do chrztu, gotów stać się ofiarą całopalną za wiarę katolicką; i odrzucisz świat i jego splendor, jego przyjemności, jego bogactwa, jego nadzieje i swoją własną przyszłość; a jeśli będzie trzeba, odrzucisz swoją narzeczoną, miłość swojej rodziny, szacunek swoich przyjaciół, kontakty z innymi Żydami... i nie będziesz życzył sobie nic więcej jak tylko tego, by iść za Jezusem Chrystusem i Jego krzyżem aż do śmierci!”, gdyby więc jakiś prorok powiedział mi coś takiego, pomyślałbym, że jedyny człowiek bardziej szalony od niego to ten, który w takie szaleństwo uwierzy!

A jednak właśnie to szaleństwo jest dziś moją mądrością i moim szczęściem.

Opuszczając kawiarnię, dostrzegłem powóz pana Théodore’a de Bussières’a. Zatrzymał się i zostałem zaproszony, by wsiąść. Pogoda była wspaniała i przyjąłem zaproszenie z przyjemnością. Wówczas pan de Bussières spytał, czy może zatrzymać się na kilka minut w kościele San Andrea delle Fratte, znajdującym się niedaleko, w jakiejś sprawie, którą miał do załatwienia. Powiedział, że mogę zaczekać w powozie, ale wolałem wysiąść i zobaczyć kościół. Akurat trwały przygotowania do pogrzebu, więc spytałem o nazwisko zmarłego, który miał otrzymać ostatnie honory. Pan de Bussières odpowiedział: – To mój przyjaciel, hrabia de Laferronays; jego nagła śmierć jest przyczyną zmartwienia, które zauważyłeś we mnie w ciągu ostatnich dni.

Nie znałem, nawet nigdy nie spotkałem pana de Laferronays’a, więc jedyną moją reakcją był niejasny dyskomfort, jaki zawsze się odczuwa na wiadomość o czyjejś nagłej śmierci. Pan de Bussières poszedł na krużganek w sprawie jakichś przygotowań, rzucając w moją stronę: – Poczekaj, to zajmie tylko dwie minuty.

Kościół San Andrea delle Fratte był mały, biedny i pusty. Myślę, że byłem tam sam. Żadne dzieło sztuki nie przyciągało mojej uwagi. Szedłem mechanicznie, rozglądając się, nie zatrzymując się na żadnej konkretnej myśli. Pamiętam tylko czarnego psa, który biegał i skakał u moich stóp... A później pies znikł, cały kościół gdzieś się rozpłynął i nie widziałem już nic więcej... a raczej – o mój Boże! – widziałem tylko jedno!

Jak mógłbym nawet o tym mówić? Nie, ludzkie słowa nie są w stanie wyrazić tego, co niewyrażalne; jakikolwiek opis, jakkolwiek podniosły, byłby tylko profanacją niewysłowionej prawdy. Leżałem krzyżem, we własnych łzach, moje serce biło jakby chciało wyrwać się z mojej piersi, kiedy pan de Bussières przywołał mnie z powrotem do życia.

Nie byłem w stanie odpowiedzieć na jego nieoczekiwane pytania, ale w końcu chwyciłem za medalik, który nadal miałem na szyi, utopiłem w pocałunkach obraz Maryi Panny, promieniującej łaską. – To była naprawdę Ona!

Nie wiedziałem, gdzie byłem, nie wiedziałem, czy byłem Alphonse’em, czy kimś innym; czułem się tak całkowicie przemieniony, iż pomyślałem, że jestem kimś innym. Próbowałem się odnaleźć, ale nie mogłem. Przepotężna radość rozbrzmiewała w głębi mojej duszy; nie mogłem mówić; nie chciałem o niczym opowiadać; czułem coś tak poważnego i tak świętego, że potrzebowałem rozmówić się z księdzem. Zaprowadzono mnie więc do księdza, i tylko otrzymawszy bezpośredni rozkaz, zacząłem opowiadać jak potrafiłem, na kolanach i z drżącym sercem.

W moich pierwszych słowach wyraziłem podziękowanie panu de Laferronays’owi i zakonowi Matki Boskiej Zwycięskiej. W jakiś sposób wiedziałem na pewno, że pan de Laferronays modlił się za mnie, ale nie miałem pojęcia, skąd to wiedziałem, ani nie byłem w stanie wytłumaczyć, skąd wzięły się prawdy wiary, które we mnie tchnięto. Mogę tylko powiedzieć, że w jednej chwili z moich oczu spadła przepaska. Nie jedna przepaska, lecz liczne bandaże spowijające całe moje ciało znikały jeden po drugim, jak śnieg, mgła czy lód znikają pod palącym słońcem.

Wydostałem się z grobu, z przepastnego cienia, żywy! Płakałem. Widziałem na dnie przepaści straszliwą nędzę, z której wyciągnęła mnie nieskończona łaska; wzdrygałem się na widok wszystkich moich bezeceństw; byłem oszołomiony, pobudzony do współczucia, pełen podziwu i wdzięczności. Myślałem o moim bracie z nieopisaną radością, ale łzy współczucia mieszały się z moimi łzami miłości. Niestety! Zbyt wielu ludzi, oślepionych dumą czy obojętnością, poszło ze spokojem na dno! Runęli, by dać się pochłonąć żywcem okropnym ciemnościom! Moja rodzina, moja narzeczona, moje biedne siostry... Rozdzierał mnie niepokój. Myślałem o was, o was, których kocham. To za was ofiarowałem moje pierwsze modlitwy! Czyż nie podniesiecie swych oczu ku Zbawicielowi świata, którego krew zmazała piętno pierwszego grzechu? Jakże okropne jest to piętno – istotę stworzoną na obraz Boga czyni całkowicie nierozpoznawalną!

Pytano mnie, jak poznałem te prawdy, skoro przysięgam, że nigdy nie otwarłem żadnej książki religijnej, nigdy nie przeczytałem nawet jednej strony Biblii, a dogmat o grzechu pierworodnym, całkowicie zapomniany i negowany przez dzisiejszych Żydów, nie zajmował mych myśli ani przez chwilę. Myślę, że nawet nie znałem wcześniej tego pojęcia. Jak więc trafiła do mnie ta wiedza? Nie potrafię tego wyjaśnić. Wiem tylko, że wszedłem do tego kościoła, nie wiedząc nic, a wyszedłem z niego, widząc jasno. Nie potrafię wyjaśnić tej zmiany, chyba że poprzez porównanie do człowieka, który budzi się nagle z głębokiego snu, albo do człowieka, który urodził się ślepy i który nagle widzi światło dnia; widzi, ale nie potrafi wyjaśnić światła, oświecającego to, co widzi. Jeśli nie da się wyjaśnić fizycznego światła, jakże można wyjaśnić światło, które jest w swej istocie niczym jak tylko Prawdą? Wierzę, że mówię prawdę, kiedy twierdzę, że choć nie przeczytałem ani jednej książki, zrozumiałem znaczenie dwóch dogmatów wiary katolickiej. Czułem te rzeczy bardziej niż je widziałem, a to za sprawą niemożliwych do opisania skutków, jakie na mnie wywarły. Wszystko działo się wewnątrz mnie, wrażenia tysiąc razy szybsze niż myśl, tysiąc razy głębsze niż kontemplacja, nie tylko poruszające moją duszę, ale odwracające ją także w innym kierunku, w stronę nowego celu i nowego życia. Wyrażam się niejasno, lecz w jaki sposób w wąskich, suchych słowach mógłbym zawrzeć uczucia, których nawet serce nie może pomieścić?

Mimo iż niepełny i niedokładny jest język, faktem pozostaje, że stałem się nową istotą, swoistą niezapisaną tablicą. Świat przestał nagle znaczyć dla mnie cokolwiek, moje stronnicze postrzeganie chrześcijaństwa nie istniało, po uprzedzeniach z dzieciństwa nie zostało ani śladu. Tak bardzo miłość Boga zajęła miejsce wszelkiej innej miłości, że nawet moja narzeczona stanęła przede mną w innym świetle. Teraz kochałem ją tak, jak kocha się coś, co Bóg trzyma w swoich rękach, jak cenny podarunek, który sprawia, że jeszcze bardziej kocha się tego, który go ofiarował.

Prosiłem mojego spowiednika, o. de Villeforta, i pana de Bussières’a, by utrzymali to, co się ze mną wydarzyło, w zupełnej tajemnicy. Chciałem zaszyć się w klasztorze trapistów, by zajmować się jedynie sprawami wieczności. Poza tym, przyznaję, myślałem o swojej rodzinie i tych spośród swoich przyjaciół, którzy uznaliby mnie za szaleńca, którzy widzieliby mnie jako obiekt szyderstw... Pomyślałem więc, że najlepiej całkowicie uciec od świata, jego spraw i jego osądów.

Jednakże moi kościelni przełożeni wykazali mi, że szyderstwa, zniewagi i fałszywe osądy są częścią kielicha prawdziwego chrześcijanina; zaprosili mnie, bym wypił ten kielich, i przypomnieli, że Jezus Chrystus zapowiedział swoim uczniom cierpienie, udręki i tortury. Te ciężkie słowa, dalekie od zniechęcenia mnie, rozpaliły moją wewnętrzną radość. Czułem się gotów na wszystko i żarliwie pragnąłem chrztu. Chcieli, żebym czekał. – Ale – wołałem – Żydzi, którzy słyszeli nauczanie Apostołów, otrzymywali chrzest na miejscu, a wy chcecie, żebym czekał, po tym, jak słyszałem Królową Apostołów? – Moje emocje, moje potężne pragnienie, moje prośby dotknęły serca owych dobrych ludzi, którzy mnie przyjęli. I dostałem obietnicę, ku mej nieprzemijającej radości. Obietnicę chrztu!

Ledwie mogłem się doczekać dnia wyznaczonego na realizację tej obietnicy – tak bardzo zdeformowanym widziałem siebie w oczach Boga. A przy tym jakiej dobroci, jakiego miłosierdzia doświadczyłem w dniach moich przygotowań! Wstąpiłem do klasztoru ojców jezuitów[4], by ukryć się w jego zaciszu pod kierunkiem o. de Villeforta, który karmił mą duszę wszystkim tym, co najsłodsze w Słowie Bożym. Ów mąż Boży bodaj nie jest człowiekiem; jest sercem, jest uosobieniem niebiańskiego miłosierdzia! Zaledwie otwarły się moje oczy, a odkryłem wokół siebie wielu ludzi takich samych jak ja, o których świat nie miał pojęcia. Mój Boże, jaką dobroć, jaką delikatność i wdzięk widziałem w sercach owych prawdziwych chrześcijan! Każdego wieczoru podczas mego pobytu w klasztorze sam czcigodny przełożony generalny jezuitów przychodził do mnie i wlewał w mą duszę balsam Nieba. Mówił do mnie kilka słów i te słowa zdawały się rozwijać i wzrastać we mnie w miarę, jak je słyszałem, napełniając mnie radością, światłem i życiem.

Ów kapłan, tak pokorny i zarazem tak potężny, mógłby nawet nic do mnie nie mówić, ponieważ sam jego widok wywoływał we mnie taki sam efekt jak jego słowa; myśl o nim po dzień dzisiejszy wystarczy, bym znalazł się w obecności Boga, by rozpalić najżywszą wdzięczność. Nie mam słów na opisanie tej wdzięczności; potrzebowałbym o wiele większego serca i setki ust, by wyrazić miłość, którą czuję do tych ludzi Boga, do Théodore’a de Bussières’a, który był aniołem Maryi, dla Laferronays’ów, do których mam głęboki szacunek i przywiązanie, jakiego nie da się wyrazić słowami.

Wreszcie nadszedł 31 stycznia, i owego dnia otaczało mnie nie kilka dusz, lecz cała gromada pobożnych i miłosiernych ludzi – i to z jaką czułością i miłością! Jak bardzo chciałbym poznać ich i im podziękować. Oby oni zawsze modlili się za mnie tak samo, jak ja modlę się za nich!

Nie wspomnę, co działo się na moim chrzcie, moim bierzmowaniu i mojej Pierwszej Komunii – niewysłowione łaski, jakie otrzymałem, wszystkie tego samego dnia, z rąk Jego Eminencji Kardynała Patrizziego, Wikariusza Ojca Świętego.

Zostało mi jedno ostatnie pocieszenie. Pamiętacie zapewne, że moim pragnieniem było ujrzeć Ojca Świętego; pragnienie, a raczej ciekawość, która sprawiła, że pozostałem w Rzymie. Ale nie podejrzewałem nawet, w jakich okolicznościach to pragnienie zostanie zrealizowane. Przedstawiono mnie Ojcu wszystkich wierzących jako nowo narodzone dziecko Kościoła. Wydaje mi się, że od chwili chrztu czułem do Ojca Świętego szczególny szacunek i synowską miłość. Byłem więc ogromnie szczęśliwy, gdy powiedziano mi, że zostanę mu przedstawiony przez ojca generała jezuitów, a jednocześnie drżałem, ponieważ nigdy wcześniej nie pojawiałem się przed wielkimi tego świata, którzy – nawiasem mówiąc – niezmiernie są mali w porównaniu do tej prawdziwej wielkości. Przyznaję, że wszelka władza królewska tego świata wydawała mi się skoncentrowana na tym, który tu na dole sprawuje władzę Pana Boga; na papieżu będącym – poprzez nieprzerwaną sukcesję aż od św. Piotra i arcykapłana Aarona – następcą samego Jezusa Chrystusa, od którego otrzymał swój niezachwiany tron.

Nigdy nie zapomnę mojego strachu i bicia mojego serca, gdy wszedłem do Watykanu, przemierzając tak wiele obszernych dziedzińców, tak wiele ogromnych sal, w drodze do sanktuarium papieża. Ale mój niepokój szybko zniknął, ustępując zaskoczeniu i zdziwieniu, kiedy go zobaczyłem: tak prostego, tak pokornego, tak ojcowskiego. Nie był to w najmniejszym stopniu monarcha, lecz ojciec największego dobra, który potraktował mnie jak ukochanego syna.

Tutaj kończy się relacja Ratisbonne’a. Théodore de Bussières również opisał historię jego nawrócenia – ten to opis rzuca dalsze światło na łaskę, która tu zadziałała. Poniższy fragment relacji de Bussières’a zaczyna się w momencie, gdy Ratisbonne opuszcza jego dom, dopiero co zgodziwszy się założyć cudowny medalik i odmawiać Memorare[5].

Kiedy wyszedł, moja żona i ja patrzyliśmy na siebie przez jakiś czas, nie mówiąc ani słowa. Później, wciąż zmartwieni bluźnierstwami, jakich musieliśmy słuchać, błagaliśmy Boga, by przebaczył naszemu gościowi, prosząc nasze córeczki, by codziennie odmawiały Zdrowaś Maryjo w intencji jego nawrócenia. Tego wieczoru była moja kolej, aby stanąć na warcie przy Najświętszym Sakramencie, w towarzystwie pewnego księcia i kilku przyjaciół. Poprosiłem ich, by razem ze mną pomodlili się o nawrócenie pewnego Żyda.

Następnego dnia, 16 stycznia 1842 roku, byłem na obiedzie w pałacu Borghese z hrabią de Laferronays’em. Po posiłku powiedziałem mu, co mnie trapi, szczerze oddając mojego młodego żydowskiego przyjaciela jego modlitwie. Podczas naszej zażyłej rozmowy powiedział mi o ufności, jaką zawsze pokładał w ochronie Naszej Pani, nawet wówczas, gdy pracowite życie polityczne nie zostawiało mu wiele czasu na modlitwę. – Nie bój się – powiedział – jeśli odmawia Memorare, jest twój, i wielu innych również.

Ratisbonne przyszedł do mojego domu około pierwszej, po czym udaliśmy się na dalsze zwiedzanie. Sprawiało mi przykrość, gdy widziałem, jakie wrażenie na niego wywieram. Wciąż był w tym samym stanie umysłu, wciąż nie znosił katolicyzmu i stale robił ubliżające uwagi na ten temat.

Tej nocy pan de Laferonnays zmarł nagle o godzinie jedenastej, pozostawiając tym, którzy go opłakiwali, wspomnienie życia we wzorowej cnocie. Jako że kochałem go od dawna jak rodzonego ojca, dzieliłem nie tylko żałobę rodziny, ale również smutne obowiązki, jakie na nich spadły w zakresie przygotowań do pogrzebu. Jednak myśl o Ratisbonne’em towarzyszyła mi wszędzie, nawet gdy klęczałem u trumny mego przyjaciela. Spędziłem część nocy z pogrążoną w żałobie rodziną. Nie chciałem opuszczać szczątków mojego przyjaciela, lecz nie mogłem pozbyć się myśli o duszy, którą chciałem pozyskać dla wiary. Kiedy wspomniałem o tym kłopocie o. Gerbetowi, ponaglił mnie, bym ze wszystkich sił kontynuował dzieło, które zacząłem. W ten sposób, powiedział, najlepiej wypełnię wolę mojego zmarłego przyjaciela, który tak żarliwie modlił się o nawrócenie młodego Żyda.

Biegałem więc za Ratisbonne’em i ciągnąłem go za rękę, pokazując mu więcej religijnych starożytności miasta w nadziei wpojenia wielkich prawd katolicyzmu w jego umysł. W kościele św. Jana na Lateranie pokazałem mu płaskorzeźby nad posągami Dwunastu Apostołów. Z jednej strony postacie ze Starego Testamentu, z drugiej ich spełnienie w osobie Mesjasza. Ta analogia wydała mu się dobrą. Zauważył jednak, że czuje się bardziej Żydem niż kiedykolwiek. Odparłem, że mam pełne zaufanie do Bożych obietnic i jestem przekonany, iż jako człowiek uczciwy i szczery pewnego dnia stanie się katolikiem, nawet jeśli potrzebuje anioła z Nieba, by go oświecił.

Około pierwszej musiałem udać się do kościoła San Andrea delle Fratte w celu załatwienia pewnych spraw związanych z pogrzebem wyznaczonym na następny dzień. Widząc Ratisbonne’a nadchodzącego ulicą Condotti, zaprosiłem go, by mi towarzyszył i poczekał kilka minut, aż wszystko załatwię, a następnie jechał dalej ze mną. Weszliśmy do kościoła. Dostrzegłszy przygotowania do pogrzebu, spytał, dla kogo one są. – Dla przyjaciela, którego straciłem – odpowiedziałem – który był dla mnie bardzo drogi, dla pana de Laferronays’a – Następnie zaczął chodzić tam i z powrotem po nawie, a jego zimny, obojętny wzrok zdawał się mówić: „Co za przerażający kościół!”. Zostawiłem go i udałem się do zakrystii, by zarezerwować trybunę dla rodziny zmarłego. Nie było mnie nie więcej niż dziesięć minut.

Kiedy wróciłem, z początku nie dostrzegłem śladu Ratisbonne’a. Po chwili zauważyłem go, na kolanach, w kaplicy św. Michała Archanioła[6]. Podszedłem i dotknąłem go. Musiałem zrobić to ze trzy czy cztery razy, zanim zdał sobie sprawę z mojej obecności. W końcu odwrócił się do mnie, z twarzą całą we łzach, ze złączonymi rękami, z wyrazem twarzy nie do opisania, i powiedział: – Jak ten twój przyjaciel musiał się za mnie modlić!

Byłem skamieniały z zaskoczenia. Czułem to, co ludzie muszą czuć na widok cudu. Pomogłem Ratisbonne’owi wstać na nogi i wyprowadziłem go, niemal wyniosłem, z kościoła. Potem spytałem, co się stało i dokąd chciałby się udać. – Weź mnie gdziekolwiek – zawołał. – Po tym, co widziałem, będę posłuszny. – Nalegałem, by wyjaśnił, o co chodzi, ale nie był w stanie – znajdował się pod wpływem zbyt silnych emocji. Zamiast tego trzymał swój cudowny medalik i z pasją go całował. Wybuchnął płaczem na myśl o wszystkich heretykach i niewierzących. W końcu zapytał, czy uważam go za szaleńca. – Oczywiście nie jestem szaleńcem – kontynuował, zanim zdążyłem się odezwać. – Jestem przy zdrowych zmysłach. Mój Boże, oczywiście, że nie jestem szaleńcem! Wszyscy wiedzą, że nie jestem szaleńcem!

Stopniowo te gorączkowe emocje ustąpiły i uspokoił się; teraz jego twarz promieniała, niczym przemieniona. Prosił, bym zaprowadził go do księdza, i spytał, kiedy może przyjąć chrzest święty, bo teraz był pewien, że nie może bez niego żyć. Zabrałem go do Il Gesù do o. de Villeforta, który poprosił go o wyjaśnienie tego, co zaszło. Ratisbonne wyciągnął medalik, pocałował go i pokazał nam, mówiąc: – Widziałem Ją! Widziałem Ją! – Znów emocje zagłuszyły jego słowa, ale szybko uspokoił się i zaczął mówić dalej. Cytuję jego własne słowa:

Byłem w kościele zaledwie chwilę, gdy nagle ogarnęło mnie nieopisane poruszenie. Spojrzałem w górę i zauważyłem, że reszta budynku zniknęła. Jedna kaplica zdawała się zawierać całe światło i koncentrować je w swoim wnętrzu. Wśród tego blasku dostrzegłem kogoś stojącego na ołtarzu, wzniosłą, promieniejącą postać, majestatyczną i zarazem słodką, Maryję Pannę, taką samą jak na tym medaliku. Jakaś nieodparta siła ciągnęła mnie ku niej. Kazała mi uklęknąć i wydawała się usatysfakcjonowana, gdy to uczyniłem. Chociaż nie powiedziała ani słowa, rozumiałem Ją doskonale.

Mimo że jego opowieść była krótka, Ratisbonne nie mógł jej wypowiedzieć bez częstych przerw, by nabrać oddechu i stłumić przytłaczające emocje. Słuchaliśmy go w trwodze zmieszanej z radością i wdzięcznością. Uderzyło nas szczególnie jedno zdanie, tak bardzo głębokie i tajemnicze: „Nie powiedziała ani słowa, ale rozumiałem Ją doskonale”. Od tej chwili wystarczyło go słyszeć, a wiara unosiła się z jego serca niczym drogi perfum ze szkatułki, która go mieści, lecz nie może go uwięzić. Mówił o Prawdziwej Obecności, niczym człowiek, który wierzy w nią całym swoim jestestwem – jak człowiek, który jej doświadczył.

Pożegnawszy o. de Villeforta, udaliśmy się, by podziękować Bogu, najpierw w bazylice Matki Bożej Większej, bazylice Naszej Pani, a później w kościele św. Piotra. Modlił się z wielką żarliwością przy grobach Świętych Apostołów. Kiedy opowiedziałem mu o nawróceniu św. Pawła, jego poprzednie emocje powróciły.

W kaplicy adoracji przed Najświętszym Sakramentem Prawdziwa Obecność Jezusa tak bardzo go przytłoczyła, że o mało nie zemdlał i musiałem go zabrać, tak przerażające wydawało mu się pozostawanie przed obliczem żywego Boga z piętnem grzechu pierworodnego. Spieszył się, by schronić się w kaplicy Najświętszej Maryi Panny. – Tutaj – powiedział – nie czuję strachu, ponieważ czuję się chroniony jakąś bezgraniczną łaską. – Pytałem go o więcej szczegółów owej cudownej wizji. Początkowo widział Królową Niebios jasno, w całym splendorze jej niepokalanego piękna; ale nie mógł długo znosić promieni tego boskiego światła. Trzy razy próbował na nią spojrzeć i trzy razy nie dał rady podnieść oczu ponad jej ręce, z których spływały łaski niczym mnóstwo jaśniejących promieni.

– O Boże – wołał – zaledwie pół godziny wcześniej byłem bluźniercą i czułem śmiertelną nienawiść dla religii katolickiej! Wszyscy moi znajomi wiedzą, że mówiąc po ludzku miałem wszelkie powody pozostać Żydem. Moja rodzina to Żydzi, moja narzeczona jest Żydówką, mój stryjek jest Żydem. Stając się katolikiem, poświęcam wszystkie swoje ziemskie nadzieje i zainteresowania: a jednak nie jestem szaleńcem. Zatem muszą mi wierzyć. – Z pewnością szczerość i dobra wiara takiego człowieka są poza wątpliwościami – człowieka, który w wieku dwudziestu ośmiu lat mógł poświęcić wszystkie swoje radości i nadzieje dla swojego sumienia. Wiadomość o tym uderzającym cudzie zaczęła szerzyć się w Rzymie. Byłem z nim u o. de Villeforta, kiedy podszedł do niego generał Chłapowski.

– A więc miałeś wizję Naszej Pani! – powiedział. – Opowiedz mi...

– Wizję! – zawołał Ratisbonne, przerywając mu. – Widziałem Ją samą, taką jaka jest, we własnej osobie, tak samo jak widzę pana tu przed sobą.

Takie są fakty, które przedstawiam wszystkim poważnie myślącym ludziom. Ja sam niegdyś błądziłem długo – zbyt długo – w ciemności i nieładzie protestantyzmu, i będzie moją radością, jeśli ta prosta opowieść sprawi, że jakaś dusza zapłacze, niczym ślepiec w Ewangelii: „Boże, obym przejrzał!”. Albowiem jeśli człowiek się modli, Bóg niewątpliwie otworzy jego oczy na światło katolickiej prawdy.

Alphonse Ratisbonne natychmiast dostąpił chrztu w Kościole katolickim, a niedługo potem dołączył do jezuitów i rozpoczął studia, pragnąc zostać księdzem. Po święceniach zwrócił się z prośbą i otrzymał pozwolenie na opuszczenie zakonu w celu udania się do Ziemi Świętej i pracy przy nawracaniu Żydów. Ze swoim bratem Théodore’em założył tam kongregację Siostry Naszej Pani Syjonu, której misją stały się modlitwy o nawrócenie Żydów. Ich klasztor został zbudowany w miejscu pałacu Piłata, dokładnie tam, gdzie Piłat pokazał ubiczowanego i skrwawionego Jezusa tłumom, proponując Jego wypuszczenie, na co tłum Żydów odpowiedział: „Ukrzyżuj Go! Krew Jego na nas i na dzieci nasze!” (por. Mt 27,11-26; Mk 15,1-15; Łk 23; J 19). Alphonse Ratisbonne zmarł w 1884 roku w Ein Karem, miejscu urodzenia Jana Chrzciciela, nieopodal Jerozolimy. Jego serdeczna modlitwa owego Nowego Roku w Neapolu, by Bóg poprowadził go ku wypełnieniu drogiego mu posłania, jakim była praca dla poprawy losu Żydów, została wysłuchana – jak sam powiedział – „ponad wszelkie oczekiwania”.

[1] Marie Théodore Renouard Bussierre, Conversion de M. Marie-Alphonse Ratisbonne: Relation Authentique, Paris 1859, A. Bray.

[2] Pietyzm pojawił się w Alzacji na początku XVII stulecia jako ruch wewnątrz luteranizmu, postulujący mniejszy nacisk na dogmaty i hierarchię kościelną na rzecz osobistej pobożności i Kościoła prowadzonego przez świeckich.

[3] Schody z białego marmuru, przeniesione do Rzymu z Jerozolimy przez św. Helenę i czczone jako schody prowadzące do pretorium Piłata, po których wprowadzono Jezusa podczas Jego Męki (zob. Mt 27, Mk 15, Łk 23, J 18).

[4] Il Gesù – główny kościół jezuitów w Rzymie.

[5] Relacja de Bussières’a również pochodzi z: Marie Théodore Renouard Bussières, Conversion de M. Marie-Alphonse Ratisbonne: Relation Authentique, Paris 1859, A. Bray.

[6] Co ciekawe, św. Michał Archanioł jest według Biblii patronem narodu żydowskiego (Dn 12,1).

Apostoł Najświętszego Sakramentu

Hermann Cohen

10 listopada 1821 roku w zamożnej żydowskiej rodzinie w Hamburgu (Niemcy), mieście, które w owym czasie było jednym z najważniejszych ośrodków ekonomicznych, intelektualnych i artystycznych w tym kraju, urodził się Hermann Cohen. Jego ojciec, dobrze prosperujący bankier, był przywódcą liberalnego odłamu miejscowej wspólnoty żydowskiej. Wyznawał nowoczesną, „oświeconą” formę judaizmu, odrzucającą wiele spośród tradycyjnych wierzeń i praktyk żydowskich.

Zarówno błyskotliwość, jak i niezwykły talent muzyczny chłopca stały się widoczne w bardzo młodym wieku. Gdy jeszcze był dzieckiem, jego gra na fortepianie uczyniła go ulubieńcem europejskich elit kulturalnych i artystycznych. Znalazłszy się w blasku sławy, w świecie zabaw i swobodnych obyczajów, wpadł w otchłań występków, zanurzając się w nią coraz głębiej. Uratowany z owej ciemności przez cudowną łaskę, otrzymaną w obecności Najświętszego Sakramentu, Hermann postanowił poświęcić swoje życie Bogu i wszedł na drogę modlitwy, kontemplacji, pokuty i działalności apostolskiej. Został mnichem w zakonie karmelitów i odegrał kluczową rolę w przywróceniu obecności zakonu na terenie Francji, Anglii, Irlandii i Szkocji. Podróżował po Europie, głosząc kazania i fundując klasztory. Zmarł w 1871 roku na ospę, którą zaraził się podczas udzielania ostatniej posługi żołnierzom, umierającym na tę chorobę. W chwili obecnej trwa proces beatyfikacyjny o. Hermanna.

Niniejsza relacja została opracowana przez Roya Schoemana na potrzeby niniejszego wydania.

Jako dziecko Hermann posiadał pobożną, gorliwą naturę; bardzo pociągała go modlitwa. Uwielbiał chodzić do synagogi, śpiewać modlitwy i psalmy w domu, do tego też często zachęcał rodzeństwo. Lecz nawet w młodym wieku czuł niejaki niedosyt przy odprawianiu żydowskich obrzędów:

Kiedy widziałem, jak rabin wchodzi na stopnie podwyższenia, odchyla parochet i otwiera drzwi [szafy ołtarzowej], czekałem z niecierpliwością... Moje oczekiwanie nie doznawało satysfakcji, kiedy widziałem lewitów, uroczyście wyjmujących ze wspaniałej szafy ołtarzowej wielki zwój pergaminu usłany hebrajskimi literami i zwieńczony królewską koroną. Zwój pergaminu był następnie niesiony z wielką pompą do pulpitu... i hebrajskie pisma odczytywano na głos. Byłem pełen niepokoju podczas całej tej ceremonii[1].

W każdym razie wyjątkowe talenty Hermanna szybko odciągnęły go od religijności. Był na tyle uzdolniony intelektualnie, że szybko wyprzedził starsze rodzeństwo w znajomości łaciny, francuskiego i innych przedmiotów szkolnych i w klasie zawsze był prymusem. Jednak nawet te zdolności bledną przy jego muzycznym geniuszu. W wieku czterech lat uprosił, by nauczono go grać na pianinie; w wieku lat sześciu umiał grać wszystkie popularne wówczas melodie operowe, do których dodawał własne improwizacje. Kiedy miał dwanaście lat, o jego profesjonalnych recitalach mówiono w mieście. Niestety, matka powierzyła go nauczycielowi pianina o wielkim wprawdzie talencie, lecz bez zasad moralnych. Przykład mistrza, który był dla chłopca autorytetem, wespół z upojeniem własnym sukcesem, miał niszczący wpływ na moralność młodego Hermanna. Według słów jego samego:

[Wielki geniusz nauczyciela] wystarczał, by usprawiedliwić w oczach publiki wszystkie jego grymasy i przygody, jakkolwiek nieodpowiedzialne i skandaliczne... Jako że uwielbiałem go ponad wszystko, szybko zacząłem naśladować jego dzikie zachowanie. Kochał hazard; ja, niestety, również szybko się w tym rozsmakowałem. Kochał konie i wszelkie przyjemności, a jako że portfele jego wielbicieli zawsze były otwarte, by zaspokoić wszystkie jego kaprysy, zacząłem myśleć, że nie ma na ziemi szczęśliwszej egzystencji niż życie artysty[2].

Kiedy Hermann miał dwanaście lat, matka zabrała go do Paryża, domu najlepszych muzyków Europy, w celu kontynuowania jego edukacji muzycznej. Kiedy w końcu dała radę przekonać wielkiego pianistę Franciszka Liszta, by przesłuchał chłopca, ów natychmiast podbił jego serce. Liszt przyjął cudowne dziecko pod swe skrzydła. Niedługo obaj stali się nierozłączni. Niestety, pod względem moralności Liszt nie był ani trochę lepszy od poprzedniego nauczyciela Hermanna i młodzieniec już wkrótce podążał za swoim mistrzem na drodze występku. Wychowany wśród nieustannej troski i pochwał, gdzie każdy jego kaprys był spełniany, Hermann już wówczas był okropnie rozpieszczony, arogancki i egocentryczny, co tylko pogorszyło sytuację. Nieustanne pochlebstwa, jakie otrzymywał jako ulubieniec sal koncertowych i salonów Paryża, również nie mogły być pomocne.

Deprawacja kół towarzyskich, do których Liszt wprowadził swojego protegowanego, była tak wielka, że trudno przesadzić w jej opisie. Do członków grupy, z którą zaprzyjaźnił się Hermann, należał Michaił Bakunin, rosyjski anarchista i rewolucjonista, i osławiona wolnomyślicielka i pisarka (w dodatku ubierająca się po męsku) George Sand, która stała mu się szczególnie bliska. Jak pisał na ten temat sam Hermann:

Wzmacniało to moją własną reputację, że znano mnie jako przyjaciela autorki Lelii. Moje imię ciągle pojawiało się obok jej, a wyobraźnia udzielała odpowiedzi na pytanie, co miało miejsce między nami na jej poddaszu. Czasem spędzałem u niej po kilka dni pod rząd, i – jak sama pisała – robiłem dla niej papierosy. Teraz wolałbym nigdy nie przeczytać żadnej z jej książek i zadowolić się zwykłą znajomością – może wtedy zachowałbym parę tych zasad, które miałem[3].

Te przyjaźnie szybko zebrały swoje żniwo w życiu wrażliwego młodzieńca. Hermann tak pisał później do o. Alphonse’a Ratisbonne’a:

Byłem rozpieszczony na salonach, a przede wszystkim w tak bezbożnym towarzystwie. Szybko stałem się kozłem ofiarnym wszystkich ich obrzydliwych doktryn – ateizmu, panteizmu, socjalizmu, anarchizmu, terroryzmu, masakry bogatych, zniesienia małżeństwa, wywłaszczenia i wspólnego korzystania z wszelkich przyjemności. Wkrótce na to wszystko znalazło się pełno miejsca w głowie czternastolatka (zła łatwo się nauczyć)... Szybko stałem się jednym z najgorliwszych głosicieli dla wszystkich tych grup, które przysięgały odnowić oblicze ziemi[4].

Przygody młodego muzyka w ciągu następnej dekady były nieprzerwanym łańcuchem wzlotów i upadków, sukcesów i porażek w życiu artystycznym i codziennym, związków miłosnych, w tym z artystkami, śpiewaczkami, młodymi mężatkami, a nawet z artystką cyrkową. Jego egocentryczny hedonizm i nieodpowiedzialność sprawiały, że Hermann zrażał do siebie przyjaciół i zrywał przyjaźnie; zamiłowanie do hazardu doprowadziło do wielokrotnych katastrof finansowych, które również wpływały na jego związki. Żył tylko dla przyjemności chwili; jak pisał później:

Nie przesadzam, wszyscy młodzi ludzie, których znałem, żyli tak jak ja, szukając przyjemności gdziekolwiek dało się ją znaleźć, z pasją pragnąc bogactwa, by móc pobłażać wszystkim swoim skłonnościom, zaspokoić wszystkie swoje pragnienia. Myśl o Bogu nigdy nie zawitała w ich umysłach... ich zasady moralne ograniczały się do tych koniecznych, by nie wpaść w kłopoty z prawem[5].

Lecz nawet w tym długim okresie pobłażania sobie i nieprawości Pan działał, by przyciągnąć młodego Cohena do siebie. Hermann pisał później o jednym z takich incydentów, kiedy słuchał Liszta grającego na organach w katedrze we Fribourgu:

Liszt dotykał strun tej kolosalnej harfy Dawida, której majestatyczne brzmienie dawało niejasne pojęcie o Twojej wielkości, o mój Boże. Czyż nie przenikało mnie uczucie świętości? Czyż nie wywołałeś pierwszego poruszenia zmysłu religijnego w mojej duszy? Czymże więc było to głębokie uczucie, którego doświadczałem za każdym razem, kiedy, od czasów młodości, dotykałem czy słyszałem organy? Uczucie tak silne, że zagrażało mojemu zdrowiu, do takiego stopnia, że zostało mi zabronione? O Jezu ukochany, pukałeś do drzwi mojego serca, a ja nie otwierałem[6].

Decydujący moment nawrócenia Hermanna nadszedł, gdy w wieku dwudziestu sześciu lat poproszono go, by poprowadził w zastępstwie chór podczas nabożeństwa kościelnego. Według jego własnych słów:

Zdarzyło się to w maju 1847 roku. Miesiąc maryjny był celebrowany z wielką pompą w kościele St Valère, gdzie zbierały się i śpiewały amatorskie chóry, przyciągające wielu ludzi. Książę Moskowa, który prowadził owe pobożne koncerty i którego miałem zaszczyt poznać już wcześniej, poprosił mnie pewnego wieczoru, bym zajął jego miejsce, dyrygując chórem. Zgodziłem się i poszedłem, wyłącznie z miłości do muzyki oraz by spełnić prośbę przyjaciela. Podczas ceremonii nie czułem niczego szczególnego, ale w momencie błogosławieństwa darów, mimo że nie miałem zamiaru klękać jak reszta kongregacji, poczułem nieokreślone poruszenie; moja dusza, ogłuszona i rozproszona dysharmonią tego świata, odnalazła się na nowo, trochę jak marnotrawny syn wracający do zmysłów, i poczuła, że dzieje się coś wcześniej zupełnie nieznanego. Po raz pierwszy poczułem bardzo potężne, choć trudne do określenia, emocje. Bez żadnego udziału ze strony mojej woli zostałem zmuszony, wbrew sobie, do ukłonienia się. Kiedy wróciłem w następny piątek, ogarnęły mnie te same emocje, lecz jeszcze silniejsze, i poczułem ogromny ciężar, który spadł na całe moje ciało, zmuszając mnie do ukłonienia się, a nawet do upadnięcia na kolana, wbrew własnej woli, i uderzyła mnie nagła myśl, by stać się katolikiem.

Kilka dni później przechodziłem obok tego samego kościoła St Valère; dzwony biły na mszę. Wszedłem do środka i byłem obecny podczas Świętej Ofiary, pozostając w bezruchu i uważnie obserwując. Zostałem na pierwszej, drugiej, trzeciej mszy, nie myśląc nawet o wyjściu z kościoła, choć nie mam pojęcia, co mnie tam trzymało. Po powrocie do domu, mimowolnie wyszedłem jeszcze raz tego samego wieczoru i wróciłem w to samo miejsce; dźwięk dzwonów sprawił, że znów wszedłem do kościoła. Najświętszy Sakrament był wystawiony do adoracji i gdy tylko go ujrzałem, podszedłem do ołtarza i upadłem na kolana. Tym razem w momencie błogosławieństwa nie było dla mnie trudne ukłonić się, a podnosząc się, poczułem słodki pokój, ogarniający całe moje jestestwo. Wróciłem do swojego pokoju i położyłem się spać, ale przez całą noc mój umysł był – czy to we śnie, czy na jawie – zajęty myślą o Najświętszym Sakramencie. Płonąłem niecierpliwością, by pójść na więcej mszy; w następnych dniach byłem na wielu w St Valère, zawsze z wewnętrzną radością obejmującą mnie całego[7].

Chciałem porozmawiać z księdzem, uspokoić poruszenie, które bezustannie niepokoiło moją duszę od owego niezwykłego wydarzenia. Do tej pory księża byli dla mnie potworami, od których uciekałem, więc nie wiem, w jaki sposób nieodparta siła zmusiła mnie, bym jakiegoś znalazł. W końcu przedstawiono mnie o. Legrand. Powiedziałem mu, co mi się przydarzyło; wysłuchał z zainteresowaniem i powiedział, bym był spokojny, trwał w obecnym usposobieniu i zachował pełną ufność w ścieżki Bożej Opatrzności, które będą mi niechybnie wskazane.

Życzliwe i miłe przyjęcie ze strony owego duchownego zrobiło na mnie silne wrażenie i w jednej chwili zburzyło jedno z najgłębszych uprzedzeń, jakie miałem. Wcześniej bałem się księży, znając ich tylko z powieści, w których byli przedstawieni jako najbardziej nietolerancyjni z ludzi, bez przerwy wykrzykujący groźby ekskomuniki i ognia piekielnego. Tutaj zaś spotkałem człowieka wykształconego, pokornego, życzliwego i o otwartym sercu, oglądającego się wyłącznie na Boga, nigdy na siebie[8].

Tego samego lata Hermann znalazł się w Ems (Niemcy), gdzie miał dać koncert. Opisał to doświadczenie następująco:

Dzień po moim przybyciu była niedziela, ósmy sierpnia, i nie przejmując się ludzkim szacunkiem, to jest pomimo obecności moich przyjaciół, poszedłem na mszę. Tam, po modlitwie, obecność – niewidzialna, lecz dla mnie odczuwalna – nadnaturalnej siły, zaczęła na mnie oddziaływać, poruszać mnie, aż zacząłem drżeć; jednym słowem, łaska Boska raczyła zstąpić na mnie z całą swoją siłą. W momencie Podniesienia nagle poczułem, jak spod moich powiek wybucha rzeka łez, która nie przestała płynąć w zmysłowej obfitości po moich rozpalonych policzkach. O, chwila niezapomniana dla zbawienia mojej duszy! Byłeś tam dla mnie, obecny w mojej duszy, ze wszystkimi niebiańskimi odczuciami, które zesłałeś mi z góry! Z pasją wzywałem wszechpotężnego i miłosiernego Boga, by owo doskonałe wspomnienie Jego piękna pozostało na wieki wyryte w moim sercu, razem z niezatartymi stygmatami nienagannej wiary i wdzięcznością za bezmiar błogosławieństw, jakimi mnie zalewał.

Niewątpliwie czułem wówczas to, co św. Augustyn musiał czuć w swoim ogrodzie w Cassiacum, w chwili, gdy usłyszał słynne słowa „weź i czytaj”; to, czego Ty, mój drogi Ojcze, musiałeś doświadczyć w kościele San Andrea delle Fratte w Rzymie 20 stycznia 1842, kiedy Najświętsza Maryja Panna raczyła Ci się ukazać[9].

Pamiętam, że płakałem kilka razy jako dziecko, ale nigdy, przenigdy nie znałem takich łez. Kiedy tonąłem w nich, czułem, jak z głębi mej piersi, otwartej przez sumienie, wyrasta rozdzierający żal za całe moje przeszłe życie. Nagle, spontanicznie, jak gdyby przez intuicję, ofiarowałem Bogu wewnętrzne i szybkie wyznanie wszystkich moich ogromnych grzechów od dzieciństwa. Widziałem je, spiętrzone przede mną tysiącami, okropne, odrzucające, wstrętne, zasługujące na gniew najwyższego sędziego... A przy tym czułem nieznany pokój, który szybko ogarnął całą moją duszę niczym kojący balsam, wiedziałem, że Bóg miłosierdzia wybaczy mi owe grzechy, że odwróci swój wzrok od mych występków, że ulituje się nad moją szczerą skruchą, nad moim gorzkim żalem. Tak, czułem, że On da mi łaskę i że przyjmie jako pokutę moje twarde postanowienie kochać Go ponad wszystko inne i zwrócić się od tej chwili ku Niemu.

Kiedy wyszedłem z kościoła, byłem już chrześcijaninem, tak bardzo jak to możliwe przed chrztem[10]...

Następnego dnia, pragnąc opowiedzieć o. Legrandowi o tym wydarzeniu, Hermann opuścił Ems, by wrócić do Paryża. Przemieniony przez łaskę, był nie do poznania. Zamknął się w swoim pokoju, by studiować doktrynę chrześcijańską, i natychmiast rozpoczął przestrzeganie wszystkich praktyk życia chrześcijańskiego: modlitwę poranną i wieczorną, msze, nieszpory i godzinki w kościele, abstynencję, cnotę; wszystkiego tego przestrzegał z łatwością i gotowością. Jego największą udręką była niemożność, jak na razie, przyjmowania Komunii Świętej. „Jako że nie dostąpiłem jeszcze radości pierwszej Komunii, nie mogłem być obecny przy tej najwznioślejszej chwili, nie szlochając z powodu tego braku, który mnie zabijał”[11].

Każdego wieczoru o. Legrand przyjmował Hermanna na nauki. 15 sierpnia o. Théodore Ratisbonne[12] ochrzcił czterech nawróconych Żydów w kaplicy Matki Boskiej Syjońskiej, w obrzędach uczestniczył Hermann. Ojciec Ratisbonne sam był oczywiście nawróconym Żydem, tak samo jak wszystkie dziewczęta w chórze. Nabożeństwo zawierało litanię napisaną przez o. Ratisbonne’a:

...Jezusie z Nazaretu, królu Żydów, zmiłuj się nad dziećmi Izraela!

Jezusie, boski Mesjaszu, oczekiwany przez Żydów, zmiłuj się nad dziećmi Izraela!

Jezusie, pragnienie narodów, Jezusie z pokolenia Judy, Jezusie, który uzdrowiłeś głuchych, niemych i ślepych, zmiłuj się nad dziećmi Izraela!

Baranku Boży, który gładzisz grzechy świata, przebacz im, albowiem nie wiedzą, co czynią![13]

Hermann z trudem powstrzymywał się, by nie rzucić się do stóp kapłana, błagając o chrzest.

Hermann został ochrzczony zaledwie trzynaście dni później, w tej samej kaplicy. W noc przed swoim chrztem, wedle jego wspomnień, zły duch zesłał mu:

sen pełen pokus, który obudził we mnie palące obrazy, które myślałem, że usunąłem już ze swojej pamięci. Potykając się, rzuciłem się na kolana obok łóżka, u stóp mojego krucyfiksu, i tam, z oczami pełnymi łez, błagałem o miłosierną pomoc Wszechmogącego i wsparcie Najświętszej i Najczystszej Maryi Panny, i pokusy minęły[14].

A oto, co wydarzyło się następnego dnia, wedle słów samego Hermanna:

W sobotę 28 sierpnia, o trzeciej godzinie, kaplica Matki Boskiej Syjońskiej promieniowała nadzwyczajną jasnością; najświeższe i najpiękniejsze kwiaty zdobiły ołtarz, olśniony tysiącem świec. Dzwony wybijały najradośniejsze melodie, pobożny tłum wypełniał nawę, chór młodych dziewcząt w długich białych welonach śpiewał błagalnie litanię o nawrócenie Żydów, harmonia organów mieszała się z tym pięknym śpiewem... i nigdy dziecko nie przyszło na świat otoczone większą czułością sióstr i braci niż ja, kiedy jako katechumen podszedłem do ołtarza.

– Czy chcesz przyjąć chrzest?

– Tak, chcę! (Tak, wiesz, Panie, z jaką żarliwością tego pragnę i jak się niecierpliwię, by być Twój!)

– Zatem uklęknij...

Ziemia zniknęła; kapłan trzymający naczynie z wodą święconą nie był już człowiekiem. Bóg obiecał, że sam zstąpi w tym momencie i przejmie panowanie [...]. Kiedy woda święcona dotknęła mojego czoła, nagle całe moje ciało ogarnęło drżenie, i poczułem tak silne, potężne poruszenie, że mogę porównać je tylko do wstrząsu elektrycznego. Oczy mojego ciała były zamknięte, ale w tym samym momencie oczy mojej duszy otworzyły się na nadprzyrodzone, boskie światło. To światło rozprzestrzeniło się po całej mojej istocie. Bóg Duch Święty, jakby przypieczętowując swoją obietnicę, zstąpił na mnie z wysokości niebios, wziął mnie za rękę i pokazał mi w ekstazie to, czego skończone byty nie są w stanie pojąć – Wieczność. Tak, ujrzałem (oczy mojego ciała były zamknięte, lecz oczy mojej duszy były szeroko otwarte z radością) bezmierną jasność, bez końca, lepiej nawet powiedzieć – bez przestrzeni, ponieważ wzrok unosił się i opadał coraz dalej, coraz dalej, nigdy nie natrafiając na przeszkody! Wszędzie miriady aniołów śpiewały nieopisanie pięknie, coraz piękniej, coraz bardziej zachwycająco, i takiego śpiewu nigdy nie słyszało ludzkie ucho. A niebiańskie zapachy! I ogarnęło mnie miękkie ciepło [...], a mój wzrok, pomimo oślepiającego, wszechogarniającego światła, nie przestawał zanurzać się w promienie [...], a w środku panowało światło jeszcze bardziej jaśniejące w swej bieli. Tam, na wspaniałym tronie, ze swoją ukochaną Matką po prawicy, siedział Nasz Pan Jezus Chrystus, piękny wieczną młodością, a u Jego stóp, wokół Niego, armia świętych, ubranych w najjaskrawsze kolory tęczy.

Owi święci oddawali pokłon u stóp tronu, adorując Go, a przy tym jednocześnie odwrócili się i spojrzeli na mnie ze słodkim uśmiechem gościnnego przywitania. Całe niebo i jego mieszkańcy zdawali się radować moim chrztem, jak gdyby jedna biedna mała dusza uratowanego grzesznika mogła mieć rzeczywistą wagę na szalach Wieczności...

Tak, widziałem raj Kościoła triumfującego. Nie, to nie była wizja, to było prawdziwe. Bóg pozwolił, bym ja, nędzny robak ziemi, został przyjęty, łaską, dla której nie potrafię znaleźć nazwy, by doświadczyć przez chwilę to, co ledwie odważę się pamiętać!

Zanurzyłem się w ekstazie miłości, moje serce złączyło się z nieopisanymi radościami raju i piło z potoku rozkoszy, jakim Pan zalewa swoich wybranych na ziemi żyjących. Byłem tak poruszony, że nawet dziś mogę tylko bardzo niedokładnie przypomnieć sobie ceremonie, które nastąpiły później. Pamiętam jednak, że byłem ubrany w białą szatę niewinności, a w moim ręku umieszczono zapaloną świecę, symbol prawdy, która dopiero co stanęła tak jasno przed moimi oczami, i przysiągłem w swoim sercu żyć i umrzeć w obronie tej prawdy[15].

Najświętszy Sakrament, który był pierwszym impulsem do nawrócenia dla Hermanna Cohena, pozostał w centrum jego życia duchowego:

O Jezusie! Eucharystio! W pustyni tego życia pojawiłeś się pewnego dnia, objawiłeś mi Twoje światło, Twoją wielkość, Twoje piękno! Zmieniłeś całe moje jestestwo; w jednej chwili pogrążyłeś wszystkich moich wrogów. Potem zaś, przyciągając mnie nieodpartą siłą, pobudziłeś w mej duszy niepowstrzymany głód tego Chleba Życia, zapaliłeś w moim sercu żarliwe pragnienie Twojej Boskiej Krwi. Wreszcie przyszedł dzień, kiedy dałeś mi siebie. Nawet dziś, gdy go sobie przypominam, moje serce i oddech się zatrzymują[16].

Opisując jedną z pierwszych procesji eucharystycznych, na jakiej był obecny, Hermann pisał:

Kiedy niesiono Świętą Eucharystię, byłem przerażony, strumień łez popłynął z moich oczu. Czułem głęboki szacunek, wprost odczuwałem Rzeczywistą Obecność; nieopisane uczucie. Tak długo, jak trwała procesja, za każdym razem, gdy Najświętszy Sakrament zbliżał się do mnie, wzrastała moja pełna szacunku bojaźń i moja pokorna miłość[17].

W 1848 roku, zaledwie rok po swoim nawróceniu, założył Stowarzyszenie Nocnej Adoracji, grupę mężczyzn, oddanych adoracji Naszego Pana w Najświętszym Sakramencie w godzinach nocnych[18]. Wpadł na ten pomysł, ponieważ:

By kontemplować Cię [Jezusa w Najświętszym Sakramencie] dostatecznie, godziny dnia mijają za szybko. Zwołam innych chrześcijan płonących tym samym ogniem i będziemy spędzać noce w Twoich kościołach. Wieczorem będziesz wystawiony na ołtarz, a o świcie nadal będziemy klęczeć przed Twoim przepychem. Noce nieopisane słowami! „Niech uschnie moja prawica! Niech język mi przyschnie do podniebienia, jeśli nie będę pamiętał o Tobie!” (Ps 137,5-6).

W tych niebiańskich nocach, o mój Jezu, przyciągasz mnie do siebie wdziękiem tak słodkim i delikatnym, tak rozkosznym, że zrywa się ostatnia nić łącząca mnie z tym światem i uciekam daleko od ziemskich miast, by rzucić się w Twoje ramiona, by żyć tylko dla Ciebie, na wyłączność, na zawsze[19].

Czym była nocna adoracja dla Hermanna?

Odarty z tego wszystkiego, co przywiązuje mnie do ziemi, mogę przebić tajemnicze chmury, które otaczają Twoje tabernakulum, i wystawić się na przeszywające promienie tego pięknego słońca łaski, zanurzyć się w tym oceanie światła, by dać się pochłonąć płomieniom tego rozżarzonego paleniska [...]. Później, w orzeźwiającym cieniu tego Drzewa Życia, oddycham zapachem kwiatów, delektuję się owocami [...][20].

Później, już jako karmelita, Hermann złożył ślub, by nigdy nie głosić kazań bez wspomnienia Najświętszego Sakramentu, i gdy podróżował po Europie, głosząc Ewangelię, zakładał grupy Stowarzyszenia Nocnej Adoracji wszędzie, dokąd się udawał.

Zostając synem Kościoła, Hermann Cohen nie porzucił miłości dla swojego ludu żydowskiego – wręcz przeciwnie. Zostając katolikiem, złożył ślub „czynienia wszystkiego, co możliwe dla nawrócenia Żydów”[21]. Kiedy w 1849 roku wstępował do zakonu karmelitów, częściowo to właśnie starotestamentowe korzenie owego zgromadzenia motywowały jego wybór. W liście do matki pisał:

Jestem w nowicjacie zakonu znanego z prostoty, pokuty i miłości do Boga. Ów zakon narodził się wśród Żydów, 930 lat przed Jezusem Chrystusem: założył go prorok Eliasz ze Starego Testamentu na górze Karmel w Palestynie. Jest to zakon prawdziwych Żydów, dzieci Proroków, którzy czekali na Mesjasza, którzy uwierzyli w Niego, gdy przyszedł, i którzy trwają do dzisiaj, żyjąc zawsze w ten sam sposób, w tym samym ascetyzmie cielesnym i w tych samych radościach duchowych, jak żyli na górze Karmel w Judei 2800 lat temu. W dalszym ciągu noszą nazwę Zakonu Góry Karmel... Po co prowadzić takie życie? By przyciągnąć miłosierdzie Wszechmogącego na ziemię i odwrócić Jego sprawiedliwy gniew, gotowy uderzyć tych, którzy Go obrażają; by kochać Boga tak, jak On ukochał nas, by naśladować życie, jakie prowadził Jezus, gdy zszedł na ziemię, by zbawić ludzi, przez cierpienie, samozaparcie, poświęcenie, posłuszeństwo, oddanie, upokorzenie, biedę i śmierć. Takie życie wybrałem[22].

W Kościele katolickim widział wypełnienie obietnic Starego Testamentu:

Kiedy postanowiłem uwierzyć w Jezusa Chrystusa, wszystko to, co czytałem, czułem, widziałem i słyszałem, ukazało mi się w nowym świetle: oślepiającym i jaskrawym. Przenosiłem się z jednej radości do następnej, gdyż wraz z tą wiarą ujrzałem, jak rozwija się przede mną wspaniały obraz, jakim są nasze Święte Pisma; na każdej stronie dotykałem tego Mesjasza obiecanego w Starym Testamencie...[23]

W swoim nowym życiu religijnym Cohen znalazł wyłącznie radość:

W świecie, podczas mojego życia artystycznego, nie miałem nigdy dzieciństwa, ponieważ trafiłem na salony w wieku dwunastu lat. Bóg, w swej wielkiej dobroci, hojnie mi za to wynagrodził podczas nowicjatu, gdzie korzystam z radości duchowego dzieciństwa. Kąpię się w mleku pocieszenia i nie chcę niczego, jak tylko widzieć wolę Bożą w sobie i we wszystkich. Komunia Święta zajmuje mnie całkowicie – bądź w dziękczynieniu, bądź w przygotowaniu. Rozciągam te czynności tak, że moje życie jest nieustanną Komunią. Myślę, że to jest niczym radość nieba. Tutaj jesteśmy zawsze w prawdziwej obecności Eucharystii...[24]

Opisać wam szczęście, jakiego tu doświadczam bez przerwy, odkąd wdziałem habit, jest niemożliwością; potrzeba by anielskiego pióra, by opisać rozkosze życia wewnętrznego, jakie prowadzi się tu w nowicjacie. Znajdując się wciąż w obecności Najświętszego Sakramentu i nie mając nic, co odwlekałoby duszę od ćwiczeń życia zakonnego, zapomina się o świecie i żyje się z serafinami i cherubinami, oddającymi wieczny pokłon Barankowi. Jest to wieczna Komunia. Najbardziej niezwykłe jest, że ledwo się zauważa wyrzeczenia naszego życia...[25]

Nie tyle nie cierpiał w swoim życiu zakonnym – zwłaszcza w późniejszym okresie – ile samo cierpienie, przyjmowane z miłości do Jezusa, stało się jego radością:

Na początku byłem stale na górze Tabor, tonąc w pocieszeniach, ale czegoś brakowało, ponieważ nie piłem jeszcze z kielicha goryczy naszego Jezusa, i pragnąłem go [...], pragnąłem cierpieć w miłości z moim Jezusem! Lecz przez ostatnie dwa lata nie przeżyłem ani jednego dnia bez tej boskiej goryczy, i kocham to namiętnie.

Obym pozostał aż po moje ostatnie tchnienie na Kalwarii z moim Zbawicielem. Nie proszę o nic więcej i odważę się powiedzieć, że czasem raduję się cierpieniem bardziej niż kiedykolwiek w minionych dniach radowałem się boskim pocieszeniem![26]

Cohen złożył pierwsze śluby w 1850 roku, przyjmując imię zakonne Augustyn Maria od Najświętszego Sakramentu. Przyjął święcenia kapłańskie w roku 1851 i spędził resztę życia, podróżując po Europie, głosząc Dobrą Nowinę i pomagając zakładać nowe zgromadzenia karmelickie, mimo że jego najgłębszym pragnieniem było życie pustelnicze, kontemplacyjne. Dokądkolwiek się udawał, głosił kazania wobec wielkich, pełnych entuzjazmu tłumów, sprawiając, że wielu ludzi natychmiast się nawracało. Najczęstszym tematem jego nauk była radość odnajdywana w kochaniu Jezusa – zaczynając od pierwszej homilii w Paryżu, w kościele St Sulpice, 24 kwietnia 1854 roku. Było tam wielu starych znajomych Hermanna, a także młody Żyd Bernard Bauer, który wmieszał się w tłum z czystej ciekawości; pod koniec kazania był już zdecydowany na przyjęcie chrztu i w ciągu dwóch miesięcy przyjął habit karmelitański[27]. Oto fragment tego kazania:

Moją pierwszą myślą, gdy staję za tym chrześcijańskim pulpitem, jest taka, że powinienem zrekompensować jakoś zły przykład, który niestety dawałem w tym mieście w przeszłości. Moglibyście równie dobrze mnie spytać: „Jakie prawo masz przemawiać do mnie, nawoływać do cnoty i dobra, uczyć mnie prawd wiary, mówić do nas o Jezusie i Maryi, których kochamy? Tak często hańbiłeś ich w naszych oczach, ty, który przebywałeś w złym towarzystwie i zachowywałeś się skandalicznie, ty, o którym wiemy, że przełknąłeś każdą fałszywą teorię i tak często nas znieważałeś swoim prowadzeniem się”. Tak, bracia, przyznaję, że grzeszyłem przeciwko niebiosom i przeciwko wam. Przyznaję, że zasłużyłem na złą sławę wśród was i na utratę waszej dobrej woli wobec mnie. Przychodzę do was, bracia, ubrany w szatę pokutną i przynależący do rygorystycznego zakonu, bosy i noszący tonsurę. Maryja uzyskała dla mnie od Boga Eucharystii lekarstwo o wiele dla mnie ważniejsze niż oczy mojego ciała: wyzwolenie z duchowej ślepoty[28]. Było to w miesiącu maryjnym, podczas którego śpiewano hymny; Maryja, Matka Jezusa, ukazała mi Eucharystię. Poznałem Jezusa, poznałem Boga; stałem się chrześcijaninem. Poprosiłem o chrzest i wkrótce wylano na mnie wodę święconą. W tym momencie wszystkie, liczne grzechy moich dwudziestu pięciu lat zostały zmazane. Bracia, Bóg mi przebaczył, Maryja mi przebaczyła – czyż i wy mi nie przebaczycie?

Podróżowałem po świecie, kochałem świat. Nauczyłem się jednej rzeczy o świecie: nie da się znaleźć tam szczęścia. A wy, bracia? Znaleźliście je? Czy jesteście w stanie powiedzieć, że jesteście szczęśliwi, że niczego wam nie brakuje? Wydaje mi się, że słyszę wokół siebie smutny chór westchnień. Wydaje mi się, że słyszę połączone wołanie cierpiącej ludzkości: „Szczęście, gdzie jesteś? Powiedz mi, gdzie się ukrywasz, a będę cię szukać, trzymać i posiadać”.

Szukałem szczęścia. Szukałem w miastach i na morzach, szukałem w pięknie przyrody, szukałem w eleganckim życiu salonów, w ogłuszającym zgiełku balów i zabaw. Szukałem go w gromadzeniu złota, w gorączce hazardu, w niebezpieczeństwach przygody i w próbach zaspokojenia bezgranicznej ambicji. Szukałem go w chwale artysty, w przyjaźniach ze sławnymi ludźmi i we wszystkich przyjemnościach ciała i duszy. Drogi Boże, czyż było choć jedno miejsce, w którym nie szukałem? Jak można wyjaśnić tę tajemnicę? Istoty ludzkie są stworzone dla szczęścia. Tajemnica polega na tym, że większość ludzi nie wie, czym jest to szczęście. Szukają go tam, gdzie go nie ma. Słuchajcie więc: ja znalazłem szczęście, posiadam je, cieszę się nim w pełni, tak że mogę powiedzieć, cytując wielkiego apostoła: „Przepełnia mnie radość”. Szczęście przelewa się z mojego serca, tak że nie mogę trzymać go w sobie. Chciałem opuścić swoją samotność, by przyjść tutaj, znaleźć was i powiedzieć wam: przepełnia mnie radość. Tak, jestem tak szczęśliwy, że przychodzę, by zaoferować to szczęście i wam. Przychodzę, by zachęcić was, byście dzielili ze mną tę obfitość szczęścia. „Ale – mówicie – ja nie wierzę w Jezusa Chrystusa”.

Ja też nie wierzyłem, dlatego byłem nieszczęśliwy. Wiara prowadzi nas do szczęścia w Bogu i Jezusie Chrystusie, Jego Synu. Jest to tajemnica, której nie potrafi pojąć duma. Ale by znaleźć Jezusa Chrystusa, należy czuwać i modlić się. Pismo mówi: „Szczęśliwy jest człowiek, który czuwa u drzwi dzień i noc”, czyli ten, który czuwa u drzwi swego serca, by znaleźć Jezusa Chrystusa.

Módlcie się więc, pytajcie, a otrzymacie to upajające wino nieśmiertelności, które wypływa z tłoczni modlitwy. Modlitwa przymnaża wiary, daje światło, wespół z wiarą pomnaża pokój, miłość, mądrość, światłość, wolność – te zaś wszystkie zawarte są w Jezusie Chrystusie. Nikt, kto nie kocha Jezusa Chrystusa, nie może być szczęśliwy[29].

Ojciec Cohen spędził resztę swojego życia, starając się przyprowadzić innych do szczęścia, które znalazł. Stale powtarzał, że szczęście można znaleźć wyłącznie w Jezusie Chrystusie, szczególnie w Jezusie obecnym w Najświętszym Sakramencie, tak jak to mówił w kazaniu z okazji chrztu innego nawróconego Żyda:

Czy uwierzycie, moi bracia, że Bóg nawrócił nas tylko dla naszego własnego dobra? Nie, po tysiąckroć nie! Bóg nawrócił nas nie tylko dla nas samych, ale i dla innych, by mogli uniknąć skał, o które się rozbiliśmy. Tak, ukrzyżował nas jako znak przed bramą piekieł, by powiedzieć innym: „Nie idźcie tą drogą”...

Jak pokazuje poniższy fragment, tematem wielu, jeśli nie większości jego kazań było dzielenie się przekonaniem, że szczęście można znaleźć wyłącznie w Jezusie:

Nie znajdując szczęścia, którego szukałem, wciąż uciekałem od Niego, który podążał za mną aż do tego dnia, kiedy wszedłem do kościoła, gdzie ksiądz przy ołtarzu trzymał w rękach coś białego... Spojrzałem na tę małą hostię i usłyszałem słowa: „Ja jestem drogą, prawdą i życiem”...

Mój Boże, jakże można było żyć, nie myśląc o Jezusie, nie kochając Jezusa, nie żyjąc dla Niego i w Nim? Teraz, gdy Twoja łaska mnie obudziła, moje oczy przejrzały, moje ręce dotknęły, moje uszy usłyszały, moje serce poczuło... Tak, kocham Jezusa Chrystusa i nie chcę więcej się ukrywać; jest dla mnie honorem ogłosić to całemu światu. Kocham Jezusa Chrystusa: to jest sekret mojego niezmiernego szczęścia, które tylko wzrosło, odkąd Go pokochałem. Kocham Jezusa Chrystusa, chcę wykrzyczeć to na wszystkie krańce ziemi. Chciałbym, by mury tej świątyni mogły się rozszerzyć i objąć wszystkie te miliony ludzi, którzy kroczą po tej ziemi, by mój głos mógł do nich dotrzeć i przeniknąć wszystkie włókna ich serc, tak, aby wibrowały jednogłośnie z moim, i aby wszyscy chórem odpowiedzieli w niekończącej się pieśni świętowania i triumfu, płynącej z ziemi ku niebu: „My też kochamy Jezusa Chrystusa!”.

Nikt, kto nie kocha Jezusa Chrystusa, nie może być szczęśliwy. Kochamy być szczęśliwi, ale nie kochamy Jezusa Chrystusa, jedynego możliwego szczęścia; kochamy przyjemności, przepych, lecz nie kochamy Jezusa Chrystusa, najbardziej wykwintnej przyjemności, przepychu wiecznej chwały[30].

Przy innej okazji Hermann zwrócił się do swoich dawnych przyjaciół, nawołując ich do udziału w szczęściu, jakie znalazł:

O Jezu, moja miłości, jak bardzo chciałbym rozpalić moich dawnych przyjaciół ogniem, który płonie we mnie! Jak bardzo chciałbym pokazać im szczęście, które mi dajesz! Cóż, odważę się powiedzieć: gdyby Wiara nie nauczyła mnie, że kontemplowanie Cię w niebie jest jeszcze większą radością, nigdy nie uwierzyłbym, że może istnieć większe szczęście niż to, jakiego doświadczam, kochając Cię w Eucharystii i przyjmując Cię do mojego biednego serca, tak ubogaconego dzięki Tobie. Cóż za zachwycający pokój, cóż za szczęście! Cóż za święta radość!

Jeśli już nie widzicie mnie, jak się zabijam dla oklasków, intryguję dla pustych honorów, to dlatego, że znalazłem swoją chwałę w skromnym tabernakulum Jezusa-Hostii, Jezusa-Boga.

Jeśli już nie widzicie mnie, jak stawiam na jedną kartę bogactwo całej rodziny, z zapartym tchem biegnę za złotem, to dlatego, że znalazłem prawdziwe bogactwo, niewyczerpany skarb w cyborium miłości, które otacza Jezusa-Hostię.

Jeśli już nie ogłuszam się na waszych frywolnych zabawach, to dlatego, że zostałem zaproszony na uroczystość weselną, gdzie zasiadam do stołu z aniołami niebios; to dlatego, że znalazłem najwyższe szczęście. Tak, znalazłem je, dobro, które kocham, jest moje, posiadam je.

Ubogie bogactwa, smutne przyjemności, upokarzające honory, za którymi goniłem razem z wami! Ale teraz, gdy moje oczy ujrzały, moje ręce dotknęły, moje serce bije razem z Sercem Boga, o jak bardzo lituję się nad waszym ślepym pościgiem za przyjemnościami, które nie mogą wypełnić waszych serc!

Przyjdźcie do tego niebiańskiego stołu, przygotowanego dla was przez Wieczną Mądrość. Przyjdźcie, zbliżcie się, zostawcie wasze zabawki, wasze chimery, odrzućcie daleko te szmaty zakłamania, które was okrywają. Poproście Jezusa o białą szatę przebaczenia i z nowym, czystym sercem pijcie z czystej fontanny Jego miłości[31].

W 1851 roku o. Cohen opublikował kolekcję motetów zatytułowanych Miłość Jezusa Chrystusa; jego wprowadzenie do tego wydania jest nieprzerwanym hymnem pochwalnym do Najświętszego Sakramentu:

O Czcigodny Sakramencie, upajające źródło, z którego moje zaschnięte usta piją wśród suszy pierwsze owoce życia wiecznego! Moje serce przepełnia radość. Muszę Cię błogosławić i śpiewać Twoją chwałę w pieśniach radości i dziękczynienia... Zza zasłony Eucharystii odkryłeś przede mną wieczne prawdy, a pierwszą tajemnicą, jaką objawiłeś mojemu sercu, była ta o Twojej rzeczywistej obecności w Najświętszym Sakramencie. Czyż nie chciałem nawet wówczas, wciąż jeszcze jako Żyd, rzucić się na święty ołtarz, podnieść Cię do mojego błądzącego serca? Gdy wołałem o chrzest, czyż nie po to, by złączyć się z Tobą? W niecierpliwym oczekiwaniu, wzdychając do tego pięknego dnia w moim życiu, szlochałem z zazdrości, widząc, jak inni otrzymują, pochłaniałem oczami tę małą Hostię, w której Twoja miłość do człowieka uwięziła nieskończonego Boga...

A kiedy w końcu zostałem przyjęty na niebiańskim bankiecie, otrzymałem nieznaną mi wcześniej siłę, by pokonać samego siebie. Owo boskie Ciało przemieniło mnie w nowego człowieka; ów skarb oderwał mnie od tego wszystkiego, czego dotąd byłem więźniem. Jeszcze bardziej palące pragnienie przyciągnęło mnie do tego źródła żywej wody; ogarnął mnie przemożny głód za tym chlebem wybranych. Czyż nie muszę teraz śpiewać Ci pieśni radości?

Twój Sakrament uczynił to wszystko, sprawił, że odrzuciłem kuszące przyjemności dla zbawczej pokuty, przepych i wystawność dla szorstkiego habitu, jasne światła sławy dla klasztornych ciemności[32].

Bodaj wszystkie jego dzieła i kazania są przepełnione czcią dla Najświętszego Sakramentu:

Święta Eucharystia jest jedyną ofiarą dziękczynną godną Boga... Bóg nakazał Izraelitom przechowywać w szafie ołtarzowej zbiornik z manną jako wieczną pamiątkę dobrodziejstw, jakie im zesłał, karmiąc ich na pustyni; w ten sposób manna zawsze była widziana jako wyobrażenie Eucharystii. Ale nawet nazwa prawdziwej manny, „Eucharystia”, owo imię tak słodkie, które wyraża w jednym słowie wszystkie skarby Boskiej dobroci, oznacza dosłownie po grecku „dziękczynienie”. A jako że ludzkie dziękczynienie jest niewystarczające, ów skarb nazywa się „Boską Eucharystią”, boskim dziękczynieniem, a więc dziękczynieniem nieskończonym, niewyczerpanym, nieprzerwanym, odpowiednim dla niezmierzonej dobroci Boga.

O tak, słyszę, o mój Boże, kiedy ofiaruję Ci tę hostię czci i miłości, głos Ojca spływający z wysokości niebios na Jezusa w wodach Jordanu, mówiący: „To jest mój Syn umiłowany, w którym mam upodobanie”. Jeśli więc ofiarujemy Mu tego umiłowanego Syna, który stał się naszym udziałem w boskiej Eucharystii, podnosimy Wiekuistemu Ojcu nieskończenie przyjemne dziękczynienie, dziękczynienie godne Go, równe Mu, a zatem przeobfite... W ten sposób, bracia, możemy w pełni podziękować Bogu przez naszego boskiego pośrednika, Jezusa, w Eucharystii, w ofierze ołtarza – przez Jezusa Chrystusa, bez którego nigdy nie moglibyśmy oddać Bogu chwały, czci odpowiedniej do nieskończonej wielkości Jego błogosławieństw[33].

Chciałbym, żebyście żyli tylko Eucharystią. Niech Ona będzie źródłem waszych myśli, uczuć, słów i czynów. Niech Ona będzie światłem, które was prowadzi, waszą inspiracją, waszym wzorcem i waszą jedyną troską. Jak Magdalena przelała łzy i wylała perfumy na stopy Jezusa, obyście nigdy nie znużyli się ofiarowywaniem modlitw, aspiracji i podarunków przed tabernakulum. Chciałbym, by Eucharystia była dla was ogniem miłości, płonącym ogniem, w który możecie się rzucić, by zapłonąć miłością i hojnością. Niech ołtarz, na którym Jezus ofiarowuje siebie, również przyjmie wasze ofiary, byście wespół z Nim stali się ofiarą miłości, której słodka woń unosi się przed tron Wiekuistego[34].

Jedyną mroczną plamą na szczęściu Hermanna była jego obawa o duszę matki, która nie nawróciła się na wiarę katolicką. W święto Niepokalanego Poczęcia 1852 roku wyruszył na pielgrzymkę do sanktuarium maryjnego, by modlić się o jej zbawienie:

Matko Niebiańska, dla Twojego Boskiego Syna porzuciłem matkę na ziemi. Czy przywrócisz mi ją pewnego dnia? Tak jak niegdyś jej syn, ona nadal błądzi w cieniu śmierci, oczekując na przyjście Mesjasza w przyszłości. Nie wie, że jaśniejąca Gwiazda Jakuba ukazała się nam i że jej światło jaśniało nieprzerwanie od osiemnastu wieków w niebiosach Kościoła. Nie wie, że Ty byłaś jej świtem i że Twoje słodkie światło nigdy nie przestaje kierować krokami najsłabszych śmiertelników ku Słońcu Sprawiedliwości, które Bóg nam dał, by oświeciło wszystkie narody i było chlubą Jego ludu – Izraela.

O Maryjo! Córko Izraela! Ona należy do naszej rodziny, zwróć więc ku niej wzrok litości i miłości.

O Maryjo! Uratowałaś syna, nie pozwól mu więc być na wieki rozłączonym z jego matką. Ona jest dla mnie obrazem Ciebie, a jej wspomnienie nigdy nie dotyka mojego serca bez myśli o Tobie. Urodziła mnie w cierpieniu, tak samo jak Ty, by dać mi drugie życie, przyjęłaś mnie jako swoje dziecko za wysoką cenę wszystkich cierpień Kalwarii! O Matko Jezusa, o moja Matko! O ile myśli o tym świecie nie są przemienione wysoko na niebiosach, czy mógłbym widzieć Cię bez niej w Niebie z pełną radością, czy utrata jej na wieki nie byłaby cieniem na moim szczęściu?[35]

Kiedy jego matka zmarła pod koniec 1854 roku, nie nawróciwszy się na katolicyzm, o. Cohen był głęboko strapiony. Swoją udręką podzielił się ze swoim przyjacielem, Proboszczem z Ars, który uspokoił go tajemniczą przepowiednią: „Miej nadzieję! Pewnego dnia, w święto Niepokalanego Poczęcia, otrzymasz list, który przyniesie ci wielką radość”. Siedem lat później, 8 grudnia 1861 roku – w święto Niepokalanego Poczęcia – pewien jezuita przyniósł o. Cohenowi list, pisany przez kobietę znaną ze świętości i głębi życia wewnętrznego, która sama napisała wiele dobrze ocenianych książek o duchowości katolickiej. List zawierał opis objawienia, jakie otrzymała kilka miesięcy wcześniej:

Mój Jezus pokazał mi w promieniu swojego boskiego światła, że w chwili, gdy matka o. Hermanna była na łożu śmierci, kiedy wydawała się już nieprzytomna, niemal martwa, Maryja, nasza Błogosławiona Matka, stanęła przed obliczem swojego Boskiego Syna, i upadłszy do jego stóp powiedziała: „Łaski, litości, o mój Synu, dla tej ginącej duszy! Za chwilę będzie stracona, stracona na wieki. Uczyń, błagam Cię, dla matki Twojego sługi Hermanna to, co chciałbyś, by on uczynił dla Twojej matki, gdyby ona była na jej miejscu, a Ty na jego. Poświęcił ją mnie; czyż mogę pozwolić jej zginąć? Nie, ta dusza jest moją nagrodą, chcę jej, żądam jej, jako ceny za Twoją Krew, za moje żale u stóp Twojego Krzyża!”.

Ledwie przestała boska Orędowniczka mówić, gdy wypłynęła łaska silna, potężna ze źródła wszelkiej łaski – czcigodnego Serca Jezusowego – i oświeciła duszę biednej umierającej Żydówki, w jednej chwili pokonując jej opór. Owa dusza natychmiast zwróciła się z miłością i ufnością ku Niemu, którego Miłosierdzie było z nią aż do śmierci, i powiedziała do Niego: „O mój Jezu, Boże chrześcijan, Boże, którego czci mój syn, wierzę w Ciebie, pokładam w Tobie nadzieję, zmiłuj się nade mną”[36].

Kiedy w 1870 roku wybuchła wojna francusko-pruska, Hermann postanowił wyjechać z Francji do neutralnej Szwajcarii, by chronić swoją wspólnotę przed potencjalnymi szykanami w związku z jego niemieckim pochodzeniem. Po kilku miesiącach posługi w okolicach Genewy miejscowy biskup wezwał go i powierzył mu specjalną misję. Wielu tysiącom francuskich jeńców, przetrzymywanych w niemieckich obozach, odmawiano sakramentów, ponieważ władze niemieckie nie wpuszczały do obozów francuskich księży. Hermann, jako obywatel niemiecki, miał szansę uzyskać pozwolenie. Spytany, czy zgodziłby się na taką misję, Hermann natychmiast wyraził zgodę. Miał przeczucie, czym to się skończy. Kiedy wyjeżdżał ze Szwajcarii, słyszano, jak mówił: – Niemcy będą moim grobem[37]. – Ale, jak napisał w liście do siostry: „Czułem, że nie mogę odmówić, ponieważ Jezus powiedział do tych, których ganił: Byłem więźniem, a nie odwiedziliście Mnie”[38].

24 listopada 1870 roku, w święto karmelity Jana od Krzyża, Hermann wyjechał do obozu jenieckiego w Spandau pod Berlinem. Po przybyciu na miejsce zastał ponad pięć tysięcy niedożywionych i źle ubranych więźniów, wielu śmiertelnie chorych z powodu mroźnej pruskiej zimy. Posługiwał im, codziennie odprawiając mszę, słuchając ich spowiedzi, odwiedzając chorych, pocieszając rozpaczających, udzielając ostatniego namaszczenia umierającym, jak również zajmując się doczesnymi potrzebami jeńców: na przykład udało mu się uzyskać dodatkowe ubrania dla nich. Nic nie było w stanie go powstrzymać: pracował na mrozie od świtu aż do późnej nocy i trudne warunki szybko nadwerężyły jego zdrowie. Inny kapłan, który widział go w owym czasie, opowiadał: „Wyglądał staro i blado, na jego twarzy malowało się wyczerpanie, ale i radość. Widziałem na jego czole coś niczym aureolę, gotową wkrótce zabłysnąć”...[39]

W dniu 9 stycznia 1871 roku o. Cohen został wezwany, by udzielić ostatniego namaszczenia dwóm więźniom umierającym na ospę. Nie mogąc znaleźć szpatułki, zwykle używanej do świętego oleju, i zdając sobie sprawę, że nie ma czasu na poszukiwania, nie zawahał się użyć palca, mimo zadrapania, które przyczyniło się do śmiertelnej infekcji. Zaraził się i zaledwie po jedenastu dniach umarł 20 stycznia 1871 roku, w rocznicę ukazania się Najświętszej Maryi Panny jego przyjacielowi, innemu nawróconemu Żydowi, Alphonse’owi Ratisbonne’owi. „A teraz, mój Boże, w Twoje ręce składam mojego ducha” – to były jego ostatnie słowa.

[1] Hermann Cohen napisał duchową autobiografię, swoje Wyznania, które od tego czasu zaginęły, ale zachowały się fragmenty, cytowane w innych dziełach. Powyższy fragment pochodzi z: Tadgh Tierney O.C.D., The Story of Hermann Cohen, Oxford 1980, Teresian Press, s. 10.

[2] Z Wyznań Cohena, cytowanych w: Dom Jean-Marie Beaurin, Flèche de Feu, Paris 1981, Editions France-Empire, s. 23. Wszystkie fragmenty cytowane w tej książce zostały przetłumaczone na język angielski przez autora.

[3] Z Wyznań Cohena, fragment cytowany przez: Tierney, The Story of Hermann Cohen, s. 17.

[4] Z listu Cohena do ojca Alphonse’a Ratisbonne’a, przytoczonego w Wyznaniach Cohena i cytowanego w: Beaurin, Flèche de Feu..., s. 29.

[5] Tamże, s. 53.

[6] Beaurin, Flèche de Feu, s. 38.

[7] Niniejsza relacja łączy fragmenty dwóch relacji, które Cohen napisał o tym wydarzeniu – jedną w liście do swojego byłego nauczyciela, a drugą do o. Alphonse’a Ratisbonne’a, obie cytowane tamże, s. 58-59.

[8] Z listu Cohena do o. Ratisbonne’a, cytowanego tamże, s. 59-60.

[9] Zob. świadectwo nawrócenia o. Alphonse’a Ratisbonne’a w poprzednim rozdziale.

[10] Canon Charles Sylvain, Vie du R.P. Hermann, en religion Augustin-Marie du T.S. Sacrement, Paris 1883, Oudin, s. 44-45. Ten oraz wszystkie następujące fragmenty książki zostały przetłumaczone (na język angielski) przez autora.

[11] Sylvain, Vie du R.P. Hermann, s. 46.

[12] Zob. historię nawrócenia Alphonse’a Ratisbonne’a, brata Théodore’a, w poprzednim rozdziale.

[13] Sylvain, Vie du R.P. Hermann, s. 47.

[14] Sylvain, Vie du R.P. Hermann, s. 49-50.

[15] Z listu Cohena do o. Ratisbonne’a, cytowanego w: Sylvain, Vie du R.P. Hermann, s. 49-51, oraz: Beaurin, Flèche de Feu, s. 65-66.

[16] Sylvain, Vie du R.P. Hermann, s. 313-314; Beaurin, Flèche de Feu, s. 73.

[17] Beaurin, Flèche de Feu, s. 81-82.

[18] Grupa początkowo spotykała się w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej w Paryżu, który to kościół odegrał szczególną rolę również w życiu św. Teresy z Lisieux.

[19] Z dedykacji Cohena do zbioru jego kantyków, Miłość Jezusa Chrystusa, cytowanej w: Beaurin, Flèche de Feu, s. 91.

[20] Beaurin, Flèche de Feu, s. 96.

[21] Z Wyznań, cytowane w: Sylvain, Vie du R.P. Hermann, s. 58.

[22] Z listu do matki cytowanego w: Sylvain, Vie du R.P. Hermann, s. 84-86.

[23] Sylvain, Vie du R.P. Hermann, s. 106.

[24] Tierney, The Story of Hermann Cohen, s. 48.

[25] Beaurin, Flèche de Feu, s. 137-138.

[26] Tamże, s. 195-196.

[27] Opatrzność sprawiła, że Bernard otrzymał tę samą celę w klasztorze, którą wcześniej zajmował Hermann; później stali się bliskimi przyjaciółmi.

[28] Co ciekawe, czternaście lat później Hermann, ślepnąc, uzyskał cudowne, całkowite uzdrowienie oczu swojego ciała w Lourdes.

[29] Z kazania wygłoszonego przez o. Cohena w kościele St Sulpice w Paryżu 24 kwietnia 1854, cytowanego w: Tierney, Historia Hermanna Cohena, s. 103-106; oraz Beaurin, Flèche de Feu, s. 226-228.

[30] Beaurin, Flèche de Feu, s. 218-220.

[31] Beaurin, Flèche de Feu, s. 93.

[32] Z dedykacji do zbioru motetów Cohena, Przeorat Karmelicki, Agen marzec 1851, cytowanej w: Beaurin, Flèche de Feu, s. 161-162.

[33] Sylvain, Vie du R.P. Hermann, s. 89-91.

[34] Z listu o. Cohena, cytowanego w: Tierney, The Story of Hermann Cohen, s. 85.

[35] Sylvain, Vie du R.P. Hermann, s. 122.

[36] Beaurin, Flèche de Feu, s. 259-260.

[37] Tamże, s. 367.

[38] Tamże, s. 367.

[39] Tamże, s. 372.

Od socjalizmu do Kościoła

David Goldstein

David Goldstein urodził się w 1870 roku w rodzinie holenderskich Żydów, którzy wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych. Po latach, które spędził jako gorliwy agitator socjalistyczny, uliczny mówca i polityk, zdał sobie sprawę, że ideały i prawda, jakich szukał w socjalizmie, możliwe są do znalezienia wyłącznie w Kościele katolickim. Następnie przez resztę życia bronił wiary katolickiej w swoich książkach, na łamach tygodników, a także podróżując po kraju, przemawiając i dyskutując ze słuchaczami co wieczór w ciągu wielu lat. Jego pełna autobiografia, zatytułowana Autobiography of a Campaigner for Christ, została niedawno ponownie wydana przez Roman Catholic Books[1].

„Dlaczego jestem katolikiem?” – jest to temat tak stary, jak sam Kościół, ale dla nawróconego tak nowy, jak gdyby to on był pierwszym, kto się w tej kwestii wypowiada. Wielu najzdolniejszych i najbardziej elokwentnych ludzi przez stulecia chrześcijaństwa uczyniło to pytanie podstawowym dla siebie, za każdym razem podchodząc do niego na swój własny sposób. Na czoło wysuwa się tu św. Paweł, który po wszystkie czasy ustalił grunt dla racjonalizmu, z jakim należy patrzeć na własną przeszłość, i dla ufności, z jaką należy iść naprzód ku pełniejszemu rozumieniu chwały Wiary.

Moje nawrócenie na katolicyzm nastąpiło poprzez ruch socjalistyczny: szczery entuzjazm dla fałszywej sprawy może pomóc w znalezieniu właściwej drogi. Aktywna propaganda socjalizmu, przez którą przeszedłem, była z początku tak uwodzicielska w swoim wezwaniu do braterstwa wszystkich ludzi, że nie dopuszczała obiektywnego spojrzenia na prawdziwą naturę wszystkiego, co ludzkie, i czyniła czymś zupełnie niemożliwym postrzeganie Kościoła inaczej niż w kategoriach sojusznika kapitalizmu, pod którą to nazwą socjaliści rozumieją wszystkie siły uciskające pracowników najemnych. Dlatego jednym z powodów, dla których wybrałem tytuł Od socjalizmu do Kościoła – dlaczego jestem katolikiem?, jest chęć przestrzeżenia tych, którzy – szukając braterstwa – chcieliby dołączyć do ruchu socjalistycznego. Zamiast owego braterstwa znajdą tam wszakże dokładne jego przeciwieństwo, bowiem ręka każdego człowieka, działającego według zasad socjalizmu, zwrócona jest przeciwko każdemu innemu człowiekowi. Poza tym chciałbym zachęcić tych, którzy szukają braterstwa wszystkich ludzi, by zajrzeli do Kościoła katolickiego, gdzie mogą znaleźć spełnienie swojego pragnienia. W Kościele jest wszak Ojcostwo Boga, bez którego wszelkie próby odnalezienia braterstwa ludzi spełzną na niczym. W Kościele da się odnaleźć doskonały plan, założony przez naszego drogiego Pana ku realizacji przez nas wszystkich w codziennym życiu, przenikniętym duchem cywilizacji chrześcijańskiej. Tylko tam można znaleźć niebo na ziemi, w które wierzy i do którego dąży idealista. Jeśli będę mógł zwrócić wzrok choćby jednego człowieka, patrzącego w niewłaściwą stronę w poszukiwaniu światła prawdy, ku „Światłu tego świata”, Kościołowi katolickiemu, poczuję się hojnie wynagrodzony za swoją pracę.

Kolejnym powodem, dla którego wybrałem właśnie ten tytuł, jest palące pragnienie, by stać się narzędziem dla poruszenia serc ludzi mojej własnej nacji – Żydów – aby bez uprzedzeń przeanalizowali twierdzenia Kościoła katolickiego. Tam bowiem odkryją, że jego założycielem jest Chrystus, Syn Boży. On jest Pomazańcem, Słowem, które stało się Ciałem, oczekiwanym przez naszych przodków w ciągu czterdziestu długich stuleci, nim zstąpił na ziemię, i którego pobożni Żydzi nadal z tęsknotą oczekują. W istocie nadal żywię jeszcze większą nadzieję, że mógłbym pomóc oświecić tych niereligijnych Żydów, którzy nawet porzucili wiarę w samo istnienie Boga i błądzą po ziemi niczym Izmael, z wzrokiem odwróconym od wszystkiego, co narodziło się z Ducha. Opuściwszy uzdrawiającą powściągliwość swojej starej wiary, stali się zarazem katastrofą dla samych siebie i groźbą dla każdego państwa, jakie zamieszkują. Zachęceni fałszywą żarliwością dają się porwać przez wir socjalizmu. Jedynie przyjęcie doktryny chrześcijańskiej może im przynieść korzyść, albowiem wypełnienie Starego Prawa jest fundamentem Kościoła katolickiego.

Być może jeszcze jednym powodem, dla którego przyjąłem tytuł Od socjalizmu do Kościoła, jest w końcu nadzieja, że pomogę słabym katolikom w umocnieniu wiary; że zachęcę onieśmielonych wyznawców Chrystusa, by stanęli w obronie jej chwalebnego dziedzictwa. Urodzić się katolikiem! Otrzymać, z łaski Boga, dziedzictwo najlepsze z możliwych! Jakiż to inny dar – sławy, zaszczytów, bogactw – może się równać z darem prawdziwej Wiary? Jaki naród jest tak dobry lub tak wielki jak Kościół katolicki? Spójrzcie na jego organizację, jego historię, jego dogmaty, jego kapłaństwo, jego sakramenty, jego zgromadzenia sióstr! Dzieło, jakiego dokonał dla utykających, kalekich i ślepych, jest zbyt wielkie, by dało się łatwo opisać ludzkimi słowami. Powinniśmy pielęgnować nasze katolickie dziedzictwo, z dumą i bez lęku głosząc całemu światu: „Jestem katolikiem!”.

Czymś na miejscu byłoby tu wspomnieć, w jaki sposób trafiłem do ruchu socjalistycznego. Oczywiście, jako abstrakcyjna propozycja socjalizm był dość prosty. Zrezygnowawszy z praktyk religii żydowskiej i nie dysponując poprawnymi standardami intelektualnego osądu, a przy tym żywiąc bezgraniczny entuzjazm dla poprawy warunków materialnych ludzkości, bez większego trudu dałem się zwabić obietnicom socjalizmu. Gdy jako chłopca otaczała mnie ze wszystkich stron nędza, moje serce pragnęło zrobić coś w tym świecie, by uczynić warunki życia lepszymi...

Później jednak miałem szczęście i zetknąłem się z kilkoma prawdziwie wielkimi umysłami. Podobnie jak złe towarzystwo – intelektualnie czy w inny sposób – stanowi niebezpieczeństwo dla moralności, tak i dobre znajomości podnoszą serce i umysł ku poznaniu wiecznej prawdy, zachęcając do jej stosowania.

Od tych przyjaciół nauczyłem się kilku podstawowych zasad, które stopniowo wzbudziły we mnie zrozumienie, że fundamenty socjalizmu w najmniejszym stopniu nie są osadzone w zdrowym rozsądku. Z tym przekonaniem przyszło zrozumienie, że nadzieja, jaką socjaliści proponują ubogim, jest obietnicą bez pokrycia. Jaka szkoda!

Zagłębiając się coraz bardziej w istotę wspomnianych wyżej zasad, zrozumiałem, że człowiek jest, jak zawsze twierdził Kościół, stworzeniem szczególnym. Oczywiście stało to w bezpośredniej sprzeczności z doktryną socjalizmu, która czyni człowieka produktem ewolucji, wywodzącym się od niżej stojących zwierząt. Ale racjonalne argumenty były tak jednoznaczne, że musiałem z konieczności przyjąć dogmaty Kościoła, choć w owym czasie nie pojmowałem ich jako części doktryny chrześcijańskiej, lecz po prostu przyjmowałem jako prawdę...

Zwierzęta robią to, co robią, siłą instynktu, zgodnie z werdyktem nauki, iż zwierzęta nie myślą. W efekcie nie są ani istotami moralnymi, ani niemoralnymi obrzydlistwami, lecz po prostu istotami nieposiadającymi zmysłu moralnego. Z ludźmi jest inaczej. Człowiek został obdarzony pozytywną zasadą sztuki. Otrzymał nie tylko instynkt, lecz także inteligencję. Tworzy swoje własne projekty, poprzez które nadbudowuje cywilizację w naturalnym dla niego środowisku życia. Bóg stworzył człowieka na swój obraz, by panował nad wszystkimi rzeczami. Człowiek otrzymał władzę używania i odkrywania substancji, sił i praw natury, a nadto kształtowania ich według swoich chęci.

Człowiek zmienia swoje pomysły w zależności od posiadanej wiedzy i uzyskanych zdolności. Jego prymitywne osady różnią się wyraźnie od siedzib spotykanych w cywilizowanym świecie. Jest w stanie przeżyć w niemal każdym środowisku, czy to w klimacie umiarkowanym, w strefie okołobiegunowej czy w tropikach, na jałowej ziemi tak samo jak na żyznej, w skwarze i mrozie, w klimacie wilgotnym bądź suchym. Człowiek poszerza zakres swoich naturalnych możliwości poprzez inteligencję: swojego słuchu przez telefon, swojego ramienia przez dźwig, swego aparatu ruchu przez parostatek i statek powietrzny. Ta zasada, której nie są w stanie sprostać instynktownie funkcjonujące zwierzęta, z ekonomicznego punktu widzenia umieszcza człowieka w oddzielnej klasie stworzeń. A to właśnie na ekonomii socjaliści podobno tak dobrze się znają.

Zacząłem się zastanawiać: jeśli zwierzęta robią to, co robią, powodowane wyłącznie instynktem – ponieważ nie mogą reagować w żaden inny sposób, by podtrzymać życie w granicach własnego środowiska – muszą zatem wyłącznie wyrażać zamysł, na podstawie którego zostały stworzone. W ten sposób wróciłem do starego, prostego, lecz zawsze aktualnego „argumentu oryginalnego zamiaru”. Ta teoria całkowicie nokautuje przypadek czy też przewagę sił w danym kierunku jako wytłumaczenie stworzenia. Uniwersalne doświadczenie ludzkości daje świadectwo tym faktom – faktom tak prostym, a zarazem tak tajemniczym jak ten, że jeśli posadzisz w glebie żołądź, wyrośnie z niego dorosły dąb, a nie jabłoń czy krzaczek jagód. Po prostu w żołędziu został wszczepiony zamysł, który sprawia, że staje się on drzewem dębowym i niczym innym. To, co widzimy w ostatecznym stadium rozwoju, jest tym samym, co istniało w żołędziu potencjalnie. Dlaczego? Mogłem stwierdzić: czy chcemy czy też nie, tak po prostu jest. Tak samo jest z całym stworzonym światem, w tym również z człowiekiem. Który człowiek, drogą procesów myślowych, jest w stanie dodać choćby jeden łokieć do swojego wzrostu? W procesie ewolucji świat jako taki ukazuje odnoszący się do niego pierwotny zamysł, zjawiska wszczepione weń przez jego Twórcę. To prawda, że obserwując porządek stworzonego świata, w jego niezliczonych elementach, możemy dostrzec zaledwie mikroskopijny ułamek otaczającego nas ogromu. Jednakże nasz rozum nieodparcie wskazuje na Twórcę Doskonałego i tym samym zmusza do wyciągnięcia racjonalnego wniosku, że o ile można Nieskończonego Twórcę dostrzec w Jego stworzeniu, o tyle jest On zarazem czymś od tego stworzenia oddzielnym. A ponieważ przyczyna z konieczności jest większa od skutku, to Bóg musi być większy i inny od swojego dzieła.

Wszystko to, co wynika z omawianego argumentu dla człowieka o otwartym umyśle, jest zapieczętowaną księgą dla socjalisty, który pochyla się nie nad zbadaniem natury Boga, ale nad udowodnieniem Jego nieistnienia. Materialistyczny filozof ani nie widzi, ani nie słyszy. Nie jest w stanie dostrzec wzniosłych lekcji, jakie rozkłada przed nim natura dla jego intelektualnego rozwoju, ani nie potrafi słuchać wybrańców Boga.

W taki oto sposób doszło do tego, że po latach czystego naturalizmu zrozumiałem, iż Bóg istnieje, a zarazem zacząłem doceniać godność człowieka, a także odpowiedzialność jednostki wobec woli Bożej, która jest praprzyczyną naszej egzystencji. Wtedy również zacząłem doceniać inteligencję, jaką zostaliśmy obdarzeni, i umiejętność stwarzania własnych projektów, poprzez które możemy zrealizować ten czy inny cel. Lecz co najlepsze, wraz ze zdaniem sobie sprawy z istnienia Boga przyszła pozytywna wiara w wolność wyboru – wolną wolę – jako jeden z największych darów, które czynią nas podobnymi do samego Boga. Kiedy bowiem pojąłem prawdziwe znaczenie samokierowania się, naszej władzy pójścia na prawo czy na lewo, w górę czy w dół, czynienia dobra bądź zła, była to wizja, która otworzyła przede mną zupełnie nowy świat. Pokazała mi nieskończone możliwości człowieka w osiąganiu najwyższych szczytów szczęścia tu i w przyszłym świecie, a także możliwości upadania na samo dno. Wówczas poznałem dobroć i potęgę samego Boga, jak są one opisane w 30. rozdziale Księgi Powtórzonego Prawa, gdzie Bóg mówi: „Biorę dziś przeciwko wam na świadków niebo i ziemię, kładąc przed wami życie i śmierć, błogosławieństwo i przekleństwo. Wybierajcie więc życie, abyście żyli wy i wasze potomstwo” (Pwt 30,19).

Ujrzałem więc światło i musiałem być posłuszny wiedzy, jaką osiągnąłem. Musiałem odejść z obozu socjalistów, by wydać im bitwę.

Było naprawdę trudno odrzucić ideał, który tak długo był mi bliski. Dość powiedzieć, że wystąpiłem z ruchu socjalistycznego 23 maja 1903 roku. Byłem całkowicie przekonany, że autorytety socjalistyczne, od Marksa i Engelsa po Herrona, są zwolennikami darwinowskiej ewolucji, ateizmu, osobistej nieodpowiedzialności i wolnej miłości, oraz że te doktryny są kręgosłupem ruchu socjalistycznego i jego nieodłączną częścią.

Kiedy wystąpiłem z partii socjalistycznej, nie miałem najmniejszego pojęcia, że powinienem złączyć się z Kościołem katolickim, choć byłem pod wielkim wrażeniem jego stosunku do rodziny. Kościół katolicki wypowiadał się prostolinijnie, podczas gdy inni przemawiali mniej lub bardziej niezdecydowanie. Dotarło do mnie, że Kościół katolicki jest najsilniejszym na świecie czynnikiem chroniącym rodzinę.

Jestem pewien, że drogi Bóg prowadził mnie za rękę, ponieważ trafiłem na prelekcje w kościele Niepokalanego Poczęcia w Bostonie, gdzie usłyszałem tak racjonalne i przekonujące argumenty ze strony ojców jezuitów, iż zakochałem się w solidności katolickiej doktryny. Okazało się, że Kościół katolicki jest dokładnym przeciwieństwem tego, za co uważają go jego wrogowie.

Nieusatysfakcjonowany samym podziwem dla doktryny katolickiej, zacząłem chodzić codziennie na mszę w klasztorze karmelickim. Trwało to około roku. Bez wątpienia to właśnie modlitwy sióstr, jak również nauczanie i cierpliwy przykład mojej nauczycielki, również nawróconej, otworzyły mi drogę od socjalizmu do Kościoła – by jeszcze jeden człowiek dostał przywilej powiedzenia: „Jestem katolikiem”. Moja nauczycielka wpoiła mi potrzebę powracania do fundamentalnych zasad i oryginalnych źródeł. W ten sposób zobaczyłem, że zbadanie doktryn setek sekt, uważających się za chrześcijańskie, prowadzi tylko do chaosu, lecz nie daje żadnej wiedzy o Kościele katolickim. Zrozumiałem również, że studiowanie Talmudu może trwać bez końca, a przy tym nie przynieść oświecenia, jako że nie da się zbadać Prawa Mojżeszowego lepiej niż przez studiowanie samego Prawa.

Pewnego wieczoru, kiedy szedłem przez żydowską dzielnicę Bostonu w drodze do domu z pracy, zdarzyło mi się rzucić okiem na wystawę Misji Protestanckiej. Moje oczy zaświeciły się na widok broszury pod tytułem Mesjasz Izraela – na ten temat chciałem wiedzieć więcej. Szczęście mi sprzyjało: mimo że jedynym egzemplarzem był ten z wystawy, ekspedient nalegał, bym go wziął.

Broszurka opowiadała prostym językiem historię naszego Pana, podkreślając fakt, że zarówno Józef, jak i Maryja wywodzili się z domu Dawida, z którego miał pochodzić Mesjasz. Mówiła o skrupulatności, z jaką Żydzi prowadzili, chronili i pielęgnowali swoje drzewa genealogiczne; można było tam odnaleźć wszystkich członków narodu izraelskiego. W ten sposób Żydzi mogli prześledzić dziesięć pokoleń, by wiedzieć, kto był prawdziwym synem domu Lewiego, z którego wybierano kapłanów, a także potrafili wykazać, kto był prawdziwym synem domu Dawida, w którym miał narodzić się Mesjasz. Książeczka wyjaśniała, że w czasach Jezusa nikt nigdy nie negował, że zarówno Maryja, jak i Józef należeli do rodu Dawida. Tyle że wszystkie źródła pisane zostały zniszczone przez Tytusa podczas zburzenia Jerozolimy, jakiż więc smutek musi panować w sercach tych Żydów, którzy nadal czekają na swojego Mesjasza! Czytając tę broszurę, po raz pierwszy zwróciłem się ku przepowiedniom zawartym w Biblii. Im więcej czytałem, tym bardziej wierzyłem, że to właśnie Dziecię z Betlejem jest Mesjaszem.

Szczególne wrażenie zrobiło na mnie proroctwo Daniela, który przepowiedział dokładny czas, kiedy jego wizja i proroctwo się spełni; kiedy Święty Świętych zostanie namaszczony i kiedy Mesjasz przyjdzie na ziemię według Bożej obietnicy. To właśnie w przepowiedzianym przez Daniela momencie narodził się Chrystus, nasz Pan.

Zaledwie dwa lata po wystąpieniu z ruchu socjalistycznego z łaski Boga spłynęły na mnie wody odnowy w ceremonii chrztu, który przyjąłem z ręki jezuity o. Josepha H. Rockwella.

Jest to krótka historia mojej podróży od socjalizmu do Kościoła. Jej opowiedzenie zajmuje kilka chwil, lecz jak wielka panuje różnica między jednym a drugim! I znów wypełniła się obietnica naszego Pana: „Szukajcie, a znajdziecie; pukajcie, a otworzą wam”.

Moje doświadczenie – to po raz kolejny historia Świętego Graala. Wędrowcy szukają prawdy gdzieś daleko, walcząc to z ludzką ignorancją, to z pokusami pobłażania namiętnościom, lecz po to tylko, by odkryć w końcu, że Pan Bóg kocha nas tak, iż umieścił swój Kościół ze Świętym Naczyniem u naszych drzwi, dokładnie tam, gdzie zaczęliśmy podróż.

[1] Niniejsza relacja została przedrukowana za pozwoleniem z: Rosalie Marie Levy, Why Jews Become Catholics, New York 1924, Rosalie Marie Levy, s. 12-25.

Przed świtem

rabin Israel Zolli

Israel Zolli urodził się w 1881 roku w bogatej żydowskiej rodzinie w Brodach, polskim miasteczku położonym zaledwie kilka kilometrów od granicy rosyjskiej. Jego ojciec posiadał zakład włókienniczy po rosyjskiej stronie; w 1888 roku rząd carski skonfiskował zakład bez odszkodowania i rodzina znalazła się w nędzy. Z wielką trudnością i poświęceniem rodzina umożliwiła Israelowi, uzdolnionemu uczniowi, ukończenie szkoły i kontynuację kształcenia na studiach wyższych. W końcu udało mu się zdobyć pełne wykształcenie i zostać rabinem, a także uzyskać doktorat z filozofii. W bezprecedensowo młodym wieku trzydziestu siedmiu lat został mianowany Naczelnym Rabinem Triestu, w owym czasie jednej z najważniejszych wspólnot żydowskich w Europie. Podczas dwudziestu lat spędzonych na tym stanowisku wykładał również na uniwersytecie w Padwie i napisał kilka dobrze przyjętych prac naukowych, następnie został Naczelnym Rabinem Rzymu. Tam zastała go nazistowska okupacja; rabin Zolli z oddaniem działał na rzecz uratowania wspólnoty żydowskiej, aż do uzbierania – przy pomocy papieża Piusa XII – pięćdziesięciu kilogramów złota, których żądali naziści w charakterze okupu za oszczędzenie życia rzymskim Żydom. Stając się w 1945 roku katolikiem, rabin Zolli przyjął imię chrzestne Piusa XII, Eugenio, jako własne, w hołdzie dla papieża, który tyle zrobił dla ratowania Żydów podczas wojny. Jako katolik Zolli został poddany ostracyzmowi i szykanom ze strony wspólnoty żydowskiej i znów znalazł się w nędzy. Spędził resztę życia nauczając i pisząc, a także założył kongregację religijną, której celem była pomoc Żydom nawróconym na katolicyzm. Zmarł w 1956 roku w Rzymie. Poniższe świadectwo jego życia i nawrócenia powstało na podstawie jego autobiografii, Before the Dawn[1].

Urodziłem się w 1881 roku w Brodach, które po trzecim rozbiorze Polski w roku 1795 znalazły się w Austrii. Byłem najmłodszym dzieckiem w rodzinie; miałem trzech starszych braci i siostrę. Kiedy byłem bardzo mały, mój ojciec posiadał duży zakład włókienniczy w Łodzi, w zaborze rosyjskim; był człowiekiem uczciwym, dobrze znanym i szanowanym. Zanim skończyłem siedem lat, pozostało po tym tylko wspomnienie: Rosjanie kazali zamknąć cały przemysł z obcym kapitałem, ale właścicielom nie pozwolono spieniężyć swojej własności. W ten sposób nasza rodzina znalazła się w trudnych warunkach.

Moja matka pochodziła z rodziny uczonych rabinów, która mogła poszczycić się dwoma stuleciami tradycji intelektualnej. Moja matka chciała więc, bym został rabinem.

To od ojca nauczyłem się wielkiej sztuki modlitwy ze łzami. Podczas nazistowskich prześladowań, długie lata później, żyłem niedaleko centrum Rzymu w małym pokoiku. Tam, w ciemności, głodzie i zimnie, modliłem się, szlochając: – O, stróżu Izraela, strzeż resztę swojego ludu; nie pozwól, by ta reszta Izraela zginęła!

Kiedy miałem osiem lat, wysłano mnie do hebrajskiej szkoły. Tam w niedziele, poniedziałki i wtorki nauczyciel objaśniał nam teksty hebrajskie, które wpierw musieliśmy czytać i tłumaczyć: Torę, Psalmy i inne. W środy, czwartki i piątki powtarzaliśmy to, czego nauczyliśmy się wcześniej. To ciągłe czytanie i tłumaczenie pomogło mi zapamiętać wszystko, tak że znałem owe hebrajskie teksty na pamięć. W sobotę nauczyciel zabierał mnie do domu Naczelnego Rabina Synagogi, który sprawdzał moją wiedzę. Jako nagrodę otrzymywałem słodkie czerwone jabłko.

W tym samym czasie, oprócz szkoły religijnej, uczęszczałem do zwykłej szkoły podstawowej. Klasa była duża, składała się z około trzydziestu chrześcijan i sześciu Izraelitów. Moim towarzyszem był Stanisław, syn wdowy, który mieszkał ze swoją matką na parterze domu na przedmieściach. Raz czy dwa w tygodniu spędzałem u niego popołudnie; w jego skromnym domu było coś, co mnie przyciągało. Byłem tam szczęśliwy. Mieszkanie składało się z dużego prostokątnego pokoju i małej kuchni: to wszystko. W środku jednej ze ścian wisiał krucyfiks z gładkiego drzewa, a na nim gałązka oliwna. My, chłopcy, nigdy nie byliśmy hałaśliwi czy nieporządni podczas nauki czy to podczas przerw, jak gdyby w tym białym pokoju – i w obecności krzyża – nie dało się nie być spokojnym, miłym i dobrym. Czasem, nie wiem czemu, unosiłem oczy ku temu krzyżowi i długo wpatrywałem się w wiszącą na nim postać. Ta kontemplacja – jeśli mogę tak to nazwać, nie przesadzając – zawsze poruszała moją duszę.

Dlaczego ten człowiek został ukrzyżowany? – pytałem sam siebie. Czy był złym człowiekiem? Czy wszystkich złych ludzi się krzyżuje? Dlaczego tak wielu ludzi idzie za nim, jeśli był takim łotrem? Dlaczego ci, którzy idą za nim, są tak dobrzy? Dlaczego ten Stanisław i jego matka są tak dobrymi ludźmi, a przy tym adorują tego ukrzyżowanego? Dlaczego my, chłopcy, zachowujemy się inaczej w obecności krzyża? Takie myśli pojawiały się w mej głowie, gdy wpatrywałem się w krucyfiks.

Ponadto, ów ukrzyżowany wywołał we mnie wielkie współczucie. Miałem tak samo silne wrażenie jego niewinności, jak jego bólu: był w agonii.

Mężczyzna na krzyżu schyla głowę, jest bardzo zmęczony, wkrótce zapadnie w słodki sen. Nie krzyczy z bólu, nie lamentuje, nie przeklina. Na jego twarzy nie widać nienawiści czy złości. Gałązka oliwna nad jego głową zdaje się miękko szeptać o pokoju.

Nie, On, Jezus, ten człowiek – teraz myślałem o nim „On”, z wielkiej litery – nie był złym człowiekiem; nie mógł być w żaden sposób niegodziwy. Może był, a może nie był owym „Sługą Bożym”, o którym czytaliśmy w szkole. Może był, a może nie był, tym cierpiącym, o którym mówił nauczyciel... Nie wiedziałem. Ale jednego byłem pewien: był to człowiek dobry.

Ale w takim razie dlaczego go ukrzyżowano? W Księdze Izajasza są cztery fragmenty – 42,1-7; 49,1-5; 50,4-9 i 52,13-53,12 – które przedstawiają nam człowieka niewinnego, czystszego niż ktokolwiek inny. Ten człowiek jest bity i poniżany, wykończony cierpieniem; umiera w ciszy, tak samo jak cierpiał w ciszy. Wtedy furia tłumu opada: „Dlaczego umęczyliśmy i zabiliśmy Tego, który nosił nasze grzechy?”.

Dlaczego tak często w domu Stanisława myślałem o tym krzyżu, powtarzając sobie, z żywym współczuciem, że był dobry, nie mógł być złym człowiekiem? Niejednokrotnie przypominała mi się później ta głowa ukoronowana cierniem, twarz ubrudzona krwią – łagodna, zmęczona, z oczami na pół zamkniętymi – i pytałem sam siebie: dlaczego?...

Miałem około dwunastu lat. Niewidzialny Ktoś zaczął pukać do drzwi mojej duszy. Czułem wielką pustkę; moja dusza była poraniona. Szukałem pokrewnej duszy. Wówczas jeszcze raz przypomniałem sobie „Sługę Bożego”, o którym mówi prorok Izajasz. Chciałem czytać te fragmenty jeszcze raz i jeszcze raz... Jest w Piśmie historia Hioba, lecz piękniejsze, bo bardziej tajemnicze, jest milczenie Sługi Bożego. Jest to płodna cisza: przemawia ona do serca tak, jak Bóg przemawia, bez najmniejszego dźwięku. Stwarza ona w mojej duszy pustkę, rozdrapuje rany i sprawia, że krwawią. Musimy słuchać ciszy Boga i Jego Sługi. Kim był ów Sługa Boży? W odpowiedzi przypomniałem sobie Stanisława, jego biały pokój i krzyż na ścianie.

Ten ukrzyżowany człowiek w dużym białym pokoju Stanisława, Ten, którego głos mnie wezwał, woła wszystkich. On przemawia, On woła – tylko On. Jego głos dosięga mnie z daleka. Słucham jak ukochana w mistycznej Pieśni nad Pieśniami i słyszę, jak On przychodzi z góry, unosi się w powietrzu niczym na skrzydłach łagodnego wiatru. Nie widzę Go, lecz czuję Go w pobliżu, coraz bliżej. Później czekam, coraz dłużej, i moje czekanie staje się modlitwą, wezwaniem. Wzywam Go, Tego, którego znam, a jednak nie znam.

Kiedy ukończyłem naukę w szkole średniej, moim następnym celem był Uniwersytet we Florencji. W tym mieście kwiatów przeżyłem szare i chłodne lata w niedostatkach tak cielesnych, jak i duchowych. Tutaj, na uniwersytecie uzyskałem doktorat z filozofii (z psychologią jako specjalnością) oraz stopień w pobliskiej szkole rabinicznej. Następnie, w 1913 roku, zostałem mianowany wicerabinem w Trieście i w 1918 roku stałem się Rabinem Naczelnym.

Myślę, że miało to miejsce pod koniec 1917 roku. Pewnego popołudnia byłem sam w domu, pisząc jeden ze swoich artykułów. Czułem się zupełnie oderwany od siebie, zaabsorbowany pracą. Nagle, nie wiedząc dlaczego, odłożyłem pióro na stół i niczym w transie zacząłem wzywać imienia Jezusa. Nie mogłem znaleźć spokoju, nim Go zobaczyłem, jak gdyby na wielkim obrazie bez ramy, w ciemnym kącie pokoju. Spoglądałem na Niego przez dłuższy czas bez żadnego podniecenia, raczej w doskonałym pokoju duszy. Ani wtedy, ani teraz, trzydzieści lat później, nie potrafię powiedzieć, co w mej duszy wywołało takie zjawisko. Nie staram się zrozumieć tego cudu. Czy było to doświadczenie obiektywnie rzeczywiste, czy tylko subiektywne – nie wiem, jak również nie posiadam kompetencji, by to analizować. Było to jedno z wielu doświadczeń, pod różnym kształtem, jakie przeżyłem od tamtego momentu – w latach 1937, 1938 i później w 1945. Nie pragnąłem z nikim o tym rozmawiać ani nie myślałem o tym jak o nawróceniu. To, co się stało, dotyczyło mnie i tylko mnie. Moja silna miłość do Jezusa i doświadczenia, jakie mnie spotkały, były tylko moją sprawą, jak również nie były dla mnie w owym czasie impulsem do zmiany religii. Jezus wkroczył do mojego życia wewnętrznego jako gość, zaproszony i mile widziany.

Nie przyszła mi na myśl możliwość oficjalnej negacji bądź akceptacji tego wszystkiego. Wspólnota Izraelitów i Kościół były dla mnie formami życia religijnego oddzielonymi od siebie. Czułem się Żydem, jako że urodziłem się Żydem, a przy tym kochałem Jezusa Chrystusa. Ani judaizm, ani chrześcijaństwo nie przeszkadzały mojej miłości do Jezusa. On był obecny we mnie, a ja w Nim.

Rabin Zolli pozostawał Naczelnym Rabinem Triestu w latach 1918-1938. W tym okresie dał się poznać jako wybitny naukowiec, napisał wiele znaczących dzieł i został profesorem języków semickich na uniwersytecie w Padwie, gdzie wielu spośród jego studentów było księżmi. Jak pisał w swojej autobiografii: „Nawet w owym czasie pamiętali o mnie podczas swoich mszy i prosili Boga (jak powiedzieli mi wiele lat później) o moje nawrócenie”. Jedną z książek, jakie napisał w tym czasie, było studium życia i czynów Jezusa z Nazaretu, zatytułowane Nazarejczyk, które, choć napisane z żydowskiej perspektywy, było tak spójne z katolickim punktem widzenia, że jeden z arcybiskupów powiedział Zolliemu, iż mógłby dać książce imprimatur.

W 1939 roku Zolli wyjechał z Triestu, by stać się Naczelnym Rabinem i duchowym przywódcą wspólnoty żydowskiej w Rzymie. Ostatecznie nawrócił się w 1944 roku, kiedy odprawiał nabożeństwo z okazji Jom Kipur – najważniejszego święta w żydowskim roku liturgicznym. Jak sam to opisał:

Był to Dzień Przebłagania na jesieni 1944 roku. Przewodniczyłem w tym dniu obrzędom religijnym w synagodze. Dzień dobiegał końca i byłem sam wśród wielkiej liczby osób. Poczułem się, jak gdyby mgła podpełzła do mojej duszy; owa mgła stawała się coraz gęstsza, aż całkiem straciłem kontakt z ludźmi i rzeczami wokół siebie. I dokładnie wtedy ujrzałem oczyma swojego umysłu łąkę na zboczu, pełną soczystej trawy. Na tej łące ujrzałem Jezusa Chrystusa odzianego w biały płaszcz, a za Jego głową błękitne niebo. Doświadczyłem wyjątkowego pokoju wewnętrznego. Jeśli miałbym opisać stan mej duszy w tamtym momencie, przywołałbym jako porównanie krystalicznie czyste jezioro wśród wysokich gór. W sercu usłyszałem słowa: „Jesteś tu po raz ostatni”. Rozważałem te słowa w pogodzie ducha. Odpowiedź mojego serca brzmiała: tak jest, tak będzie, tak musi być.

Później z żoną i córką poszedłem do domu na posiłek po zakończeniu postu. Po kolacji obie udały się do swoich pokojów; kiedy poczułem zmęczenie, poszedłem do sypialni. Drzwi pokoju mojej córki były zamknięte. Nagle moja żona odezwała się do mnie: – Dzisiaj, kiedy stałeś przed Arką Tory, wydało mi się, jak gdyby biała figura Jezusa położyła ręce na Twoją głowę i błogosławiła Cię. – Byłem zaskoczony, ale nadal bardzo spokojny. W tym samym momencie usłyszeliśmy z daleka głos naszej młodszej córki Miriam: – Tatooo! – Poszedłem do jej pokoju. – Co się stało? – spytałem. – Wiesz Tato, dzisiaj miałam sen, w którym widziałam bardzo wysokiego, białego Jezusa, ale nie pamiętam, co było potem.

Zaledwie kilka dni później zrezygnowałem ze stanowiska we wspólnocie żydowskiej i udałem się do nieznanego mi księdza po nauki. Minęło kilka tygodni, nim 13 lutego otrzymałem Sakrament Chrztu i zostałem przyjęty do wspólnoty Kościoła katolickiego, Mistycznego Ciała Jezusa Chrystusa.

Dalej następuje komentarz rabina Zolliego na temat jego nawrócenia:

Nawrócony, niczym ktoś cudownie uzdrowiony, jest przedmiotem, a nie podmiotem cudu. Fałszywe jest stwierdzenie, że ktoś nawraca się sam, jak gdyby była to kwestia osobistej inicjatywy. Nie mówi się o kimś cudownie uzdrowionym, że się uzdrowił, lecz że został uzdrowiony. To samo należy powiedzieć o nawróconym.

Czy nawrócenie jest zdradą, zdradą wiary poprzednio wyznawanej?... Wiara jest przywiązaniem, nie do tradycji, rodziny, plemienia czy nawet narodu, lecz przywiązaniem naszego życia i naszych działań do Woli Bożej – tak, jak objawia się ona każdemu w jego sumieniu.

Nawrócenie jest odpowiedzią na wezwanie Boga. Człowiek nawraca się nie w wybranym przez siebie momencie, lecz w godzinie, w której Bóg go wezwie. Gdy usłyszy wezwanie, ma tylko jedno zadanie: posłuchać.

Paweł został „nawrócony”. Czy porzucił Boga Izraela? Czy przestał kochać swój naród? Absurdem byłoby tak myśleć. Ale przecież nawrócony jest kimś, kto czuje się popchnięty przez nieodpartą siłę, by porzucić ustanowiony z góry porządek i szukać własnej drogi, mimo że łatwiej byłoby pozostać na tej drodze, po której szedł.

Nawrócenie jest odnowionym światłem, odnowioną miłością Boga. Nawrócony jest człowiekiem, który umarł i zmartwychwstał. Ale Duch Boży tchnie gdzie chce i jak chce... Podświadomie, całkiem podświadomie, zacząłem odkrywać w chrześcijaństwie wiosnę duszy, pełną nadziei nowego, wiecznego życia: chrześcijaństwo było dla mnie obiektem tęsknoty za miłością, która miała złagodzić chłód mojej duszy, za niezrównanym pięknem, które miało ugasić moje pragnienie piękna... Podobnie jak w słowach Pieśni nad Pieśniami: „Oto minęła już zima; deszcz ustał i przeszedł. Na ziemi widać już kwiaty, nadszedł czas przycinania winnic i głos synogarlicy już słychać w naszej krainie” (Pnp 2,11-12).

Powolne przygotowanie do duchowego odrodzenia jest niczym przygotowanie, które obserwujemy w naturze: wszystko dzieje się w ciszy i nic nie zdradza cudownego wydarzenia, które ma nadejść. I nagle, zdawałoby się, ziemia pokrywa się zielenią, a drzewa rozkwitają czerwonymi i białymi pąkami. Płatki kwiatów unoszą się w powietrzu jak płatki śniegu i dostajemy obietnicę owoców. Jeden wielki proces biologiczny został ukończony i nowy cykl życia staje się rzeczywistością, krystalizuje się. Umieranie, które widzieliśmy, było tylko pozorne; oznaczało zmianę przeżytego życia w inne życie, dopiero do przeżycia... To, co wydawało się umierać we mnie, pozostawiło w mej duszy nasiona nowego życia, życia w Jezusie Chrystusie.

Kiedy spytano Zolliego, dlaczego zamienił Synagogę na Kościół, on odpowiedział:

Nie zamieniłem. Chrześcijaństwo jest kontynuacją, wypełnieniem bądź też ukoronowaniem Synagogi. Synagoga bowiem była obietnicą, a chrześcijaństwo jest wypełnieniem tej obietnicy. Synagoga wskazywała na chrześcijaństwo; chrześcijaństwo implikuje Synagogę. Widzicie więc, że jedno bez drugiego istnieć nie może. To, na co się nawróciłem, było żyjącym chrześcijaństwem.

[1] Rabbi Israel Zolli, Before the Dawn, New York 1954, Sheed and Ward. Wydane ponownie jako Why I Became a Catholic przez Roman Catholic Books (New York, BRW).

Posmakujcie i ujrzyjcie słodycz Pana

Charlie Rich

Charlie Rich przyszedł na świat w 1899 roku w pobożnej chasydzkiej rodzinie w małej wiosce na Węgrzech. Jako dziecko pobierał tylko naukę religii, dużo się modlił i był pobożny. Spędzał długie godziny samotnie w lasach wokół domu, z miłością kontemplując Boga. Jednak gdy jego rodzina wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych i osiedliła w żydowskim getcie w Nowym Jorku, Charlie stracił wiarę i stał się ateistą. Z zacięciem szukając sensu istnienia, a nie mając pieniędzy na studia, spędził większość trzeciej dekady swojego życia w publicznej bibliotece, czytając dzieła filozoficzne i religijne. Nie mogąc znaleźć odpowiedzi na pytanie o sens życia, popadł w rozpacz i dwukrotnie próbował popełnić samobójstwo. Wówczas, w wieku trzydziestu trzech lat, znalazł ów sens, którego tak wytrwale poszukiwał, znalazł coś więcej, w Jezusie Chrystusie i w Kościele katolickim; po czym spędził resztę swojego długiego życia na kontemplacji jako świecki katolik, przez większość czasu przebywając ze wspólnotą jezuicką w Nowym Jorku. Zmarł w 1998 roku. Poniższe świadectwo zostało oparte na jego własnych słowach i zredagowane w minimalnym stopniu[1].

Urodziłem się w 1899 roku w pięknym węgierskim kraju, najpiękniejszym, jaki znam. Moja matka pochodziła z chasydzkiej rodziny i była jedną z najbardziej uduchowionych istot ludzkich, jakie spotkałem. Jej ojciec, chasyd, jak mi opowiadała, był znany ze swego miłosierdzia dla ubogich, a jego dom stał otworem dla żydowskich podróżnych, którzy byli zbyt biedni, by opłacić jakikolwiek inny nocleg. Był również znany ze swojej głębokiej chasydzkiej pobożności. Spytałem kiedyś matkę, skąd wzięło się całe jej duchowe piękno; powiedziała, że otrzymała je od swojego świętego ojca. Mój własny ojciec żył w Stanach Zjednoczonych, więc widziałem go tylko raz w ciągu pierwszych dziesięciu lat mojego życia. W tym czasie moja matka postarała się, bym spędzał czas ze świętymi Żydami, którzy pozostawali w celibacie, by całkowicie oddawać się studiowaniu świętych Pism i komentarzy do nich, pochodzących z różnych szkół rabinicznych.

Tam, gdzie żyłem przez pierwsze osiem lat, nie było żadnych szkół publicznych, więc żydowscy mężczyźni na własną rękę uczyli chłopców czytać i pisać w jidysz, przy czym do nauki czytania wykorzystywano pierwsze pięć ksiąg Starego Testamentu znane jako Święta Tora. Moje życie duchowe w owych latach składało się z porannej modlitwy w synagodze, która zaczynała się przed świtem. Każdego ranka szedłem do synagogi na te wczesne modlitwy, więc nie mam teraz problemu z wstawaniem na mszę około trzeciej czy czwartej nad ranem. Odkąd pamiętam, chodzenie do synagogi było dla mnie formą intensywnej przyjemności i modlitwy, formą rekreacji i źródłem głębokiej radości, co sprawiało, że czułem się otoczony siłami nadprzyrodzonymi. Nigdy też nie doznawałem samotności, mimo że miałem wtedy tylko jednego przyjaciela. Odczuwałem obecność sił duchowych, które mi towarzyszyły gdziekolwiek się znalazłem, zwłaszcza w pięknych węgierskich lasach, gdzie spędzałem długie godziny bez towarzystwa innych chłopców.

Kiedy Charlie miał dziesięć lat, jego ojciec uzbierał dość pieniędzy, by rodzina mogła dołączyć do niego w Nowym Jorku. Znalazłszy się w tym nowym, świeckim środowisku, pod wpływem nauczyciela – miłego człowieka, lecz agnostyka, który przyjął go pod swe skrzydła – Charlie stracił swą dziecięcą wiarę i stał się ateistą. Zachował jednak silne pragnienie prawdy filozoficznej i religijnej i mając dwadzieścia parę lat, spędzał wiele godzin każdego dnia, miesiąc po miesiącu, w bibliotece publicznej, studiując filozofię i religię. Opowiadał o tym tak:

W wieku trzydziestu trzech lat znałem każde ważne dzieło literackie, uznane za słynne w oczach ludzi, lecz mimo wszystko coś w moich duchowych i intelektualnych poglądach było nie tak. Czytałem nawet wielkich autorów chrześcijańskich, takich jak św. Augustyn, św. Tomasz z Akwinu, św. Bernard, św. Katarzyna ze Sieny i św. Teresa z Avila. W pewnym momencie postanowiłem przeczytać wszystkie utwory Szekspira, co też uczyniłem. Przeczytałem również kazania wielkich autorów angielskich i amerykańskich, takich jak kardynał Newman. A przy tym tyle było rozpaczy w mojej kondycji duchowej i intelektualnej, że myślałem o samobójstwie jako jedynym wyjściu z owej nędzy. Czułem się jak głodujący, który nie jadł od wielu dni, a moja dusza pragnęła prawd religii chrześcijańskiej, lecz nie wiedziałem, jak do nich dotrzeć. Wiara mnie zawiodła, ale czułem, że bez wiary nadprzyrodzonej nie jestem w stanie dalej żyć, tak samo jak każdy człowiek wkrótce umrze, jeśli nie dostanie jedzenia. Nie mając nadziei, że kiedykolwiek odnajdę prawdy religijne, poszedłem do Bronx Parku z zamiarem powieszenia się. Wybrałem drzewo i trzymałem w ręku sznur, kiedy usłyszałem kroki w pobliżu i zabrakło mi odwagi. Spróbowałem odebrać sobie życie jeszcze raz, leczy również i tym razem się nie udało. Oto pewnego dnia przechodziłem obok kościoła katolickiego – był to gorący letni dzień, czułem się zgrzany i zmęczony. Pomyślałem zatem, że w środku będzie chłodniej, ale bałem się, że nie będąc katolikiem nie zostanę dobrze przyjęty, tym bardziej że byłem nędznie ubrany i zaniedbany. Pokonując swój strach, wszedłem do środka i znalazłem się tam całkiem sam. Właściwie dlatego wszedłem do tego kościoła, gdyż byłem zmęczony własnym istnieniem, tak zmęczony, że próbowałem nawet zakończyć je wbrew naturalnemu porządkowi rzeczy. Wszedłem do tego kościoła, by znaleźć tam to, czego dotąd znaleźć nie mogłem. Coś nieznanego i niewysłowionego, co jednak pozwoliło mi żyć dalej i nie umrzeć z rozpaczy.

Siedząc w cieniu pustego kościoła, spojrzał na witraż przedstawiający Jezusa uciszającego burzę (Łk 8,22-25), i powiedział do siebie:

Gdybym tylko mógł wierzyć z taką samą pewnością jak ci, którzy przychodzą tutaj czcić Boga, wierzą, że słowa Ewangelii są rzeczywiście prawdą, że Chrystus rzeczywiście istniał i rzeczywiście powiedział te właśnie słowa swoimi własnymi ludzkimi ustami, i że są one rzeczywiście dosłownie prawdziwe! Gdybyż tylko był to fakt, gdybym tylko mógł uwierzyć, że jest to faktem, jakże byłoby to chwalebne i cudowne, jak byłbym pocieszony i szczęśliwy, wiedząc, że Chrystus był naprawdę Bogiem, że był Synem samego Boga, który przyszedł z innego świata na ziemię, by nas wszystkich zbawić! Czyż jest to możliwe, myślałem, by to, co wydaje się zbyt cudowne, by było prawdziwe, w istocie było prawdą, a nie oszustwem, kłamstwem, ułudą? I nagle coś przemknęło przez mój umysł i usłyszałem te słowa: – Oczywiście, że to prawda. Chrystus jest Bogiem, który zstąpił na ziemię, by stać się widzialnym w ciele. Słowa Ewangelii są prawdą, prawdą dosłowną.

Dalej pamiętam tylko, że upadłem na kolana w żarliwej modlitwie i dziękczynieniu. Od tej chwili historia nabiera swoistej subtelności i trudno ją opisać ziemskimi słowami, ponieważ dotyczy nadzwyczajnego doświadczenia, jakie dotknęło cały mój system wartości przez te kilka chwil, kiedy klęczałem, dziękując za łaskę z nieba, jakiej nigdy nie spodziewałem się w obecnym życiu; łaskę, która pozwoliła mi uwierzyć w boskość Chrystusa. Sam Pan przybył mi na ratunek owego dnia i rzekł do mnie swoim własnym głosem, mówiąc mi, że Chrystus jest Bogiem. Te kilka minut przyniosły tak głęboką zmianę w moim życiu duchowym i intelektualnym, że nie byłem w stanie od tego czasu rozpoznać siebie sprzed tego doświadczenia – doświadczenie, którego pełną naturę można poznać dopiero w momencie, gdy to życie dobiegnie końca.

Czułem w sercu głęboką wdzięczność za coś, co czyniło mnie bardzo szczęśliwym, ale nie byłem w stanie powiedzieć, czym to jest. Wiem tylko, że od tego dnia imię Naszego Pana Jezusa Chrystusa nabrało dla mnie znaczenia, jakiego nie miało nigdy wcześniej. Słowa „Jezus Chrystus” wydzielały nieopisany aromat, słodycz, której nic nie może się równać. Dźwięk tych słów po dziś dzień napełnia mnie dziwną, niewyrażalną radością, która – czuję – nie pochodzi z tego świata.

Od chwili mojego chrztu i Pierwszej Komunii posiadłem szczęście, którego nie oddałbym za nic w świecie. Dało mi ono pokój duszy i czystość oglądu, jakiej nie uważałem za możliwą w tym życiu. Zapewne buddyści określiliby ów pokój mianem nirwany, lecz ja o wiele bardziej wolę go nazywać najprzydatniejszym tu językiem Pawła: „Pokój Boży, który przekracza wszelkie zrozumienie”.

Dalej Charlie Rich pisał:

W moim wypadku na próżno bym się urodził, gdyby Bóg nie był dość dobry, by dać mi łaskę stania się członkiem Mistycznego Ciała Chrystusa, jakim jest Kościół rzymski. Bez Życia, jakim jest Chrystus, nie ma żadnego życia. Dla nieba zostaliśmy stworzeni, a nie dla jakiejkolwiek ziemskiej dobrej rzeczy. Wszystkie dobre i piękne doświadczenia ukazują nam niebo.

Stałem się katolikiem, by móc w ten sposób być szczęśliwym – nie przez marne kilka lat, lecz przez całą wieczność. Stałem się katolikiem, by móc w ten sposób dostąpić łaski, by pewnego dnia uczestniczyć w radości aniołów i świętych w świecie przyszłym. Do tego życia łaska nawrócenia ma prowadzić. Ma prowadzić do szczęścia, jakiego tu i teraz nie możemy sobie wyobrazić.

Bo nie tylko dla tego życia jesteśmy katolikami. Jesteśmy katolikami, by w ten sposób dostąpić łaski i żyć Życiem, jakim jest sam Chrystus, i które nigdy nie ma końca. Ci, którzy odchodzą ze świata, w którym się narodziliśmy, wstępują właśnie do tej nieskończoności. Czyż św. Paweł nie mówi: „Jeżeli tylko w tym życiu w Chrystusie nadzieję pokładamy, jesteśmy bardziej od wszystkich ludzi godni politowania” (1 Kor 15,19)? Nie urodziliśmy się dla szczęścia na ziemi. Nie stałem się katolikiem, by być szczęśliwym w życiu doczesnym, lecz w życiu przyszłym, moja święta wiara katolicka jest biletem do wiecznej i niekończącej się radości, jakiej doświadczają w niebie. Stałem się katolikiem dla niewyobrażalnej błogości nieba. Moja święta katolicka wiara nie przemawia do mnie naukami o tym świecie, lecz transcendentnym Dobrem, jakim tylko Jezus może być dla istoty ludzkiej.

Można się rozpisywać o historii własnego nawrócenia i nigdy nie skończyć. Nie da się wymienić wszystkich błogosławieństw, otrzymanych przez łaskę stania się katolikiem. „Będę śpiewał na wieki o miłosierdziu Pana”[2] (Ps 89,1). Jakie „miłosierdzie Pana” może przewyższyć miłosierdzie, które pozwala mi wierzyć w to wszystko, czego naucza Kościół katolicki? Czyż miłosierdzie Boga może ujawnić się lepiej niż w łasce, zesłanej nam, byśmy stali się członkami jedynego prawdziwego Kościoła? Świat nie może ofiarować nam niczego tak dobrego i pięknego jak to, co daje nam katolicyzm. Kościół rzymski daje nam samego Boga, w całej Jego pełni – większego daru niż Bóg istota ludzka otrzymać nie może. Otrzymujemy Go, kiedy przyjmujemy Komunię Świętą. Czy protestantyzm i judaizm mogą ofiarować duszy coś tak wzniosłego? To do Kościoła musimy się udać, by mieć Boga w pełni, na tyle, na ile możemy Go doświadczyć po tej stronie nieba. By zjednoczyć się z Bogiem bardziej niż to możliwe w Kościele poprzez Sakramenty Święte, musimy opuścić to życie. Kościół daje nam Chrystusa, jakim możemy Go doświadczyć w życiu doczesnym. By doświadczyć Boga w całej Jego pełni, musimy dostąpić łaski członkostwa w Jego Mistycznym Ciele. Kościół wyraża to, o czym powiedział Jezus, gdy oznajmił: „Przyszedłem po to, aby [owce] miały życie, i aby miały je obfitości” (J 10,10).

W Kościele jest piękno, które zostało nam ujawnione przez pisma ojców i doktorów Kościoła, a także wszystkich świętych, którzy żyli na ziemi. Chrystus żyje w świętych; oni naśladują Go w codziennym życiu i w owym naśladowaniu można dostrzec piękno, tak jak w aniołach i świętych w niebie. Święci przynoszą to piękno na ziemię, jako że w nich dostrzegamy żyjący przykład piękna Boga-Człowieka. Czy chcemy stać się piękni pięknem samego Chrystusa? Jeśli tak, musimy iść po to piękno do Kościoła rzymskiego, by odnaleźć je we wszystkim, co Kościół głosi poprzez swoją liturgię, śpiewy, posągi i malowidła. To do Kościoła rzymskiego musimy się udać, by uzyskać żywe doświadczenie piękna istoty Chrystusa, albowiem tam Jego piękno jest czczone i przeplata się ze wszystkim, co Kościół czyni i czym jest. W Kościele rzymskim jest piękno niebiańskie, które możemy odnaleźć w doktrynie, jaką głosi.

Można pisać i pisać o tym, czym jest Kościół rzymski, i nigdy nie przestać wysławiać Jego niebiańskich cech. Czyż nie jest On owym niebiańskim Jeruzalem, które zstąpiło na ziemię?

Dusza potrzebuje obecności Boga w Jego czystej esencji. I choć niektórzy lubią mówić o „historycznym Jezusie”, to Chrystus na ołtarzu znaczy o wiele więcej dla członka domu prawdziwej wiary. To do Chrystusa w Jego Eucharystycznej Obecności przychodzą święci po ciepło serca i umysłu, po pocieszenie, którego potrzebują za każdym razem, gdy znajdą się daleko od domu naszej duszy, jakim jest Chrystus w swej chwale.

Jak radosne, jak ogromnie spokojne były godziny, które spędziłem jako nawrócony Żyd w modlitwie przed Najświętszym Sakramentem! Jak żal mi moich żydowskich współbraci, którzy nie doświadczają Boga w ten sposób w swoich własnych synagogach! Kto chciałby pójść do synagogi po ciepło niebiańskiej radości, jakiej dostępuje się w Kościele katolickim? Można spytać, czym jest Kościół bez Sakramentalnej Obecności Chrystusa? Czyż nie jest tylko jednym z wielu budynków? W dawnych czasach Bóg przebywał w Arce Przymierza. Dziś przebywa w tabernakulum na ołtarzu, przed którym płonie światło, by powiedzieć nam, że Pan i Stwórca świata istnieje tam w Sakramentalnej Obecności Swojego Boskiego Syna. Czy to nie wystarczy, by uczynić Żyda niezadowolonym z własnej, synagogalnej formy kultu? Czyż Żyd nie pragnie w swym sercu Chrystusa Pana, obecnego na tym świecie w Świętej Eucharystii? Co może nam ofiarować jakakolwiek religia, w której nie ma Chrystusa w Jego Eucharystycznej Obecności? Kiedy idziemy w miejsce, gdzie On jest obecny, czujemy to, co będziemy czuć, kiedy znajdziemy się wraz z Chrystusem w stanie Chwały, który ma swoje początki tu na ziemi, byśmy mogli „posmakować i ujrzeć, jak słodki jest Pan”[3] (Ps 34,8).

Chrystus jest słodki dla dusz, które otrzymały łaskę, by myśl o Jego Istocie została zaszczepiona głęboko w tej części duszy, którą uczyniono na obraz Jego Ojca w niebie. Słodyczy Chrystusa możemy doświadczyć w Kościele rzymskim, który On raczył obrać za swe Błogosławione Mieszkanie, tak, że wchodząc do kościoła, czujemy, że znajdujemy się w nieskończonej błogości, która jest synonimem Jego Imienia dla wierzącej istoty ludzkiej. Dla wierzącej istoty ludzkiej niebo oznacza Chrystusa Pana i tylko Jego.

Myślę o tym wszystkim, kiedy modlę się przed Najświętszym Sakramentem. Myślę o tym wszystkim i ta myśl napełnia mnie współczuciem dla ludu żydowskiego, który nie ma Chrystusa na ołtarzu, do którego mógłby się zwrócić w swoich niezliczonych ziemskich potrzebach, by uzyskać pocieszenie, jakiego można dostąpić wyłącznie w Chrystusie, w Jego Eucharystycznej Obecności.

Dlaczego ludzie nie umierają ze smutku, gdy zdają sobie sprawę, że nie mają wiary, by wierzyć w jedyny prawdziwy Kościół? Jak mogą Żydzi znieść bycie Żydami, a nie chrześcijanami? Jak mogą znieść brak łaski, którą tylko chrześcijaństwo może im dać? Żydzi potrzebują Chrystusa, by przejść trudności ziemskiego żywota.

Niebiosa, słuchajcie, ziemio, nadstaw uszu, bo Pan przemawia: „Wykarmiłem i wychowałem synów, lecz oni wystąpili przeciw Mnie. Wół rozpoznaje swego pana i osioł żłób swego właściciela; Izrael na niczym się nie zna, lud mój niczego nie rozumie” (Iz 1,2-3).

Te słowa zostały napisane o ludzie żydowskim. Bóg przewidział ich żałosny stan, kiedy nie będą Go znać w Osobie Jego Syna. Czuję przygnębienie za każdym razem, gdy przechodzę obok synagogi, ponieważ wiem, że Chrystus przeprowadził się z tego miejsca tam, gdzie istnieje w Sakramentach. Myślę o tym wszystkim i ogarnia mnie smutek, i modlę się za tych, którzy nie znają Chrystusa w Sakramentach. Nie znając Go w tym stanie, nie mają łaski, by kochać Miłość, którą jest Jezus. „Przyjdźcie do Mnie, wy wszyscy, którzy jesteście utrudzeni i udręczeni życiem, i Ja dam wam orzeźwienie”[4] (Mt 11,28) – takie słowa nasz Pan kieruje do ludu żydowskiego.

Jak bardzo powinniśmy dziękować Bogu za to, że jesteśmy katolikami, że możemy w ten sposób mieć Chrystusa z nami w Kościele tam, gdzie mieszkamy! Jako katolicy nie musimy szukać Go daleko, bo doświadczamy, iż w swojej Sakramentalnej Obecności mieszka u progu naszych domostw, w najbliższym kościele, tak, iż aby posiąść niebo, wystarczy nam wejść do środka świątyni i uczynić akt wiary w tę Prawdziwą Obecność. Widzimy bowiem, że w ten sposób wszyscy możemy wznieść się na wyżyny najbardziej wzniosłej modlitwy, jakiej istota ludzka może doświadczyć.

I choć w Starym Testamencie Bóg czynił cuda, nieskończenie przerasta je cud, przez który staje się On dostępny dla nas w Świętej Eucharystii. Czym są cuda dokonane przez Mojżesza wobec tych dokonywanych przez kapłana w akcie konsekracji?

Wiem, że schodzę z tematu. Ale czyż całe nasze życie nie jest dygresją, odejściem od domu w niebie na owo smutne ziemskie wygnanie, gdzie nie możemy doświadczyć tego, czego doświadczają ci, którzy doznali łaski odejścia z tego życia? Nie możemy być szczęśliwi w życiu doczesnym, a tylko w tym, które nadejdzie: na zrozumieniu tej prawdy opiera się nasza świętość. Tak więc nasza świętość znajduje podstawę w zrozumieniu, że to, co w nas zostało stworzone na obraz Boży, osiągnie pełną dojrzałość będąc w pełni z Chrystusem w Jego chwale; i nie stanie się to nigdy wcześniej niż w owym błogosławionym dniu. Do tego zaś błogosławionego dnia pozostajemy „obcymi”[5] na tej ziemi, o czym mówi psalmista (Ps 39,13).

Dla świętych albo jest się z Jezusem dwadzieścia cztery godziny na dobę, albo wcale. Święty nie robi niczego połowicznie, dlatego jego miłość do Chrystusa należy do tej kategorii. Raz otrzymawszy łaskę miłości Chrystusa, trudno żywić inną miłość w naszych sercach do tego czy innego stworzenia, jakkolwiek dobrego i pięknego. Psalmista mówi o Chrystusie jako „piękniejszym od synów ludzkich”[6] (Ps 45,3); w tym pięknie Jego Istoty zakochałem się od pierwszego dnia mojego nawrócenia. Żal mi moich współbraci Żydów, którzy nie kochają tej Miłości, jaką jest Jezus, i nigdy nie przestanie być mi ich żal z tego powodu. Wielki nawrócony Żyd, Francis Libermann, napisał kiedyś o kimś ze swej rodziny, kto nie był katolikiem, że tamten „jest nadal Żydem, a więc niczym”. Być może dla ludzi są to zbyt ostre słowa, ale dla mnie wyrażają one najgłębsze prawdy, jakie można wypowiedzieć. Jeśli bowiem nie kochamy Chrystusa, jesteśmy niczym w oczach Boga; Chrystus bowiem stanowi jedyną nieprzemijającą Rzeczywistość, jaką zawiera ten świat; bez Chrystusa zakorzenionego w najskrytszej głębi naszego wnętrza jesteśmy niczym. W istocie, bez wiary w Chrystusa nic nie ma żadnego sensu, a przynajmniej bez wiary w Niego nic, co zawarte w tym świecie, nie ma żadnego znaczenia dla wieczności. A cóż, nie mając żadnego znaczenia dla wieczności, jest na tym świecie warte traktowania na poważnie, jeśli jedynym powodem, dla którego coś ma dla nas znaczenie, jest to, że trwa wiecznie?

Wiem, że takie myśli raczej nie zdobyłyby posłuchu wśród pewnego rodzaju ludzi. Ale są to myśli, które zdobywają posłuch u wszystkich mężczyzn i kobiet pobłogosławionych darem wiary w naszego boskiego Pana. Nie znaleźliśmy się na tej ziemi po to, by nawiązywać relacje z innymi istotami ludzkimi, a jedynie po to, by szukać prawdy i iść za nią dokądkolwiek nas poprowadzi. W moim wypadku poszukiwanie Boskiej prawdy zaprowadziło mnie do stóp św. Piotra w mieście Rzymie, gdzie otrzymałem łaskę stania się członkiem Mistycznego Ciała Chrystusa. Nie urodziliśmy się, by stać się tym czy tamtym, lecz po to, by poszukiwać prawdy. Tego chce od nas Bóg: byśmy poszukiwali Prawdy, którą według Jego słów jest On sam: „Ja jestem Drogą, Prawdą i Życiem”. Kiedy ktoś otrzyma łaskę, by stać się katolikiem, życie takiego nawróconego staje się pieśnią, którą będzie on śpiewał przez resztę swoich ziemskich dni. Jest to szczególnie prawdziwe w odniesieniu do nawróconych z judaizmu, jako że wszyscy oni przechodzą z ciemności do światła, które można odnaleźć wyłącznie w Chrystusie.

„Śpiewajcie Panu pieśń nową” (Ps 33,3) – mówi boski psalmista. Tę pieśń śpiewamy, kiedy otrzymujemy łaskę, by stać się katolikami. Wszyscy inni to ci, którzy powiedzieli, że nie mogą „śpiewać Panu w obcej ziemi”[7] (Ps 137,4), w której byli, zanim otrzymali dar wiary w jedynym prawdziwym Kościele. W ten sposób, znalazłszy się w Kościele rzymskim, śpiewamy Panu nową pieśń, którą nakazał nam śpiewać i która ma w sobie radość serca, wypływającą z nowej wiary. I oto ja, były wyznawca judaizmu, śpiewam tę pieśń z tymi wszystkimi, którzy uzyskali podobną łaskę. Ze św. Pawłem wszyscy mówimy:

Dla Prawa umarłem przez Prawo, aby żyć dla Boga: razem z Chrystusem zostałem przybity do krzyża. Teraz zaś już nie ja żyję, lecz żyje we mnie Chrystus. Choć nadal prowadzę życie w ciele, jednak obecne życie moje jest życiem wiary w Syna Bożego, który umiłował mnie i samego siebie wydał za mnie. Nie mogę odrzucić łaski danej przez Boga. Jeżeli zaś usprawiedliwienie dokonuje się przez Prawo, to Chrystus umarł na darmo (Gal 2,19-21).

Przeżyłem osiemdziesiąt siedem lat: co dalej? Moje bagaże są spakowane, tak jak były spakowane od pierwszego dnia, kiedy stałem się katolikiem. Od pierwszego dnia miałem tylko jedną myśl: co robię na tym świecie, tak daleko od niebiańskiej ojczyzny mojej duszy? Bramy nieba otwarły się dla mnie w momencie chrztu: dlaczego więc nadal stoję na zewnątrz niczym syn marnotrawny? Słucham niebiańskiej muzyki rozbrzmiewającej w moich uszach, tak bardzo pragnę być tam, skąd dochodzi ta muzyka, w anielskim świecie, gdzie są teraz wszystkie błogosławione dusze. Myślę o tym wszystkim i zbliżam się coraz bardziej do celu pragnienia mojego serca, jakim jest Jezus w swojej chwale: zastanawiam się więc, dlaczego nadal jestem zatrzymywany na tym świecie? Ale zdaję sobie sprawę, że Bóg ma swoje własne powody takiego zatrzymania, więc mówię fiat i z tym słowem przychodzi pokój duszy, którego nie zamieniłbym na wszystkie bogactwa tego świata. Lecz pomimo łaski cierpliwości w wygnaniu z niebiańskiego domu mojej duszy, oczekuję „Dnia Pańskiego”, kiedy otrzymam łaskę wstąpienia do królestwa niebieskiego, o którą modlimy się słowami „Przyjdź Królestwo Twoje”. Myślę o tym wszystkim i przypominam sobie słowa psalmisty: „Wyprowadź mnie z więzienia, bym mógł złożyć dziękczynienie Twojemu imieniu”[8] (Ps 142,7). Ja także pragnę wyjść na wolność z więzienia śmiertelności, pragnę jak św. Paweł „wyzwolić się z tego życia i być z Chrystusem”[9] (Flp 1,23).

Charlie Rich dostąpił wiecznej jedności z Bogiem, której tak pragnął, w 1998 roku, w wieku 99 lat. Zostawił po sobie autobiografię i teksty o tematyce duchowej. Informację o nich można znaleźć na stronie www.friendsofcharlesrich.com, wraz z informacją o książkach Rondy Chervin, omawiających życie i twórczość Charliego Richa.

[1] Fragmenty pochodzą z: Charles Rich, Autobiography, Petersham (MA) 1900, St Bede’s Publications, oraz: Charles Rich, Reflections, Petersham (MA) 1986, St Bede’s Publications i zostały wykorzystane za zgodą wydawcy.

[2] Charlie Rich odmawiał psalmy po hebrajsku; jest to jego własne tłumaczenie (na język angielski).

[3] Tłumaczenie (na język angielski) Charliego Richa.

[4] Parafraza Charliego Richa.

[5] Tłumaczenie (na język angielski) Charliego Richa. W Biblii Tysiąclecia: „gościem, przechodniem”.

[6] Tłumaczenie (na język angielski) Charliego Richa. W Biblii Tysiąclecia: „Tyś najpiękniejszy z synów ludzkich”.

[7] Tłumaczenie (na język angielski) Charliego Richa.

[8] Tłumaczenie (na język angielski) Charliego Richa.

[9] Parafraza Charliego Richa. W Biblii Tysiąclecia: „Pragnę odejść, a być z Chrystusem”.

Żydowski Rycerz Kolumba

o. Arthur B. Klyber CSsR

Arthur Klyber urodził się w 1900 roku w Nowym Jorku, w rodzinie ortodoksyjnych Żydów, którzy kilka lat wcześniej wyemigrowali z Rosji. Wcześnie stracił rodziców i wychował się poza tradycją żydowską. Mając siedemnaście lat, tuż przed przystąpieniem Stanów Zjednoczonych do I wojny światowej, zaciągnął się do marynarki; tam spotkał katolików i wiarę katolicką, a w 1920 roku został ochrzczony. Rok później, po opuszczeniu wojska, dołączył do redemptorystów i jedenaście lat później przyjął święcenia kapłańskie.

Od czasu nauki w seminarium czuł szczególne powołanie apostolskie względem swoich żydowskich współbraci. W ciągu długiego życia pisał i rozpowszechniał liczne książki i broszury o charakterze apologetycznym, w których podkreślał żydowskość wiary katolickiej, oraz prowadził wykłady. Wszystko to czynił ponad zwykłą posługę kapłana i misjonarza redemptorysty. W 1976 roku założył, z Markiem i Elasahem Droginami, stowarzyszenie „Remnant of Israel” (Reszta Izraela), by rozpowszechniać swoje teksty. Po 67 latach posługi kapłańskiej zmarł w 1999 roku w wieku 99 lat. „Remnant of Israel” kontynuuje jego pracę; więcej informacji o o. Klyberze i jego książkach można znaleźć na stronie Stowarzyszenia, www.remnantofisrael.net[1].

Klyberowie i Laschinscy wyemigrowali z Berdyczowa (Rosja) do nowojorskiego getta około roku 1896. Mój ojciec, Samuel, ożenił się z Julią Laschinsky, która urodziła mu czworo dzieci: dziewczynkę i trzech chłopców, nim zmarła w wieku 33 lat. Dziewczynka też zmarła, podobnie jak matka, na gruźlicę, a trzej chłopcy wyrośli w dużym mieście.

Nasza rodzina zarówno ze strony ojca, jak i matki była rygorystycznie ortodoksyjna. W 1910 roku rodziców nie żyło; ja miałem wówczas dziesięć lat i mieszkałem w żydowskim sierocińcu razem z dwojgiem braci. Po dwóch latach zostałem umieszczony w żydowskiej rodzinie zastępczej, dopóki nie ukończyłem szkoły, a następnie przeprowadziłem się do wuja Morrisa i jego żony Ethel, która była siostrą mojej matki.

Pomimo trzech przyjemnych lat i ogromu miłości, jakiej doświadczałem w ich prawdziwie religijnym domu, wyszedłem stamtąd wprawdzie ze znajomością praktyk religijnych, lecz bez religijnych przekonań. Być może nabrałbym tychże, gdybym nie opuścił domu, by zaciągnąć się do marynarki. Mój starszy brat pozostał mniej lub bardziej praktykującym Żydem, ale młodszy stał się baptystą i wżenił w rodzinę baptystów.

5 kwietnia 1917 roku, w przeddzień naszej wojny z Niemcami, młodzi mężczyźni z Nowego Jorku zaciągali się do wojska jak szaleni, a ja byłem jednym z nich. Gdyby ktokolwiek w tamtym momencie powiedział mi, że za trzy lata będę katolikiem, a za cztery zacznę studia w seminarium, to wyśmiałbym go – tak myślę.

Mimo że przeszedłem Bar Micwę, myśl o Bogu niemal nigdy mnie nie zajmowała. Mogę przypuszczać, że moja pobożna ciocia i wujek zamierzali potwierdzić moją przynależność do judaizmu poprzez swój własny dobry przykład pobożnych Żydów, lecz tych dwoje ukochanych krewnych nigdy nie rozmawiało ze mną o judaizmie, a moja ceremonia Bar Micwy trwała pięć minut. Wszystko odbywało się po hebrajsku, w którym to języku umiałem czytać, ale prawie nic nie rozumiałem.

W owym czasie wiedziałem tylko, że jedyną różnicą między Żydami a chrześcijanami było to, iż Żydzi nie są chrześcijanami, i że z jakiegoś powodu chrześcijańscy chłopcy biją chłopców żydowskich. Nie byłem wzorem cnót, ale wpoiłem sobie trwałe poczucie uczciwości (np. nie kradnij) poprzez książki dla chłopców Horatio Algera, oparte na starym przysłowiu, że „uczciwość to najlepszy sposób na życie”, przy czym akcent padał na „sposób na życie”, z całkowitym przemilczeniem jakichkolwiek danych od Boga praw drugiego człowieka do zachowania pieniędzy i własności. Alger prorokował nagrodę za taką uczciwość w postaci bogactwa i sukcesu w biznesie. Pomimo jego raczej pogańskich poglądów nie żałuję jego wpływu na mnie: była to jedyna nauka moralna, jaką otrzymałem jako chłopiec i młody mężczyzna.

Po treningu w Newport (Rhode Island) zostałem przydzielony do USS Fulton, okrętu flagowego Szóstej Flotylli Podwodnej, wówczas bazującej w New London (Connecticut), w której pozostałem przez całe cztery lata i cztery miesiące służby. Na pokładzie Fultona zaprzyjaźniłem się na zawsze z kolegą z załogi Bobem Andersonem; razem schodziliśmy na ląd na przepustki. Podczas niezapomnianej epidemii grypy w 1918 roku zostaliśmy z Bobem przeniesieni na statek USS Alert, relikt wojny hiszpańsko-amerykańskiej, który nadal używał żagli jako dodatkowej siły napędowej! Połowa jego załogi leżała chora na grypę. Tej samej nocy po przeniesieniu wypłynęliśmy w kierunku Morza Śródziemnego, eskortując trzy łodzie podwodne przez Bermudy i Azory.

Jedenaście dni później, kiedy staliśmy zakotwiczeni w Ponta Delgada na Azorach, nadeszła niedziela, podczas której Bob zaprosił mnie na brzeg na mszę. Poszedłem za nim bezmyślnie, nie mając żadnego pojęcia, czym jest msza i chrześcijaństwo. Doświadczenie mszy w tym małym zatłoczonym kościółku było raczej nudne i nie poruszyło mnie, tym bardziej że przez cały czas musiałem stać. Wróciłem z nabożeństwa tak samo (nie-)Żydem jak wcześniej; lecz być może Bóg dokonał czegoś, czego na razie nie zauważyłem.

Wróciwszy na statek, usłyszeliśmy elektryzującą wiadomość o zawieszeniu broni, wraz z wesołą wieścią, iż nasz statek wezwano z powrotem do Stanów – tym razem nie do Charleston (Karolina Południowa), skąd wyruszyliśmy, ale do San Pedro (Kalifornia).

Kilka tygodni po tym, jak rzuciliśmy kotwicę w porcie (15 lutego 1919 roku), Bob zaprosił mnie do swojego domu w Los Angeles, jakieś 35 kilometrów w głąb lądu. Kiedy odrzuciłem zaproszenie, zwabił mnie, wspominając o żydowskich sąsiadach, którzy mieli trzy piękne córki. Nie dałem się złapać na tę przynętę, ale w końcu pokonała mnie ciekawość i chęć poznania rodziny Boba, więc pojechałem z nim. Spotkanie z panią Anderson i jej wszystkimi czterema synami, z których najmłodszy miał szesnaście lat, było przyjemnym doświadczeniem. Po kolacji poszliśmy do sąsiadów, gdzie miła żydowska matka przedstawiła mi swoje córki i posadziła je na tapczanie naprzeciwko mnie – celem oględzin, że tak powiem. Być może wiecie, że żydowskie mamy są często bardzo prostolinijne, jeśli chodzi o wydawanie córek za mąż.

Nie trzeba mówić, że towarzystwo owych dziewczyn było mi sympatyczne, lecz postanowiłem nie przedłużać tej znajomości. Inaczej było z Andersonami. Stałem się weekendowym utrapieniem w ich domu, aż stopniowo chłopcy zapoznali mnie ze swoim ekskluzywnym „gangiem” katolickich chłopaków i dziewczyn. Okazało się, że to towarzystwo było „dokładnie tym, co zapisałby doktor”. Spośród około dwudziestu osób w grupie byłem jedynym nie-katolikiem. Wszyscy uwielbialiśmy tańce i często na nie chodziliśmy. Pikniki, kąpiele na plażach Pacyfiku, wycieczki w góry i zabawy w ich domu były regularnymi weekendowymi przyjemnościami. Owe wesołe spotkania trwały niemal dwa lata. Choć nikt z nich nigdy nie prosił, bym został katolikiem, przykład ich szczerze cnotliwego i pobożnego życia musiał na mnie wywrzeć głęboki, choć niewidzialny wpływ.

Pamiętam, że mój stan duchowy (jeśli w ogóle mogę tak to nazywać) niedługo przed nawróceniem był raczej kiepski; groziło mi rozbicie się na skałach samotności. Mimo to, o ile pamiętam, nie znałem pojęcia grzechu, zapewne dlatego, że nie praktykowałem żadnej wiary w Boga. Pewnego razu włóczyłem się po pustej ulicy San Pedro. W pewnej chwili zacząłem myśleć, że bez sensu być „dobrym chłopakiem”: – Jaka to w końcu różnica? – myślałem. Mogę równie dobrze pojechać do Los Angeles i dobrze się bawić, jak inni chłopacy ze statku. Brak religii i celu w życiu, jak zobaczyłem później, były częściowo przyczyną takiego podejścia. Interesujące, że nie wprowadziłem w końcu w życie owych ciemnych planów, które – jak dowiedziałem się po nawróceniu – stoją w sprzeczności z wolą Bożą. To właśnie podczas tego kryzysu, w samą porę, Duch Święty postanowił aktywnie wkroczyć w moje zagubione młode życie.

Kiedy pewnej niedzieli żegnałem się z Andersonami, pakującymi się do samochodu, by jechać na mszę, jeden z nich zawołał: – Chcesz zabrać się z nami? – Nie zastanawiając się dłużej, pobiegłem do auta. W kościele zostałem posadzony obok Boba, który cały czas milczał. Ani podczas mszy na Azorach, ani teraz nie zechciał mi słowem wyjaśnić tego, co się działo. Więc wstawałem, klękałem i siadałem razem z Bobem, ale cały ten trening nie wzmocnił słabych duchowych mięśni, jakie zapewne wtedy miałem. Jak na Azorach, tak i tutaj opuściłem kościół po mszy tak samo nienawrócony i niedoinformowany. A jednocześnie nie mogę zaprzeczyć, że być może Duch Święty próbował do mnie przemówić nawet w takich chwilach.

Kilka niedziel później znalazłem się na konnej przejażdżce z panią Anderson i jej synem Paulem. Rozmawialiśmy o różnych rzeczach, aż nagle ni z tego ni z owego kochana pani spytała: – Arthur, dlaczego nie mógłbyś zostać Rycerzem Kolumba? – Czy możecie wyobrazić sobie podobną taktykę, równie delikatną jak to irlandzkie podejście? I zarazem równie komiczną? Po chwili, odzyskawszy mowę, odpowiedziałem: – A czy ktoś kiedyś słyszał o żydowskim Rycerzu Kolumba? – Oboje się roześmialiśmy, ale ona kontynuowała natarcie, mówiąc: – Cóż, Arthur, wiesz, że to nie jest niemożliwe.

A więc tak. Przekaz do mnie dotarł, choć nie nawrócił – w każdym razie nie teraz. Droga pani arogancko pytała mnie, dlaczego nie zostałem katolikiem. Wobec czego jedynie zachichotałem, po czym rozmowa zeszła na inne tematy.

Kiedy przypominam sobie ten zaskakujący dialog, nie mogę widzieć go inaczej jak przygotowanie do tego, co przydarzyło mi się tego samego wieczoru w pociągu Pacific Electric do San Pedro. Wsiadłem w nadziei na wygodną odprężającą podróż, ale podobało się Bogu Niebios nie dać mi odpocząć. W trakcie tej ledwie 35-kilometrowej jazdy moment prawdy i początek łaski potrzebnej do jej przyjęcia zaskoczył mnie bez ostrzeżenia. W prostym zdaniu, którego nie mogłem zapomnieć ani odrzucić i które nie brzmiało ani trochę jak ludzki głos, usłyszałem pytanie: „Dlaczego nie zostaniesz katolikiem?”. Duch Święty, wydaje się, był w tym momencie nawet bardziej obcesowy i mniej delikatny niż pani Anderson. Przypuszczam, że Duch wyjaśniał, iż mogę zostać żydowskim Rycerzem Kolumba, jeśli najpierw stanę się katolikiem. I rzeczywiście, w ciągu sześciu miesięcy po chrzcie uzyskałem wszystkie cztery stopnie rycerskie.

Ale powyższe pytanie, choć pociągające, przestraszyło mnie i stało się początkiem myślowej walki przeciwko nawróceniu, która miała trwać ponad tydzień. Mój opór nie przyszedł ze strony jakichkolwiek doktryn żydowskich czy z racji niemile widzianych treści nauczania kościelnego, jako że nie znałem wówczas żadnej doktryny żydowskiej ani chrześcijańskiej. Moja walka wywodziła się z rzeczywistego i natychmiastowego strachu przed utratą wszystkich krewnych i przyjaciół na Wschodnim Wybrzeżu, jeśli miałbym się nawrócić. W pewien sposób wiedziałem, że coś takiego może się przydarzyć, choć nie mam pojęcia, skąd o tym wiedziałem. Przecież znałem tylko Żydów, którzy żyli jako Żydzi, i nie słyszałem o ani jednym, który byłby odrzucony przez własną rodzinę za stanie się chrześcijaninem.

Przebywając tej nocy w bazie, wlazłem na swoją koję z bardzo niespokojnymi myślami, i w takim samym stanie obudziłem się następnego ranka. Żyd i katolik toczyli w moim wnętrzu walkę zapaśniczą, która trwała około ośmiu dni. Na koniec tupnąłem nogą i postanowiłem: – Nie mogę tego zrobić i nie zrobię. Nie mogę znieść myśli o utracie całej rodziny i wszystkich żydowskich przyjaciół! – Po tej decyzji zdawało mi się, że odzyskałem spokój, ale następnego dnia walka rozpoczęła się na nowo. W pewnym momencie Żyd istniejący we mnie zaczął się poddawać i pomyślałem, że może jednak rodzina by mnie nie wyrzuciła. Zastanowiłem się również nad tym, że gdyby rzeczywiście to zrobili, to przecież nadal mam jakichś przyjaciół tu, na Zachodnim Wybrzeżu. To był moment, który ostatecznie przyniósł mi spokój duszy i pomógł zdecydować, że jednak „zaryzykuję” nawrócenie.

Natychmiast napisałem krótki list z wyjaśnieniem do pani Anderson (byłem zbyt zażenowany, by udać się do niej osobiście), pytając ją, od czego zacząć. W odpowiedzi wyraziła swoją radość z mojej decyzji i zasugerowała, bym odwiedził swojego kapelana. Wspomniała również, że wysyła mi dwie książki z naukami, ogromnie w tamtych czasach popularne: The Faith of Our Fathers kardynała Gibbonsa i Conway’s Question-Box, które, jak wyjaśniła, pomogły jej świętej pamięci mężowi, nawróconemu z anglikanizmu. Później dowiedziałem się, że matka o. Conwaya była Żydówką.

Następnego ranka, kiedy stanąłem przed kapelanem w jego biurze i powiedziałem, że chcę zostać katolikiem, spojrzał na mnie z zaskoczeniem i powiedział z dobrotliwym uśmiechem: – Co? Żyd, który chce zostać katolikiem?! – Po krótkiej rozmowie dał mi do przeczytania małą książeczkę i przestrzegł przed zbytnim pośpiechem. Możecie wierzyć lub nie – pierwszą połowę książeczki zajmowały argumenty przeciwko Kościołowi. Mogły one pozbawić mnie owej cennej, choć nieuczonej, Wiary, jaką miałem. Druga połowa tej publikacji kompensowała do pewnego stopnia niebezpieczne treści zawarte w pierwszej. Oddałem książkę z krótkim wnioskiem: – Kapelanie, nadal chcę być katolikiem. – Wówczas on sam zorganizował dla mnie kilka spotkań, na których przedstawił nauczanie Kościoła, po czym powiedział, że przekaże mnie oficerowi katolikowi, który będzie moim katechetą. Ów światły kolega dawał mi doskonałe nauki każdego dnia w ciągu miesiąca, a zarazem jakby mimochodem przekazał mi nieco ze swojej głębokiej wiary: w tamtym czasie właśnie czekał na rozpatrzenie wniosku o zwolnienie ze służby, by móc wstąpić do seminarium. Jedna z książek, którą otrzymałem od niego, uświadomiła mi z wielką jasnością, kim był Jezus Chrystus i co zrobił dla ludzkości. Tytuł książki brzmiał Quo vadis?, a jej autorem był znany polski pisarz Henryk Sienkiewicz, którego dzieła przetłumaczono na wszystkie współczesne języki. Mój umysł i serce były w owym czasie podobne do umysłu i serca innego spełnionego Żyda, który znacznie później zwrócił się do mnie: – Ojcze, teraz, kiedy wierzę, że Jezus Chrystus jest Bogiem, powiedz mi, co On chce, żebym zrobił, a to uczynię...

Podczas ośmiu czy dziewięciu dni walki związanej z Wiarą nadal rozmawiałem i chodziłem na spacery z Bobem Andersonem, lecz nie powiedział on ani słowa o nawróceniu. Tylko jednego dnia wspomniał, że przyjaciele z Los Angeles zastanawiali się, dlaczego nie widziałem się z nimi tak długo i bali się, czy nie obrazili mnie w jakiś sposób. Pamiętam, że wymamrotałem coś, iż nie mam nastroju do wizyt i na tym skończyłem. Była to moja własna wewnętrzna walka i czułem, że muszę ją odbyć sam. Dopiero chyba po pierwszej rozmowie z kapelanem powiedziałem Bobowi o swoim postanowieniu, by zostać katolikiem. Powiedział tylko: – Cały czas czułem, że myślałeś o nawróceniu. – Zgadł; dobrze umiał czytać moje myśli.

Po miesiącu intensywnego nauczania, prowadzonego przez oficera Kenneya, i chciwego czytania wszelkich katolickich książek, jakie mogłem dostać, zostałem ochrzczony w kościele Maryi Gwiazdy Morza w San Pedro, z Bobem jako ojcem chrzestnym i panią Anderson jako matką chrzestną. Tą niezapomnianą datą był 8 lutego 1920 roku, zaledwie trzydzieści trzy dni przed moimi dwudziestymi urodzinami. Następnego dnia, gdy wszedłem na pokład statku, o mało się nie przewróciłem, gdy zaprzyjaźniony marynarz o nazwisku Reynolds wyciągnął rękę i powiedział wesoło: – Gratulacje, Art! Słyszałem, że cię ochrzcili. – Podziękowałem mu i zacząłem się zastanawiać: – Jak ten facet może być katolikiem i mieć dziewczynę w każdym porcie?! – Kiedy Reynolds zobaczył moje zaskoczenie, zrobił się poważny i powiedział: – Art, gdyby mój ojciec kiedykolwiek dowiedział się o tym wszystkim, co wyprawiam, to by mnie zabił. – Nawiasem mówiąc, coś mi podpowiada, że Reynolds ostatecznie skończył dobrze, podobnie jak kilku innych marynarzy katolików jego pokroju.

Po moim chrzcie nastąpił czas intensywnej wewnętrznej radości, która umyka wszelkiemu opisowi. Nie boję się powiedzieć, że radość tych pierwszych dni w wierze przyćmiła nawet radość ze święceń kapłańskich. Długo będąc księdzem, dostrzegłem, że większość nawróconych, zwłaszcza Żydów, potrzebuje takiej pomocy tuż po chrzcie, jako że zostają srodze ukarani przez swoich najbliższych i partnerów biznesowych. Nawet ci, którzy rzeczywiście nas kochają, często wyrażają swoją gorycz mniej więcej takimi słowami: „Jesteś zdrajcą własnego ludu; zdradziłeś zdradzonych; poszedłeś w szeregi chrześcijan, naszych wrogów”.

Jednakże Żyd, który stał się chrześcijaninem, w najmniejszym stopniu nie czuje się zdrajcą swojego ludu. Po prostu zrozumiał i pokochał go tak bardzo, iż wszystkim jego członkom życzy szczerze zbawczej Wiary, którą sam otrzymał. Spełnieni (nawróceni) Żydzi czują, że stali się tym, czym wszyscy Żydzi mają nadzieję stać się wówczas, gdy Mesjasz, o którego przyjście nadal się modlą, wreszcie się zjawi – w momencie Jego powtórnego przyjścia. Przyjdź Panie, przyjdź do wszystkich.

[1] Poniższe świadectwo nawrócenia o. Klybera zostało udostępnione dzięki uprzejmości „Remnant of Israel” i wykorzystane za pozwoleniem.

O Adonai!

Sonia Katzmann (s. Maria Samuela)

Sonia Katzmann urodziła się w 1929 roku w rodzinie rosyjskich Żydów, którzy wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych. Otrzymawszy rygorystyczne, ortodoksyjne wychowanie, jako młoda kobieta poczuła silne zainteresowanie Kościołem katolickim. Ten fakt stał się powodem wielkiego utrapienia dla jej rodziców, którzy o tym się dowiedzieli. Sonia wiele przez to cierpiała. Dopiero po ich śmierci przyjęła chrzest w Kościele, a później wybrała drogę życia zakonnego, najpierw w klasztorze klarysek, a później Sióstr Adoracji Ducha Świętego. Zmarła na raka w 1978 roku.

Poniżej zamieszczone zostało tzw. pismo okólne, napisane przez jej wspólnotę. Wiele kongregacji religijnych, gdy ktoś z ich członków umrze, sporządza taki tekst jako wspomnienie o zmarłym, stanowiące zarazem prośbę o modlitwę o pokój jego duszy. Poniższy tekst przedstawia jasny obraz duszy niezwykle pięknej, a zarazem bardzo żydowskiej, zakochanej w Jezusie i znajdującej radość w przeżywaniu życia jako Jego oblubienica[1].

+ 27 listopada 1978 roku

Jedno zdanie, napisane o naszej świętej pamięci Siostrze Marii Samueli, Soni Katzmann, która zmarła zaledwie nieco ponad sześć miesięcy po swoich pierwszych ślubach, wydaje się podsumowywać odczucia wszystkich Sióstr, które o niej pisały: „Dobra s. M. Samuela dzieliła nasze życie przez krótki czas, podczas którego nauczyłyśmy się prawdziwie ją kochać i cenić”.

Nasza Siostra była córką pobożnych, bardzo ortodoksyjnych rosyjskich Żydów. Jej ojciec nawet wolał dać się zwolnić z pracy, niż pracować w szabat. Siostra M. Samuela zachowała na zawsze żywe wspomnienia praktyk religijnych w domu i w synagodze. Kilka lat po ślubie Joseph Katzmann opuścił Rosję, udając się do Stanów Zjednoczonych, gdzie zamierzał uzbierać dość pieniędzy, by sprowadzić swoją żonę i córkę Annę. W tym czasie wybuchła rewolucja rosyjska, dlatego minęło jedenaście lat, zanim niewielka rodzina złączyła się znów, już w Ameryce. Z tego powodu Anna była dziewiętnaście lat starsza od Soni, urodzonej w Filadelfii 22 września 1929 roku. Rodzice dziewczynek byli ludźmi prostymi, lecz inteligentnymi i zdolnymi, znali sześć języków i założyli własną firmę. Jako nastolatka Sonia, mimo że uczęszczała do szkoły hebrajskiej równolegle ze szkołą publiczną, straciła zainteresowanie nabożeństwami żydowskimi. Opisywała, jak pewnego razu, zająwszy miejsce w synagodze obok rodziców, pomyślała: – Nie znajduję tu Boga. – Od tego czasu chodziła na nabożeństwa wyłącznie ze względu na swoich rodziców.

Po ukończeniu szkoły średniej Sonia przez siedemnaście lat pracowała w biurze. W pracy pewna młoda kobieta opowiedziała jej o Kościele katolickim, co natychmiast wywołało zainteresowanie Soni. Intensywnie pociągała ją postać Maryi Panny, przeto otrzymała różaniec i ukryła go w swoim pokoju. Nowo odkryta religia otworzyła dla niej cały nieznany świat, lecz Sonia nic nie mówiła rodzicom; pewnego dnia jej matka znalazła różaniec i wiedząc, co to znaczy, pokazała go mężowi. Ten w gniewie chciał go wyrzucić, ale żona zaprotestowała, mówiąc, że jest to mimo wszystko święty przedmiot, który należy traktować z szacunkiem. Po tym wydarzeniu Sonia musiała przejść przez wiele trudnych doświadczeń – kłótni z ojcem i siostrą. Jej matka, choć zasmucona, okazała więcej zrozumienia. Sonia dowiedziała się o klaryskach i została jedną z grona ich dobroczyńców, a kilka lat później także jedną z nich. Zaczęła chodzić na mszę, ale musiała odłożyć oficjalne przejście na katolicyzm aż do śmierci swoich rodziców. Lata później, pewnej niedzieli obserwowała ludzi idących do Komunii, i dotknięta pragnieniem otrzymania Jezusa udała się po mszy do kapłana z prośbą o naukę wiary. Zawsze wspominała dzień chrztu jako dzień czystej radości. Kiedy pojawiła się myśl o powołaniu zakonnym, najpierw zwróciła się do klarysek. Została przez nie przyjęta, ale z różnych powodów po roku musiała odejść. Spędziwszy wiele godzin na modlitwie przed Najświętszym Sakramentem, jeszcze raz spróbowała spełnić swoje pragnienie życia zakonnego jako obserwantka w Klasztorze Bożej Miłości. Otrzymawszy zgodę na wstąpienie do zakonu, wróciła do mieszkania tylko po to, by zabrać rzeczy i wypowiedzieć umowę najmu. W lipcu 1975 roku wstąpiła do klasztoru. Nowicjuszką została w niespełna rok później, a śluby zakonne przyjęła w maju 1978 roku.

Siostra M. Samuela delektowała się myślą, że jest uczestniczką zarówno Starego, jak i Nowego Przymierza, a jedną z jej największych rozkoszy było czytanie Ksiąg Prorockich i fragmentów Starego Testamentu podczas nabożeństwa lub mszy. Miała silny, czysty głos i była doskonałym lektorem – wkładała w czytanie całe swoje serce i duszę, szczególnie podkreślając zdania, które wyjątkowo jej się podobały. Pewnego razu, jako postulantka, po ćwiczeniach Antyfony przed Bożym Narodzeniem, Siostra podeszła do kierowniczki chóru z oczyma pełnymi zachwytu i oznajmiła, jak wiele dla niej znaczyło śpiewanie O Adonai, wersetów wysławiających Imię świętego i wspaniałego Pana. Często można było dostrzec ten sam blask na jej obliczu podczas świąt, takich jak Ofiarowanie Pańskie, czy inne, tak bogate w żydowską symbolikę. Niedługo przed śmiercią Siostra wyznała, iż każdego dnia dziękuje Bogu za to, że urodziła się Żydówką, ponieważ ten fakt przygotował jej drogę do pełni odnalezionej w chrześcijaństwie.

Trzy lata formacji s. M. Samueli nie zawsze były łatwe, lecz mówiła o nich jako najszczęśliwszych w swoim życiu. Była osobą bardzo wrażliwą i czuła się zażenowana tym, że była starsza od swoich towarzyszek. Jej poczucie nieudolności w obliczu talentów innych czasem sprawiało, że unikała towarzystwa podczas rekreacji, mimo że generalnie była osobą towarzyską i uwielbiała uczestniczyć w przedstawieniach z okazji świąt. Miała talent sceniczny i lubiła rozśmieszać innych. Ze szczególnym upodobaniem grała rolę o. Arnolda[2] i wkładała w to szczególny wysiłek, tak by o. Arnold mógł z upodobaniem oglądać jej grę aktorską ze swojego miejsca w niebie. Skłonność s. M. Samueli do lęków i niepokojów często prowokowała ją do ostrej reakcji na słowa bądź czyny innych, i sprawiała, że Siostra była czasem dość napastliwa. Ale potrafiła również szybko przyznawać się do błędów, przyjmować nagany i prosić o wybaczenie. W istocie, ilekroć weszła w konflikt z inną siostrą, niezmiennie przepraszała jako pierwsza. Ale zaletą, którą siostry wspominają najczęściej, było jej wyjątkowe poczucie wdzięczności. Podejmowała wielki wysiłek, by podziękować za najmniejsze przysługi, nawet takie, za które nikt inny nigdy by nie podziękował.

Współnowicjuszki s. M. Samueli były zachwycone jej szeroką i gruntowną wiedzą w wielu dziedzinach. Siostry z miłością droczyły się z nią, nazywając ją swoją „chodzącą encyklopedią”. Miłość i głęboki szacunek Siostry dla piękna stworzenia odsłaniał prawdziwe piękno, ukryte głęboko w jej duszy. Była zainteresowana muzyką klasyczną i operową, znała nazwiska kompozytorów wielu symfonii, jak również ciekawe informacje o życiu i twórczości owych kompozytorów. Była bardzo oddana służbie dla dobra swoich towarzyszek i często zgłaszała pomocne uwagi. Miała w sobie coś z dziecka, kiedy pozwalała, by pokazywano jej i mówiono, co robić, po czym wykonywała zadanie z sumienną wiernością. Siostra M. Samuela brała lekcje gry na organach w zakonie, ćwicząc z wielką gorliwością i zaangażowaniem. Dotknęło ją ciężkie doświadczenie krzyża, kiedy zrozumiała w chorobie, że więcej już nigdy nie zagra.

Siostra M. Samuela przyjęła śluby zaledwie dwa miesiące przed tym, jak okazało się, że wiele jej organów wewnętrznych, w tym mózg, zostało porażonych rakiem. Natychmiast została hospitalizowana i poddana chemioterapii, która przyniosła wielką ulgę w bólu. Siostra M. Wiktoria, jej kierowniczka nowicjatu, pisze:

Ostatnie cztery miesiące życia s. M. Samueli były niczym więcej, jak tylko gwałtownym uwalnianiem się, w całej swej delikatności i furii, miłości Boga do niej. Cierpiała wielce przez pierwsze dni w szpitalu; kiedyś, gdy poszłyśmy ją odwiedzić, powiedziała pomimo bólu: „Złamał mnie całkowicie. Może robić ze mną, co zechce”. Wydaje się, że na to właśnie Bóg czekał. Dalej poprowadził ją, jak prowadzi się dziecko, przez całą drogę. Jej osobowość rozkwitła. Ona, która niekoniecznie wyglądała najlepiej i miewała napady melancholii, co do których obawialiśmy się, że staną się jeszcze bardziej intensywne podczas choroby, teraz była zawsze w dobrym nastroju, zainteresowana i przejęta bliźnimi. Nigdy nie opłakiwała swojego losu ani nie okazywała goryczy, nie skarżyła się. Zawsze pozostawała wdzięczna – teraz owa wdzięczność wypływała z niej pod wpływem najmniejszego bodźca: wdzięczność wobec Boga, wobec Sióstr, wobec lekarzy i pielęgniarek, wobec przyjaciół.

Siostra M. Samuela żywiła bardzo głęboką miłość do Zgromadzenia i niemal codziennie mówiła o powrocie do klasztoru. Ale w momencie, gdy lekarze postanowili wyrazić na to zgodę, jej stan nagle się pogorszył. Rak zaczął atakować tkankę serca, i przez ostatni tydzień życia wymagała niemal bezustannej opieki. O ostatnim dniu życia s. M. Samueli tak pisze jej przełożona s. M. Gemma:

Razem odmówiłyśmy formułę ślubów, ale kiedy doszłyśmy do właściwej odnowy ślubów, s. M. Samuela dała znak, że chce odmówić tę część sama. Z trudem łapiąc oddech, modliła się sama i dodała słowa: „Na całe życie”. Kiedy skończyła, przerwała na chwilę, po czym dodała: „To jest na zawsze”. Zostałam z Siostrą przez dziesięć ostatnich świadomych godzin jej życia i wspomnienie każdej chwili jest dla mnie cenne. Pozostała sobą do końca. Powiedziała mi, których księży widziałaby zaproszonymi na jej pogrzeb i jakie hymny chciałaby, żeby odśpiewano. Około godziny 21:00 straciła przytomność i odeszła w pokoju do domu Pana o 3:30 następnej nocy.

Oprócz kapłanów, o których przybycie na pogrzeb prosiła, mszę koncelebrował biskup Lohmuller i czterej inni księża. Wikariusz do spraw zakonnych, który znał Siostrę przed jej wstąpieniem do klasztoru, wygłosił poruszającą przemowę, a kaplica była pełna po brzegi. Kardynał Król napisał do naszej wspólnoty list z osobistymi kondolencjami.

Niech Ta, która tak bardzo kochała nasze Zgromadzenie, nadal za nas się modli.

[1] Niniejszy okólnik został udostępniony za zgodą klasztoru Sióstr Adoracji Ducha Świętego w Bad Driburg (Niemcy). Zgromadzenie ma cztery klasztory w Stanach Zjednaczonych: w Filadelfii (Pensylwania), St. Louis (Missouri), Corpus Christi (Teksas) i Lincoln (Nebraska). Ich adresy, jak również dodatkowe informacje o zakonie i jego założycielu, znajdują się na stronie internetowej www.adorationsisters.org.

[2] Święty Arnold Janssen, założyciel Sióstr Adoracji Ducha Świętego; więcej informacji na stronie internetowej www.adorationsisters.org.

Wezwałem cię po imieniu, jesteś moja!

dr Ronda Chervin

Doktor Ronda Chervin wykładała filozofię i teologię na Loyola Marymount University, w Seminarium Archidiecezji Los Angeles i Franciscan University of Steubenville. Nadal prowadzi wykłady; napisała ponad pięćdziesiąt książek o myśli, praktykach i duchowości katolickiej, jak również autobiografię, En Route to Eternity[1]. Więcej informacji o niej i jej książkach można znaleźć na www.rondachervin.com.

Wracając pamięcią do dzieciństwa, myślę, że moja siostra bliźniaczka i ja byłyśmy najbardziej wyobcowanymi małymi dziećmi Nowego Jorku. Nie spotkałam nigdy nikogo z takim pochodzeniem jak nasze. Byłyśmy dziećmi urodzonymi w 1937 roku, dziećmi rodziców żyjących bez ślubu, którzy spotkali się w partii komunistycznej, ale opuścili ją niedługo przed naszym urodzeniem, by stać się informatorami dla FBI. Podobno rozwścieczeni komuniści odgrażali się, że zbombardują naszą kołyskę.

Zarówno ojciec, jak i matka, choć byli wojującymi ateistami, mieli pochodzenie żydowskie, ale żadne z nich nie zostało wychowane w żydowskiej tradycji; nie obchodzili nawet wielkich świąt, ani w domu, ani w synagodze.

Jako politycznie prawicowi ateiści pochodzenia żydowskiego nie pasowaliśmy do nikogo w naszym otoczeniu: ani do katolików, ani do protestantów, i na pewno nie do ortodoksyjnych, religijnych Żydów w pełnych regaliach, ani do Żydów reformowanych, ani do syjonistycznych żydowskich ateistów, ani do lewicowych niesyjonistycznych Żydów. Później, jako katoliczka, zdałam sobie sprawę, że moje pragnienie trwałej przynależności do rozpoznawalnej grupy miało podłoże zarówno psychologiczne, jak i teologiczne.

Rodzice mojej matki byli europejskimi Żydami, wysokiej klasy specjalistami, których pod koniec XIX wieku zaproszono do pomocy przy modernizowaniu Rosji. To w tym kraju stali się zapalonymi ateistami i komunistami. Kiedy do ich miasta dotarła wiadomość, że policja robi obławy na podejrzanych o poglądy wywrotowe, moi dziadkowie, ich dzieci i garstka polskich służących uciekli do Stanów Zjednoczonych.

Chociaż mój dziadek, lekarz, wykonywał swój zawód wśród żydowskich imigrantów, przeważnie z Europy Wschodniej, moja rodzina nigdy nie mówiła w jidysz (mieszance niemieckiego i hebrajskiego). Zamiast tego była dumna z bycia wolnomyślnymi socjalistycznymi Amerykanami, których braćmi była cała ludzkość, a już na pewno nie Żydzi z getta.

Mój dziadek ze strony ojca był potomkiem Żydów sefardyjskich – urodzonym w Curação (Ameryka Południowa) z hiszpańskiej rodziny De Sola – których połowa przeszła na katolicyzm w czasach Inkwizycji. On sam wywodził się z żydowskiej gałęzi rodziny; wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie został dentystą na Madison Avenue. Mój dziadek De Sola nigdy nie przestrzegał świąt żydowskich. Był ateistą.

Moja babcia ze strony ojca była delikatną blondynką z pensylwańskich Holendrów, która poznała mojego przystojnego dziadka latynosa na fotelu dentystycznym. Jako głęboko wierząca chrześcijanka, Grace Geist De Sola wspinała się po ekonomicznej i doktrynalnej drabinie od kwakrów przez prezbiterianizm aż do episkopalianizmu. Nigdy nie opuściła mszy niedzielnej i cały czas modliła się za swojego męża ateistę, syna i wnuków; czytała Biblię dzień i noc. Pod groźbą, że nie zobaczy nas już nigdy więcej, zabroniono jej wspominać przy nas Boga lub religię. Po jej śmierci odziedziczyłam jej Biblię, wydaną w 1876 roku, z notatkami na marginesie, takimi na przykład: „Modlę się, by moje wnuczki przeczytały kiedyś ten fragment”.

Mam nadzieję, że widzi z nieba, że obie jej wnuczki stały się poważanymi osobami w chrześcijaństwie, co prawda rzymskokatolickim. Nalegała, by jej syn, Ralph De Sola, został ochrzczony i należał do Kościoła prezbiteriańskiego. Mniej więcej podczas bierzmowania mój ojciec, zawsze odważny w dobrym i w złym, wstał wśród zebranej wspólnoty, ogłosił, że jest ateistą i wyszedł z kościoła.

Kiedy dorastałam, moi rodzice okazywali wobec mojej chrześcijańskiej babki wyłącznie pogardę i szyderstwo. Wykorzystywali ją jako przykład tego, że tylko ludzie słabi i głupi nadal wierzą w Boga, po tym jak Nietzsche i zwolennicy teorii ewolucji ogłosili Boga martwym bądź nieistniejącym.

Jednakże kiedy miałyśmy osiem lat, nasi rodzice ostatecznie się rozstali. Podczas tego bolesnego okresu zostałyśmy na kilka tygodni wysłane do letniego domku babci na Fire Island. Czułam się nieszczęśliwa, wyrzucona w taki sposób na czas nieokreślony do domu owej babci, która bardzo nas kochała, ale którą uważałam za idiotkę i słabeuszkę. Dostrzegając swoją szansę na przedstawienie nam Jezusa, Grace De Sola nalegała, pod karą pozbawienia deseru, byśmy śpiewały słynną kołysankę „Jezus mnie kocha, wiem o tym, ponieważ tak mówi Biblia. Jezus mnie kocha, wiem o tym, tak, Jezus mnie kocha”. Mimo że przez lojalność wobec rodziców zachowywałyśmy się tak, jak gdybyśmy śpiewały wyłącznie z przymusu, nigdy nie zapomniałam tych słów.

Czy to wówczas po raz pierwszy usłyszałam, Jezu, jak wołasz moje imię?

Potem stałam się jedenastoletnią dziewczynką z Nowego Jorku, siedzącą w szkole publicznej za jednym z tych starych drewnianych stolików, całkowicie zniszczonych przez sgraffito wyryte przez sześćdziesiąt roczników znudzonych uczniów; tych stolików, w których jeszcze znajdowało się miejsce na kałamarz. Co tydzień mieliśmy na lekcjach element interaktywny, tak zwane „pokaż i opowiedz”: uprzednio wyznaczeni uczniowie mieli wstać, pokazać, dajmy na to plastikowego żółwia z bożonarodzeniowej wycieczki na Florydę, i opowiedzieć o nim dwa zdania. Zabawne. Zero szkolnej presji, jeśli nie liczyć dziecka, które musiało się prezentować.

Ale tym razem zdarzyło się coś innego. Zapewne było to ustawione przez naszego katolickiego nauczyciela; nastąpiła cisza, kiedy nieśmiały chłopiec, na którego nikt z nas normalnie nie zwracał uwagi, wyszedł ubrany w długą czarną szatę, z nałożoną na nią białą niby-bluzką z lnu. Stanął w bezruchu, z rękami złożonymi do modlitwy, i zaczął śpiewać Adeste Fideles. Po raz pierwszy w życiu słyszałam muzykę religijną. Słuchałam w pełnej zaskoczenia i zakłopotania, ale radosnej ciszy.

Czy to Ty, mój Jezu, wołałeś mnie po imieniu?

W tamtym czasie nie zdawałam sobie sprawy, że ów chłopak musiał być ministrantem w Kościele katolickim. Moja wiedza o katolikach była ograniczona, negatywna, chociaż patrząc z perspektywy czasu, niejako zabawna. Mieszkaliśmy w tej samej dzielnicy, która została pokazana w West Side Story; zanim przybyli Portorykanie, była ona częściowo żydowska, a częściowo irlandzka – katolicka. W szkole publicznej było może dwoje katolików, ponieważ większość katolickich dzieci chodziło do katolickiej szkoły. Jedynymi „katolikami”, jakich znałam z ulicy, byli członkowie gangów bądź ci, którzy do nich aspirowali. Utożsamiałam tych osobników z katolikami, ponieważ – jak bodaj wszyscy w tamtych czasach młodzi członkowie Kościoła – „uliczne” dziewczęta chodziły z krzyżykami na szyi, chłopcy zaś nosili szkaplerze, a czasem nawet mieli wystające z kieszeni różańce. Poza tym było widać, że to katolicy, ponieważ byli złośliwi. Do tego jeszcze dziewczyny wyglądały seksownie, myślałam więc, że to również specyficzne znamię bycia katolikiem!

Pewnego dnia wracałam do domu z siostrą, kiedy otoczyła nas grupa mniej więcej dziesięcioletnich chłopców.

– A wy, kim jesteście? Katoliczkami?

– Nie.

– Protestantkami?

– Nie.

– Żydówkami?

– Nie (rodzice nigdy nie powiedzieli nam o naszym żydowskim pochodzeniu).

– No to kim jesteście?

– Ateistkami! – odpowiedziałyśmy dumnie. Nigdy wcześniej nie słysząc o tej kategorii ludzi, chłopcy sobie poszli, zamiast nas pobić jako żydowskich morderców Chrystusa.

Czy to ty, aniele stróżu, próbowałeś nas chronić nie tylko od fizycznej napaści, ale i od nienawiści ze strony katolików?

W jaki sposób dowiedziałyśmy się, że jesteśmy Żydówkami? Cóż, dziewięćdziesiąt dziewięć procent uczniów szkoły publicznej stanowili Żydzi, więc podczas świąt żydowskich wszyscy mieli wolne. Kiedy powiedziałyśmy rodzicom, że oprócz dwójki dzieci katolickich i jednego protestanckiego jesteśmy na zajęciach jedyne, z ociąganiem przyznali: – Cóż, jesteście Żydówkami. Możecie zostać w domu. – Hura!

Lata w Nowym Jorku były i są upalne. Zanim pojawiła się klimatyzacja, ojcowie czekali aż w pobliżu nie będzie żadnego policjanta, przynosili narzędzia i otwierali hydranty przeciwpożarowe, by dzieci z okolicy mogły się ochłodzić. Skakanie w strumieniu wody było tak świetną zabawą, że żydowskie dzieci zapominały o strachu przed katolickimi rówieśnikami i dołączały do nich.

Zamożni Żydzi wysyłali swoje dzieci na obozy letnie w Nowej Anglii lub Pensylwanii. Z uwagi na to, że po rozstaniu rodziców byłyśmy ubogie, trafiłyśmy do obozu YMCA. Mimo że YMCA miała być chrześcijańska tylko z nazwy, hołdowała tradycji świętowania Bożego Narodzenia, i to w samym środku lipcowego turnusu! Postawiono szopkę i chrześcijańscy opiekuni uczyli wszystkich uczestników śpiewać kolędy. Jeśli dowiedzieli się o tym rodzice dzieci żydowskich, zwalniali swoje pociechy z tego rytuału, jak również z „bałwochwalczej ceremonii całowania lalki”. Ale moja siostra i ja byłyśmy ateistkami, więc naszej matce nie przeszkadzało, że uczymy się kolęd. Religijne zabobony były nie do przyjęcia jako doktryna, ale w porządku jako stara tradycja.

Słysząc Cichą Noc nie w radiu, ale śpiewaną na żywo przez ukochanych opiekunów, byłam oczarowana. Takie piękno; niejako inne od piękna świeckiej muzyki klasycznej czy popularnych piosenek.

Czy to Ty, Matko Maryjo, wzywałaś mnie po imieniu?

Przejdźmy dalej: początek szkoły średniej, lekcje języka angielskiego i literatury. Zadanie: napisać wypracowanie na jedną stronę o tym, kim chcesz być, jak dorośniesz. Bez przygotowania. „Skąd mogę wiedzieć, kim i czym chcę być, jeśli nie wiem, jaki jest sens życia?” – napisałam spontanicznie. Nie sądzę, że zapamiętałabym owo wczesne filozoficzne pytanie – prorocze wobec mojego późniejszego wyboru kariery profesora filozofii – gdyby nie to, że nauczyciel postawił mi ocenę celującą.

Czy to Ty, Duchu Święty, wzywałeś mnie po imieniu?

Przeniosłam się z City College of New York do University of Rochester, głównie po to, żeby spróbować życia za miastem, o którym czytałam w książkach. Szukając obrazów na ścianę, natrafiłam na tanią reprodukcję Ukrzyżowania Salvadora Dali – myślę, że przyciągnęły mnie wyłącznie walory estetyczne. W efekcie w akademiku pełnym nowojorskich Żydów wszystkie dziewczyny myślały, że jestem katoliczką. Kiedy dowiedziały się, że to nieprawda, mimo że same nie były zbyt wierzące, powiedziały mi, żebym zdjęła ten obraz, jako że jestem Żydówką z tradycji, jeśli nie z wiary. Odmówiłam, nie wiedząc dlaczego.

Czy to Ty, mój Jezu, wzywałeś mnie po imieniu?

Jak wielu ateistów, choć nie wszyscy, wychowana zostałam w przekonaniu, że moralność seksualna ludzi wierzących jest po prostu śmieszna. Z obawy przed ciążą unikałam stosunków intymnych, ale odkąd stałam się samodzielna, moim wielkim życzeniem było pozbycie się dziewictwa, gdy tylko spotkam atrakcyjnego młodego mężczyznę, który będzie chciał pójść ze mną do łóżka. Zrządzeniem Opatrzności nie zaszłam w ciążę, bo gdyby tak się stało, na pewno dokonałabym nielegalnej aborcji.

Czy to Ty, Ojcze życia, chroniłeś mnie przed poczuciem winy na całe życie?

Jeden z moich przyjaciół uwielbiał muzykę Bacha. Pewnego popołudnia posadził mnie u siebie w salonie i włączył Wachet Auf. Nie lubiłam muzyki chóralnej, ale siedziałam wciśnięta w fotel, zasłuchana z głęboką uwagą w melodię tej świętej pieśni.

Czy to Ty, Jezu, wzywałeś mnie po imieniu?

Trzecim młodym mężczyzną, z którym nawiązałam intymną relację, był student filozofii pochodzący z zagranicy. Był Niemcem, który w młodości znalazł się w Hitlerjugend, ale został uratowany z tego okropnego ruchu przez katolickiego księdza. Wielu z jego przyjaciół zostało katolikami dzięki posłudze owego księdza; on sam nie, ale i tak wierzył, że katolicyzm jest jedynym zbawieniem. Miał nadzieję zostać w przyszłości katolikiem, po szaleństwach młodości. Ów chłopak zaczął dawać mi książki z dziedziny apologetyki, od G.K. Chestertona po Karla Adama. Nie przeczytawszy nigdy Nowego Testamentu, niewiele z nich rozumiałam, ale coś drgnęło, ponieważ chciałam spotykać się z katolikami nawet już po rozstaniu z Niemcem.

Czy to Ty, św. Mario Magdaleno, wzywałaś mnie po imieniu?

Podczas jednej z wycieczek ktoś z moich przyjaciół chciał odwiedzić Narodową Galerię Sztuki w Waszyngtonie. Na ścianie wisiała Ostatnia Wieczerza, namalowana przez Salvadora Dali. Z estetycznego punktu widzenia obraz mi się nie podobał, ale poczułam, jakby moje nogi wrosły w podłogę. Patrzyłam i patrzyłam na stół i na Chrystusa, który przyciągał mnie w jakiś nadprzyrodzony sposób. Piętnaście minut później żydowska przyjaciółka musiała odciągnąć mnie od obrazu.

Czy to Ty, Jezusie Eucharystyczny, wzywałeś mnie po imieniu?

Studia filozoficzne były moim sposobem poszukiwania prawdy. Na świeckich uniwersytetach, na które uczęszczałam, sceptycyzm był tak bardzo w modzie, że już na pierwszym roku studiów czułam się beznadziejnie. Gdzie jest prawda? Gdzie jest miłość? Po co w ogóle żyć? Kiedy byłam w takim stanie umysłu, podczas przerwy z okazji Święta Dziękczynienia 1958 roku, którą spędzałam w Nowym Jorku, moja matka, nigdy nieoglądająca telewizji w ciągu dnia i nigdy nieprzeglądająca bezmyślnie kanałów, włączyła program o nazwie „Katolicka Godzina”. Gośćmi byli Dietrich von Hildebrand i Alice Jourdain, która wkrótce miała zmienić nazwisko na Alice von Hildebrand. Mówili oni o prawdzie i miłości; pod wpływem chwili napisałam do nich list, na adres stacji telewizyjnej, w którym opisałam moje bezskuteczne próby poszukiwaniu prawdy.

Okazało się, że oboje mieszkali w West Side w Nowym Jorku: Alice dwa kwartały ode mnie, Dietrich dziesięć. Alice zaprosiła mnie do siebie. Jej współlokatorka Madeleine (później żona Lymana Stebbinsa, założyciela „Catholics United for the Faith”) otworzyła mi drzwi i zaprowadziła do małego pokoiku. Tam siedziała owa bardzo po europejsku wyglądająca kobieta (pochodziła z Belgii), która spojrzała na mnie z tak głębokim zainteresowaniem, że natychmiast przyciągnęła mnie do swego serca. Zaproponowała, żebym poszła na wykłady Dietricha von Hildebranda i jego ucznia Balduina Schwarza w Fordham University. Syn Balduina, Stephen, również student filozofii – obecnie profesor filozofii i aktywista ruchu pro-life – miał mnie zabrać do Bronxu i oprowadzić po okolicy.

Byłam na kilku wykładach. Największe wrażenie zrobiły na mnie nie idee tych katolickich filozofów, których nie rozumiałam za dobrze, ale ich osobisty optymizm i radość. Sceptycyzm, relatywizm i historycyzm, charakteryzujące większość świeckich uniwersytetów w tamtym czasie, czyniły wielu profesorów smutnymi i zrezygnowanymi. Przyciągnięta przez tę radość, a także przyjacielską życzliwość, z jaką wszyscy w tym kręgu katolików witali nowo przybyłych, szybko przeniosłam się z Johns Hopkins na Fordham w celu kontynuowania studiów. Fakt, że żona Balduina Schwarza była Żydówką nawróconą z ateizmu, z pewnością również ułatwił moje wejście w tę nową fazę życia.

Po kilku miesiącach studiowania w Fordham nie opuszczało mnie zdziwienie, że ci światli świeccy katolicy i jezuici na wydziale filozofii mogą jednak wierzyć w takie pomysły, jak istnienie Boga, boskość Chrystusa, rzeczywistość obiektywnej prawdy, absoluty moralne czy potrzeba chodzenia do kościoła. Wyglądało na to, że nie tylko głupi i słabi myślą w ten sposób. Co więcej, zaledwie w kilku zdaniach potrafili oni udowodnić istnienie uniwersalnych prawd etycznych, poznawalnych dla umysłu.

Czy to Ty, Duchu Święty, usuwałeś przeszkody z drogi do mojego nawrócenia na Prawdę Absolutną, która jest Trójcą Osób? Czy wzywałeś mnie po imieniu?

Smuciła mnie myśl, że nie będę mogła studiować z tymi wspaniałymi ludźmi także w porze letniej, ponieważ spędzali każde wakacje w Europie. W tamtym czasie trudno mi było znajdować radość w grzesznych związkach z interesującymi, lecz cynicznymi mężczyznami; niespodziewanie profesor Schwarz zaproponował, bym pojechała z nimi na pielgrzymkę po zabytkach architektury i sztuki katolickiej; moje problemy finansowe dało się rozwiązać przy pomocy stypendium. Później zdałam sobie sprawę, że pieniądze ofiarował zapewne ktoś z tego kręgu, w nadziei, że bliższa znajomość z profesorami ułatwi mi nawrócenie.

Aby zrozumieć cudowny charakter późniejszych wydarzeń, musicie wiedzieć, że nie znosiłam wszelkiej sztuki z wyjątkiem współczesnej, a to z uwagi na wymuszone wizyty w muzeum, jeszcze w latach dzieciństwa. Lubiłam kolorowe obrazy impresjonistów, ale nic starszego od XIX wieku, a już na pewno nie starodawną sztukę katolicką. Nawet wtedy, choć już myślałam, że jest w tym prawda, nie miałam żadnej wiedzy o Bogu, Chrystusie czy Kościele, ani chęci zdobycia większej wiedzy. Zatem jedynym powodem, dla którego zgodziłam się na ten wyjazd, była chęć trzymania się blisko nowych drogich przyjaciół.

Pierwszy cud nastąpił, kiedy zobaczyłam katedrę w Chartres we Francji. Patrzyłam na wspaniały kształt owego kościoła z pięknymi witrażami, i nagle zaczęłam płakać. Przypomniało mi się zdanie Keatsa: „Piękno jest prawdą, prawda jest pięknem” i spytałam samą siebie: – Jakże to może być tak piękne, jeśli nie ma w tym prawdy, a tylko średniowieczna ignorancja?

Czy to Ty, Boże piękna, wzywałeś mnie po imieniu?

Uczestnicy pielgrzymki chodzili codziennie na mszę. Zaczęłam chodzić z nimi, z czystej ciekawości. Widok mojego szlachetnego, mądrego profesora filozofii na kolanach zdumiewał mnie, ale i odrzucał. Chciałam go podnieść i powiedzieć, że żaden człowiek nie powinien klęczeć. „Jesteś kapitanem swojej duszy, jesteś panem swojego losu”.

Dowiedziawszy się, że nigdy nie czytałam Nowego Testamentu i dostrzegając moment łaski, profesor Schwarz – mój późniejszy ojciec chrzestny – szukając po księgarniach południowej Francji, wreszcie znalazł dla mnie Biblię po angielsku.

Drugi cud: w autokarze, czytając Ewangelię i na ogół nie rozumiejąc tekstu, zasnęłam. Miałam sen: byłam w wielkim pokoju ze stołami, a Jezus i Maryja siedzieli tyłem do ściany. Maryja przywołała mnie i powiedziała po hebrajsku: – Usiądź z nami. (Nie znam hebrajskiego, ale rozumiałam go we śnie.)

Czyż to nie Ty, Błogosławiona Pani Syjonu, wzywałaś mnie po imieniu?

Trzeci cud: poczułam potrzebę uklęknięcia w pokoju hotelowym i odmówienia modlitwy sceptyka, której nauczył mnie profesor – myślałam, że jako żart: „Boże – jeśli istnieje Bóg – zbaw moją duszę – jeśli mam duszę”. Następnego dnia dotarliśmy do Lourdes. Moi przyszli chrzestni, Schwarzowie, modlili się, by nie zniechęciły mnie szeregi straganiarzy. Powiedziałam: – Jestem przyzwyczajona do 42. ulicy, nic mnie już nie ruszy.

Czwarty cud: dotknął mnie do szpiku kości hymn Ave Maria, śpiewany w wielu językach przez pielgrzymów w procesji ze świecami.

Czyż to nie Ty, Niepokalana Matko, wzywałaś mnie po imieniu?

Piąty cud: Bóg znów wykorzystał sztukę, której, jak myślałam, nienawidziłam, by do mnie dotrzeć. W muzeum we Florencji zobaczyłam niedokończoną scenę Narodzenia autorstwa da Vinciego. Spoglądałam na Maryję Pannę, tak prostą, czystą i słodką, i znów zaczęłam płakać. Ona miała coś, czego ja nie mogłam mieć już nigdy: czystość! Po raz pierwszy pomyślałam o sobie jako grzesznicy. Czułam, że muszę powiedzieć o tym swoim mentorom; byłam pewna, że mnie wyrzucą ze swojego grona. Oczywiście nie zrobili tego. Jezus przyszedł zbawić grzeszników.

Czyż to nie Ty, Nasza Pani, wzywałaś mnie po imieniu?

Szósty cud: twarz Chrystusa na gobelinie Rafaela ożyła, nie dla innych, a jedynie dla mnie!

Czyż to nie Ty, mój Jezu, wzywałeś mnie po imieniu?

Siódmy cud: jednym z punktów programu pielgrzymki było spotkanie z papieżem Piusem XII w bazylice św. Piotra. Bałam się nudy w muzeum, ale bycie w tłumie oglądającym papieża, o którym myślałam co najwyżej jako człowieku ubranym w złoto należne biedakom, to już było dla mnie zbyt wiele. Wolałam w tym czasie pójść na zakupy. Mój łagodny profesor nalegał jednak, żebym poszła z nimi, więc poszłam; pod koniec ceremonii Papież błogosławił niepełnosprawnych i chorych. Trudno było go dostrzec z powodu tłumu; mój podstarzały, niezbyt silny przyszły ojciec chrzestny podniósł mnie, bym mogła zobaczyć miłość bliźniego na twarzy Ojca Świętego. Papież Pius XII miał dokładnie to samo spojrzenie, co żyjąca twarz Jezusa na gobelinie.

Czyż to nie Ty, Drogi Duchu Święty, kierowałeś moim ojcem chrzestnym? Czyż to nie Ty wzywałeś mnie po imieniu?

Byłam uderzona tą obfitością nadprzyrodzonych wydarzeń, ale wciąż jeszcze za bardzo intelektualistką, by poznawać wiarę tylko na ich podstawie. Studiowałam więc książki, takie jak Po prostu chrześcijaństwo C.S. Lewisa. Słynny rozdział Lewisa był dla mnie intelektualnym punktem zwrotnym. Dowodzi on, że nie da się uniknąć problemu zrozumienia Jezusa, przyjmując, iż był On wielkim człowiekiem bądź prorokiem. Jeśli człowiek mówi, że jest Bogiem, to znaczy, że albo rzeczywiście jest Bogiem, albo jest niespełna rozumu, albo kłamie. A skoro nikt nie uważa Jezusa za człowieka niespełna rozumu czy też za kłamcę, to musi On być Bogiem. Książki Chestertona i kardynała Newmana sprawiły, że przejście na katolicyzm zaczęło mi się wydawać nieuniknione.

Czyż to nie Wy, Droga Święta Trójco, Matko Maryjo, Aniele Stróżu, wszyscy święci, a zwłaszcza św. Edyto Stein, czyż to nie Wy wzywaliście mnie po imieniu?

4 stycznia 1959 roku, w wieku dwudziestu jeden lat, zostałam ochrzczona. Od tej pory ani przez chwilę nie żałowałam nawrócenia na katolicyzm. Później moja siostra bliźniaczka, matka i mąż zostali katolikami, tak że staliśmy się hebrajsko-katolicką rodziną. (O tym, w jaki sposób Bóg ratował ich i mnie przez resztę mojego długiego życia, możecie przeczytać w mojej autobiografii En Route to Eternity, jak również w innych moich książkach.)

Natknęłam się niedawno na swoją modlitwę-wiersz na temat wzywania po imieniu. Myślę, że odpowiada ona wszystkim naszym historiom:

Tunel Miłości

Przekopując się

przez tunel czasu,

czasami słyszę

twoją pieśń głośno,

czasami ledwie,

czasami moja własna pieśń

słabnie,

a czasami

staje się krzykiem na całe gardło.

Kiedy się spotykamy,

żadnych więcej sygnałów,

głęboka cisza,

gdy mnie niesiesz

ku wieczności.

[1] Ronda Chervin, En Route to Eternity, Ypsilanti 1994, Miriam Press.

Wezwany ku Pełni

David Moss

Nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo albo Proroków.

Nie przyszedłem znieść, ale wypełnić (Mt 5,17).

David Moss urodził się w Nowym Jorku w 1941 roku w rodzinie żydowskich emigrantów z Rosji. Po przepracowaniu dwudziestu dwóch lat w IBM w charakterze inżyniera, przeżył nadprzyrodzone doświadczenie – opisane poniżej – które doprowadziło go do Wiary Katolickiej. Obecnie jest pełnoetatowym przewodniczącym Stowarzyszenia Żydowskich Katolików, które działa na rzecz zachowania tożsamości i dziedzictwa katolików żydowskiego pochodzenia w ramach Kościoła. Więcej informacji o organizacji, jej celach i działalności można znaleźć na www.hebrewcatholics.org.

Kiedy zastanawiam się nad historią swego własnego życia, jak również nad historią Ludu Izraela, wydaje mi się, że jedna i druga stanowią historię uleczenia tego, co było zranione, i znalezienia tego, co było zagubione. Nie były to historie odrzucenia tego, co było wcześniej, ale raczej historie spełnienia, dokończenia, udoskonalenia obietnicy i nadziei odnoszącej się do tego, czym jesteśmy, czym Bóg nas stworzył. Wreszcie, to spełnienie, dokończenie, udoskonalenie stało się możliwe dzięki „tajemnicy, ukrytej od wieków i pokoleń, [która] teraz została objawiona Jego świętym” (Kol 1,26).

My, którzy odpowiedzieliśmy na tę tajemnicę i zaczęliśmy odczuwać przemianę w naszych duszach, możemy tylko wyrażać cześć i wdzięczność. Jak możemy zrozumieć tajemnice Łaski, które tak nas dotknęły, a zarazem miały tak niewielki wpływ na innych? Jak możemy zrozumieć, dlaczego mamy wiarę, dlaczego byliśmy w stanie rozpoznać naszego Pana w momencie Łaski i dlaczego później otrzymaliśmy możliwość powiedzenia „tak – pójdę za Tobą”? Jak możemy zrozumieć wszystkie elementy, które doprowadziły nas do niepojętego przywileju wejścia do jedności z Bogiem, której się nie spodziewaliśmy, poprzez Świętego Izraela, naszego Stwórcę i Zbawiciela, naszego Pana w Świętej Eucharystii?

Po przeczytaniu Salvation is From the Jews[1], książki pomocnej nam wszystkim w zrozumieniu tej „tajemnicy, ukrytej od wieków”, ofiaruję swoją własną historię, tajemnicę Łaski, która umożliwiła mej duszy, przez niezasłużone miłosierdzie naszego Pana, odnaleźć z dawna poszukiwane uzdrowienie i sens.

W 1941 roku, w Brooklynie (Nowy Jork), urodziłem się jako David Moskowitz, syn moich żydowskich rodziców, Elsie i Lestera Moskowitzów. Jak wielu innych poszukujących pracy, mój ojciec zmienił nasze nazwisko na mniej „żydowskie” – Moss. W ten sposób, dwa lata po moim przyjściu na świat, moja siostra Rosalind urodziła się już z nazwiskiem Moss, a dwa i pół roku później pojawiła się moja druga siostra, Susan.

Wyrośliśmy w konserwatywnym żydowskim domu. Zachowałem dobre wspomnienia owych wczesnych lat, szczególnie ciepło pamiętam wizyty w synagodze i nabożeństwa z okazji różnych świętych dni żydowskiego roku. Kiedy skończyłem dziewięć lat, po rozwodzie moich rodziców, moje wspomnienia nabierają nieco innego charakteru; wiele spośród nich było bardzo bolesnych. Życie stało się niejako bardziej skomplikowane, ponieważ nasza matka musiała wrócić do pracy, by utrzymać troje dzieci. Święta od tej pory często spędzaliśmy u krewnych, a moja Bar Micwa stała się możliwa tylko dzięki hojnej pomocy mojego wujostwa, którzy oboje przeżyli Holokaust.

Bar Micwa jest bardzo ważną chwilą w życiu młodego Żyda, który w wieku trzynastu lat przejmuje dojrzałą odpowiedzialność za przestrzeganie przykazań, ale dla mnie był to ponadto bodziec, by przemyśleć własne żydowskie korzenie i dziedzictwo, oraz, w gruncie rzeczy, wszystkie tradycje religijne.

Jak wielu innych chłopców w tym wieku, nie rozumiejąc jeszcze zwyczajów tego świata, zacząłem wszakże dostrzegać rozbieżność między tym, co głosili moi rodzice, a tym, co widziałem na co dzień. Wygłaszano i słuchano negatywnych poglądów o nie-Żydach, zwłaszcza porównując je z wysokimi normami etycznymi, których uczono nas; te uprzedzenia zaczęły wpływać na moje własne zachowanie.

Dzielnica, w której dorastaliśmy na Brooklynie, była w większości katolicka. Choć nie wiedziałem nic o chrześcijaństwie, podobały mi się kolędy bożonarodzeniowe, zwłaszcza te o Matce i Jej Synu. Wkrótce odkryłem najpiękniejszą muzykę jaką znam, Ave Maria Schuberta (choć uwielbiam również wersję Bacha-Gounoda). Dziś jestem przekonany, że ta muzyka była narzędziem, które wykorzystała Matka Najświętsza, by przeniknąć do mego serca i zmiękczyć je, by mnie złowić, a następnie ciągnąć ku sobie przez kolejne dekady.

Tak samo jak moje własne dziedzictwo religijne, doświadczenia z wieloma katolikami, których spotkałem, pozostawiły dobre wspomnienia. Jednak inne sprawy wzmocniły mój rozwijający się pogląd o braku sensu wierzeń i tradycji religijnych. Na przykład dziewięciu chłopców z jednej rodziny po kolei biło mnie jako „mordercę Chrystusa”. Inny przykład: w naiwności swojej wszedłem do katolickiego sklepu jubilerskiego, by kupić Gwiazdę Dawida na łańcuszku jako naszyjnik dla matki. Zamiast poinformować mnie, że nie sprzedają żydowskich akcesoriów, ekspedientka powiedziała: – Nie obsługujemy Żydów.

Myśląc o swoim własnym dziedzictwie, zastanawiałem się, jaki sens ma studiowanie Pism czy też modlitwy i tradycje, jeśli jako lud zamykamy się w sobie, oceniamy wszystkich innych negatywnie, poddajemy się swego rodzaju bucie, dla której nie potrafiłem znaleźć wyjaśnienia – jakobyśmy byli w pewien sposób lepsi czy bardziej uprzywilejowani od innych. Nie wydawało mi się, że jesteśmy lepsi od wszystkich pozostałych, a trudno przywilejem nazwać Holokaust...

Moje myśli na temat katolicyzmu wyglądały podobnie. Całe to gadanie o „miłości” i Zbawicielu kończyło się tym, że bito mnie i traktowano bez szacunku, na przykład we wspomnianym w sklepie. W pewnym katolickim domu widziałem, jak mniej więcej dwudziestoletni synowie traktują własną matkę jak niewolnicę, kiedy ubierają się przed wyjściem na randkę.

Spotkałem jednego człowieka, który w moich oczach prawdziwie odpowiadał definicji dobrego Żyda czy katolika. Był to czarnoskóry, który pracował jako dozorca w bloku niedaleko od naszego mieszkania. Sam mieszkał w suterenie tego budynku; jego „mieszkanie” składało się z jednego pokoju, otwartego z dwóch stron, jedna ściana tego mieszkania była ścianą budynku, a druga zwykłym płotem, oddzielającym jego pokój od publicznego chodnika. Jednym z zadań dozorcy było palenie w piwnicznym piecu śmieci, wyrzucanych do zsypu na każdym piętrze budynku. W powietrzu unosiła się przykra woń owych śmieci, zmieszana z fetorem kociego moczu i aerozolu. Do tego dodać należy kurz z kontenera na węgiel, który stał naprzeciw otwartej strony jego pokoju: kolejnym obowiązkiem dozorcy było bowiem dorzucanie węgla do wielkiego pieca w piwnicy, by podgrzać wodę, która ostatecznie trafiała do grzejników w mieszkaniach.

Tego człowieka, którego dom był tak ubogi, którego życie było w większości samotne i podporządkowane życiu innych, który służył mieszkańcom bloku za niewielką pensję i miejsce do spania – miałem zaszczyt z czasem pokochać, spędziwszy z nim nieco czasu. Graliśmy w warcaby, a ja słuchałem jego historii. Czasem podpowiadał mi, w jaki sposób radzić sobie z antysemityzmem, jaki napotykałem. Chociaż słyszałem wiele szorstkich słów o czarnoskórych i pejoratywne ich określenia zarówno ze strony katolików, jak i Żydów, od tego człowieka doznawałem tylko dobra. Nigdy się nie skarżył, zawsze dostrzegał coś dobrego w ludziach, zawsze szukał wytłumaczenia dla ich złego postępowania i nigdy nie wypowiadał się o religii. Przy tym zdawał się być przykładem wielu cnót, o których dowiedziałem się więcej od tamtej pory. Dopiero po jakimś czasie byłem w stanie prawdziwie docenić tego człowieka. Jest mi bardzo przykro, że nie pamiętam, jak się nazywał, ale mam nadzieję, że powyższy fragment odda mu cześć. Mam również nadzieję spotkać go, kiedy umrę.

W ciągu roku czy dwóch po mojej Bar Micwie doszedłem do wniosku, że wierzenia i tradycje mojego dziedzictwa żydowskiego, jak również te dominującej większości – chrześcijan – zostały stworzone przez ludzi dla ludzkich potrzeb. Niezależnie od tego, jak wyglądała prawda w odniesieniu do pojęcia „Boga”, nie była ona czymś oczywistym. W istocie coraz częściej myślałem, że cała ta idea „Boga” została wymyślona przez ludzi, obudowana wierzeniami i tradycjami, jakie rozwinęły się w ciągu wieków, by dać próbę odpowiedzi na nasze najbardziej fundamentalne pytania i jakieś pocieszenie w obliczu tragedii i śmierci.

Odszedłem więc od wierzeń i tradycji mojego ludu, jak również od jakichkolwiek innych. Ale odejście od wierzeń i tradycji oznaczało także odwrócenie się od całego systemu wartości, wspieranych przez te wierzenia i tradycje. Oczywiście niektóre wartości mojego dziedzictwa stały się już częścią mojego wychowania. Odszedłszy od wiary, nie byłem gotów wyjść na ulice i kłamać, kraść czy zabijać, wiedziałem jednak, że oprócz własnego wolnego wyboru nie mam żadnego uzasadnienia, dlaczego kłamstwo, kradzież i zabijanie są obiektywnie czymś złym. Co więcej, nie wiedziałem już, jaki jest sens życia w ogóle i mojego w szczególności. Nie wiedziałem już, czy cokolwiek ma jakąś obiektywną wartość. W ten sposób wszedłem na drogę poszukiwania sensu życia, jeśli takowy w ogóle miałby istnieć. Nie była to dla mnie sprawa czystego wysiłku intelektualnego, ale konieczność, umożliwiająca mi funkcjonowanie intelektualne i fizyczne.

Przez dwa lata uczęszczałem do szkoły Brooklyn Tech, gdzie w programie nauczania było wprowadzenie do inżynierii aeronautycznej. Moja matka wyszła ponownie za mąż i wszyscy przeprowadziliśmy się do Toronto (Kanada). Tam założyliśmy i prowadziliśmy pralnię. Moje siostry uczęszczały do tamtejszych szkół publicznych, a ja kontynuowałem edukację w Central Tech, gdzie uzyskałem dyplom z mechaniki lotniczej.

Pojawiły się problemy rodzinne, dlatego wkrótce wyjechałem z domu i wróciłem do Nowego Jorku. Podejmowałem różne prace, żeby opłacić rachunki, poszedłem poza tym na studia do Brooklyn College, pragnąc wesprzeć się nauką pozostawioną przez tych, którzy byli przede mną, w moim poszukiwaniu sensu i prawdy. Ale moja edukacja nie miała się ograniczyć wyłącznie do sfery akademickiej. Choć nigdy nie byłem aktywnym działaczem, na próbę włączałem się w nurt myślenia wielu grup liberalnych, postępowych i socjalistycznych, takich jak American Humanist Association, American Ethical Union, Students for a Democratic Society i inne.

Te grupy zrezygnowały z tego, co uważały za archaiczne – z pojęcia Boga, religii i sztywnej moralności, która często zdawała się skupiać na zachowaniu seksualnym, a przy tym zdawały się być przywiązanymi do idei sprawiedliwości społecznej, ekonomicznego dobrobytu, uniwersalnej równości i podobnych.

Ostatecznie odszedłem również i od tych grup, zrozumiawszy, że są one zbudowane na fundamencie jeszcze bardziej iluzorycznym od tego, od którego się odwróciłem.

W 1964 roku wziąłem ślub cywilny z Janet, kobietą z rodziny protestanckiej, która także straciła swą dziecięcą wiarę. Przeprowadziliśmy się do Poughkeepsie w stanie Nowy Jork, gdzie dostałem pracę w IBM. W ciągu następnych 14 lat mieliśmy troje dzieci i adoptowaliśmy czwarte, a ja powróciłem do studiów, najpierw w Marist College, a potem w Vassar College.

Moje studia zaczęły się od matematyki, ponieważ przez krótki czas byłem przekonany, że dzięki niej znajdę wzory objaśniające wszystko. Następnie zabrałem się za nauki humanistyczne: psychologię, socjologię, antropologię, ekonomię i politologię. Za każdym razem byłem na roku wprowadzającym plus jednym czy dwóch następnych; w każdej z tych dziedzin wiedzy dochodziłem do zrozumienia, że jedyna ich wartość polega na opisywaniu obserwowanych zjawisk. W większości przypadków, wydawało mi się, teorie ludzkiego zachowania czy rzeczywistości, które konstruowali ludzie zajmujący się tymi dziedzinami wiedzy, były budowane na piasku. Jakkolwiek oceniać ich owoce pracy, nie wnosiły one żadnego obiektywnego wkładu do mojego poszukiwania sensu życia.

Ostatecznie zwróciłem się ku studiom filozoficznym. Były one o wiele bardziej satysfakcjonujące niż poprzednie, chociażby dlatego, że wiele pytań, którymi zajmuje się filozofia, było zbliżonych do pytań, jakie ja sam sobie stawiałem. Przeszedłem kurs historii filozofii tak samo jak inne nauki humanistyczne: powierzchownie i szybko. Moim zamiarem nie było zagłębianie się w jakiś konkretny obszar czy filozoficzną szkołę myślenia; raczej szukałem drzwi, przez które mógłbym przejść do zrozumienia, jaki sens i jaką wartość ma moje życie.

Studiując myśl kolejnych filozofów czy doktryny szkół filozoficznych, doświadczałem uniesienia na widok nowych idei i odpowiedzi formułowanych na pytania, przed którymi inni filozofowie czy szkoły filozoficzne wcześniej rozkładali ręce. W miarę jednak, jak próbowałem żyć tymi nowymi ideami, szybko odkrywałem, że również i one prowadzą w ślepą uliczkę albo że nie nadają się do wprowadzenia w życie w takiej formie, w jakiej zostały opisane, albo że są tak samo iluzoryczne jak to, co już było wcześniej. W ten sposób po uniesieniach doświadczałem rozczarowań.

Przez ten czas poważanie i miłość, jakich doświadczałem w rodzinie, były niekiedy przytłaczane myślą, że ostatecznie nic z tego nie ma sensu. Nic nie miało sensu: wszelka miłość i nienawiść, wszystkie poświęcenia i egoistyczne zachowania, cała wiedza i niewiedza; wszystko to, co moralne, dobre czy piękne też nie miało sensu. Wszystko ostatecznie obraca się w proch, nieodróżnialny od każdego innego prochu we wszechświecie. Z czasem ów bagaż absurdu i bezsensowności, który dźwigałem na własnych plecach, stawał się coraz cięższy.

Tym, co podtrzymywało mnie na duchu przez ten czas, była myśl, że ludzie mimo wszystko znajdują odpowiedzi na trudne i odwieczne pytania, takie jak znalezienie lekarstwa na chorobę, albo zdobywanie obiektywnej wiedzy, która pozwoliła człowiekowi polecieć na Księżyc i wrócić. Tego typu myśli kształtowały pewien rodzaj ufności, która wspierała moje poszukiwania, ufności, że istnieje obiektywna rzeczywistość, która jest poznawalna.

Pod wpływem studiów i rozmów w pracy przeszedłem przez dwie poważne zmiany perspektywy. Obie nastąpiły w połowie lat 70. ubiegłego wieku; pierwszą z nich było nawrócenie z pozycji proaborcyjnej na pozycję pro-life. Wcześniej, bez żadnego poważnego zbadania sprawy, przyjmowałem naiwnie liberalne pseudoargumenty o konieczności uwolnienia kobiety z seksualnych więzów. Teraz, podjąwszy studium biologii życia i ludzkiej prokreacji, zachęcony przez kolegów z IBM, szybko dostrzegłem w aborcji nieuzasadnione zabijanie istot ludzkich w najwcześniejszych stadiach ich życia. Jako Żyd, członek narodu, który niedawno doświadczył Holokaustu, miałem szczególne trudności ze zrozumieniem, w jaki sposób ktokolwiek może popierać coś takiego jak aborcja – zwłaszcza Żydzi. Zaangażowałem się w ruch pro-life, ponieważ wiedziałem, że jest to jedna z najważniejszych bitew w historii ludzkości, oczywiście przy założeniu, że życie ma jakiś sens i cel.

Druga zmiana w moim światopoglądzie „nawróciła” mnie z pozycji liberalnych na konserwatywne w kwestiach społecznych. W pewnym momencie, studiując nauki humanistyczne, zacząłem uważnie śledzić odnośniki do przypisów i bibliografii oraz spisy wykorzystanych źródeł. Zacząłem sumiennie przeglądać zawarty w nich materiał; odkryłem, że część źródeł z danej dziedziny wiedzy przedstawiała interpretację problemów w zgodzie ze świecką ideologią humanistyczną. Oczywiście nie było to artykułowane wprost i specjalnie mi nie przeszkadzało, ponieważ to, co czytałem, niejako zgadzało się z moimi własnymi uprzedzeniami. Ale poprzez te przypisy i odwołania odkryłem całkowicie inny nurt rozumowania, inny sposób interpretacji tych kwestii, o których dowiadywałem się na zajęciach. I ten drugi nurt wydawał się mi się bardziej sensowny.

Dostrzegłem, że moja wrażliwość społeczna, w tym współczucie dla biednych, cierpiących i uciśnionych, nadal jest bliższa poglądom liberalnym, ale jednocześnie mój odbiór wartości człowieka i porządku społecznego stopniowo zbliżał mnie do kręgów konserwatywnych. Zacząłem dostrzegać problem deformacji ludzkiej osobowości i charakteru. Ostatecznie nauczyłem się rozpoznawać tę deformację jako konsekwencję grzechu pierworodnego, a pogodzenie moich liberalnych i konserwatywnych przekonań nastąpiło w obrębie katolickiej nauki społecznej.

W tym samym czasie, kiedy mój najstarszy syn miał około 5 lat, nasza rodzina zaczęła chodzić do Południowego Kościoła Baptystów. Janet i ja zdecydowaliśmy, że we wpajaniu wartości moralnych dzieciom potrzebujemy wsparcia, jakie może dać rodzicom wspólnota kościelna. W kwestii wiary w Boga i w szczególności chrześcijańskich przekonań baptystów, uznaliśmy, że dzieci będą mogły wybrać, w co wierzyć, tak jak my wybraliśmy, i tak jak wybiera większość dzieci, kiedy osiąga wiek nastoletni.

Z uwagi na to, że było to moje pierwsze doświadczenie przebywania ze wspólnotą chrześcijańską, największe wrażenie zrobiła na mnie miłość, jakiej doświadczyliśmy wśród członków owego Kościoła. Do tego ci ludzie byli aż nadto gotowi opowiadać nam o swojej wierze – w nadziei, że my również staniemy się chrześcijanami. Kilka lat później Janet wróciła na krótko do wiary swojego dzieciństwa, nie tylko wyznając Jezusa, ale też angażując się w życie kościelne. Ja kontynuowałem studia, teraz uzupełnione okazjonalnymi dyskusjami z baptystami.

Wiedziałem, że wszyscy baptyści z tej wspólnoty i katolicy działający w lokalnym ruchu pro-life modlili się o moje nawrócenie. Ale moje relacje z obiema grupami, choć przyjazne i bezkonfliktowe, nie wywarły większego wpływu na to, w co wierzyłem. Obecnie przyznaję, że ich modlitwy miały o wiele większą skuteczność, niż mi się wówczas wydawało.

W istocie baptyści i katolicy pomogli mi znaleźć się w nowym punkcie krytycznym. Żywiołowe i radosne okrzyki baptystów sprawiły, że zdałem sobie sprawę, jak bardzo sam nie potrafię wydawać radosnych okrzyków. Szczera, spokojna wiara niektórych katolików, zwłaszcza w cierpieniu, sprawiła, że jeszcze jaśniej zdałem sobie sprawę, jak bardzo nie potrafię odczuwać tego rodzaju szczerości i pokoju wewnętrznego, zwłaszcza gdy sam doznawałem cierpienia. Niczym sól na ranę, przebywanie z chrześcijanami tylko wyostrzyło poczucie bezsensowności mojego życia.

Jak zaznaczyłem wcześniej, teraz wierzę, że Maryja cały czas była ze mną na mojej drodze i poprzez swoje matczyne orędownictwo pomogła mi iść do przodu, w kierunku daru wiary. Odkąd zaczęliśmy uczęszczać do kościoła baptystów, zaczęło się wiele „zbiegów okoliczności”. Opiszę tu tylko jeden.

Mój kolega z IBM i z ruchu pro-life, Herb Flanagan, z którym prowadziłem wiele dyskusji filozoficznych, również zaczął pomagać mi w zrozumieniu różnicy między nauczaniem katolików i baptystów. Pewnego razu zasugerował, bym podczas spaceru w lesie za budynkami IBM wszedł do kościoła i uklęknął w modlitwie przed Najświętszym Sakramentem na kilka chwil podczas przerwy obiadowej. Z szacunku dla tego przyjaciela wychodziłem z pracy o 11:45, szedłem przez las i wchodziłem do katolickiego kościoła St Martin de Porres o 11:55. Następnie przez 5-10 minut recytowałem modlitwę wątpiącego, zaproponowaną mi przez Herba, po czym, ukończywszy owo ćwiczenie duchowe, szybko wychodziłem, zanim o 12:15 rozpoczęła się msza.

Pewnego dnia nieco później wyszedłem z pracy i szybkiem krokiem przemierzałem las, pragnąc dochować wierności obietnicy złożonej Herbowi. Gdy tak biegłem, w mojej głowie wciąż brzmiały słowa „Szawle, Szawle, dlaczego mnie prześladujesz?”. Prawdopodobnie słyszałem je na kazaniu u baptystów, ale nawet jeśli – to raczej dawno. Dlaczego wciąż brzmiały w moich myślach, niczym melodyjka, której nie da się zagłuszyć?

Przyszedłem do kościoła około 12:10. Zamierzałem po prostu uklęknąć, odmówić jedną modlitwę i wyjść, ale było za późno. Ludzie się zbierali, a ja nie chciałem zwracać na siebie uwagi; zaczęła się msza, ludzie wstawali, klękali, siadali, żegnali się i... oj!

Czytania z Pisma, na które nie zwracałem uwagi, dobiegły końca i ksiądz zaczął homilię. Pierwszymi słowami z jego ust był ten wyrzut: „Szawle, Szawle, dlaczego mnie prześladujesz?”. Tego dnia obchodzono święto nawrócenia pewnego Żyda, Szawła, później znanego jako św. Paweł. Oczywiście byłem poruszony, czułem na plecach dreszcz jeszcze wtedy, kiedy wracałem przez las do IBM. Ale byłem przekonany, że odpowiedzi na moje pytania nie mogą pochodzić ze zwykłych zbiegów okoliczności.

Moje studia przynosiły sensowne odpowiedzi na wiele pytań, ale nie na te, które prześladowały mnie najbardziej. Trzy pytania, na które nie mogłem znaleźć zadowalających odpowiedzi, zapisałem sobie na tablicy w IBM; nie wiem dlaczego, ale przyszło mi do głowy, że odnajdę sens życia właśnie w odpowiedziach na te pytania. Brzmiały one tak:

1. Jak wyjaśnić fakt istnienia? Nie tylko tego, że coś istnieje, ale także, że istnieje rzeczywistość, która jest istnieniem?

2. Jak wyjaśnić poświęcenie z miłości? Myślałem o żołnierzu, który wbrew jakiemukolwiek instynktowi przeżycia rzuca się na granat, by uratować swoich towarzyszy. Myślałem także o matkach, które znałem z dzieciństwa w Brooklynie i które zajmowały się dziećmi, mężem i domem przez cały dzień, po czym szły na drugą czy trzecią zmianę, by na kolanach sprzątać biura. Pieniądze, które zarabiały, zbierały do puszki po ciastkach na edukację dla swoich dzieci. Jak wytłumaczyć takie poświęcenie?

3. Jak wyjaśnić poczucie powinności? Przecież nie jest to cnota, której można się nauczyć. Nie ma ona nic wspólnego z przestrzeganiem bądź łamaniem przykazań; jest to raczej wewnętrzny impuls do dobrego uczynku, który równie dobrze może pozostać niezauważony. Myślałem o człowieku, który opuścił ważne spotkanie biznesowe, żeby w tym czasie zwrócić znaleziony portfel starszemu mężczyźnie, który go zgubił. Skąd wzięło się to poczucie, że powinienem oddać portfel?

Kiedy siadałem w krześle i wpatrywałem się w te pytania, podejmując wszelkie możliwe próby poszukiwania odpowiedzi, jakie znałem, ogarniał mnie lęk i całkowity mrok właściwy bezsensownemu życiu. Pewnego razu, czując, że staczam się w rozpacz, z której bałem się nie wydostać, przypomniałem sobie lata młodości i zawołałem: – Boże, jeśli istniejesz naprawdę, muszę się o tym przekonać teraz!

Trudno mi dokładnie opisać, co stało się później. Mogę tylko powiedzieć, co odczuwałem i co pamiętam. Moje biuro w IBM zniknęło i znalazłem się jakby w niebie, wśród chmur. Następnie chmury się rozwiały, spłynęły na mnie promienie słońca, a później chmury powróciły. Z powrotem znalazłem się w IBM.

Ale nic nie było już takie samo. Uczucie rozpaczy i ciemności zniknęło, a wraz z nim – cały balast bezsensu i absurdu, który nosiłem przez wszystkie te lata. Wiedziałem teraz, że istnieje Bóg. I wiedziałem, że moje życie ma sens i cel. Znałem odpowiedzi na pytania zapisane na mojej tablicy. Znałem także odpowiedź na pytanie, którego nigdy nie zadałem: wiedziałem, że Jezus jest Mesjaszem i Synem Boga.

Siedziałem oszołomiony w swoim fotelu, próbując dojść do siebie po tym, co właśnie nastąpiło. Chciałem w jakiś sposób zatrzymać tę chwilę, by później nie traktować jej jako halucynacji czy iluzji wywołanej niestrawionym jedzeniem. Poszedłem więc przez las do księdza, który posługiwał w kościele, gdzie się modliłem. Powiedziałem, że muszę opowiedzieć swoje doświadczenie komuś, kto zrozumie i do kogo mogę zwrócić się później, by liczyć na potwierdzenie, że rzeczywiście miało ono miejsce. Wysłuchawszy mnie, ksiądz spytał, czy chcę zostać katolikiem. – W życiu nie, ojcze – odpowiedziałem.

Ale co miałem teraz robić? Było tak wiele do przemyślenia, do nauczenia się, tyle straconego czasu do nadrobienia. Zacząłem rozmawiać zarówno z baptystami, jak i z katolikami. Dwa tysiące lat historii z pewnością wystarczy, by zniekształcić przekaz, myślałem. Poza tym dlaczego mój własny naród żydowski nie wierzył w Jezusa?

Ponieważ chodziłem do kościoła baptystów i uznawałem się za człowieka, który popełnił w życiu wiele grzechów, nie stanowiło dla mnie trudności posłuchać sugestii i rad moich protestanckich przyjaciół. W lipcu czy sierpniu 1978 roku podszedłem do ołtarza w świątyni, publicznie uznając siebie jako grzesznika i prosząc Jezusa, by wszedł do mojego życia. Nie rozumiałem całego tego nauczania, ale baptyści pokazali mi odpowiednie wersy Pisma, więc odpowiedziałem na nie. Następnym krokiem był chrzest. Dla baptystów chrzest jest publicznym rytuałem, symbolizującym odrodzenie, jakie dokonało się w mojej duszy, kiedy przyjąłem Jezusa do swojego życia. Moi katoliccy przyjaciele uznawali chrzest za sakrament, który nie tylko symbolizował odrodzenie, ale także je sprawiał. Z racji łask, jakie zostały mi udzielone, kiedy podszedłem do ołtarza, moi przyjaciele zapewnili mnie, że Bóg zesłał je z zamiarem przybliżenia mnie do sakramentu chrztu.

W jaki sposób miałem w stosunkowo krótkim czasie zdecydować, czym naprawdę jest chrzest? Jak by nie patrzeć, w obu „obozach” spotkałem bardzo szczerze wierzących ludzi, mężczyzn i kobiety, którzy kochali Jezusa i próbowali żyć w zgodzie z Jego wolą. W obu tych zgromadzeniach znajdowali się duszpasterze, uczeni i misjonarze, którzy poświęcili swoje życie Jezusowi tak, jak to rozumiały ich Kościoły. W jaki sposób ja, nie wiedząc prawie nic, mogłem zdecydować, kto z nich ostatecznie ma rację?

Wówczas ktoś spytał mnie, czy wierzę, że Jezus chce, żebym się ochrzcił. – Tak – powiedziałem. – Dlaczego w takim razie się nie ochrzcisz i nie pozwolisz, by Jezus sam nauczył cię, co to znaczy? – Brzmiało to dla mnie sensownie. Nie chciałem jeszcze stawać się członkiem żadnego Kościoła, ponieważ miałem zbyt wiele pytań dotyczących chrześcijańskiej wiary. Ochrzcić się w Kościele katolickim oznaczało stać się katolikiem, a baptyści znaleźli w Piśmie werset, który pozwalał mi ochrzcić się w ich Kościele, nie stając się jednocześnie jego członkiem. Tak więc tym razem pozostałem po stronie moich protestanckich przyjaciół i we wrześniu zostałem ochrzczony poprzez całkowite zanurzenie w basenie chrzcielnym. Choć podczas chrztu nie doznałem żadnych objawień ani wizji, tempo mojej duchowej podróży wzrosło.

Około dwóch tygodni później wybudziłem się z nocnego snu z jasną odpowiedzią na pytanie, co oznacza chrzest. Zrozumiałem, że chrzest jest sakramentem i środkiem naszego odrodzenia; co więcej, wiele z tych rzeczy, które zgłębiałem przez ponad dwadzieścia lat, ułożyło się w jasny obraz niczym puzzle. Ogarnął mnie przemożny zachwyt i radość, kiedy pojąłem, że właśnie Kościół katolicki jest wspólnotą, którą założył Jezus. Studia i wiedza przyszły później, ale wtedy natychmiast udałem się na poszukiwania księdza, by zainicjować proces wstąpienia do Jednego, Świętego, Powszechnego i Apostolskiego Kościoła.

Kiedy podjąłem decyzję o zostaniu katolikiem, nastąpił trudny okres w moim życiu. Moją głowę wypełniało mnóstwo głosów, wypowiadających kalumnie i bluźniercze argumenty przeciwko Jezusowi, przeciwko Kościołowi i przeciwko mnie, mojej osobowości, mojej męskości i tak dalej. Walczyłem z uczuciem, że dołączam do prześladowców mojego ludu, zdradzając go i Boga naszych ojców. Bardzo mało spałem. Po około dziesięciu dniach mój przyjaciel Herb zaprowadził mnie do księdza w siedzibie Rycerzy Kolumba.

Po rozmowie ksiądz poradził mi, bym nie podejmował żadnej decyzji, zanim nie skończy się udręka w mojej głowie i odzyskam równowagę. Później, powiedział, jeśli nadal będę zdecydowany zostać katolikiem, przynajmniej nie będzie to decyzja wynikająca z burzliwego stanu emocjonalnego. Zapewnił mnie, że niepokój wkrótce minie; co też nastąpiło niewiele ponad tydzień później. Wówczas doznałem pokoju, jakiego nie doświadczyłem nigdy wcześniej w życiu. Nie miałem wątpliwości na temat dalszej drogi do Kościoła. Teraz musiałem tylko znaleźć księdza, który udzieliłby mi nauk.

Pierwszy ksiądz, do którego przyszedłem, dał mi książkę pod tytułem Christ Amongst Us. Po kilku dniach zwróciłem ją, przeczytawszy pierwsze sto stron. Jeśli autor tej książki wyznawał wiarę katolicką, nie chciałem mieć z tym nic wspólnego. Autor, ówcześnie ksiądz, później zrzucił sutannę i ożenił się, a książka straciła imprimatur.

Następny był ksiądz z lokalnego kościoła. Kiedy zaprowadzono mnie do ogrodu na tyłach budynku kościelnego, gdzie miałem z nim się spotkać, siedział w pozie lotosu na ławce, zapewne się modląc, z oczami skierowanymi do tyłu głowy. Zastanawiałem się, czy był to jeden z tych mistyków, o których słyszałem. Zaczęliśmy spacerować po ogrodzie i rozmawiać. Rozmawiać z nim było łatwo i myślałem, że może wreszcie znalazłem kogoś, kto udzieli mi nauk – zanim nie zaczął mówić o Matce Bożej.

Miałem wiele pytań odnośnie do modlitwy do Maryi i świętych, ale jego własne trudności w tym zakresie wydały mi się całkiem niedorzeczne. Relacje z Maryją stanowiły do niego problem, ponieważ, jak powiedział: – Maryja stawia jego matkę w złym świetle.

Następnego księdza polecono mi z uwagi na inspirujące i ortodoksyjne homilie, jakie wygłaszał podczas niedzielnej mszy. Był zakonnikiem, pomagającym w lokalnej parafii. Pewnego wieczoru udałem się do klasztoru, w którym mieszkał. Powitał mnie w świeckim ubraniu, co mnie rozczarowało, ale było zrozumiałe, ponieważ znajdował się w domu. Po krótkiej rozmowie wyznał potrzebę wyprowadzenia mnie z błędu pewnych przesądów, których przyjęciu byłem, według niego, bliski. Przesądy? Miał na myśli takie pojęcia, jak narodzenie z Dziewicy, rzeczywiste zmartwychwstanie Jezusa, przemienienie kawałka chleba w Ciało i Krew Chrystusa, i tak dalej. Kiedy spytałem go, w jaki sposób może odprawiać mszę, w jaki sposób może mówić to, co mówi, mając tego rodzaju poglądy, odpowiedział, że nie ma kłopotu ze słowami, bo mówiąc, miewa na myśli „coś innego”. Zapewnił mnie, że jest uczonym biblistą i że jeśli będę z nim studiować Biblię, zobaczę, że jego rozumienie jest właściwe. Odpowiedziałem, że mógłbym być zainteresowany jego podejściem, gdybym chciał wierzyć po swojemu. Jednakże nie zamierzałem rozpoczynać poznawania kolejnego niekatolickiego odłamu chrześcijaństwa, lecz uczyć się od Kościoła, który ustanowił Jezus. Po czym wyszedłem.

Zwróciłem się do Herba z moim problemem. Kilka dni później zadzwonił i obiecał, że następna rekomendacja będzie już ostatnią. Ojciec Andrew Apostoli wygłaszał prelekcję o o. Pio w kościele w Poughkeepsie. Poszedłem tam i poczułem się wręcz przytłoczony i zainspirowany życiem i świętością o. Pio. Spotkałem się z o. Apostolim, który zaprosił mnie, bym odwiedził go w klasztorze St Lawrence w Beacon w stanie Nowy Jork. W tamtym czasie o. Apostoli był przełożonym owego klasztoru kapucynów, więc nie mógł spędzać ze mną wiele czasu. Zamiast tego wyznaczył o. Petera Napoliego na mojego duchowego opiekuna.

Ojciec Peter był cudownym kapłanem, który wychował się w Brooklynie. Wiedział o judaizmie co najmniej tyle, co ja, jeśli nie więcej, i miał wielu przyjaciół Żydów. Był darem Bożym dla mnie i pomógł mi pokonać wszystkie przeszkody, jakie jeszcze pozostały w moim sercu, szczególnie te dotyczące modlitw do Maryi i świętych.

W lutym 1979 roku w klasztorze St Lawrence zostałem członkiem Kościoła katolickiego podczas dwudniowej liturgii, modlitwy i uroczystości, która obejmowała Warunkowy Chrzest, Bierzmowanie, Pierwszą Spowiedź i Pierwszą Komunię. Podczas mszy grano między innymi hymn Amazing Grace, by ułatwić mi przejście do katolicyzmu z mojego doświadczenia protestanckiego. Było to cudowne przejście.

Ponad 150 ludzi, przeważnie działaczy lokalnej komórki ruchu pro-life, zjawiło się, by być świadkami mojego wejścia do Kościoła. Kiedy zapytałem, dlaczego przyszło tylu ludzi, których nie znałem, dowiedziałem się, że Ciało Chrystusa zawsze się raduje, kiedy Pasterz ratuje kolejną ze swoich zagubionych owiec. Ponadto dowiedziałem się, że mój chrzest w Kościele katolickim poruszył inne osoby, które w latach 60. i 70. słyszały wprawdzie o wielu występujących z Kościoła, lecz nigdy o takich, co przyjmują w nim chrzest. Ktoś powiedział mi, że moje żydowskie pochodzenie uczyniło to wydarzenie jeszcze bardziej szczególnym i inspirującym.

Podczas tych dwóch dni czułem się tak, jak gdyby moje stopy ani przez chwilę nie dotykały podłogi. Byłem przytłoczony liturgią i obfitością łask, które zalewały moją duszę. Pamiętam dwa niezwykłe uczucia. Pierwszym było przekonanie, że wróciłem do domu. „Dom” – cóż za cudowne słowo! Po ponad 23 latach wędrowania po duchowej pustyni niczym syn marnotrawny wróciłem do domu Ojca Abrahama, Izaaka, Jakuba i Jezusa, i w tym powrocie odkryłem sens, który porzuciłem tak dawno temu. Choć dostosowany do każdej indywidualnej duszy, sens życia każdego z nas jest po prostu zakorzeniony w rzeczywistości miłości i prawdy. A miłość i prawda znajdują fundament w rzeczywistości Boga.

Drugim szczególnym uczuciem, jakiego doświadczyłem tamtego dnia, było wrażenie, że jestem znowu Żydem. Choć wydawało się to spójne z ideą powrotu do domu, nie rozumiałem wówczas znaczenia tego uczucia. Dopiero z czasem pojąłem, że wracając do domu, odzyskałem swoje żydowskie dziedzictwo, lecz tym razem wypełniło się ono w Jezusie i Jego Kościele. To samo usłyszałem od katolickiej Żydówki z ortodoksyjnej rodziny w Izraelu, która opisała mi katolicyzm jako judaizm Odkupienia.

Jednakże odkąd zostałem członkiem Kościoła, moja tożsamość katolickiego Żyda nie dawała mi spokoju. Czułem pewien niepokój i pragnienie czegoś, czego nie mogłem określić. Kilka lat później spotkałem prałata Eugene’a Kevane’a, który przedstawił mnie Eliasowi Friedmanowi OCD. Jego książka, stanowiąca analizę tożsamości żydowskiej, pomogła mi uporać się z tym problemem.

Mój niepokój był, jak wierzę, związany z moim powołaniem: nieodwołalnym wezwaniem, jak opisuje je św. Paweł (Rz 11,29). Ale bez wspólnotowej obecności Ludu Izraela w Kościele powołanie to nie mogło być wykonywane. Moją tęsknotą było, by mój lud poznał swojego Mesjasza, Drogę, Prawdę i Życie, by wypełniły się obietnice, jakie Bóg złożył ich ojcom.

W swoim Liście do Rzymian św. Paweł opisuje podobny niepokój i tęsknotę:

Prawdę mówię w Chrystusie, nie kłamię, potwierdza mi to moje sumienie w Duchu Świętym, że w sercu swoim odczuwam wielki smutek i nieprzerwany ból. Wolałbym bowiem sam być pod klątwą [odłączony] od Chrystusa dla [zbawienia] braci moich, którzy według ciała są moimi rodakami. Są to Izraelici, do których należą przybrane synostwo i chwała, przymierza i nadanie Prawa, pełnienie służby Bożej i obietnice. Do nich należą praojcowie, z nich również jest Chrystus według ciała, który jest ponad wszystkim, Bóg błogosławiony na wieki. Amen. (Rz 9,1-5)

I dodaje: „Gdy jednak chodzi o wybranie, są oni – ze względu na przodków – przedmiotem miłości. Bo dary łaski i wezwanie Boże są nieodwołalne” (Rz 11,28-29).

W 1979 roku, w tym samym, w którym zostałem członkiem Kościoła, o. Friedman założył, przy pomocy Andrew Sholla, Żyda ocalałego z Holokaustu, Stowarzyszenie Żydowskich Katolików. W skrócie misja Stowarzyszenia to skupianie w jego szeregach Żydów, którzy przyjęli Wiarę Katolicką, niesienie im pomocy w przeżywaniu danego od Boga nieodpartego wołania, poprzez wspólne świadectwo o Jezusie i Jego Kościele.

Od dnia chrztu moje życie dramatycznie się zmieniło. Ostatecznie Janet rozwiodła się ze mną – niesakramentalny charakter naszego związku eliminował potrzebę rozpatrywania przez Kościół kwestii ważności lub nieważności małżeństwa. Na zaproszenie prałata Kevane’a stałem się członkiem Stowarzyszenia Żydowskich Katolików razem z dr Rondą Chervin i kilkoma innymi. Również na jego prośbę założyłem dom wydawniczy Miriam Press i w 1987 roku opublikowałem Jewish Identity o. Friedmana. Kilka lat później byłem odpowiedzialny za wydanie publikacji Stowarzyszenia The Hebrew Catholic, a w 1994 roku, kiedy zwolniłem się z IBM, o. Friedman mianował mnie przewodniczącym.

W tym czasie na drugim końcu kontynentu kobieta, która była moją b’szert (z hebrajskiego „przeznaczona”), Kathleen, również przeżywała przemianę w Chrystusie. I podobnie otrzymawszy sakrament chrztu w 1979 roku, poszukiwała Pana i powołania swojego życia. Z czasem spotkaliśmy się i razem pracowaliśmy przez dwa lata.

1 maja 2001 roku, w dzień św. Józefa, Kathleen i ja pobraliśmy się. Nasze drogi złączyły się dla naszego dobra i dla dobra naszego wspólnego powołania do pracy w Stowarzyszeniu. W grudniu 2001 przenieśliśmy się do Ypsilanti (Michigan) w nadziei rozszerzenia zakresu jego działalności we współpracy z Ave Maria College. Kiedy ta nadzieja – w oczekiwanym przez nas kształcie – nie została spełniona, Stowarzyszenie uzyskało aprobatę i błogosławieństwo naszego biskupa Carla Mengelinga.

Kończę historię mojej duchowej podróży tak samo, jak ją zacząłem: w absolutnej czci i wdzięczności. Bóg nadał naszemu życiu sens: pełnię życia, teraz i w wieczności, w Jezusie i Jego Kościele, z całą wspólnotą świętych. W życiu doczesnym obdarzył nas szczególną misją wobec naszego ludu, Ludu Izraela.

Będę na zawsze wdzięczny wszystkim ludziom, którzy pomogli mi na mojej drodze. Tak wielu modliło się za mnie, odpowiadało na moje pytania, a ich życie stało się dla mnie obrazem Naszego Pana i znaczenia Jego życia, śmierci i zmartwychwstania. Na spotkanie z wieloma braćmi i podziękowanie im liczę po przejściu na tamtą stronę. Na razie chciałbym publicznie wyrazić wdzięczność naszej Najświętszej Matce Miriam, mojemu ojcu chrzestnemu Herbowi Flanaganowi, o. Andrew’owi Apostolemu, o. Pio, o. Peterowi Napoliemu, prałatowi Eugene’owi Kevane’owi, o. Eliasowi Friedmanowi OCD, Faye Sisson oraz o. Eugene’owi Keane’owi.

W Ewangelii Łukasza śpiewamy Magnificat z Maryją, Arką Przymierza: „Wielbi dusza moja Pana i raduje się duch mój w Bogu, moim Zbawcy, gdyż wielkie rzeczy uczynił mi Wszechmocny – święte jest Jego imię” (Łk 1,46-47.49). Nieco dalej śpiewamy Benedictus z Zachariaszem:

Niech będzie uwielbiony Pan, Bóg Izraela, że nawiedził lud swój i wyzwolił go, i moc zbawczą nam wzbudził w domu sługi swego, Dawida: jak zapowiedział to z dawien dawna przez usta swych świętych proroków, że nas wybawi od nieprzyjaciół i z ręki wszystkich, którzy nas nienawidzą; że miłosierdzie okaże ojcom naszym i wspomni na swoje święte Przymierze – na przysięgę, którą złożył ojcu naszemu Abrahamowi, że nam użyczy tego, iż z mocy nieprzyjaciół wyrwani bez lęku służyć Mu będziemy w pobożności i sprawiedliwości przed Nim po wszystkie dni nasze (Łk 1,68-75).

W Ewangelii Mateusza Nasz Pan tak zwraca się do swojego ludu: „Jeruzalem, Jeruzalem! [...] powiadam wam: Nie ujrzycie mnie odtąd, aż powiecie: Błogosławiony, który przychodzi w imię Pańskie!” (Mt 23,37.39). A w Katechizmie Kościoła katolickiego czytamy, że: „Przyjście Mesjasza w chwale jest zatrzymane w każdej chwili historii do momentu uznania Go przez «całego Izraela» [...]” (KKK 674). Niech nasze życie i nasze wysiłki przyspieszą dzień, kiedy „cały Izrael” powie: „Błogosławiony, który przychodzi w Imię Pańskie”!

[1] Roy Schoeman, Salvation is from the Jews, San Francisco 2003, Ignatius Press.

To wszystko, a także Niebo

Rosalind Moss

Rosalind Moss jest apologetką i misjonarką, pracującą na etacie w Catholic Answers, organizacji pożytku publicznego o charakterze apostolskim. Celem organizacji jest rozpowszechnianie wiary katolickiej. Rosalind podróżuje po świecie, przemawiając i nauczając w parafiach i na konferencjach. Często występuje w katolickim radiu i telewizji, a zajmuje się redagowaniem książek, m.in. redagowała zbiór świadectw nawróconych Żydów, zatytułowany Home at Last, El Cajon 2000, Catholic Answers. Można je znaleźć na stronie www.catholic.com.

W latach 60. ubiegłego wieku byłam młodą, samotną Żydówką, mieszkałam sama w Nowym Jorku. Nagłówek z gazety uderzył mnie jak strzała wycelowana prosto w moje serce: „Zakonnice uzyskały zgodę na skrócenie habitów do kolan”. Teraz, jakieś czterdzieści lat później, próbowałam na próżno odnaleźć ten nagłówek, gazetę i datę. Ale ta wiadomość nie pojawiła się tylko w gazetach; była o tym mowa również w lokalnym radiu, a ja czułam się tak, jak gdyby była to moja wiadomość i moja strata.

Co miały habity zakonnic wspólnego ze mną? Nic. Byłam Żydówką. Od dzieciństwa uczono mnie, że ludzie dzielą się na dwa rodzaje: Żydów i nie-Żydów. Więc co te kobiety w długich czarnych habitach mogły mieć wspólnego ze mną? Były obce dla mojego świata. A przy tym wiedziałam, że kimkolwiek są, są w tym świecie po to, by zmieniać świat dla Boga. Niestety, myślałam, to świat je zmienił.

Ogarnął mnie głęboki smutek. Był to początek ery minispódniczek i sądziłam, że skrócone habity są w jakiś sposób przystosowaniem się religii do tej mody, czy też przynajmniej do tendencji, by coraz bardziej skupiać się na sobie. W jakiś sposób czułam się odarta z tego, czego wszak nigdy nie miałam.

Urodziłam się w 1943 roku jako córka żydowskich rodziców pochodzenia rosyjskiego i węgierskiego. Mój brat David urodził się jako David Moskowitz dwa lata wcześniej; w ciągu tych dwóch lat mój ojciec skrócił nasze nazwisko do „Moss”. Było mu łatwiej dostać pracę z nazwiskiem, które nie brzmiało tak jednoznacznie żydowsko. W ten sam sposób nazwisko panieńskie mojej matki, Brodsky, zostało zmienione na Brody, gdy jej brat, mój wujek, również walczył o przetrwanie swojej rodziny. Byłam pierwszą urodzoną jako Moss; drugą stała się moja siostra Susan niemal trzy lata później.

Wychowaliśmy się w wielokulturowym środowisku w Brooklynie, w domu, który dziś mógłby zostać uznany za raczej konserwatywnie żydowski. W dzieciństwie byliśmy odgrodzeni od świata wokół nas i kochaliśmy przeżywać życie i tradycje naszej rodziny i naszego ludu. Przeżywaliśmy coś więcej niż religię: była to nasza tożsamość narodowa, przynależność do ludu Bożego. Czuliśmy się zjednoczeni samym swoim istnieniem ze wszystkimi Żydami, nie tylko na świecie, ale i w każdych czasach.

L’szana towa![1] Jaką radość przynosiły te życzenia! Był to dzień Rosz Haszana, żydowski Nowy Rok, i David stał przed naszym blokiem w Brooklynie, trąbiąc w szofar w jedności z milionami szofarów na całym świecie, wzywając lud żydowski do skruchy na początku Dziesięciu Dni Trwogi, które miały się zakończyć dniem Jom Kipur, Dniem Pojednania.

O zachodzie słońca, w dzień Erew Jom Kipur[2] (dosłownie: Wigilia Dnia Pojednania), szliśmy do szul (synagogi). Od tego momentu zaczynał się post, który trwał aż do następnego zachodu słońca. Wcześnie rano wracaliśmy do synagogi, by modlić się z całą wspólnotą i czynić pokutę za nasze grzechy w nadziei, że nasze imiona zostaną wpisane do Księgi Życia.

Kochaliśmy to. Ja to kochałam. Nie byliśmy ortodoksyjni, ale jedna z rodzin w naszym bloku taka była. David i ja spędzaliśmy z nimi wiele sobót, kiedy mieliśmy odpowiednio osiem i sześć lat, tylko dla przywileju siedzenia w ciemności w szabat[3], by pełniej wczuć się w to, czym byliśmy jako lud.

Każda tradycja, każde święto, każda uroczystość mówiła nam, kim jesteśmy – i kim jest Bóg oraz jego cel dla nas jako ludu. A celem było przede wszystkim nasze trwanie w wiernym miłującym posłuszeństwie i służbie Bogu, który dla siebie nas stworzył. Każda z tych uroczystości jednoczyła nas z pokoleniami, które przyszły przed nami, których wytrwałość ukazała nam drogę, tak samo jak myśmy mieli uczynić to dla przyszłych pokoleń.

Sukkot, Simchat Tora, Chanuka, Purim, Szawuot. Kochaliśmy wszystkie te święta. Nie było takiego, którego byśmy nie lubili, do uczestnictwa w którym czulibyśmy się zmuszeni. Kochaliśmy to, czym byliśmy. Kochaliśmy rodzinę, jaką stanowiliśmy. Kochaliśmy czuć się częścią ludu żydowskiego na całym świecie. I kochaliśmy należeć do Boga Abrahama, Izaaka i Jakuba.

Ale uroczystością największą ze wszystkich, świętem, które przerastało wszystkie inne w przygotowaniach i uczestnictwie, było Pesach (Pascha). Jak by nie patrzeć, upamiętnia ono nasze wydostanie się z niewoli egipskiej. Oczywiście jest to upamiętnienie owej pierwszej Paschy, pod przywództwem Mojżesza, jakieś 3500 lat temu; ale wyzwalając Izraela z ręki faraona, Bóg wyzwolił nas. To my przeszliśmy przez morze. To my śpiewaliśmy Dajenu[4]: „Gdyby B-g[5] wyprowadził nas z Egiptu, lecz nie rozstąpił dla nas wód morza – Dajenu!... Gdyby prowadził nas przez pustynię 40 lat, ale nie nakarmił nas manną – Dajenu!”. Przeszłość stawała się teraźniejszością, i nie tylko śpiewaliśmy, ale również wiedzieliśmy o ręce Boga, wyciągniętej do nas, beneficjentów tego wszystkiego, co się zdarzyło.

I cały czas, kiedy śpiewaliśmy, cały czas, kiedy się modliliśmy, cały czas, kiedy dzieliliśmy się posiłkiem paschalnego sederu, drzwi pozostawały otwarte dla Eliasza, który miał ogłosić przybycie Mesjasza. Jestem pewna, że mówiliśmy o Mesjaszu również i przez resztę roku, ale podczas Paschy czekaliśmy. Pewnego roku nadejdzie. Pewnego roku Mesjasz zbierze nas – nas wszystkich! – ze wszystkich krańców ziemi, i zaprowadzi do Jerozolimy, która jest naszym domem. I nastąpi jego królestwo i panowanie – królestwo pokoju i dobra, i piękna. Nie będzie już więcej smutku i wojny, a życie stanie się takim, jakim chciał je widzieć Bóg.

Miałam jedenaście lat – był to rok Bar Micwy Davida – kiedy nadeszła moja kolej, by podejść do drzwi, otwartych dla Eliasza, i zobaczyć, czy to nie tego roku prorok czeka na zewnątrz. Nigdy nie przyszło mi na myśl, że mogłoby nie być go u  naszych drzwi, jeśli przyjdzie do Żydów całego świata. Pamiętam, jak moje małe nóżki drżały, kiedy zbliżyłam się do drzwi i wyjrzałam na zewnątrz, szukając długo oczekiwanego Gościa.

Pustka. Nie było nikogo. Z pewnym rozczarowaniem, a może i ulgą – w końcu co by się stało, gdyby Mesjasz rzeczywiście przyszedł? – powiadomiłam rodzinę, że Eliasza nie ma; Mesjasz nie przybył do nas.

Więc co miała robić rodzina? Co jeszcze? Kontynuować uroczystość i nie zapomnieć zaśpiewać na zakończenie L’szana ha’ba-a b’Jeruszalaim („Za rok w Jerozolimie”). Dlaczego? Ponieważ tam się znajdziemy, kiedy Mesjasz przyjdzie. A Mesjasz przyjdzie na pewno. Skoro więc nie przyszedł w tym roku, to przyjdzie za rok – za rok w Jerozolimie!

Czasem zastanawiałam się, czy to rzeczywiście prawda. Czy Mesjasz rzeczywiście istnieje? Wierzyłam, że tak. Z pewnością chciałam, żeby istniał. Była to jedyna nadzieja, jaką miał ten świat. Była to jedyna nadzieja, jaką ja zaczynałam mieć. Nasze życie rodzinne zmieniło się dramatycznie zaledwie trzy lata wcześniej, kiedy moi rodzice przeszli trudną separację, a później rozwód. Pięć lat później ponowne małżeństwo matki stało się dla nas wszystkich jeszcze większym nieszczęściem.

Pamiętam, że zastanawiałam się wtedy, może od wieku dziesięciu lat, po co my – ludzie – jesteśmy na ziemi. Po co istniejemy? W jakim celu? Do czego zmierzamy? Kiedy umrzemy, czy nasze życie tutaj będzie miało jakieś znaczenie?

Nie pamiętam, żebym myślała czy nawet wiedziała o niebie i piekle. Wiedzieliśmy, że Bóg jest dobry i doskonały w swej istocie. Kiedy umrzemy, zrobi ze swoją własnością to, co uzna za stosowne. To nie oznaczało od razu biletu wstępu do bycia z Bogiem, ale rozumieliśmy, że jeśli nie odwrócimy się od Boga w ciągu życia, wszystko będzie w porządku i nie mamy czego się obawiać.

Ale nawet o wieczności myślałam co najwyżej na pogrzebach. Miałam dość kłopotów, próbując zrozumieć sens życia na ziemi. Pamiętam, że chodziłam do szkoły publicznej z dziewczętami z rodzin katolickich. Czasem rozmawiały one o niebie i wieczności. Ich rozmowy i skupienie mnie przerażały. Wydawało mi się, że są one bardziej zainteresowane „życiem po” niż życiem tu, na ziemi. A co robią tu i teraz? – zastanawiałam się. Jakim niebezpieczeństwem mogą się stać wśród ziemskiej rzeczywistości, jeśli nie są zainteresowane tym obecnym życiem?

David wydawał się żyć we własnym świecie, gdzie również zastanawiał się nad sensem istnienia. Jako nastolatek ogłosił się ateistą. David ateistą?! W jaki sposób można wiedzieć, że nie ma Boga? Jak można być Żydem i nie wierzyć w Boga?

Ale David nie negował judaizmu czy naszego dzieciństwa. Po prostu dla niego zarówno judaizm, jak i Bóg ludu żydowskiego, jakim go postrzegaliśmy, pozostawiał zbyt wiele pytań bez odpowiedzi. Potrzeby ludzkiego serca – a przynajmniej potrzeby i pytania Davida – nie doznawały zaspokojenia w wiedzy i doświadczeniu naszego wychowania.

Ja również przeżywałam trudności. I choć z czasem wnioski, do których doszedł David, wydały mi się w pewien sposób prawdopodobne, sama nigdy nie przyjęłam jego punktu widzenia. – Jestem z powodu tego, co jest – rozumowałam. – Jeśli istnieje Bóg, przez to jestem. Jeśli nie ma Boga, przez to jestem. Moja wiedza lub jej brak nie określa, co istnieje, więc skąd mogę wiedzieć? – Jak wiedza wpływa na życie? W wieku około dwudziestu lat określiłam się jako agnostyk, ale nigdy do końca nie porzuciłam wiary w istnienie Boga.

Przez następnych dziesięć lat prowadziłam zapewne najbardziej aktywne życie towarzyskie, jakie może mieć samotna dziewczyna w Nowym Jorku. Zajmowałam wysokie stanowiska w trzech korporacjach, jeździłam konno, tańczyłam do rana i miałam wszystko, co może dać świat. Brakowało jednej rzeczy: czegoś, dla czego warto żyć. Powodzenie w miłości, pieniądze czy kolejne sukcesy nie mogły wypełnić wewnętrznej pustki, z jaką żyłam. Jako nastolatka byłam pewna, że ten właściwy związek, prowadzący do ślubu, będzie odpowiedzią; ale ten dzień przyszedł i minął... Kiedy miałam 20 lat, byłam wolna i zakochana. Nic nie stało na przeszkodzie; nic, oprócz mojego stęsknionego serca, którego nie mogła wypełnić żadna, nawet największa ludzka miłość. Jak to możliwe? Jak może ludzka miłość na ziemi nie wystarczyć, by odpowiedzieć na najgłębsze tęsknoty mojego serca? A jeśli miłość i małżeństwo nie są odpowiedzią, to cóż nią jest?

Odpowiedzi nie było. Ale wiedziałam, że nie mogę sobie pozwolić na stały związek małżeński z kimś, nawet kimś czarującym, jeśli najgłębsza potrzeba mojego serca – potrzeba sensu i celu – nie zostanie spełniona. Zerwałam zaręczyny i żyłam tak jak wcześniej, z trudem wstając rano z łóżka, nie widząc żadnego powodu, dla którego miałabym to robić, zajmując „wysokie” stanowiska w świecie biznesu, które tylko uświadamiały mi ogrom pustki, z jaką musiałam sobie radzić.

W tamtym czasie David ożenił się z „ateistyczną bratnią duszą”, cudowną dziewczyną, która wychowała się w nominalnie protestanckim domu. Moim rodzicom trudno było się z tym pogodzić; nie przyszli nawet na wesele. David i Janet postanowili, że wychowają swoje dzieci bez religii, wiedząc, że każdy może wybrać sobie religię w późniejszym wieku. Ale najstarsze dziecko, prawie siedmioletnie, zaczęło przychodzić do domu ze szkoły i zadawać pytania: w co „my” wierzymy, czym „my” jesteśmy; więc David i Janet postanowili znaleźć religię, która mogłaby stać się religią ich rodziny, po to, jak zrozumiałam, by dać dzieciom poczucie przynależności. Oczywiście dzieci nadal mogły sobie wybrać coś innego w wieku późniejszym.

Z czasem, o czym nie wiedziałam, Janet zaczęła wierzyć w Chrystusa za sprawą małej wspólnoty baptystów, która miała swój kościół niedaleko od ich domu. David dalej sporo czytał i od czasu do czasu przyjmował jakiś „izm”, który zdawał się zawierać odpowiedzi na jego życiowe pytania. Jednak żadna z tych ideologii się nie sprawdziła.

Latem 1975 roku David zadzwonił do mnie i powiedział, że oboje z Janet są poszukujący:

– Wiesz, Janet wstąpiła do kościoła baptystów, który jest tuż za lasem, niedaleko naszego domu.

(Nie byłam jakoś zachwycona, ale Janet nie była Żydówką, więc w gruncie rzeczy żaden problem.)

– A ty, Davidzie?

– Nie wiem. Nadal szukam.

– A dzieci?

– No cóż, na razie postanowiliśmy, że będą chodzić do kościoła z Janet, skoro ona ma jakiś kierunek. Jak dotrę do swojej prawdy, zajmę się tym.

Kiedy rozmowa dobiegła końca, nie mogłam uwierzyć w to, co usłyszałam. David zamierzał pozwolić, by jego dzieci czciły człowieka? Prorok, nauczyciel, kimkolwiek był Chrystus, ale my jesteśmy Żydami! I jeśli istnieje Bóg, nie potrzebujemy żadnego pośrednika!

Odwiedziłam ich dom w Poughkeepsie, w stanie Nowy Jork, tego lata. Nadszedł niedzielny poranek: „Ros, idziemy do kościoła. Chcesz pójść z nami?”. Słowa Janet były ciepłe, zapraszające i szczere. Jak mogłam ją obwiniać? Miała prawo do swojej wiary. Ale dzieci?!

Chciałam pójść, chciałam zobaczyć, dokąd David wysyła swoje dzieci; poszedł z nami – starałam się nie okazywać gniewu, który we mnie wzbierał, kiedy wchodziliśmy do kościoła. Jak obce to było dla wszystkiego, co znałam, dla wszystkiego, czym byliśmy! Siedziałam obok Davida i Janet – dzieci były w szkółce niedzielnej – i przygotowywałam się na najgorsze.

Niebawem po rozpoczęciu nabożeństwa chór zaczął śpiewać pieśń, której nie słyszałam nigdy wcześniej – bo i jak? Nie zwracałam uwagi na słowa, ale w jakiś sposób dotarły do mnie, jak gdyby żyły swoim własnym życiem:

Łaska, łaska, łaska Boska,

Łaska, która przebaczy i oczyści;

Łaska, łaska, łaska Boska,

Łaska większa niż wszelki nasz grzech.

Czułam się, jak gdyby do mojego serca przywiązano kamień. Był to odważnik miłości. Nie miłości ludzi wokół mnie, ale miłości, która była zupełnie obca mojemu życiu.

I znowu przeszyły mnie słowa refrenu: „ Łaska większa niż wszelki nasz grzech”.

Łaska większa niż mój grzech? Jaki grzech? Nie byłam pewna, czy Bóg istnieje. Przeciwko komu więc miałabym zgrzeszyć? Przeciwko ludziom? Są mi równi.

Uderzyła mnie miłość, która nie była moja, i grzech, który wszakże był... Pomimo wysiłku, by nie okazywać tego, co się we mnie działo, pod koniec nabożeństwa zaczęłam szlochać. Janet i ludzie wokół mnie uśmiechali się od ucha do ucha i chętnie zaczęli opowiadać mi o Chrystusie. –  O nie – pomyślałam. – Dajcie mi z tym spokój! – postanowiłam nie dać im szansy. – Wiem, co czuję. Nie mówcie mi, że to przez Chrystusa!

David był bardziej niż ciekaw, o co mi chodziło. W końcu to on był poszukujący, nie ja. Kiedy w poniedziałek rano wyszłam z ich domu, by zdążyć na pociąg o szóstej rano, David dał mi małą książeczkę, mniej więcej formatu A6. Szeptem powiedział: – Przeczytaj to, Ros. Powiedz mi, co o tym sądzisz.

Otworzyłam książeczkę w pociągu. Był to Nowy Testament. Oj! Nikt w tym pociągu mnie nawet nie znał, ale i tak nie odważyłabym się czytać tego w miejscu publicznym! Próbowałam czytać w prywatnej przestrzeni mojego mieszkania na Manhattanie, ale bezskutecznie.

Miesiąc później, pewnego niedzielnego popołudnia, kiedy spacerowałam po Central Parku, ogarnęło mnie poczucie przemożnej obecności „czegoś”, czegoś – odważę się powiedzieć – nadprzyrodzonego. W jednej chwili znalazłam się jakby w zamkniętej przestrzeni, otoczona tylko drzewami i niebem. Nadal byłam w Central Parku, ale zgiełk rowerów, deskorolek, niedalekiej gry w piłkę, muzyki i tak dalej dawał się słyszeć jakby z daleka. Nie widziałam nikogo, tylko drzewa i niebo. Stałam tak w tym moim kokonie z drzew, patrząc ku górze. Trwało to mniej niż minutę, ale kiedy minęło, wiedziałam – myślę, że po raz pierwszy – że w tym świecie istnieje obecność nadprzyrodzona. Ta wiedza napełniła mnie pokojem, który nie był podobny do niczego, co znałam dotąd.

Cztery miesiące później, na Boże Narodzenie 1975 roku, odwiedziłam Davida i Janet po raz ostatni, by pożegnać się z nimi przed przeprowadzką do Kalifornii, która miała nastąpić w styczniu. Nigdy nie byłabym w stanie przewidzieć lawiny zmian, jakie miały nastąpić w naszym życiu po tym spotkaniu. W swoim ciągłym poszukiwaniu prawdy David natrafił na artykuł, który mówił, że istnieje coś takiego jak Żydzi – żyjący dziś, w naszym świecie – którzy wierzą, że Jezus Chrystus – imię, którego nigdy w życiu nie wymówiłam – jest żydowskim Mesjaszem, na którego czeka reszta Izraela. Siedziałam zszokowana; miałam 32 lata i nigdy wcześniej nie słyszałam o czymś takim.

– Żydzi w to wierzą? – Było mi wszystko jedno, kto w co wierzy na tym świecie. Ale Żydzi? Wierzą, że Mesjasz, jedyna nadzieja tego świata, jest już tutaj – na ziemi?! I co, kto o tym wie, że przyszedł? Nie wywarł żadnego wpływu na świat tym swoim przyjściem? Nie ustanowił swojego Królestwa? Nie wróciliśmy do Jerozolimy? Jeszcze nie ma pokoju? Czy więc już sobie poszedł?

W ten sposób z tej jedynej nadziei nie zostawało nic! –  To jest chore! – zawołałam.

– Nie powiedziałem, że to prawda – odpowiedział David spokojnie. – Tak piszą w tym artykule, a także piszą, że Żydzi, którzy w to wierzą, mieszkają przeważnie w Kalifornii. Różnie się ich określa: hebrajscy chrześcijanie, mesjańscy Żydzi, Żydzi dla Jezusa.

– Wiesz co? – powiedziałam krótko – są różni szaleni ludzie na tym świecie, tak Żydzi, jak i inni. Nie można być Żydem i wierzyć w Jezusa, ale można być Żydem i być szalonym. Więc jeśli istnieją szaleni Żydzi, którzy w to wierzą, to coś takiego nie ma nic wspólnego z prawdą, a już na pewno nic wspólnego ze mną!

Na tym rozmowa się skończyła. Wyjechałam do Santa Monica (Kalifornia) zgodnie z planem; trzy miesiące później, idąc w niedzielne popołudnie przez tłum na jakimś festiwalu sztuki i rzemiosła niedaleko UCLA[6], zauważyłam w oddali dwudziestolatka o wyglądzie hipisa z brodą i koszulką z napisem „Żydzi dla Jezusa”.

Trudno było uwierzyć w rzeczywisty charakter tej deklaracji! Podeszłam więc, by pogadać z tym człowiekiem i przekonać się, jak bardzo szaleni są ci ludzie. Miał na imię Mitch. Był Żydem. I wierzył, że Jezus Chrystus jest żydowskim Mesjaszem. Ale jego wiara w Chrystusa na tym się nie kończyła. Wierzył, że Chrystus jest Bogiem. BOGIEM?

Jak można wierzyć w coś tak niedorzecznego? Jak ktokolwiek może wierzyć w coś takiego? Jak on – Żyd – może wierzyć, że jakiś człowiek jest Bogiem? W jaki to niby sposób mógłby ktoś widzieć Boga i normalnie żyć?

W Nowym Jorku doszłam do wniosku, że ci ludzie są niespełna rozumu. To był koniec moich wątpliwości. Nie ma po co zastanawiać się, w jaki sposób człowiek może być zarazem Bogiem. Nie może. Kropka.

Ale Mitch dał mi ulotkę. Było w niej napisane: „Jeśli urodzenie się nie sprawiło ci satysfakcji, spróbuj urodzić się jeszcze raz ☺” (z tym uśmiechem na końcu).

„Urodzić się jeszcze raz”? Jak można urodzić się jeszcze raz? Nie da się wyjść z łona matki ponownie, więc co to do licha znaczy? Co to może znaczyć? Nie okazywałam tego przed młodym człowiekiem (a przynajmniej starałam się nie okazywać), ale ta mała ulotka wbiła się jak nóż w moje serce. Nikt nie znał poczucia bezsensowności, wypełniającego moje zabiegane dni. Nikt nie znał tęsknoty za miłością i sensem, i celem życia, z którą żyłam. Inaczej niż David, nigdy nie szukałam, doszedłszy do wniosku, że niewielka jest szansa odnalezienia prawdziwego sensu, nawet jeśli ów sens rzeczywiście istnieje.

Ale zacząć życie od początku... Czy to by pomogło, gdybym mogła zacząć od początku? Cóż, i tak się nie da.

Urodzić się jeszcze raz... Widział kto taki absurd? A może jest jakaś nadzieja? Mitch wyjaśnił, że Bóg stworzył nas dla relacji z Nim, byśmy mogli wiedzieć nie tylko, że Bóg istnieje, ale także poznać Go osobiście.

Wydawało mi się to czymś w rodzaju szarej strefy, ale cóż mogłam stracić, przyglądając się bliżej tej ich neurozie? Słuchałam ich przez pięć miesięcy. Przez pięć miesięcy przeprowadzili mnie po proroctwach Starego Testamentu, które w ich pojmowaniu wskazywały na Mesjasza. Starałam się pozostać stała w swojej niewierze, przerażona na myśl, że mogłabym stać się ofiarą ich sposobu myślenia. Ale moja obrona okazała się niewystarczająca wobec kilku wersów z Izajasza, które uderzyły mnie do głębi:

Albowiem Dziecię nam się narodziło,

Syn został nam dany,

na Jego barkach spoczęła władza.

Nazwano Go imieniem:

Przedziwny Doradca, Bóg Mocny,

Odwieczny Ojciec, Książę Pokoju (Iz 9,5).

Dlatego Pan sam da wam znak:

Oto Panna pocznie i porodzi Syna,

i nazwie Go imieniem Emmanuel (Iz 7,14).

A później te:

Któż uwierzy temu, cośmy usłyszeli?

Na kimże się ramię Pańskie objawiło?

On wyrósł przed nami jak młode drzewo

i jakby korzeń z wyschniętej ziemi.

Nie miał On wdzięku ani też blasku,

aby na Niego popatrzeć,

ani wyglądu, by się nam podobał.

Wzgardzony i odepchnięty przez ludzi,

Mąż boleści, oswojony z cierpieniem,

jak ktoś, przed kim się twarze zakrywa,

wzgardzony tak, iż mieliśmy Go za nic.

Lecz On się obarczył naszym cierpieniem,

On dźwigał nasze boleści,

a myśmy Go za skazańca uznali,

chłostanego przez Boga i zdeptanego.

Lecz On był przebity za nasze grzechy,

zdruzgotany za nasze winy.

Spadła Nań chłosta zbawienna dla nas,

a w Jego ranach jest nasze zdrowie

(Iz 53,1-5).

Dlaczego nie słyszałam tych fragmentów wcześniej? Nie wiem. W sumie nie mieliśmy zbyt wielkiej wiedzy o naszej wierze. W każdym razie nie udowadniają one, że Chrystus jest Mesjaszem. A już na pewno nie są dowodem na to, że jest Bogiem!

Przez pięć miesięcy owi „wierzący spośród Żydów” opowiadali mi, że Chrystus umarł za moje grzechy i za grzechy całego świata. Mówili po angielsku, ale równie dobrze mogliby używać jakiegokolwiek języka obcego. Dla mnie ich słowa nie miały żadnego sensu.

Zmiana w moim życiu nastąpiła w hawajskiej restauracji w sierpniu 1976 roku – zmiana całkowita, radykalna i na zawsze. Siedziałam tam z dwunastoma „Żydami dla Jezusa”. Ich dwunastu i ja. Dwunastu ewangelizujących „Żydów dla Jezusa” i ja. Nie wiedziałam, czym jest taki Żyd! I znowu zaczęło się to samo: „Chrystus umarł za twoje grzechy, Ros, i za grzechy całego świata”.

– Okej, starczy – zatrzymałam ich. – Nie mam pojęcia, o czym mówicie. Nie rozumiem waszych słów. Na potrzeby dyskusji niech wam będzie, że zdarzyło się to, o czym mówicie: Chrystus umarł za moje grzechy, wasze grzechy i grzechy całego świata. Niech będzie, że to zrobił. Moje pytanie brzmi: po co? Dlaczego to zrobił? O co mu chodziło, kiedy to zrobił?

Opisali mi system ofiar w Starym Testamencie, o którym nie miałam pojęcia pomimo tylu lat chodzenia do synagogi. Wyjaśnili, że przychodzimy na świat oddzieleni od Boga. Oddzieleni. Od Boga? (To dlatego cały czas czuję ból i pustkę? – zastanawiałam się.) Wyjaśnili mi pojęcie „grzechu pierworodnego”, grzechu naszych pierwszych rodziców, który pogrążył cały świat w grzechu. Powiedzieli mi, że Pismo mówi, iż zapłatą za grzech jest śmierć. Zapłatą – naszą „pensją”, tym, co zarobiliśmy, tym, co nam się należy! – jest śmierć.

I wyjaśnili, że „śmierć” oznacza „oddzielenie”. – Na przykład – powiedzieli – jeśli ukłujesz zwłoki szpilką, nie ma reakcji, ponieważ śmierć oznacza brak możliwości reagowania na życie. Tak samo, Ros, jeśli ukłuć ciebie duchową szpilką, również nie ma reakcji. Ponieważ sprawy Boże są głupstwem dla człowieka zmysłowego, czyli takiego, który nadal znajduje się w stanie oddzielenia od Boga. (Cytowali Nowy Testament[7], ale oczywiście nie miałam o tym pojęcia. Przez większą część wieczoru cytowali Pismo, czego nie byłam świadoma. Wiedzieli, że nie uważałam Nowego Testamentu za koszerną książkę, więc mówili, że cytują Pismo tylko wtedy, kiedy cytowali Stary.)

Wyjaśnili, że Bóg jest święty i musi grzech ukarać. Rozumiałam to, ale nigdy na dobre nie dotarło do mnie to, do czego doprowadziła mnie ta rozmowa: gdyby Bóg dał nam to, na co prawdziwie zasługujemy, bylibyśmy martwi i oddzieleni od Niego na zawsze.

Ale Bóg, dodali szybko, jest również kochającym Bogiem, który stworzył nas dla relacji z Nim. I rozwinęli przede mną najbardziej niewiarygodną historię, jaką kiedykolwiek słyszał świat, a której w wieku 32 lat słuchałam po raz pierwszy. Przez następne godziny opowiadali mi, jak Bóg w swojej miłości, pozostawiając swoją świętość nietkniętą, dał nam – upadłym dzieciom Adama i Ewy – możliwość powrotu do relacji z Nim.

Opowiedzieli mi historię wyjścia z Egiptu, którą dobrze znałam, i przeprowadzenia dzieci Izraela po ponad 400 latach niewoli do stóp Góry Synaj, gdzie Mojżesz i Aaron zbudowali ołtarz ofiarny dla Boga. Izraelici, zgodnie z Prawem nadanym Mojżeszowi na Górze, mieli przynosić baranki na ofiarę za grzechy swoje i ludu. Po co ta ofiara za grzechy? Ponieważ Bóg powiedział, że bez rozlewu krwi nie może być odpuszczenia ani wybaczenia grzechów. Nadal u stóp Góry Synaj, Bóg napisał przez swojego sługę Mojżesza: Bo życie ciała jest we krwi, a Ja dopuściłem ją dla was [tylko] na ołtarzu, aby dokonywała przebłagania za wasze życie, ponieważ krew jest przebłaganiem za życie (Kpł 17,11). W ten sposób Izraelici przynosili baranki, kozy i byki do ołtarza, w zależności od szczegółowych wymogów ofiary za dany grzech. Jeśli był to baranek, tak jak baranek paschalny przed wyjściem z Egiptu, musiał być jednorocznym samcem z trzody, bez skazy. Jako akt identyfikacji z barankiem ofiarujący musiał położyć rękę na jego głowie; był to akt symboliczny, który miał oznaczać przelanie grzechów ofiarującego na baranka. A baranek, który był niewinny, ale który symbolicznie przejął grzechy człowieka, był składany jako ofiara. Krew zaś zabitego baranka była rozlewana na ołtarzu jako zapłata za grzechy człowieka.

Dlaczego? – pytałam. Po co Bóg miałby zabijać niewinne zwierzę za moje grzechy? Powinien zabić mnie. To nie miało żadnego sensu, choć zaczęło do mnie docierać, że grzech nie jest czymś błahym dla Boga, jeśli nakazuje On coś takiego.

Powiedzieli mi, że krew tysięcy – nie, milionów – baranków, zamordowanych przez ponad 1500 lat Mojżeszowego systemu ofiar, nie mogła zmazać grzechu. Owe baranki stanowiły kipur, ofiarę przebłagania za grzechy; nie miały one żadnej mocy udoskonalenia ofiarującego czy przemienienia jego serca. Izraelici wracali do domów i grzeszyli dalej, a potem znowu składali ofiary.

Żadna z tych ofiar ani wszystkie razem wzięte nie mogły zmazać grzechu, ale każda ofiara i wszystkie razem były znakiem, powiedzieli mi, znakiem mającym wskazywać na Tego, który miał przybyć i wziąć na siebie nie grzechy jednej osoby, ale grzechy wszystkich ludzi; wszystkich, którzy kiedykolwiek żyli i wszystkich, którzy kiedykolwiek mieli się narodzić, przez wszystkie czasy.

Wraz z tym wszystkim przedstawili mi po raz pierwszy scenę z Nowego Testamentu. Była to scena, w której Jezus przychodzi, by Jan Chrzciciel mógł ochrzcić Go w rzece Jordan. Rozpoznając natychmiast, kto idzie ku niemu, Jan ogłosił żydowskiemu tłumowi, kto przyszedł, by dać się ochrzcić: „Oto Baranek Boży, który gładzi grzechy świata!” (J 1,29). Baranek? Baranek, na którego wskazywała każda ofiara w Starym Testamencie?

Byłam rozbita. Nie mogłam uwierzyć w to, co dopiero usłyszałam. Myślałam cicho (choć moje ciało wyraźnie drżało): „Jeśli jeden mały czworonożny baranek, w systemie ofiar Starego Testamentu, mógł przyjąć na siebie grzechy jednego człowieka, tymczasowo, na jakiś czas, cóż mogła uczynić krew Syna Bożego na Krzyżu, najwyższym z ołtarzy? Jeśli On jest Barankiem Bożym, Jego poświęcenie mogło być jedyną doskonałą i godną ofiarą, nie tylko za grzechy Izraela, ale i  całego świata.

Odebrało mi mowę. Byłam w szoku. Wiedziałam, że to prawda. Dla mnie problemem przez cały ten czas było to, że człowiek nie może być Bogiem. Tej nocy zrozumiałam, że w istocie – człowiek nie może być Bogiem. Ale jeśli Bóg istnieje, to ten Bóg może stać się człowiekiem! Może zrobić, cokolwiek zechce, a ja nie mogę mu mówić, jak być Bogiem!

Wiedziałam, że to prawda. Ale minęły jeszcze dwa miesiące, zanim poradziłam sobie ze strachem, dumą i innym balastem i oddałam się temu niezrównanemu Barankowi. Wieczorem (o 19:00) 17 października 1976 roku poprosiłam „Pana Jezusa Chrystusa”, by zamieszkał we mnie; oddałam Mu swoje życie. Czułam się, jakbym skakała z klifu. To było wszystko albo nic. Albo On jest Bogiem i pokaże mi, co to znaczy wejść w relację z Nim, albo nie jest Bogiem. Postanowiłam cierpliwie czekać.

Ale moje „czekanie” trwało jedną noc. Następnego ranka obudziłam się, czując się jak Marsjanin na planecie Ziemia. Słowa Pisma – dawniej po prostu słowa napisane na papierze – wypełniały moje serce: „Jeżeli więc ktoś pozostaje w Chrystusie, jest nowym stworzeniem. To, co dawne, minęło, a oto stało się nowe” (2 Kor 5,17). I w rzeczy samej stałam się nowym stworzeniem. Świat stał się dla mnie nowy. Pustka mojego serca zniknęła. I wreszcie, wreszcie miałam po co żyć w każdej chwili, z każdym oddechem.

– Och – pomyślałam – gdyby tylko świat znał Tego, który powiedział: „Przyszedłem po to, aby [owce] miały życie i miały je w obfitości”(J 10,10). Nie dość było sposobów, by Mu podziękować. Nie byłam w stanie uczyć się hymnów dość szybko, by śpiewać Jego chwałę!

Niech tysiąc języków śpiewa na cześć mojego Zbawiciela!

Wspaniała miłość: jakże to możliwe, że Ty, mój Boże umarłeś za mnie!

Jestem kochana nieskończoną miłością, prowadzona przez łaskę, by poznać tę miłość – Ty, Duchu z nieba, nauczyłeś mnie, że tak jest! O, ten pełny i doskonały pokój! O, to boskie uniesienie! W miłości, która nie dobiegnie końca, ja jestem Jego, a On jest mój.

Jakie odczuwałam szczęście! I nadzieję, i miłość, i cel, i sens, i życie, ponad wszystko, co dotąd znałam!

– Naprawdę? – pytali moi żydowscy przyjaciele. – Cóż więc jest twoim celem?

– Poznać Boga!

– Poznać Boga? No ale co to za cel?

– To jest wszystko – odpowiadałam. – Poznać Boga oznacza poznać Tego, który nas stworzył. Poznać Tego, który nas kocha i który oddał swoje życie za nas. Poznać przyczynę naszego istnienia.

– Ale w jaki sposób ty, Żydówka, możesz wierzyć w Jezusa Chrystusa?

– Czyż nie jest żydowską rzeczą wierzyć w żydowskiego Mesjasza? Jego imię w oryginale nie brzmi „Jezus Chrystus”. Jego imię brzmi „Jezus” i jest greckim tłumaczeniem hebrajskiego Jeszua, co znaczy „Bóg zbawia”. Jego tytuł brzmi „Chrystus”, co z kolei jest greckim tłumaczeniem hebrajskiego słowa Masziach (po polsku „Mesjasz”), oznaczającego „Pomazańca”. On jest Jeszua haMasziach, czyli Jezusem Chrystusem, Mesjaszem.

Zadzwoniłam do Nowego Jorku, do Davida, by powiedzieć mu, że uwierzyłam w Mesjasza – Boga, który zstąpił na ziemię! Szybko zidentyfikował mnie jako ewangeliczkę, być może nawet z obozu fundamentalistów. Nie zrozumiałam. Wiedziałam tylko, że jestem chrześcijanką, naśladowcą Chrystusa, Żydowskiego Mesjasza, Nadziei Izraela.

Rok później David zadzwonił, by powiedzieć mi, że on także uwierzył w Chrystusa. Cóż za radość! Nie wiedzieliśmy jeszcze wówczas, że nasza siostra Susan, mieszkająca w Michigan, mniej więcej w tym samym czasie doznała głębokiego doświadczenia obecności Chrystusa. Jej droga znacząco różniła się od naszej; minęło jeszcze kilka lat, nim zrozumiała w pełni, kim jest Chrystus i czym jest dar Jego odkupienia grzechów. Ale jak wspaniałe to jest, że troje rodzeństwa, troje żydowskiego rodzeństwa, żyjących w różnych częściach ogromnego kraju i mających ze sobą niewielki kontakt lub wcale żadnego, doszło do wiary w Mesjasza, i to mniej więcej w tym samym czasie. Jakże głęboka jest miłość Boga!

Kiedy David i ja radowaliśmy się, rozmawiając przez telefon, mój brat wtrącił nieco poważniejszą nutę. – Coś jest nie tak, Ros. Jak to możliwe, że tylu Bożych ludzi (protestanckich pastorów), którzy kochają Boga i studiują Jego Słowo w szczerości, pokorze i przy pomocy wszystkich narzędzi interpretacji, dochodzi do tak różnych wniosków, i to w najważniejszych kwestiach? Nasz Pan modlił się, byśmy byli jedno, tak jak On i Ojciec są jedno. Czy to możliwe, że Chrystus założył swój Kościół, dał nam Pismo, ale nie zostawił nam możliwości poznania tego, co miał na myśli?

Moje nieśmiałe próby odpowiedzi – że się staramy, na ile możemy i że na razie widzimy jak w zwierciadle, niejasno, a dopiero pewnego dnia poznamy tak, jak zostaliśmy poznani – nie usatysfakcjonowały Davida. – Jaki rodzic – zapytał – da życie dziecku, po czym każe temu dziecku postarać się o to, by samodzielnie doszło do zdolności zdobywania pokarmu? Kto i czego powinien je uczyć? Bóg – mówił dalej – jest bardziej doskonałym Ojcem niż jakikolwiek człowiek. Czyż Bóg przyjąłby nas do swojej rodziny, uczyniłby swoimi dziećmi, a potem osierocił, byśmy radzili sobie sami, sami znaleźli, skąd brać prawdziwy pokarm, w tym wypadku Chleb Życia?

Dla Davida był nie do przyjęcia opis nieodpowiadający Bogu, w którego wierzył. Postanowił więc poszukać odpowiedzi na pytanie, czy nasz Pan założył jeden Kościół (w przeciwieństwie do wielu odłamów, z których nowe pojawiają się każdego dnia), czy da się dowiedzieć, który to był i czy nadal istnieje on po dwóch tysiącach lat. Jest to podróż, którą mój brat sam opisał w tej książce. Ale pewien fragment tej podróży uderzył mnie niczym niewiarygodny impuls.

Minął rok, odkąd David uwierzył w Chrystusa. Studiując początki podziału w chrześcijaństwie, David, głównie za sprawą wierzącego środowiska pro-life, zaczął przyglądać się Kościołowi katolickiemu, a co więcej, zaczął studiować z katolickim mnichem! Oj, oj! Poleciałam do Nowego Jorku, by uratować Davida od mnicha! Jakże to poszukiwanie „prawdziwego Kościoła na ziemi” mogło go zaprowadzić do katolików?! Czyż nie wiedział, że Kościół katolicki był dziełem szatana? Czyż nie wiedział, że to właśnie on jest „nierządnicą babilońską”?

Ja o tym wiedziałam! Swoje pierwsze nauki biblijne jako chrześcijanka pobierałam od eks-katolika, który sam był edukowany przez byłego księdza. To wtedy nabrałam przekonania, że Kościół katolicki utożsamia się z fałszywą religią, sprowadzającą miliony na manowce. A mój brat szuka właśnie tam? Dla mnie mnich był wysłannikiem samego diabła, mającym na celu sprowadzenie mojego brata na złą drogę! Spotkaliśmy się we troje i zawzięcie dyskutowaliśmy o sprawach wiary przez ponad dwie godziny.

Była Wigilia 1978 roku. David poprosił mnie, bym poszła z nim na pasterkę; nie był jeszcze katolikiem, ale katolicyzm coraz bardziej go pociągał. Chciałam pójść z nim, zobaczyć, na czym polegał jego problem. Nigdy wcześniej nie byłam w katolickim kościele.

Siedzieliśmy na mszy. Nie miałam o niej żadnego pojęcia poza tym, co powiedzieli mi ci, którzy zapewnili, iż jest to „religia szatańska”, a zatem domena działania szatana. Ale kiedy msza się rozpoczęła, wydało mi się, że rozpoznaję bardzo wiele rzeczy. Nie były to elementy chrześcijańskie w moim ówczesnym rozumieniu chrześcijaństwa. Były to elementy żydowskie. Jak to możliwe? Dlaczego? Powaga i cześć procesji z Pismem wzniesionym ku górze przypominała procesję z Torą w synagodze. Postawa ludzi i księży podczas modlitwy wydawała się żydowska. A  modlitwa księdza przy ołtarzu: „Błogosławiony jesteś, Panie Boże wszechświata, bo dzięki Twojej hojności otrzymaliśmy chleb, który jest owocem ziemi i pracy rąk ludzkich; Tobie go przynosimy, aby stał się dla nas chlebem życia” wybrzmiała tak jakoś znajomo...

Czy to możliwe? Pomyślałam o  szabacie, o szabatowych modlitwach w naszym żydowskim domu: Baruch ata Adonai Elohenu Melech haOlam hamoci lechem min ha’arec („Błogosławiony jesteś, Panie, Boże nasz, Królu wszechświata, który sprawiasz, że otrzymujemy chleb z ziemi”)... Cały sposób oddawania czci, prowadzenia modlitw, a nawet muzyka w jakiś sposób przypominała nabożeństwo w synagodze.

Patrzyłam zaskoczona. Oczywiście żadne z nas nie przystąpiło do Komunii. Kiedy wychodziliśmy z kościoła, David zapytał: „Co o tym sądzisz?”. Cała półgodzinna droga do domu minęła, nim byłam w stanie się odezwać. Byłam zszokowana.

– David – powiedziałam w końcu – to jest synagoga, ale z Chrystusem!

– Tak jest! – zawołał w podnieceniu. – A po chwili: – Nie, wcale nie!

Robiło mi się niedobrze. Na czym polegał jego problem? Jakieś emocjonalne trudności z naszym żydowskim pochodzeniem – estetyką, liturgią? Nie rozumiał, że to Chrystus (a nie liturgia czy duchowieństwo) jest celem wszystkich rzeczy?

Rok później David był katolikiem.

– Czy twój brat jest chrześcijaninem? – pytali moi ewangeliccy przyjaciele.

– Myślałam, że jest – odpowiadałam – ale teraz jest katolikiem, więc nie wiem!

Bogu niech będą dzięki, że rzeczywiście stał się chrześcijaninem, chrześcijaninem, który odkrył pełnię judaizmu i chrześcijaństwa daleko ponad to, co ja sama rozumiałam w owym czasie. Choć uwierzyłam w Chrystusa rok przed Davidem, to właśnie jego poszukiwania doprowadziły mnie do Mesjasza. I to on jako pierwszy dał mi kopię „This Rock”, czasopisma katolickiego wydawanego przez Catholic Answers (obecnie mojego pracodawcy już od sześciu lat). To z tego pisma dowiedziałam się o Scotcie Hahnie, owym umiłowanym byłym pastorze prezbiteriańskim i profesorze seminarium, którego seria kaset rozpoczęła moją niepowstrzymaną podróż ku „synagodze z Chrystusem”, ku Kościołowi katolickiemu.

Dzięki kasetom Scotta po raz pierwszy usłyszałam ogromnie pomocne i wyjaśniające zdanie, wypowiedziane jakieś pięćdziesiąt lat wcześniej przez katolickiego biskupa Fultona Sheena: „W Ameryce nie ma nawet stu ludzi, którzy nienawidzą Kościoła katolickiego – mówił biskup Sheen – ale są miliony ludzi, którzy nienawidzą tego, co mylnie uważają za nauczanie Kościoła katolickiego”.

Te słowa rozbrzmiewały niejednokrotnie podczas mojej duchowej podróży, w miarę jak odkrywałam mnóstwo błędnych idei, których nauczono mnie odnosić do Kościoła katolickiego. Nie obwiniam tych, którzy mnie tak uczyli: oni tylko przekazywali to, co sami otrzymali. Będę na zawsze wdzięczna protestanckim duszpasterzom i świeckim wiernym, którzy nauczyli mnie kochać Boga i kochać Jego Słowo. Ich życie, przeżywane w pełni dla Chrystusa, tylko powiększało mój głód prawdy i zaprowadziło mnie do domu, do pełnego wymiaru Kościoła na ziemi.

Zbadałam wszystkie, co do jednej, różnice dzielące ewangelików i katolików. Ale odkryłam, że braci chrześcijan dzielą nie tylko sprawy doktrynalne. Dzielił ich punkt widzenia, który – jak miałam się przekonać w swoim czasie – był całkowicie, pięknie, cudownie i intensywnie katolicki. Podróż trwała niemal pięć lat, pięć bolesnych lat. W swoim sercu myślę, iż wiedziałam, że katolicyzm jest prawdziwy, ale długo nie byłam w stanie go przyjąć. Jak ja mogłam się stać katoliczką?!

Pewnego dnia odwiedził mnie kuzyn z Brooklynu. Wiedział, że jestem chrześcijanką, ale nie miał pojęcia o moich poszukiwaniach związanych z Kościołem katolickim. Podczas rozmowy opowiedział o dziewczynie, którą spotkał na plaży i która – jak powiedział – „była jak ty, Rosalind: «Żydówką dla Jezusa». Tylko że ona przeszła całą drogę i została katoliczką!”.

Skąd wiedział, pytałam? Skąd on wiedział, że przejść „całą drogę” oznacza stać się katolikiem?

W Wigilię Paschalną 1995 roku w kościele św. Józefa w Millbrooku, w stanie Nowy Jork, stałam się wreszcie częścią jednego, świętego, powszechnego i apostolskiego Kościoła. Z uwagi na to, że ochrzczono mnie wcześniej w obrządku ewangelickim, uzyskałam sakrament bierzmowania i otrzymałam Eucharystię: Żydowskiego Mesjasza, Boga Abrahama, Izaaka i Jakuba, jako Pokarm. Wiem – to niemożliwe! Jak Bóg może stać się Chlebem? A do tego: jak może stać się Człowiekiem? Ale jest Bogiem: czy dla Niego może być coś niemożliwego?

Przez resztę mszy szlochałam, nie wiedząc o tym. Prałat (James T.) O’Connor, duszpasterz kościoła św. Józefa, powiedział na zakończenie: – Dziś wieczorem dokonaliśmy największej rzeczy, jakiej może dokonać ktokolwiek – przyjęliśmy nowych członków do Kościoła. – Jego radość z tego, że znaleźliśmy drogę do Kościoła, który założył Mesjasz (choć jego rola w tej podróży była niemała), napełniła mnie głęboką miłością i niekończącą się wdzięcznością.

Czy droga od tej wspaniałej chwili zawsze była prosta? O nie. Czy będzie? Nie. Wielu jest takich, którzy nie rozumieją i nie mogą zrozumieć, wielu nazywa mnie zdrajcą naszego ludu, nawet niektórzy krewni, którzy jak dotąd nie wpuszczają mnie do swojego domu. Ich agresja i niewiara są dla mnie zrozumiałe, to żadna tajemnica. Tajemnicą jest moja wiara. Powtórzę za Szawłem, który stał się apostołem Pawłem: „Wszystko uznaję za stratę ze względu na najwyższą wartość poznania Chrystusa Jezusa, mojego Pana” (Flp 3,8).

W pełni judaizmu, jaką jest Kościół katolicki, mam teraz całego Chrystusa – czyli wszystko, czym obdarzył nas Bóg, dając nam swój Kościół: sakramenty, komunię, świętych, Matkę – żydowską matkę, Matkę żydowskiego Mesjasza! – a przede wszystkim dając swoją Bożą łaskawość. Bóg nie tylko oddał siebie za nas na Kalwarii, ale wciąż daje nam siebie jako nasz codzienny Pokarm.

Chrześcijaństwo nie jest religią pogan. Jest to żydowska religia, która została dana, by objąć cały świat i każdą ludzką duszę. Współcześnie mówi się o niej czasem jako o religii pogan, ponieważ wiele idei i przekonań wywodzi się ze świata pogańskiego, obecnego na ziemiach, na których rozprzestrzeniało i upowszechniało się chrześcijaństwo. Ale zaczęło się od żydowskiego cieśli, który był „Bogiem z nami” i który „przyszedł do swoich” (J 1,11), czyli do Żydów. Wszyscy Jego naśladowcy byli Żydami; w pierwszym wieku naszej ery chrześcijaństwo było uznawane za żydowską sektę. Pytanie brzmiało wówczas: „Czy najpierw trzeba stać się Żydem, by uwierzyć w Jezusa?”.

Odpowiedź brzmiała: nie. Ale pierwszymi chrześcijanami byli wyłącznie Żydzi, którzy jak na Żydów przystało, szli za żydowskim Mesjaszem. Kościół został założony w Izraelu, a jego początkiem było dwunastu żydowskich uczniów Chrystusa. Jednak niewiara i brak zrozumienia ze strony wielu były w tamtych czasach takie same jak dziś. Pójście za Jeszuą[8] dawało wielką radość, ale wysokim kosztem. Dlatego autor Listu do Hebrajczyków pisał w pierwszym wieku właśnie do Hebrajczyków – Żydów wierzących w Mesjasza, którzy z powodu swojej wiary często doznawali ostracyzmu ze strony współplemieńców z synagogi, z rodziny, ze wspólnoty: ze wszystkich środowisk, jakie znali i kochali.

Tak, koszt pójścia za Mesjaszem był wysoki, ale koszt powrotu do Prawa, czyli do judaizmu premesjańskiego – judaizmu, który istniał od czasów Mojżesza, przed nadejściem Mesjasza – był jeszcze wyższy. Tora nie była w stanie zbawiać. Wskazywała nam jedynie Tego, który może to uczynić – Baranka, który nie przyszedł, by znieść Prawo, jak powiedział, ale by je wypełnić[9]. „Prawo – napisał św. Paweł – stało się dla nas wychowawcą, który miał prowadzić ku Chrystusowi” (Gal 3,24).

List do Hebrajczyków został zaadresowany do Żydów pierwszego wieku, którzy gotowi byli przyjąć, że ten Jezus, Jeszua, był długo oczekiwanym Mesjaszem Izraela, ale bali się ujawnić swoją wiarę. Widzieli ból swoich braci, odciętych od rodzin, i obawiali się, że cena pójścia za Nim jest zbyt wysoka. Pozostawali więc niezdecydowani. Autor Listu w skrócie mówi im: Nie bądźcie niezdecydowani, nie odrzucajcie ufności; nie odwracajcie się. Przyjdźcie do Chrystusa, przyjdźcie do zbawienia. Chrystus jest lepszy od Mojżesza! Mojżesz był sługą w domu Bożym: Chrystus jest Synem. Chrystus jest lepszy od aniołów! Oni oddają Mu cześć! Chrystus jest lepszy od wszystkiego, co było wcześniej. Jego kapłaństwo jest wyższe niż kapłaństwo Aarona. On daje lepszą ofiarę, lepsze kapłaństwo, lepsze przymierze, lepszy kraj. Więcej można zyskać, cierpiąc dla Chrystusa, niż wracając do Prawa, które przepowiedziało swoje własne wypełnienie!

Gdyby tylko niektórzy homileci katoliccy rozumieli przesłanie Listu do Hebrajczyków – jak również całego Nowego Testamentu! Mówię o tych, którzy głoszą – wbrew nauczaniu Kościoła – że Żydzi mogą dziś być zbawieni na warunkach przymierza Boga z Mojżeszem. – Bóg dotrzymuje swoich obietnic – mówią. Ależ oczywiście, Bóg dotrzymuje swoich obietnic. Właśnie dlatego zesłał obiecanego Mesjasza.

Dla Żyda jest nie do pomyślenia, że Mesjasz przyjdzie do wszystkich oprócz Izraela. W jaki sposób miałby przyjść przez Żydów, ale nie dla Żydów? Czy możemy kochać lud żydowski, a przy tym odmówić mu wiedzy o Zbawicielu, którego on dał światu? Jeśli Chrystus nie jest Mesjaszem narodu żydowskiego, nie jest niczyim Mesjaszem. Tak, przyjdzie po raz drugi, by zebrać wszystkich tych, którzy wierzyli w Niego; by założyć Królestwo wiekuistej sprawiedliwości. Ale również to On przyszedł za pierwszym razem, jako umierający Baranek, przyjmujący na siebie grzechy świata.

Dlatego został zabity w Erew Pesach[10]. Był ostatecznym Barankiem Paschalnym. W odróżnieniu natomiast od innych baranków ofiarnych, ten Baranek powstał z martwych, by dać życie wszystkim, którzy Mu zaufają. Tak jak Izraelici otrzymali nakaz spożycia baranka[11], tak samo my, członkowie „Boskiego Izraela”[12] – Kościoła – spożywamy Baranka, którym jest Chrystus.

To do Żydów Jezus powiedział: „Jeżeli nie będziecie spożywali Ciała Syna Człowieczego i nie będziecie pili Krwi Jego, nie będziecie mieli życia w sobie. [...] Ciało moje jest prawdziwym pokarmem, a Krew moja jest prawdziwym napojem” (J 6,53.55). Wielu odeszło, ponieważ nie zrozumieli, o czym mówił, i było to dla nich zbyt trudne.

Podczas moich protestanckich lat nauczono mnie, że „chleb”, o którym mówi nasz Pan, jest zaledwie symbolem Jego ciała, a kielich tylko symbolizuje Jego krew. Ale Jezus powiedział do Żydów: „Nie Mojżesz dał wam chleb z nieba, ale dopiero Ojciec mój da wam prawdziwy chleb z nieba. Albowiem chlebem Bożym jest Ten, który z nieba zstępuje i życie daje światu [...]. Jam jest chleb życia” (J 6,32-33.35).

Jakież otwarcie oczu przeżyłam, gdy zrozumiałam związek manny z wędrówki po pustyni z  Chlebem Życia. Zrozumiałam, że każde święto Przymierza Mojżeszowego, każdy element żydowskiej szafy ołtarzowej, jak również sama żydowska szafa ołtarzowa, jest znakiem, wskazówką skierowaną na rzeczywistość Chrystusa, rzeczywistość, która w Nim się wypełnia. Jeśli „chleb”, o którym mówi Chrystus i który łamie podczas Ostatniej Wieczerzy, jest zaledwie symbolem, to manna Starego Przymierza nie wskazuje na Chrystusa; wskazuje na symbol (matzo), który dopiero w dalszej kolejności wskazuje na Chrystusa.

Ale jeśli manna wskazuje bezpośrednio na Chrystusa – żywy chleb, który zstąpił z nieba[13] – byłoby to spójne z każdą inną starotestamentową wskazówką. Rzeczywistość jest zawsze większa od cienia. Manna była cudem. Czy cud wskazywałby na coś niższego, czyli zwykły kawałek macy? Jakie miałoby to być wypełnienie? Jeśli jednak manna (chleb z nieba) wskazuje na Niego, prawdziwy Chleb z Nieba, rzeczywistość doprawdy jest większa od znaku!

Gdyby tylko niekatoliccy chrześcijanie znali pełnię miłości Bożej, jaka zawiera się w tym, że daje nam On siebie, zlecieliby się do Kościoła katolickiego i Eucharystii na kolanach. Podobnie, gdyby synowie i córki Abrahama, Izaaka i Jakuba wiedzieli, że ich Mesjasz przyszedł, że zawarł Nowe Przymierze z  Izraelem, jak przepowiedział prorok Jeremiasz[14], a przez Izraela ze światem, i że dał nam siebie – Chleb Żywy, Prawdziwą Mannę z Nieba – również pospieszyliby do Niego: tak, na kolanach. I tak samo jak wątpiący Żyd Tomasz zawołaliby z każdym żydowskim i nie-żydowskim wierzącym na świecie: „Pan mój i Bóg mój!”.

Omein[15]. Niech się stanie.

Niemal zapomniałam wam powiedzieć... Początkową reakcją moich rodziców na nasze nawrócenie było usunięcie nas, w tym dzieci Davida, ze swojego życia. Był to dla nas wszystkich trudny czas oddzielenia. Ale z czasem oboje moi rodzice (matka i ojczym) oddali swoje życie żydowskiemu Mesjaszowi poprzez ten mały kościół baptystów w stanie Nowy Jork, gdzie miłość Boga po raz pierwszy wypełniła moje serce. Następnego roku zasiedli do stołu paschalnego i wypili kielich koszernego wina za Mesjasza, który nadszedł! Moja siostra Susan również oddała swoje życie Chrystusowi i służy Mu całym sercem poprzez posługę diakońską, szpitalną i ewangelizacyjną Synodu Missouri Kościoła luterańskiego. Baruch haSzem![16]

I tylko jeszcze jedno: zaczęłam tę historię od swojej reakcji, jako żydowskiej dziewczyny, na wiadomość z lat 60. o skróceniu habitów zakonnic. Zamierzałam zatoczyć pełne koło i powiedzieć wam, że czterdzieści lat później ( czterdzieści wydaje się ulubioną liczbą Boga w przygotowywaniu Swojego ludu!) – jeśli Mesjasz spełni pragnienia, jakie jak wierzę, zaszczepił w mym hebrajsko-katolickim sercu – chcę odzyskać lata „zjedzone przez szarańczę”, wstępując do zakonu, który nosi habity do ziemi i pokazuje światu ów chwalebny znak noszony dla Boga!

Błogosławiona Matko Nadziei Izraela, módl się za nami! Baruch haba b’Szem Adonai! (Błogosławiony, który przychodzi w Imię Pańskie!).

[1] L’szana towa! (hebr.) – Dobrego roku! – skrót od „Obyście zostali zapisani w Księdze Życia dla dobrego roku!”. Jest to tradycyjne pozdrowienie na Rosz Haszana.

[2] Żydowskie święta zaczynają się o zachodzie słońca dnia poprzedniego, stąd Erew Jom Kipur jest początkiem święta Jom Kipur.

[3] Jako że przykazania szabatowe zabraniają rozpalania ognia, ortodoksyjni Żydzi interpretują to jako zakaz włączania światła elektrycznego.

[4] Dajenu (hebr.) – „wystarczyłoby nam” [przyp. tłum.].

[5] Z szacunku dla świętości imienia Boga żydowskim zwyczajem jest nie pisać go w całości, ale zastąpić samogłoskę dywizem.

[6] University of California Los Angeles – główny i najbardziej prestiżowy publiczny uniwersytet w stanie Kalifornia.

[7] Por. 1 Kor 2,14.

[8] Jeszua (hebr.) – Jezus.

[9] Mt 5,17.

[10] Erew Pesach (hebr.) – Wigilia Paschalna.

[11] Wj 12,8.

[12] Gal 6,16.

[13] J 6,51.

[14] Jr 31,31-34.

[15] Omein (jid.) – amen.

[16] Baruch haSzem (hebr.) – „Niech będzie błogosławione Imię” – zwyczajowe błogosławieństwo Boga po hebrajsku. Imienia Boga nie używa się z szacunku dla Jego świętości; zastępuje je słowo „Imię”.

Gdzie czas staje się przestrzenią

Judith Cabaud

Odkąd Judith Cabaud otrzymała dyplom na New York University i na Sorbonie w Paryżu czterdzieści lat temu, mieszka we Francji. Jej pasją zawsze było dziewięcioro jej dzieci, a teraz jej wnuki, oraz pisanie. Mieszka z mężem w małym miasteczku w środkowej Francji, gdzie prowadzi zajęcia z kultury angielskiej i amerykańskiej. Napisała między innymi swoją duchową autobiografię Where Time Becomes Space, historyczną biografię, powieść i kilka dzieł o życiu Eugenio Zolliego, w tym jego biografię przetłumaczoną na cztery języki. Można się z nią skontaktować pod adresem judithcabaud@wanadoo.fr.

Odkąd sięgam pamięcią, gdy byłam żydowską dziewczynką urodzoną i wychowaną w Brooklynie (Nowy Jork), do zasadniczych cech mojego charakteru należała głęboko zakorzeniona ciekawość i chęć odkrywania. Paradoksalnie, potrafiłam obserwować rzeczy z daleka, a jednocześnie byłam bardzo zaangażowana we wszystko, czego dotykałam. Moje życie od samego początku, choć o tym nie wiedziałam, miało się rozwijać w ten sposób, w świetle Bożej łaski.

Moi rodzice byli urodzonymi w Ameryce dziećmi żydowskich emigrantów, przybyłych z Rosji i Polski z wielką falą migracji przełomu XIX i XX wieku. Pobrali się w roku krachu na Wall Street. Wielki kryzys[1] ich nie dotyczył – tak bardzo byli zajęci wiązaniem końca z końcem w małym sklepiku, pracując bardzo ciężko. W ciągu czterech lat urodziło im się dwóch synów, a ja przyszłam na świat nieco później, w roku ataku na Pearl Harbor. Mimo, że w Europie i na Pacyfiku szalała wojna, dla moich rodziców był to pomyślny czas. Mieli oni nadzieje i ambicje wychowania swoich drogich pociech w typowy sposób, jako amerykańskie dzieci.

Ale problem tkwił właśnie tutaj: nasi dziadkowie byli świadkami przeszłości, naszych korzeni i naszej religii, i mówili tylko w jidysz. Podczas żydowskich świąt na uroczystości rodzinne zjeżdżali się krewni bliżsi i dalsi. Mój dziadek odprawiał liturgię Sederu z wielką dokładnością: trwało to nawet dwie godziny, podczas których dzieciaki nie mogły doczekać się jedzenia. Ale obraz jego pobożności i ogromnego szacunku mojego ojca dla swoich rodziców pozostał na zawsze w mojej pamięci.

Kiedy poszłam do szkoły publicznej nr 233, zaraz za rogiem, nie wywołało to wielkich zmian, jeśli chodzi o otoczenie, wśród którego się obracałam: większość uczniów i nauczycieli była Żydami. Nie wyobrażałam sobie, kim byli czy jacy byli nie-Żydzi – z wyjątkiem kilku Włochów, których dzieci, ubrane w koronkowe sukienki i ciemne garnitury, chodziły w niedzielę rano do jakiegoś dalekiego kościoła. Być „prawdziwym Amerykaninem” stało się dla mnie mitem, który był przywilejem bardziej zamożnych. Proste dusze w mojej rodzinie nie miały żadnej perspektywy wyboru: było się Żydem i było się Amerykaninem. Nie było w tym niespójności – podwójna tożsamość oznaczała po prostu podwójny styl życia.

Nieżydowskie doktryny religijne pozostawały od nas daleko, dlatego nikt nie miał żadnych pytań. W święto Jom Kipur Bóg otwierał Księgi Życia i Śmierci i „katalogował” Żydów według ich zasług. Ale pokuta za przeszłe grzechy była swego rodzaju ceremonią plemienną, która należała do skodyfikowanej tradycji – a tradycja była religią. W istocie była ona definiowana jako „styl życia”, do którego członkowie plemienia mogliby dodać: „Chcesz czy nie chcesz, tak jest!”. W tym czasie obraz Boga jako superksięgowego w amerykańskim społeczeństwie postępu i technologii zaczął mi się wydawać nie tylko anachroniczny, ale i paradoksalny: On, który stworzył Niebo i Ziemię, gwiazdy i planety, faunę i florę, góry i rzeki, mężczyzn i kobiety – miałby w Dzień Pokuty być jak ktoś przeprowadzający inwentaryzację w spożywczaku?

W hebrajskiej szkole uczyliśmy się alfabetu i recytowania modlitw. Uczniowie odgrywali sceny biblijne, a przed naszymi oczami cały czas wisiała wielka mapa zatytułowana Syjon. Historie pozostawały historiami. Nikt nie mówił, że to Bóg je zainspirował i że były one zupełnie innego rodzaju niż baśnie braci Grimm czy mitologia grecka.

W telewizji, która wtedy wciąż jeszcze była nowością, widziałam film o życiu i męce Jezusa Chrystusa. Pamiętam, że płakałam gorzkimi łzami, widząc Jezusa, tak łagodnego, niosącego krzyż. Kiedy zobaczyłam napis „Jezus z Nazaretu, król żydowski”, byłam zaskoczona i spytałam: – Dlaczego nie uczymy się również o nim? – Kilka osób uśmiechało się z zakłopotaniem, nim w końcu ktoś powiedział: – My w to nie wierzymy.

W okresie Bożego Narodzenia sklepy były udekorowane kolorowymi światełkami, a ludzie kupowali prezenty i wiecznie zielone drzewka. Nad naszym świętem Chanuki wisiała jakaś melancholia: być może dlatego, że dostawałam grosiki zamiast prezentów. W każdym razie zwycięstwo Machabeuszy w Świątyni nie wystarczyło, by zastąpić ciekawej świata małej dziewczynce magię przyjścia Chrystusa. Ale On był daleko. Co mogłam wiedzieć?

Przyszedł czas odkrywania przyrody, wzrastania nasion czy kwitnienia wiśni, a to wywoływało we mnie silne emocje. Jak to się dzieje? W jaki sposób Bóg dziwacznych opowieści i „księgowości” pasował do podziwu, który odczuwałam wobec Jego Stworzenia? Było to zarazem przerażające i majestatyczne. Czy nauczę się tego w szkole? Było tak wiele rzeczy, których chciałam się nauczyć. Snułam nawet plany pisania książek o historii powszechnej. Ale zawsze było tak wiele więcej do nauczenia się: poddałam się, doszedłszy do wniosku, że nie miałabym nic do dodania.

Decydującym elementem tych młodych lat stała się dla mnie muzyka. Nadal pamiętam, jak czasem słuchałam jakiejś melodii stojąc nieruchomo, niczym sparaliżowana, jak gdybym chciała uchwycić każdą frazę. Słuchałam moich braci – Arnolda, improwizującego pięknie na pianinie, na którym grał popularne piosenki z pięknymi akordami, i Sheldona, grającego szalone rytmy na akordeonie. Kiedy miałam siedem lat, moi rodzice wysłali mnie na lekcje pianina u nauczyciela Sheldona. Uczyłam się melodii ludowych i rozmaitych dzieł jakichś kompozytorów, których nazwisk nigdy wcześniej nie słyszałam. W wieku dziesięciu lat muzyka instrumentalna zmieniła moje życie: wprowadzenie do piękna stało się dla mnie żywym dowodem na to, że mam duszę. Nowy nauczyciel w szkole publicznej nr 233, młody muzyk idealista, otrzymał pozwolenie eksperymentowania z moją klasą. Uczył nas nut i rytmu, a potem mogliśmy wybrać sobie jeden z instrumentów smyczkowych orkiestry symfonicznej: skrzypce, altówkę, wiolonczelę albo kontrabas. Każdy uczył się grać na jednym z nich; ja wybrałam wiolonczelę. Nauczyciel zabrał nas na nasz pierwszy koncert w Carnegie Hall, gdzie odkryliśmy kompozytorów z nazwiskami często nie do wymówienia. Byłam pod wrażeniem; później dwoje z nas wysłano na przesłuchanie do orkiestry, składającej się z uczniów szkół średnich całego miasta. Jej członków wybierano spośród najlepszych młodych talentów Nowego Jorku. Tak się złożyło, że tamtego roku, ze względu na niedobór wiolonczelistów, poszukiwali kogoś do zapełnienia pustych miejsc za pulpitami. Ku mojemu wielkiemu zaskoczeniu, kiedy zagrałam prostą melodię Telemanna, bardzo miły człowiek z łagodnym uśmiechem powiedział, że mogę do nich dołączyć, przychodząc na próby co sobotę. Moja wiedza muzyczna była minimalna, ponieważ teoretyczną edukację otrzymałam tylko w szkole, byłam więc nieco zdziwiona, że mnie wybrano.

W sobotę rano wszyscy jeszcze spali, a ja w pośpiechu wyszłam z domu z wiolonczelą w brązowym płóciennym futerale. Był wietrzny listopadowy poranek i mroźne powietrze uderzało mnie w twarz, kiedy szłam na przystanek autobusowy. Tam spotkałam koleżankę z klasy, Lindę. Jechałyśmy autobusem i metrem, zanim dotarłyśmy do audytorium w Brooklyn Technical High School, gdzie odbywały się próby. Członkowie orkiestry byli już na miejscach, a mężczyzna w koszuli z szerokimi mankietami miał zacząć dyrygować. Jako że się spóźniłyśmy, weszłyśmy bokiem sceny z naszymi instrumentami; miła studentka pokazała mi, gdzie mam usiąść, i położyła przede mną partyturę dla wiolonczeli.

Dyrygent zatrzymał się na chwilę, a potem zaczął znowu, i nagle odniosłam wrażenie, jakbym była w niebie. Dwa flety grały unisono fugę z pierwszej części Drugiej Suity Bacha dla orkiestry, a wszystkie strunowe tańczyły i niosły dźwięki w triumfie. Studentka próbowała pokazywać mi na mojej partyturze, gdzie jesteśmy, ale po kilku minutach nie byłam w stanie dłużej śledzić. Nie widziałam nut, ponieważ moje oczy były pełne łez. Zaczął się dla mnie nowy dzień. Piękna muzyka Bacha była jak przedsionek nieba. Pochodziła skądś, od Kogoś; a więc jest coś jeszcze w tym świecie.

Grałam w tej orkiestrze przez cztery następne lata i każdy sobotni poranek był jak zaczarowana jaskinia Ali Baby, w której za każdym razem znajdowałam nowe klejnoty: Liszta, Sibeliusa, Brahmsa, Bacha, Wagnera, Smetanę... Muzyka mistrzów przepojona była ponadczasowością, podczas gdy zewnętrzny świat pełen był ludzi biegnących ku przepaści. Wchodząc w dorosłość z tą swoją bezkompromisową naturą, nie mogłam nie zauważyć, że społeczeństwo, w którym żyłam, bazowało wyłącznie na pozorach, nie tylko fizycznych, ale i moralnych. Dziesięć Przykazań było regułami, które często łamano w bardzo subtelny sposób; liczyło się tylko to, co inni mogli zobaczyć. W tym poszukującym przyjemności świecie, zbudowanym przez dorosłych, młodzi mogli szaleć tak długo, jak fasada pozostawała nietknięta. Tak samo było z religią. Judaizm mieścił się w zakresie od rygorystycznej ortodoksji aż po „reformowane” trendy, w których mogliśmy sobie wybrać odpowiadające nam przepisy Prawa. Zapalaliśmy świece w piątek wieczór, jedliśmy koszerne potrawy w domu (nie poza domem). Zachowywaliśmy żydowskie święta, wysyłając kartki na Rosz Haszana; zapalaliśmy po świeczce każdej nocy na Chanukę. Pascha była dla nas czymś bardziej niż żydowskie Święto Dziękczynienia lub cokolwiek innego. To wszystko ponoć było zapisane gdzieś w Biblii, ale w gruncie rzeczy nigdy tego nie byliśmy pewni, ponieważ nigdy Biblii nie czytaliśmy.

Drugim decydującym wydarzeniem mojej młodości była śmierć mojego ojca. Mimo że zawsze zajmował się swoim interesem, dzieliliśmy zamiłowanie do przygód; zabierał nas na wycieczki wzdłuż wschodniego wybrzeża. Pewnego dnia, kiedy głowa bolała go za bardzo, zgodził się pójść do lekarza. Dowiedział się prawdy, usłyszawszy przypadkiem rozmowę telefoniczną między matką a specjalistą, który dawał mu najwyżej rok życia. W wieku czterdziestu sześciu lat znalazł się twarzą w twarz ze śmiercią. Przyjmował leki, których skutkiem ubocznym była depresja, i jak Makbet nie mógł spać. Bezrefleksyjni ludzie i nieżyczliwi krewni mówili, że nie umrze tak młodo, a problem jest natury psychosomatycznej i powinien udać się do psychiatry. Ojciec próbował zbliżyć się do Boga i w soboty chodził do synagogi, ale bliski kontakt z Jego Mocą – to, czego pragnął najbardziej – były tłumiony i ograniczany przez tradycję.

Za wilgotnymi równinami wybrzeża, za beztroskimi złotymi polami kukurydzy w Wirginii, gdzie jasnobrązowe liście tytoniu dojrzewały w wysokich budynkach wędzarni, a Murzyni kupowali donaty przy tylnych drzwiach restauracji dla białych – tam, w szpitalu z czerwonej cegły w Północnej Karolinie, otoczonym zielonymi drzewami i ludźmi mówiącymi południowym akcentem, mój ojciec umierał. Zabrali go tam w ostatniej nadziei na wyleczenie, ale pamiętam jego zrezygnowany wyraz twarzy, kiedy opuszczał dom, do którego, o czym wiedział, już nigdy nie wróci.

Na wakacje bożonarodzeniowe zostałam wezwana do jego łóżka. Pokoje szpitala były udekorowane girlandami i balonikami z okazji Nowego Roku, i pewnego wieczoru, w półcieniu korytarza pachnącego chorobą i jakąś jeszcze słodkawą wonią, pożegnałam się z nim, o niczym nie wiedząc, nie zdając sobie sprawy, nie myśląc. Wróciłam do szkoły w Brooklynie i nie minęły dwa tygodnie, gdy siedząc na tylnym siedzeniu taksówki usłyszałam: – Skończyło się. – Potrzebowałam kilku sekund, by zrozumieć, że ciocia mówi o moim ojcu. W dzień jego pogrzebu coś umarło i we mnie: straciłam wszelkie pragnienie bogactwa i fortuny, które zabiło mojego ojca. Tego, czego szukałam, nie dało się kupić za pieniądze.

Samotność wisiała nad naszym domem, gdy pory roku nadal się zmieniały. Moja matka uciekała od niej, spędzając długie dni w sklepie, a obaj moi bracia zdążyli założyć własne rodziny. Tylko muzyka i nauka chroniły mnie przed nudą, która czaiła się w cieniu mojego życia. Szukałam uczucia, ale nic nie mogło zaspokoić tej niewytłumaczalnej tęsknoty za absolutną miłością. Później, jako studentka, popadłam w całkowity bunt przeciwko religii i społeczeństwu. Po śmierci moich dziadków zniknęły dla mnie ostatnie ślady żydowskiej tradycji. Byłam na krawędzi moralnej nędzy, nie znajdując tej „wielkiej miłości”, której szukałam. Zakochałam się w przystojnym studencie medycyny, który rozbił moje serce na drobne kawałki. Dałam się zawojować teoriom psychoanalitycznym i gardziłam konformizmem. Ignorowałam nieuniknione pułapki niebezpiecznego materializmu. Mój zawód w miłości dał mi cienką skorupę cynizmu, ale czekałam, aż moja dusza stanie się całkiem twarda, niczym glina wypalana na słońcu. Myślałam, że prawdziwa miłość należy do romantycznego mitu, ponieważ jest niedostępna. Świat był pełen egoizmu i ambicji opartej na poszukiwaniu przyjemności. Jedyny ratunek, jaki potrafiłam dostrzec, był iluzją: chwilowo czyste niebo dzięki muzyce i literaturze.

Później nastąpiło trzecie i ostateczne wydarzenie, które zmieniło moje życie: rok we Francji. Któryś z moich nauczycieli w Tilden High School wysłał córkę na rok do Paryża. Nie wiem, dlaczego jej doświadczenie wydało mi się tak ciekawe; nie wiedziałam nic o Francji, ale czułam palące pragnienie nauczenia się francuskiego i odwiedzenia tego kraju. Czy był to ten mały płomień, któremu Opatrzność pozwala zapłonąć w przewidywaniu doświadczenia, które pewnego dnia ma nas zbawić?

Gdy tylko zeszłam z pokładu S.S. Rotterdam, który przepłynął pełną parą przez Atlantyk jesienią 1960 roku, przywitał mnie brat mojej nauczycielki francuskiego, Jean. Przybył z Paryża samochodem, by pomóc mi przewieźć bagaże do domu swojej siostry. Miałam mieszkać u niej przez pierwsze trzy miesiące nadchodzącego roku szkolnego. Natychmiast poczułam się, jakbym wylądowała na innej planecie: jechałam długimi alejami wśród zielonych drzew, gotyckich katedr, zabytków, witraży i zamków. Wszystko było w nocy podświetlone, by przypominać ludziom, że to nie sen. Jakże więc mogłam myśleć o swoich problemach, skoro znalazłam się wśród takiego darmowego piękna, odpowiadającego na moje pragnienie bezinteresownej miłości?

Po trzech tygodniach ciągłego odkrywania zapisałam się na Sorbonę, gdzie miałam studiować przedmiot o nazwie civilisation française. Uczyłam się języka i literatury francuskiej, historii, filozofii i sztuki. Co tydzień odwiedzałam muzea i chodziłam na spektakle do Comédie française.

Moja lista lektur zawierała większość francuskich myślicieli siedemnastego i osiemnastego wieku, ale ostatecznie ujął mnie Blaise Pascal.

Zetknęłam się z Pascalem jeszcze w Nowym Jorku; zaintrygował mnie, choć nie wiem dlaczego. Teraz zetknęłam się z nim znowu, gdy wyłonił się z wielkiej historii swoich czasów – a ja już o wiele lepiej rozumiałam po francusku. Jako naukowiec był nie tylko specjalistą w swojej dziedzinie, ale i myślicielem w innych obszarach aktywności poznawczej. Wreszcie znalazł się ktoś, kto zadawał pytania nie tylko o zjawiska fizyczne, ale i o istnienie wszechświata. Wcześniej nie zwracałam większej uwagi na to, że dzieła Pascala mają przyciągać czytelnika ku chrześcijaństwu, ponieważ religią nie byłam zainteresowana. Poruszyła mnie jego kosmiczna perspektywa. To nie był filozof dowodzący serii abstraktów. Wręcz przeciwnie, był bardzo konkretny w swoim pojmowaniu nieskończoności, podczas gdy jego język był zdominowany przez udrękę: „Wieczna cisza tych nieskończonych przestrzeni mnie przeraża”.

Ja też byłam przerażona. Ja też „unosiłam się” między dwiema nieskończonościami, wielkości i małości. Doceniałam jego analizę „nędzy człowieka bez Boga”. Jak dobrze to rozumiałam: próżność, niepokój, samolubstwo, wyobraźnia, przyzwyczajenie, duma. Żaden lekarz nie mógłby dać mi bardziej szczegółowej diagnozy. Czyż ucieczka od domu i społeczeństwa nie była ucieczką od siebie?

Zidentyfikowawszy chorobę, na którą umierała moja dusza, powiedział mi, kim jesteśmy; wskazał na nasz prawdziwy stan, naszą ludzką kondycję. Człowiek nie jest środkiem rzeczy, ale jest w środku różnych rzeczy – czyli niepewny, „unoszący się” w świecie, którego granice nam umykają. A przy tym człowiek może być uważany za wielkiego z powodu swojej świadomości rzeczy. Tutaj moje pseudonaukowe idee doznały wstrząsu: zdałam sobie sprawę z własnej krótkowzroczności. Później moja refleksja zatrzymała się na zdaniu, które było dla mnie jak mur: „Człowiek jest tylko podmiotem pełnym błędu, naturalnego i nieusuwalnego bez łaski”.

W tej łasce była cała tajemnica.

Był zimny grudniowy wieczór. Okno pokrywało się szronem, w miarę jak późne popołudnie zmieniało się w długą zimową noc, a Jean przyszedł mnie odwiedzić. Siedział w fotelu, czytając, gdy ja siedziałam nad stronicami Myśli Pascala. Mieliśmy kolejną dyskusję, jak zwykle na temat religii; Jean zdawał się bardzo zniechęcony moją religijną obojętnością.

Dotarłam do akapitu, który wyjaśnia naszą naturę w świetle chrześcijaństwa. Ciekawość popychała mnie dalej: jak Pascal może udowodnić, że chrześcijaństwo jest prawdziwe? Żadna lektura, jakkolwiek szlachetna, nie może ograniczyć wolności człowieka. Byłam tego pewna. Mogę poradzić sobie we wszystkim, kierując się zasadą obiektywizmu. Ale ten sposób rozumowania, ta logika doprowadziła mnie do skraju przepaści. Pascal podsumowywał religię żydowską lepiej niż którykolwiek ze znanych mi rabinów. Proroctwa Starego Testamentu były zawadą współczesnego judaizmu. Po raz pierwszy w życiu, pomimo mojej edukacji w hebrajskiej szkole, dowiedziałam się, że oczekujemy Mesjasza, Zbawiciela, by uratował naszą upadłą ludzkość. Ten Mesjasz z pewnością musiałby się nieźle napracować, wykorzeniając całe to zło i podłość, jaką widziałam. Ale kim On jest? Wszystko zwraca się ku osobie Jezusa Chrystusa, „o którym mówią oba Testamenty, Stary w oczekiwaniu, Nowy w spełnieniu, przy czym jest On w centrum obu”. Teraz przynajmniej zaczynałam rozumieć, dlaczego i po co jesteśmy Narodem Wybranym.

Miliony gwiazd świeciły w ową zimną grudniową noc, a promienie niewysłowionego światła spływały ku mnie poprzez ciemność. Niepowstrzymane emocje wezbrały we mnie; z moich oczu popłynęły łzy, by uśmierzyć bolesną, pulsującą prawdę. Coś we mnie szeptało i mówiło, i pokazywało mi, w tym nagłym wybuchu nieogarnionej jasności: „ Jezus Chrystus jest Bogiem! Jezus Chrystus jest Bogiem!”.

Jeszcze pięć minut wcześniej byłam inną osobą... Mgła uniosła się dla mnie ponad najwyższe góry, a ich szczyty, na które teraz miałam się wspiąć, były jasne i wyraźne, w czystym lazurowym niebie. Z drżeniem i świadomie otworzyłam usta, by powiedzieć: – Wierzę.

Jean spojrzał na mnie. Był zaskoczony. Przyjmując ludzką perspektywę, należałoby powiedzieć, że w odniesieniu do nowej sytuacji w jakiej się znalazłam, po prostu się poddał, a tego doświadczenia łaski nie dało się zdefiniować. Tylko wyjątkowo trafnie dobrane obrazy mogą przywołać ów tajemniczy dar Boży. Rozbrzmiewał we mnie niemilknący głos miłosnej pewności, mówiący mi, że dotarłam do celu, że tu jest jedyna zasadnicza prawda, dla której się rodzimy i którą w końcu zrozumiem. A chór aniołów, być może naszych przyszłych dzieci i wnuków, musiał cieszyć się tej zimowej nocy z powodu jednej zagubionej owcy Izraela, która odnalazła swojego Pasterza.

Następnego dnia wiedziałam, że to nie był sen ani wymysł; ta sama słodka pewność dalej trwała we mnie. Otaczała mnie, silniejsza od jakiegokolwiek ludzkiego impulsu. Podeszłam do okna, i niczym dotknięta potężną zewnętrzną siłą, upadłam na kolana i płakałam. Nie umiałam się modlić, ale słowa przychodziły same: – Święta Maryjo, Matko Boża, módl się za mnie.

Wyszłam na zewnątrz i poszłam wzdłuż Rue St Jacques, wciąż oszołomiona. Jedyną myślą, jaką miałam, była potrzeba znalezienia kościoła. Przeszłam obok sklepu mięsnego, gdzie miły mężczyzna z szerokim uśmiechem sprzedawał mi kotlety. Naprzeciwko małego sklepu, gdzie kupowałam domowy jogurt, znajdował się kościół św. Jakuba.

Wszystko wyglądało tak samo, ale wszystko było inne. Nic nie wydawało się zmienione, a przy tym to wszystko było, rzeczywiście było – ponieważ Bóg istnieje, a Jezus Chrystus jest Bogiem. Wszystko śpiewało mi o Jego obecności. Jeśli On istnieje, to wszystko istnieje przez Niego, wszystko istnieje w Nim, a On we wszystkim. Jaskrawe światło w mojej duszy oświetlało dla mnie Jego rzeczywistość. Wcześniej szłam po omacku w ciemnościach. Tym światłem była Jego wola, która teraz wzięła mnie za rękę, by Duch Święty mógł prowadzić mnie tam, dokąd miałam iść. Weszłam do ciemnego przedsionka kościoła, potem do środka i uklękłam w prie-dieu. Oprócz mnie nie było nikogo, tylko mała czerwona lampka nad głównym ołtarzem. Nie wiedziałam, co robić, więc po prostu byłam tam, czekając aż moje zagubienie przeminie. Później tego dnia czytałam dalej Pascala. Czytanie o cudach Chrystusa wydawało się niemal zbędne: największym z nich było to, że dał mi widzieć, choć byłam ślepa, że dał mi słyszeć, choć byłam głucha, że dał mi chwalić Boga, choć byłam niema.

Ewangelicznym obrazem chorej duszy jest chore ciało. Ale ponieważ jedno ciało nie może być dość chore, by wystarczająco dobitnie zilustrować tę przenośnię, potrzeba więcej niż jednego. Znajdujemy więc głuchego człowieka, niemego człowieka, ślepego człowieka, paralityka, martwego Łazarza i człowieka opętanego. Chora dusza jest tym wszystkim naraz. W późniejszym czasie przekonałam się, że cuda Boże są trwałe, ale tylko w pewnych momentach możemy zajrzeć za zasłonę i zobaczyć jak się dokonują; wówczas, gdy jesteśmy otwarci na łaskę, na tę Boską energię, przy której wybuch na słońcu jest zaledwie iskrą.

Kiedy wyszłam z kościoła i powoli wracałam do siebie, nie wiedziałam, co robić. Pozwoliłam się prowadzić za rękę Bogu, który wziął moją dłoń i od czasu do czasu mówił: – To masz zrobić.

Jean przyszedł do mnie jeszcze raz i spojrzał na mnie, zastanawiając się, czy może śnił. Powiedziałam mu, że byłam rano w kościele i że chociaż nie wiedziałam, co robić dalej, czułam się raczej szczęśliwa i spokojna.

Oczywiście myślałam o nieuniknionej reakcji mojej rodziny. Ponieważ wszelka religia była dla nich kwestią społecznego konformizmu (tak samo zresztą jak dla większości ludzi, których znałam), trudno będzie wyjaśnić im, że moje nawrócenie nastąpiło z powodu głębokiego przekonania, a nie zmiany konwencji. A nawet mając najlepsze argumenty na świecie, nie mogłam wyjaśnić tego światła, tej słodkiej pewności, tej obecności Tego, który podał mi rękę. Mimo wszystko martwiłam się o matkę, której i tak sprawiłam już dość przykrości. Ale kiedy świeci słońce, nawet jeśli wszyscy mówią, że jest noc, czyż mogę zapierać się dnia? Jean przyniósł mi w małej paczuszce dwie książki: mszał i Ewangelie synoptyczne. Ciekawiło mnie, co dzieje się podczas mszy, ponieważ byłam na niej i chciałam poznać jej znaczenie. Przeczytałam mszał w całości i byłam zachwycona. Msza nie ma nic ze zjawiska socjologicznego; rysuje się raczej jako rzeczywistość ofiary, trwająca w teraźniejszości jako kontynuacja tego, co wydarzyło się w przeszłości.

Wszystko stało się logiczne, ponieważ jeśli Chrystus jest Bogiem, nigdy nie zabraknie znaków adoracji i klęczenia: dlatego msza była tego pełna. Poszliśmy prosto do kościoła św. Jakuba i natrafiliśmy na wieczorną mszę w kaplicy Najświętszego Sakramentu. Usiadłam w rogu i patrzyłam.

Ześlij światłość swoją i wierność swoją: niech one mnie wiodą i niech mnie przywiodą na Twoją świętą górę i do Twych przybytków! I przystąpię do ołtarza Bożego, do Boga, który jest moim weselem (Ps 43,3-4).

Później, odmówiwszy jeszcze kilka modlitw, ksiądz podniósł okrągły, przaśny kawałek chleba i kielich z winem. Jakież to było dziwne – przyjść tutaj i zobaczyć tych wszystkich nieznanych ludzi siedzących ze mną, niczym za stołem mojego dziadka podczas Sederu paschalnego, kiedy patrzyliśmy, jak najstarsi członkowie rodziny błogosławią i łamią macę, chleb, który był przaśny, ponieważ dzieci Izraela nie miały czasu, by dać mu wyrosnąć. Czułam gorzkie zioła, smak moich grzechów, nadal cierpki w moich ustach. Dziesięć plag egipskich było symbolem mojej nędzy bez Boga, symbolem buty, nienawiści i zmysłowości, które zmyliły mnie i zrujnowały moją duszę.

W wielkiej ciszy Egiptu oczekiwaliśmy anioła śmierci. Na środku stołu stał kielich wina, na który patrzyłam wtedy w Brooklynie. Mój brat mówił, że anioł Boży[2] przejdzie i wypije łyk; otwierał nawet drzwi, patrząc na mnie z pół-ironicznym uśmiechem, i jako dziecko myślałam, że ilość wina w szklance malała podczas posiłku. Dla wielu był to bez wątpienia folklor, jako że mało kto wierzył, iż anioł Boży przechodzi rzeczywiście, ale ja byłam tego pewna!

Co uratowało nas od zniszczenia, jakie Bóg zesłał na Egipcjan? Co uchroniło nas przed śmiercią naszych pierworodnych owej strasznej nocy, jeśli nie krew ofiarnego baranka na odrzwiach Izraelitów? Był to decydujący argument dla faraona, by pozwolił Izraelowi odejść.

Kimże był Baranek, obiecany w Starym Testamencie, który wyzwolił nas z Egiptu, trzymającego nas w niewoli nas samych, w niewoli naszego grzechu i hipokryzji? Tym Barankiem Bożym był Jezus Chrystus, który przyszedł, by wywieść nas z niewoli i zaprowadzić do Ziemi Obiecanej; nie ziemi dla zachowania doczesnego ciała, ale krainy życia duchowego, gdzie zostaniemy połączeni z Bogiem i będziemy mogli w Nim trwać. Po wyjściu z Egiptu Bóg karmił dzieci Izraela manną na pustyni; Jezus rozmnożył chleb dla tysięcy, a teraz, w tej dokładnie minucie, podczas tej mszy świętej, ofiarowaliśmy Baranka, którego krew odradzająca nasze serca uratuje nas, zbawi i nakarmi.

Jezus siedział za sederowym stołem ze swoimi uczniami, i tam, udowodniwszy, że jest Synem Bożym poprzez wypełnienie przepowiedni Pisma i dokonanie wielu cudów, podczas tego ostatniego Sederu poprzedził Ofiarę Krzyża ofiarą ze swojego ciała i krwi: „To jest bowiem kielich krwi mojej, nowego i wiecznego przymierza, która za was i za wielu będzie wylana na odpuszczenie grzechów”. Nic w tym mnie nie zaskoczyło. On, który był tym światłem i tą słodyczą, tylko On mógł stworzyć wszechświat, ponieważ stworzenie jest dziełem miłości. Tylko On może istnieć w trzech osobach, jako Ojciec, Syn i Duch Święty. Jaka to dla niego trudność, jeśli stworzył miliony galaktyk? No więc jaki to dla niego problem zmienić chleb i wino Sederu w swoje ciało i krew, by dać nam Eucharystię?

Jakże mógłby nie zbawić nas na krzyżu, raz i na zawsze, mimo że jedna łza wystarczyłaby, by zapłacić Bogu za nasze grzechy? Rozumiałam to, ponieważ Jego światło było tą miłością, za którą zawsze tęskniłam. Tylko jako dziecko w ramionach matki i ojca doświadczyłam być może czegoś podobnego. Byłam kochana i kochałam – nie interesowną miłością dla przyjemności czy celu, ale miłością przez łaskę, przez dar Boży. Miłość zaprowadziła Go na Krzyż, ponieważ wiele jest zła w tym świecie. Nawet teraz miłość prowadzi Go do złożenia ofiary podczas mszy.

To pozwoliło mi w końcu zrozumieć religię żydowską. Przez Jezusa Chrystusa mogłam zinterpretować symbole Starego Testamentu, które teraz nabrały znaczenia. To, czego dowiedziałam się o Starym Testamencie wcześniej, było podobne do obejrzenia pierwszego aktu spektaklu bez najmniejszego pojęcia, co nastąpi dalej. Żydzi, zajęci dawnymi przepowiedniami Daniela, Izajasza, Ozeasza i Ezechiela, zmęczyli się czekaniem i znaleźli ucieczkę w Talmudzie – tysiącu przepisów odnoszących się do czystości pokarmów, ubrań i czynów. To uspokajało ich sumienie, ale zarazem nie kazało zbytnio się przejmować twórcą tego wszystkiego. On wybrał ich, by zanieśli Jego wiadomość światu – obietnicę Zbawiciela, Mesjasza, który miał przyjść również dla innych, dla wszystkich narodów. Jak mogli zadowolić się wypełnianiem praw, a przy tym pozostać obojętnymi na swoją misję?

W tamtym czasie rozumiałam to wszystko w sposób intuicyjny, ale było jeszcze wiele rzeczy, które musiałam odkryć, nim zrozumiałam, co się składa na to nowe życie duchowe. W istocie potrzebne na to było (i będzie) jeszcze wiele lat. Na razie dotarłam tylko do rozdroża i rozpoznałam prawidłowy kierunek, w którym miałam podążać.

Teraz musiałam pomyśleć o chrzcie, który był dla mnie czymś zupełnie nowym jako idea ponownych narodzin. Nigdy wcześniej nawet nie myślałam o nawróceniu, przede wszystkim z powodu mojej antypatii dla religii zinstytucjonalizowanej. Ale choć nadal mogłoby to się wydawać dziwne, teraz już nie miałam żadnych obiekcji, odkąd to zniewalające nowe światło zabłysnęło przed oczami mojej duszy. Co więcej, w trakcie nauk, które pobierałam przez następny miesiąc, ani razu nie byłam zaskoczona treściami doktryny Kościoła; czułam się niemal tak, jakbym je znała już wcześniej – jak gdyby Bóg, wlewając we mnie to światło, dał mi cały swój ukryty skarb naraz.

W Paryżu zaczęło się lato i w duszne wieczory ludzie wychodzili na spacery. Na wzgórzu Montmartre, w cieniu bazyliki Sacré-Cœur, gdzie przez cały czas przychodzili ludzie, by adorować Chrystusa w Eucharystii[3], drzewa pokryły się zielenią, a artyści pokazywali swoje obrazy. Jednej z tych nocy zasnęłam i we śnie zobaczyłam salon moich rodziców w Brooklynie. Moja matka stała u drzwi wejściowych, przyjmując zalotników. Byłam smutna i bardzo blada. Zadzwoniono do drzwi i na progu stanął Jean. Zobaczyłam go w kolorze, choć reszta snu była czarno-biała. Powiedziałam: – Tego chcę za męża. – Matka wyglądała na zdziwioną; powiedziała mi: – Przecież inni są bardzo sympatyczni. Niby w czym on jest lepszy? – Odpowiedziałam: – Kocham jego duszę.

Kilka miesięcy później, w zakrystii kościoła Matki Boskiej Zwycięskiej, bardzo stary ksiądz, którego ręce mocno drżały, pytał mnie, czy przyjmę wszystkie dzieci, jakie Pan raczy mi zesłać i czy wychowam je w Kościele. Odpowiedziałam z wielką ulgą i radością, że tylko na to czekam.

Następnego roku, 21 kwietnia, w wigilię Zmartwychwstania, wraz z pozostałymi katechumenami przywdziałam białą szatę i wnieśliśmy do ciemnego kościoła jasny płomień z zewnątrz, by podzielić się nim z tymi, którzy czekali w środku. Lumen Christi. Zabili baranka, którego krew poświęciła odrzwia dzieci Izraela; przygotowali pierwszy Seder w pośpiechu... Teraz Barankiem Bożym był Jezus Chrystus, którego haniebna śmierć na krzyżu zmazała grzech Adama. „Jest to zatem ta noc, która światłem ognistego słupa rozproszyła ciemności grzechu [...]. Tej właśnie nocy Chrystus, skruszywszy więzy śmierci, jako zwycięzca wyszedł z otchłani”. Egipcjanie postanowili ścigać ich i złapać w pułapkę między pustynią a wielkim morzem. Faraon napawał się swoim nowym pomysłem. Dzieci Izraela odczuwały żar piasku i ciężar bagaży. Matki były zmęczone, a dzieci płakały. Starzy i chorzy ciążyli tym, którzy ich nieśli, a wielkie bezkresne morze widniało przed nimi. Z tyłu zbliżały się w chmurze pyłu oddziały faraona. Ojciec Niebieski rozsunął wody Morza Czerwonego potężnym wiatrem i przeprowadził dzieci Izraela suchą nogą na drugą stronę.

Podeszłam do głównego ołtarza i uklękłam na skraju. Woda chrztu spłynęła na moje czoło, fale Jordanu spływały na wody Morza Czerwonego.

Wczesnym rankiem, gdy jeszcze było ciemno, Maria Magdalena udała się do grobu i zobaczyła kamień odsunięty od grobu [...]. Stała przed grobem płacząc. A kiedy tak płakała, nachyliła się do grobu i ujrzała dwóch aniołów w bieli, siedzących tam, gdzie leżało ciało Jezusa – jednego w miejscu głowy, drugiego w miejscu nóg. I rzekli do niej: „Niewiasto, czemu płaczesz?”. Odpowiedziała im: „Zabrano Pana mego i nie wiem, gdzie Go położono”. Gdy to powiedziała, odwróciła się i ujrzała stojącego Jezusa, ale nie wiedziała, że to Jezus. Rzekł do niej Jezus: „Niewiasto, czemu płaczesz? Kogo szukasz?”. Ona zaś sądząc, że to jest ogrodnik, powiedziała do Niego: „Panie, jeśli ty Go przeniosłeś, powiedz mi, gdzie Go położyłeś, a ja Go wezmę”. Jezus rzekł do niej: „Mario!”. A ona obróciwszy się powiedziała do Niego po hebrajsku: „Rabbuni”, to znaczy: Nauczycielu! (J 20,1.11-16).

Po dwóch latach życia w wielkim mieście Jean i ja uzyskaliśmy możliwość wyjechania na wieś, do wielkiej posiadłości na prowincji, w rejonie Auvergne. W najpogodniejsze dni za lasem daje się dostrzec niebieski kontur góry Puy de Dôme i daleki łańcuch starych wulkanów Francji. Nauczyliśmy się uprawiać ziemię – orać, sadzić i zbierać. Poprzez pracę w każdej porze roku, poprzez obecność dorastających u naszego boku dzieci, w ciszy kwitnących drzew i pól uprawnych czuliśmy się bliżej Boga. Wychowano mnie w kulcie stania się „kimś” – jeśli jesteś tak mądry, dlaczego nie jesteś bogaty? Teraz staliśmy się „nikim” w oczach świata. Na roli nie dorobiliśmy się niczego i mieliśmy wielką rodzinę. Po tylu latach studiów uniwersyteckich i otrzymaniu kilku dyplomów poznałam najciekawsze i najbardziej fascynujące powołanie kobiety: macierzyństwo. To było prawdziwe „wyzwolenie” od próżnych dążeń tego świata.

W czasach Chrystusa szczerze wierzący spodziewali się, że Mesjasz będzie wyzwolicielem spod rzymskiej okupacji, suwerenem, królem, którego armia zreorganizuje Ziemię Obiecaną. Żydzi czekali na „kogoś”. A kim był ten Jezus, dla którego nie było miejsca w gospodzie? Ot, przez całe życie taki profesjonalny „nikt”. Jak Syn Boży mógł być tak biedny? Oni wszyscy mylili misję Mesjasza z korzyściami materialnymi. Prorocy ostrzegali, ale bez skutku.

Nadszedł czas, by – dosłownie – kontynuować moją podróż. Zawsze miałam w pamięci jasne światło łaski, ale teraz nurtowała mnie inna myśl: czym jest „życie wewnętrzne”? Święci piszą o Bogu w tak intymny sposób, jak gdyby byli Jego kochankami. Święta Teresa z Avila była jedną z moich ulubionych.

Jechałam po wiejskiej drodze i myślałam o tym wszystkim. Po odwiezieniu starszych dzieci do szkoły musiałam oddać piłę tarczową do naostrzenia. Była pora ścinania drzew i sadzenia nowych. Chociaż Kościół był ogarnięty gorączką po Soborze Watykańskim II i co drugi ksiądz spieszył się, by wszystko „uaktualnić”, myśmy czuli się czasowo bezpieczni w naszym wiejskim środowisku.

Samochód podskakiwał na wąskiej drodze, kiedy wracałam do domu. Zatrzymałam się w kościele, myśląc, że przez swoją wędrówkę przegapiłam mszę Pierwszego Piątku i że będę miała czas tylko się pomodlić. Kiedy weszłam, trafiłam na ofiarowanie darów, więc od tego momentu mogłam mimo wszystko we mszy uczestniczyć. Byłam roztargniona, ciągle myśląc o swoich sprawach, ale spróbowałam zebrać myśli i zważać na to, co działo się w trakcie liturgii. Poczułam się zawstydzona, myśląc o znikomych pożytkach, jakie zdołałam pozyskać z racji wielu zsyłanych mi przez Boga łask; o swoich wielu wadach, które wciąż mnie męczyły; i o tym gryzącym poczuciu bezwartościowości... Moją ucieczką była medytacja o Marii Magdalenie; chciałabym móc pozostać u stóp Pana tak jak ona, wylewając na nie perfumy i wycierając je swoimi włosami, być tam, u Jego stóp... Pomyślałam o zjednoczeniu w śmierci, zjednoczeniu z ukochanymi, a jeszcze bardziej o zjednoczeniu, które wydawało się nieosiągalne – z samym Bogiem, który ujawnił się poprzez życie świętych, tak dalekich ode mnie.

Zadźwięczały dzwonki; modliłam się z kilkorgiem ludzi obecnych na tej mszy pierwszopiątkowej, mszy do Najświętszego Serca Jezusa w szary, wietrzny dzień. Do Komunii poszłam jako ostatnia i przyjęłam Hostię.

Klęczałam na swoim miejscu, kiedy najpierw poczułam zmieszanie, następnie coś bliżej nieokreślonego, a potem moje zmysły straciły ostrość, a ja znalazłam się jakby w ekstazie, jakbym słyszała najpiękniejszą muzykę, i jeszcze więcej... Jakbym widziała najpiękniejsze widoki, i jeszcze więcej... Przez kilka sekund czy minut (choć było to z pewnością pozaczasowe doświadczenie) zamieszkiwała we mnie Prawdziwa Obecność Chrystusa w Eucharystii. On przyszedł do mnie, ja do Niego. Moje oczy były zamknięte, lecz widziałam nie widząc – niezrównanie piękną białą tunikę, otaczającą mnie zewsząd; wielką, ogromną, ogarniającą niczym morze. Nad sobą widziałam twarz w cieniu, kontur bez detali, przytłaczający, wszechinspirujący. Usłyszałam własny głos: „Jesteś tak piękny, tak piękny”...

Choć na zewnątrz wszystko było takie samo pod koniec mszy, moje serce płonęło i było tak wypełnione emocjami, że zalewałam się łzami z uśmiechem na ustach. Nowy pokój, nowa miłość... Byłam zakochana, zakochana jak nastolatka. Znalazłam swoją największą miłość. Zobaczyłam Jego gwiazdę: była to gwiazda żydowska... Poszłam za Jego światłem, a teraz stałam nad żłóbkiem w Betlejem, by móc Go adorować. Był On samym pięknem, promieniowaniem, wspaniałością. Wstąpił w głębię mojej duszy i zobaczyłam Go tam; i była to miłość od pierwszego wejrzenia. Był najwyższą świetnością i wzniosłością.

Trwało to około trzech miesięcy, a ja wciąż byłam zakochana niczym zaraz po ślubie. Potem zostawił mnie na pustyni, ale to już nie miało znaczenia, ponieważ odtąd wiedziałam, że jest przy mnie.

Teraz minęło ponad czterdzieści lat. Zostaliśmy pobłogosławieni dziewięciorgiem dzieci i – jak dotychczas – dwadzieściorgiem pięciorgiem wnucząt. Nasz najstarszy syn jest proboszczem, a dwie wnuczki przyjęły habit. Kiedy nasze najmłodsze dziecko poszło do szkoły, zostałam nauczycielką angielskiego w miejscowym liceum, ale moimi ulubionymi zajęciami nadal są pisanie i praca w ogrodzie. Wszystkie błogosławieństwa, jakie spłynęły na naszą rodzinę, są darami Najświętszego Serca Jezusa, a Pierwsze Piątki każdego miesiąca zawsze pozostają ważną datą w kalendarzu.

Betlejem również było małym miastem. Herod posłuchał swoich skrybów i nakazał Trzem Mędrcom, by dali mu znać, gdyby w swej podróży znaleźli Chrystusa.

Ruszyli w drogę. A oto gwiazda, którą widzieli na Wschodzie, szła przed nimi, aż przyszła i zatrzymała się nad miejscem, gdzie było Dziecię. [...] Weszli do domu i zobaczyli Dziecię z Matką Jego, Maryją; upadli na twarz i oddali Mu pokłon (Mt 2,9.11).

Przynieśli dary Dziecięciu Jezus – złoto miłości, kadzidło modlitwy i mirrę pokuty. Patrząc na zachód słońca nad wiecznie zielonymi drzewami lasu, my też idziemy swoją drogą przez pory roku, przez pustynię i zielone łąki, przez życie i czas, aż spełni się nasza codzienna modlitwa do Ojca Niebieskiego: Przyjdź Królestwo Twoje!

[1] Wielki kryzys – ogólnoświatowy kryzys ekonomiczny zapoczątkowany w Stanach Zjednoczonych 29 października 1929 roku (czyli 5 dni po tzw. czarnym czwartku) [przyp. red.].

[2] Właściwie gościem oczekiwanym podczas paschalnego Sederu jest prorok Eliasz, który ma powrócić wkrótce przed Mesjaszem, by ogłosić jego rychłe przyjście (Ml 4,5).

[3] Wieczysta adoracja Najświętszego Sakramentu trwa w bazylice Sacré-Cœur nieprzerwanie od 1885 roku.

Sz’ma Israel od Hare Kriszna do Ave Maria

Marilyn Prever

Marilyn Prever jest emerytowaną guwernantką, matką ośmiorga dzieci, babcią wielu wnucząt i pisarką. Jej artykuły były publikowane w „Homiletic & Pastoral Review”, „New Oxford Review” i innych. Mieszka w New Hampshire z mężem i najmłodszymi dziećmi. Można się z nią skontaktować pod adresem internetowym phil.prever@verizon.net.

Dlaczego miła młoda żydowska matka z Brooklynu – to byłam ja w 1971 roku – siedzi na podłodze salonu w pozycji lotosu i mówi swojemu mężowi, że będzie tam siedzieć, śpiewając „Hare Kriszna...” tak długo, aż zgodzi się rzucić wszystko i zabrać ją i dzieci w drogę, ku celowi znanemu tylko Bogu? Jeśli jedynym człowiekiem, który według jej wiedzy kiedykolwiek zrobił coś takiego, był Patriarcha Abraham (tyle że on nie miał samochodu), to dlaczego przynajmniej nie śpiewała Sz’ma Israel? Długa historia...

Kiedy ktoś zasugerował, żebym napisała swoją historię do książki o Żydach, którzy przeszli do Kościoła katolickiego, moją pierwszą myślą było, że nie jestem dostatecznie Żydówką. Wyrosłam w rodzinie nominalnie żydowskiej, ale pierwszy raz zobaczyłam wnętrze synagogi na własnym weselu, z wyjątkiem może jednej czy drugiej ceremonii Bar Micwy, kiedy byłam jeszcze za młoda, by to pamiętać. Ze strony ojca od praktykującego judaizmu dzieliły mnie trzy pokolenia – jego rodzice (imigranci) byli dumni z bycia nowoczesnymi Amerykanami, co oznaczało odrzucenie sposobu życia sztetlu[1]. Mój dziadek mówił z silnym akcentem jidysz, i pamiętam, jak siedział na werandzie, spowity dymem cygara, i czytał „Forverts”, gazetę w jidysz, ale pracował w rodzinnym sklepie siedem dni w tygodniu, w tym w szabat. Matka mojej matki z kolei była pobożną i praktykującą Żydówką, ale w jakiś sposób nie potrafiła przekazać wiary dzieciom: gdy tylko dostatecznie wyrosły, pobiegły do chińskiej restauracji, by spróbować zakazanego owocu – krewetek i pieczeni wieprzowej.

Podtrzymywaliśmy pewne tradycje w imię naszej żydowskiej tożsamości. Zapalaliśmy menorę na Chanukę, choć nie pamiętam, żeby ktokolwiek odmawiał jakąkolwiek modlitwę, a na Paschę mieliśmy święto ze wszystkimi tradycyjnymi delikatesami, które nazywaliśmy sederem, choć nie było żadnej ceremonii, tylko jedzenie. (Czym różni się ta noc od wszystkich innych nocy? Tym, że w zupie pływają kulki macy?).

Moja matka podjęła kilka prób wprowadzenia do naszego życia elementów religijnych. Przez jakiś czas zapalała świece szabatowe w piątek wieczorem i zawsze zapalała świece Yahrzeit na znak pamięci o zmarłych. Ponadto przez pewien czas czytała mi i mojej siostrze psalm każdej nocy, ale przestała, ponieważ przez cały czas chichotałam. Rozśmieszał mnie na przykład fragment „Namaszczasz moją głowę olejkiem, a mój kielich jest pełny po brzegi”: zamiast angielskiego słowa cup ‘kielich’ słyszałam słowo kop, które w jidysz oznacza głowę, i wyobrażałam sobie moją głowę wypełnioną po brzegi olejem.

Dostałam dziecięcą Biblię, która wydała mi się zarazem fascynująca i przerażająca. Uwielbiałam historię o Stworzeniu i o Drabinie Jakuba (Księga Rodzaju nadal jest moją ulubioną), ale z pozostałych opowieści większość mnie przerażała: historia Kaina i Abla (Bóg wydawał się niesprawiedliwy); potop (wokół góry Ararat musiało być pełno zwłok); i obraz Estery na kolacji u króla, wskazującej palcem na Hamana. Spod stołu wychodził pies, pokazując Hamanowi zęby, co również mnie przerażało. Nigdy nie przyszło mi do głowy spytać kogoś, co to wszystko znaczy. Z perspektywy czasu widzę, że fascynacja i przerażenie wcale nie są złym wprowadzeniem do religii. W każdym razie oderwały moją myśl od ponurego sekularyzmu, który mnie otaczał.

Judaizm i katolicyzm były jedynymi religiami, które były dla mnie rzeczywiste. Mieszkaliśmy w Brooklynie (Nowy Jork), gdzie często przejście kilku bloków oznaczało znalezienie się w zupełnie innym środowisku etnicznym. Najpierw żyliśmy na 57. ulicy, która była włoska, a więc katolicka. Katolicy byli dla nas bardzo mili i żyło się z nimi komfortowo, ponieważ włoskie życie rodzinne bardzo przypomina życie rodzin żydowskich (wszyscy na wszystkich wrzeszczą, jak również lubią jeść). Wszyscy stawali na głowie, by szanować naszą religię, mimo że żadnej nawet nie mieliśmy. Zawsze byłyśmy zwolnione ze szkoły podczas świąt żydowskich, ponieważ katolicy byli zwalniani podczas swoich. Pewnego razu moja siostra i ja przebywałyśmy u sąsiadów podczas Środy Popielcowej, więc zabrali nas do Kościoła i nasze głowy zostały posypane popiołem. Moja matka uznała to za bardzo zabawne i opowiedziała wszystkim krewnym. Jedyne negatywne doświadczenie z katolikami przeżyłam wówczas, gdy moja włoska przyjaciółka mnie uderzyła, ponieważ „zabiłam Chrystusa”. – To nie ja, to mój dziadek! – odpowiedziałam, mając jakąś niejasną wiedzę, iż nasi przodkowie nie żyli ze sobą w zgodzie. Ale to były problemy dorosłych: następnego dnia przyjaźniłyśmy się dalej.

Potem przeprowadziliśmy się na 54. ulicę, która była centrum chasydyzmu – formy ortodoksyjnego judaizmu, podkreślającej radość i mistycyzm religii. Żyliśmy w dwóch różnych światach. Patrzyłam na nich tak, jakbym oglądała film o jakimś obcym kraju, gdzie mężczyźni w czarnych płaszczach, futrzanych czapkach, z brodami i pejsami (dłuższe loki po bokach twarzy), a kobiety w perukach i bardzo skromnym ubraniu szli do szuli[2] ze swoimi licznymi rodzinami. Mężczyźni tańczyli na ulicach podczas święta Simchat Tora (Radości Tory).

Wyrosłam więc w normalnej, szczęśliwej, choć wolnej od religii rodzinie, z kochającymi i cnotliwymi rodzicami, a gdy tylko wkroczyłam w dorastanie, dostałam niewytłumaczalnego szału i zwróciłam się przeciw niemal wszystkiemu, czego nauczyli mnie rodzice. Jedynym czynnikiem sprawczym, jaki przychodzi mi do głowy, było to, że przez kilka lat miałam dostęp do publicznej biblioteki bez żadnych wskazówek, co warto czytać, więc czytałam przede wszystkim książki z filozofii współczesnej, psychologii i dzieła popularnonaukowe. Czytałam Freuda i Darwina, Nietzschego i Bertranda Russella, wszystkich tak zwanych demaskatorów. Fascynowały mnie i doszłam do wniosku, że jeśli ci ludzie mają rację (choć nie byłam tego całkiem pewna), to nie ma sensu kończyć szkoły, pracować, wychodzić za mąż, mieć dzieci i robić to wszystko, co robią inni, ponieważ i tak wszystko kończy się śmiercią.

Z najlepszą przyjaciółką postanowiłyśmy, że życie naszych rodziców jest pozbawione sensu i nie ma po co go kontynuować, więc – kierując się dziwną logiką piętnastolatek – uciekłyśmy z domu i pojechałyśmy autobusem na prowincję, gdzie zamierzałyśmy udawać, że mamy osiemnaście lat (nosząc bardzo wysokie obcasy i dużo makijażu) oraz dostać pracę i mieszkanie. Trudno było stwierdzić, w jaki sposób miało to uczynić nasze życie bardziej sensownym, ale faktem jest, że natychmiast znalazła nas policja i wysłała z powrotem do domu, do nieposiadających się ze złości rodziców. Moja przyjaciółka okazała się schizofreniczką; ja niestety nie miałam takiej wymówki.

Wkrótce spotkałam Phila, mojego przyszłego męża, w Brooklyn College, i natychmiast okazało się, że łączy nas coś więcej niż świecko-żydowskie pochodzenie: jego najlepszy kumpel znajdował się w tym samym szpitalu psychiatrycznym, co moja przyjaciółka. Pięć miesięcy później się pobraliśmy. Było to w 1962 roku. Urodziły się nasze pierwsze dwoje dzieci i na chwilę znalazłam sens życia, którego szukałam. Bycie rodzicami pomogło nam ustatkować się, jak to się często dzieje, bo rzeczywiście dzieci są jednym ze źródeł sensu – jako wielkie dary Boga. Problem polega tylko na tym, że nie są samym Bogiem, a jedynie dziećmi. Stałam się więc znów niespokojna, a wraz ze mną mój mąż.

Doszliśmy do wniosku, że naszym problemem jest potrzeba odnalezienia własnych korzeni, więc przeprowadziliśmy się do Izraela, zamierzając pozostać tam przez resztę naszego życia, w Ziemi Obiecanej, pośród naszego własnego ludu. Phil dostał pracę na uniwersytecie, a ja siedziałam z dziećmi w domu, spędzając większość czasu przy praniu pieluszek w letniej wodzie i czytaniu gazety „Time” od deski do deski, by uśmierzyć tęsknotę za krajem, w którym się urodziłam: Ameryką, gdzie ulice były wybrukowane złotem, weekendy trwały dwa dni, a wszyscy mówili po angielsku. Nie nauczyłam się hebrajskiego, jako że nie miałam zdolności do języków, a otaczali mnie inni imigranci. Inne kobiety zazdrościły mi, ponieważ miałam dobre amerykańskie garnki i patelnie, dlatego nie miałam żadnego wsparcia i współczucia, gdy użalałam się nad sobą. Żywiliśmy się dorszem, spaghetti, bakłażanami, chlebem, serem, pomarańczami i wielkimi tabliczkami czekolady, które były zaskakująco tanie, a ja pisałam do rodziny i przyjaciół w Ameryce dzielne listy pełne kłamstw.

Dzieci rosły dobrze, ale zachorowałam na coś podobnego do malarii, co powtarzało się mniej więcej co miesiąc i osłabiło mnie znacznie. Kiedy myślałam, że gorzej być nie może, Egipcjanie zaczęli do nas strzelać. Był rok 1967 i znaleźliśmy się w samym środku wojny z Egiptem, znanej jako wojna sześciodniowa. Spędziliśmy ją skuleni w schronie, słuchając samolotów przelatujących nad naszymi głowami, w nadziei, że żaden z nich nie niesie bomb z naszymi imionami. Tylko Phil biegał po ulicach, szukając nas i rzeczywiście uskakując przed kulami, tak jak w filmach, tylko że na żywo to nie było śmieszne.

Żołnierze wracali do domu z historiami o aniołach walczących po stronie Izraela i egipskich żołnierzach uciekających tak szybko, że gubili buty na pustyni. Nawet ja czułam się patriotką. Zdobyliśmy Jerozolimę. Piosenka Jeruszalaim szel zahaw (Jerozolima ze złota) stała się popularna tuż przed wybuchem wojny, a teraz śpiewali ją wszyscy.

O wiele później zaczęłam zastanawiać się nad znaczeniem tych sześciu dni w związku z fragmentem mowy Jezusa na Górze Oliwnej, gdzie mowa jest o tym, że „Jerozolima będzie deptana przez pogan, aż wypełnią się czasy pogan” (Łk 21,24). Ale w tamtym czasie doszliśmy tylko do wniosku, że mamy już wszystkiego dosyć. Wracaliśmy do domu, do kraju, w którym się urodziliśmy; nie byliśmy materiałem na wiernych syjonistów.

Wszakże jedną rzecz mogę powiedzieć o tamtych latach spędzonych w Izraelu: znalazłam wtedy swoją religię. Stałam się buddystką.

Możecie się zastanawiać, dlaczego nie zwróciłam się w stronę judaizmu. Ja też się zastanawiam. Może był to efekt mojego wychowania, a może po prostu judaizm jako taki był mi zbyt obcy. Byłam bardzo nowoczesną osobą, a forma buddyzmu, której mnie nauczono, wydawała się pod wieloma względami religią bardzo nowoczesną: empiryczną, agnostycką, indywidualistyczną. Zapisałam się na kurs korespondencyjny Towarzystwa Buddyjskiego w Londynie i próbowałam studiować Pismo, medytować i iść po Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżce, która jest rzeczywiście szlachetna, a także skrajnie trudna, szczególnie dla byłej żydowsko-amerykańskiej księżniczki o bardzo niskim poziomie samodyscypliny. Jedyny raz wspomniałam o tym w Izraelu pewnemu młodemu człowiekowi, który był na tyle uprzejmy, że się nie roześmiał, a tylko zasugerował, że mogłabym być zainteresowana żydowską tradycją mistyczną. Zastanawiam się, co by się stało, gdybym poszła w tym kierunku.

Jestem przekonana, że Rok Pański 1968 był swego rodzaju datą graniczną, kiedy „zwierzchności i władze i duchowe legiony nikczemności w niebie” prowadziły walkę ze świętymi aniołami gdzieś w stratosferze. Izrael dopiero co odzyskał Jerozolimę, być może wypełniając przepowiednię sprzed dwóch tysięcy lat; Sobór Watykański II wstrząsnął Kościołem; wojna w Wietnamie rozdzierała Stany Zjednoczone, a „hipisowska” kontrkultura znajdowała się w pełni rozkwitu. Wróciliśmy do Ameryki, która wydawała się krajem innym od tego, z którego wyjechaliśmy zaledwie rok temu.

Porwało nas zamieszanie i zło tamtych czasów. Zostaliśmy potraktowani gazem łzawiącym w Waszyngtonie, podczas protestu przeciwko wojnie we Wietnamie, o którym to temacie nie miałam żadnego pojęcia, a tylko emocjonalnie odpowiadałam na propagandę wokół mnie. Protest był niczym wielka impreza, powietrze gęstniało od dymu marihuany, a Allen Ginsberg (inny zagubiony Żyd) próbował unieść w powietrze Pentagon, śpiewając swoje mantry.

Ale myśmy byli bardziej zainteresowani religią niż działalnością polityczną, a religia oznaczała Mądrość Wschodu, w jej nieczytelnej, zamerykanizowanej formie, jaką przybierała w umysłach młodych ludzi lat sześćdziesiątych, prowadzonych przez takich „mędrców”, jak The Beatles czy grupy samozwańczych guru i swamich, którzy przybyli z Indii, by zarobić łatwy pieniądz na naiwnych jankesach. Lotniska pełne były młodych Amerykanów w szafranowych szatach i z ogolonymi głowami, śpiewających „Hare Kriszna” i uprawiających żebractwo. Co zastanawiające, odsetek młodych Żydów i katolików w szeregach tych sekt był o wiele wyższy niż ich udział w całkowitej populacji kraju.

Kiedy wspominam te czasy, widzę siebie jako kawałek drewna niesiony prądem w dół rzeki. Jak często siadałam, brałam głęboki oddech, próbowałam zrozumieć, co się dzieje, i podjąć stosowną decyzję?

Myślę, że tym, co mnie uratowało (z łaski Boga), były książki. Będąc typową introwertyczką, nie czułam się dobrze w dużej grupie, tym bardziej w ruchach masowych. Byłam od dziecka zachłanną czytelniczką, a moją ulubioną tematyką nadal była filozofia, psychologia i nauka (szybko zrezygnowałam z psychologii – jako zbyt powierzchownej – na rzecz religii). Choć zapoznawałam się z treściami wielu książek szkodliwych, czytałam również te dobre, a zwyczaj czytania poważnych lektur i zastanawiania się nad nimi był czymś w rodzaju antidotum na niosący mnie prąd.

Dzieła buddyjskie i hinduistyczne, na ile je rozumiałam (choć rozumiałam je w niewielkim stopniu), przynajmniej dały mi jakieś pojęcie o tym, czym powinno być życie poważne, zdyscyplinowane i proste. Były one dla mnie potwierdzeniem podstawowej moralności prawa naturalnego, które jest „zapisane w naszych sercach”. Dały też przekonanie, że celem życia jest coś głębokiego i tajemniczego, i pomogły usunąć z mojego umysłu strach przed egzystencją w bezsensownym wszechświecie.

Autorami, którzy ostatecznie przyprowadzili mnie do domu, jakim jest Kościół, byli przede wszystkim C.S. Lewis, G.K. Chesterton i św. Teresa z Avila. Lewis i Chesterton byli wielkimi apologetami katolicyzmu, którzy wiedzieli, jak przemawiać do zagubionych owiec dwudziestego stulecia. A co się tyczy św. Teresy, to Żydzi w ogóle zdają się mieć szczególny do niej sentyment, może dlatego, że ona sama była po części Żydówką.

Zwolniłam więc trochę, by dać sobie czas na refleksję, ale napotkałam problem: dwie wielkie tradycje religijne walczyły o moją lojalność – hinduizm/buddyzm i chrześcijaństwo. Byłabym szczęśliwa jako buddystka, jednakże ta religia była dla mnie za trudna. W tej formie buddyzmu, której mnie nauczono – przystosowanej do wymogów kultury zachodniej – nie istniało pojęcie łaski bądź Zbawiciela: wszystko zależało od indywidualnej woli człowieka, a moja wola była zbyt słaba. Budziłam się każdego ranka z postanowieniem trzymania się Ośmiorakiej Ścieżki całym sercem, a za godzinę wpadałam w jakąś dręczącą niemoc bądź złe przyzwyczajenie. Nigdy nie poczyniłam żadnego postępu. Przez jakiś czas myślałam, że narkotyki takie jak LSD mogłyby mi pomóc w rozwoju duchowym (w tamtym czasie znajdowałam się pod wpływem Aldousa Huxleya), ale szybko się przekonałam, że to, co odkryłam bądź czego doświadczyłam pod wpływem narkotyku, następnego dnia nie miało żadnego wpływu na moje zachowanie. Owszem, można sobie myśleć, że się osiągnęło satori, ale nie wtedy, gdy dwie godziny później krzyczy się na dzieci. W końcu zrozumiałam, że narkotyki stanowią duchowe niebezpieczeństwo i są zabronione nie bez powodu, ale w tamtym czasie nie miałam pojęcia, że w świecie duchowym, który odkryłam, istnieją złe duchy o wiele silniejsze ode mnie. Phil żegnał się przed zażyciem narkotyków, ale ja nie miałam nawet tej ochrony.

Z drugiej strony, chrześcijaństwo mnie przerażało. Moim problemem był Krzyż. Wszyscy chrześcijanie, jakich znałam, byli katolikami, i wszyscy oni mieli krzyże na ścianach, a często i wokół szyi – trójwymiarowe przedstawienie człowieka zamęczonego na śmierć. Pan Budda był piękny i spokojny, uniesiony w kontemplacji; zapraszał mnie do „pokoju, który przekracza zrozumienie” – tylko że nie byłam w stanie tam trafić. Katolicy proponowali inny sposób, ale za pośrednictwem tej okropnej, krwawej Rzeczy, z którą nie byłam w stanie się zmierzyć. Mniej więcej w tym samym czasie przeczytałam Wiekuistego człowieka Chestertona, a jego argumenty za chrześcijaństwem były tak silne, że przez całą noc nie mogłam zmrużyć oka, bezskutecznie próbując znaleźć w nich jakieś błędy logiczne, aż w końcu zepchnęłam cały problem w najdalsze zakamarki umysłu, gdzie zwykłam chować nierozwiązane tajemnice, które lepiej było pozostawić bez dalszych dociekań.

W końcu oboje z mężem dotarliśmy do punktu, skąd nie dało się iść dalej. Ostatni raz zażyliśmy LSD i razem zdaliśmy sobie sprawę, że do niczego to nie prowadzi. Przeżywałam kryzys – miałam poczucie, że jeśli nie podejmiemy jakiegoś definitywnego kroku, by odwrócić nasze życie, później nie będzie już powrotu. Zaczęłam wierzyć w Piekło.

Przeczytawszy Ewangelie (choć niewiele z nich rozumiejąc), uczepiłam się fragmentu o porzuceniu wszystkiego i pójściu za Chrystusem, i postanowiłam, że powinniśmy wsadzić dzieci do samochodu, zostawić wszystko za sobą i wyruszyć w podróż w poszukiwaniu Boga, zbawienia, oświecenia czy czegokolwiek, i że musimy zrobić to teraz albo nigdy. Mój mąż był, co zrozumiałe, niezbyt zachwycony tym pomysłem, więc usiadłam na podłodze w salonie w pozycji lotosu i powiedziałam mu, że będę tam siedzieć i śpiewać „Hare Kriszna...”, aż nie zgodzi się zrobić to, czego chcę. (Nie pomyślałam, co się stanie, jeśli zgłodnieję albo będę musiała iść do łazienki; był to Moment Egzystencjalny i takie problemy mnie nie interesowały.) Zaczęłam śpiewać: „Hare Kriszna, Hare Kriszna, Kriszna, Kriszna, Hare, Hare, Hare Rama...” (teraz wiecie już, czemu nie wybrałam Sz’ma). W tym momencie mój mąż doszedł do wniosku, że najlepszym pomysłem jest zwrócenie się do I Ching, chińskiej księgi wróżb. Odpowiedź, jaką otrzymał, była dostosowana do naszej sytuacji: coś o wyrwaniu się i udaniu się w podróż z inną osobą.

Zabraliśmy nasze dwie córki i pojechaliśmy, starając się jak najlepiej wyjaśnić im, co robimy. W tamtym czasie miały odpowiednio cztery i sześć lat i przyjmowały to z pełnym zaufaniem do nas: były przyzwyczajone do przygód.

Podróż trwała trzy dni, po których zostaliśmy nawróceni. Wiem, że to brzmi podejrzanie symbolicznie, kojarzyć się może z Jonaszem w rybie lub Jezusem w grobie, ale nic na to nie poradzę, tak się stało. Z początku, potrzebując jakiegoś kierunku, postanowiliśmy pojechać do aszramu (coś w rodzaju klasztoru i ośrodka rekolekcyjnego) w południowej części stanu Nowa Anglia, prowadzonego przez Baba Dam Rassa, wcześniej profesora Richarda Alperta z Uniwersytetu Harvarda. Razem z lepiej znanym Timothym Learym „włączył się, dostroił i odpadł”, i teraz stał na czele wspólnoty, która, jak myśleliśmy, przyjmie nas albo da nam jakieś wskazówki. Jednakże, jak się okazało, cała grupa wyjechała do Indii; wróciliśmy więc na trasę i trafiliśmy do Brattleboro (Vermont). Był kwiecień, ale padał śnieg, a my nie mieliśmy ciepłych ubrań, więc spędziliśmy popołudnie w miejskiej bibliotece, czytając dzieciom i zastanawiając się, co z nami będzie. Potem wsiedliśmy w samochód i pojechaliśmy dalej. Po drodze był kościół, więc znalazłam księdza i powiedziałam mu, że „zostawiliśmy wszystko, by pójść za Chrystusem” i potrzebowaliśmy noclegu. (W tamtych czasach nie było to czymś bardzo niezwykłym. Był rok 1971, czas „Jezusowych świrów”. Myśmy zdecydowanie byli świrami, nawet jeśli nie byliśmy pewni, czyimi.)

Zaprowadził nas do chrześcijańskiego duszpasterstwa założonego w celu ewangelizacji ludzi ulicy, gdzie zostaliśmy przyjęci i zaproszeni do przemiany w duchu Ewangelii dość skutecznie – jako że nadeszła dla nas „pełnia czasu”. Dostaliśmy książeczkę pod nazwą Cztery Prawa Duchowego Życia, która była dobrym wyjaśnieniem kerygmatu, głoszenia Dobrej Nowiny. Przenocowano nas, a ja przed pójściem spać uklękłam przy łóżku i pomodliłam się, by Bóg, jeśli istnieje i jeśli jest Bogiem osobowym (jeszcze nie byłam tego pewna), dał mi znać, czy rzeczywiście Jezus jest jedynym wyjściem. Zasnęłam, czując się spokojnie.

Następnego ranka wstałam wcześnie, zjadłam śniadanie i dałam się obrabiać młodej kobiecie, która nalegała, bym poprosiła Jezusa, by stał się moim osobistym Zbawicielem – po to, abym mogła narodzić się ponownie. Oczywiście chciałam narodzić się raz jeszcze, ale miałam problem: jak mogłam wierzyć w coś, nie wiedząc, czy to coś jest prawdziwe? Całość była dla mnie jak koan, pytanie zadane przez mistrza Zen jego uczniowi, które wydaje się nie mieć szans na logiczną odpowiedź i z którym uczeń walczy dopóki nie osiągnie satori (zrozumienia). Powiedziała mi, że czuła się tak samo przed własnym nawróceniem, więc przyjęła wtedy kompromisowe wyjście: poprosiła Jezusa, by był jej Zbawicielem przez następne dwadzieścia cztery godziny, po czym ewentualnie poświęci Mu swoje życie. To brzmiało sensownie. „O ludzie małej wiary!”... Ale Bóg jest łaskawy. Rozmawiałyśmy przez jakiś czas, stojąc w kuchni, aż nagle poczułam, jakby coś we mnie pękło, a ja upadłam na kolana na kuchennej podłodze (co było dla niej zaskoczeniem, jako że ewangelicy nie klękają) i poprosiłam Jezusa, by był moim Zbawicielem przez dwadzieścia cztery godziny.

Kiedy wstałam, wszystko było inne. Zapomniałam o tych dwudziestu czterech godzinach. Uwierzyłam. W jakiś sposób przekroczyłam granicę i byłam bezpieczna po drugiej stronie. Niedługo później mój mąż wszedł do kuchni, a ja powiedziałam mu, co się stało. Usiadł przy stole, tocząc wewnętrzną walkę, lecz dla niego nie tyle była to kwestia koanu, ile zmobilizowania się, by zrobić coś, co od dawna uważał za potrzebne. Jego własna pielgrzymka była bardziej bezpośrednia niż moja i zawsze zawierała zainteresowanie Kościołem katolickim, jakiś rodzaj wiary w Chrystusa. Kiedy usiadł, weszła nasza starsza córka i dała mu swój rysunek. Przedstawiał on pusty grób, obok anioła, a u góry słowa: Nie ma Go tu, zmartwychwstał (zbliżała się Wielkanoc, a my przekazywaliśmy dzieciom historie biblijne tak samo jak inne opowieści).

To był przełom. Phil się poddał; teraz byliśmy oboje po drugiej stronie mostu i pierwszą rzeczą, którą zrobiliśmy, było poinformowanie o tym dzieci. Powiedzieliśmy im, że odkryliśmy, iż Jezus jest Tym, za którym powinniśmy iść. Poleciliśmy, aby poprosiły Jezusa, by stał się ich osobistym Zbawicielem, który również im może pomóc narodzić się ponownie. Uczyniły to z radością, ponieważ – jak nam później powiedziały – „zawsze najbardziej lubiłyśmy Jezusa”. Niedługo potem cała nasza czwórka przyjęła chrzest.

Pierwszym, co nasz nowy Pan i Zbawiciel nakazał nam zrobić, był powrót do Brooklynu w celu dokończenia tego, co przerwaliśmy: zapłacenia rachunków, oddania książek do biblioteki i wyjaśnienia całego zajścia właścicielowi nieruchomości, pracodawcy mojego męża, a przede wszystkim naszym zamartwiającym się rodzicom – którzy nie byli zadowoleni, ale mieli nadzieję, że nowa religia przynajmniej pozwoli nam stać się bardziej normalnymi. (Moi rodzice zostali ochrzczeni przez naszego proboszcza cztery lata później, dwa tygodnie przed śmiercią mojego ojca).

Przeprowadziliśmy się do Vermontu i zaczęliśmy nowe życie, dołączając do Kościoła tych, którzy nas nawrócili. Nie pytaliśmy, czy to jest „prawdziwy Kościół” i jaki jest jego stosunek do innych Kościołów chrześcijańskich; tutaj znaleźliśmy naszego Zbawiciela, więc po prostu zostaliśmy tam i podjęliśmy naukę. Później pojawiły się trudności, ale nasz pierwszy rok w chrześcijaństwie był pod wieloma względami idyllą. Wszystko było nowe i świeże; znaleźliśmy to, czego poszukiwaliśmy całe życie. A choć byliśmy ubodzy (mój mąż nie miał pracy przez następne dwa lata, więc żyliśmy z prac dorywczych i darów charytatywnych), wiedzieliśmy, że możemy zaufać naszemu nowo odkrytemu Zbawicielowi, który nakarmi nas i ubierze jak ptaki powietrzne i polne lilie. Urodziło nam się jeszcze dwoje dzieci (ostatecznie wszystkich razem było ośmioro). Nasi współbracia chrześcijanie byli bardzo mili i gościnni, szczególnie gdy dowiedzieli się, że jesteśmy Żydami. Choć później natrafiliśmy na niejaki antysemityzm, większość chrześcijan, jakich znaliśmy, stanowili raczej filosemici, żywiący szczególną miłość do narodu żydowskiego, ponieważ Jezus był Żydem. Podobnie było z katolikami – chociaż antysemici oczywiście zyskują coraz większy rozgłos. Po raz pierwszy w życiu zaczęłam rozumieć, o co chodzi w judaizmie, i uważać za przywilej, że urodziłam się Żydówką. Mimo że nadal nie miałam pojęcia o judaizmie takim, jakim się go przeżywa – czy to dziś, czy w czasach Naszego Pana – zaczynałam rozumieć to, co nazywa się Historią Zbawienia.

Dopiero co zaczynaliśmy studiować Biblię i odnajdować się w tym nowym środowisku, kiedy pojawiły się kłopoty. Tym razem poszło o sektę pod nazwą Dzieci Boga. Ktoś z naszych przyjaciół dał się w to wciągnąć i zostaliśmy zaproszeni, by zobaczyć wspólnotę żyjącą dokładnie tak, jak wczesny Kościół. Pojechaliśmy tam; kiedy znaleźliśmy się niedaleko, w pewnym momencie nagle każde z nas jednocześnie poczuło obecność jakiejś złej siły, niczym duchowej blokady. Nie wiedzieliśmy, czy to może oznacza, że diabeł chce nas powstrzymać przed wstąpieniem do tej wspólnoty, czy też że samo miejsce jest złe. Pomodliliśmy się, odśpiewaliśmy hymny, i obecność zniknęła.

Samo miejsce okazało się koszmarem. Dziesiątki ludzi zebranych w małym domku na wsi, większość z nich schorowana: nie wierzyli w lekarzy, zakładając, że jeśli nie wyzdrowiejesz, to znaczy, że nie masz dość wiary. Potraktowali nas wyszukanymi technikami, które później stały się dobrze znane opinii publicznej, gdy te praktyki zostały ujawnione w mediach. Na razie nie mieliśmy pojęcia o tym, do czego to wszystko zmierza: odmawiano nam posiłków i snu, nigdy nie pozostawiano nas bez czyjegoś towarzystwa, przy czym bez przerwy mieliśmy wbijane do głów wersety biblijne i slogany, aż do uzyskania efektu hipnotycznego. Dzieci były głodne, zdobywanie dla nich jedzenia trwało godzinami, a na pożywienie składała się zimna owsianka i szklanka wody. Kiedy próbowaliśmy protestować i kwestionować idee wyznawców tej sekty, powołując się na naszą niezwykle ograniczoną znajomość Biblii, zawsze znajdowali wymijającą odpowiedź. Ich doktryna opierała się na twierdzeniu, że tylko oni wyznają prawdziwą naukę Jezusa, co miało wynikać z Jego własnych słów, podczas gdy reszta Kościoła stała się zbyt świecka i w istocie Go zdradza. Jednym z definitywnych wymagań była rezygnacja ze wszystkich ziemskich dóbr, zgodnie z zaleceniem Jezusa danym bogatemu młodzieńcowi, oczywiście na rzecz i ku pożytkowi sekty – na podobieństwo pierwszych chrześcijan, którzy sprzedawali wszystko i oddawali pieniądze Apostołom, by ci rozdali je biednym.

Dla naszych naiwnych i pozbawionych rzetelnej wiedzy uszu brzmiało to dość przekonująco jako przesłanie ewangeliczne (szczególnie o pustym żołądku i przy niedoborze snu), a radykalna natura tej organizacji odpowiadała mojemu pragnieniu uczynienia czegoś heroicznego dla naszego Pana. (Poza tym byłam w ciąży z trzecim dzieckiem, zapewne bardziej niż zwykle podatna na sugestie.) Jedyną rzeczą, która uniemożliwiała mi całkowite przyłączenie się do Dzieci Boga, była perspektywa, że moje córeczki zostaną zabrane na „edukację” w innym mieście. Na coś takiego po prostu nie mogłam się zgodzić, nawet jeśli miały dostawać coś lepszego niż zimną owsiankę.

Do tego czasu mój mąż i nasi przyjaciele mieli już wszystkiego dość i postanowili, że odjeżdżamy. Dosłownie uciekaliśmy do samochodu, a niektórzy z naszych prześladowców gonili nas, krzycząc: – Co robicie?! – W tamtym momencie zostałam uratowana przez łaskę przygotowaną z góry przez Boga: czując się niepewnie co do tego, w co się pakujemy, uprzednio postanowiłam, że cokolwiek jeszcze się stanie, będę posłuszna mężowi. Wiedziałam również, że pośród wskazań zawartych w Biblii znajduje się i taka: „Żony, bądźcie posłuszne mężom”... Kiedy więc dopytywali mnie, co robię, odkrzyknęłam: – Jestem posłuszna mężowi! – Wskoczyłam do samochodu i zatrzasnęłam drzwi; zdążyłam jeszcze usłyszeć ich ostatnią kwestię, również z Biblii: – Powinniśmy być posłuszni Bogu, a nie ludziom! – Moja Biblia i portfel ze wszystkimi papierami tam pozostały; miałam szczęście, że w momencie ewakuacji byłam ubrana, bo inaczej musiałabym uciekać nago, niczym młody człowiek, który spanikował, kiedy aresztowano Jezusa.

Przebywaliśmy tam ledwie dwa dni, ale czuliśmy się tak, jakby to były dwa tygodnie. Znacznie później dowiedzieliśmy się, że prawo dopadło tę sektę, a jej przywódcy znaleźli się w więzieniu za okropne przestępstwa finansowe i seksualne. Ale powrót do domu był najłatwiejszą częścią mojej drogi. Następne sześć miesięcy spędziłam niemalże w stanie agonii, wierząc, że zdradziłam Pana, ale nie mogąc zarazem wrócić i robić tego, co uważałam za Jego wolę.

Z powodu jakiejś dumy czy fałszywego poczucia honoru walczyłam z tym sama. Odczuwałam to tak, jakbym znalazła się w imadle; w końcu udałam się po radę do kobiety, która jako jedna z niewielu znanych mi chrześcijan traktowała Krzyż i to, co z niego wynika, z całą powagą. Mówiłam w sposób najbardziej ogólny: powiedziałam, że wierzę, iż Jezus wezwał mnie, bym zrobiła coś, co byłoby dla mnie sposobem rezygnacji ze wszystkiego dla Jego Imienia, ale nie byłam w stanie tego zrobić, a zarazem nie byłam w stanie żyć w poczuciu porażki. Dostałam od niej bardzo mądrą odpowiedź: usłyszałam, że gdyby rzeczywiście Jezus chciał, bym to zrobiła, dałby mi łaskę, bym to zrobić mogła. Te słowa uspokoiły mnie na tyle, by wydostać się ze wspomnianego imadła. Jakiś czas później rozmawiałam z tą kobietą w kruchcie kościoła i nagle zobaczyłam, że z jej twarzy i głowy emanuje światło. Wydostawało się ono z jej wnętrza, a ja pomyślałam: – Pewnie to właśnie próbują przekazać artyści, malując aureole. – Odczułam pewien przestrach: nie z racji nadprzyrodzonej natury tego światła, ale dlatego, że było to niewątpliwie światło świętości, a ja nie byłam godna znaleźć się w jego kręgu. Wyrzuciłam z siebie jakąś wymówkę i odeszłam tak szybko jak mogłam, nie biegnąc. Później jeszcze dwukrotnie znalazłam się w obecności tak odczuwalnej świętości, ale bez udziału owego tajemniczego światła: raz uciekłam, lecz za drugim razem zdecydowałam się zostać i porozmawiać z tym człowiekiem, ku mojej wiecznotrwałej korzyści. Mój średni wynik w zakresie pozytywnej reakcji na świętość nie wypada zatem zbyt dobrze: jeden raz do trzech...

Choć wydostałam się z imadła, wciąż byłam przeświadczona, że w moim chrześcijańskim zaangażowaniu czegoś brakuje, być może z powodu tej początkowej umowy na dwadzieścia cztery godziny... Pewnego tygodnia w naszym kościele pojawił się kaznodzieja, który wygłosił serię wykładów przypominających to, co katolicy nazywają misją duszpasterską. Nie pamiętam szczegółów jego przekazu, ale po trzecim wykładzie przeżyłam moment cichego, ale autentycznego nawrócenia, kiedy to zdałam sobie sprawę, że próbowałam uczynić Jezusa swoim Zbawicielem, ale nie swoim Panem. Nie obyło się bez kilku łez, jednak zdołałam szybko się uspokoić. Kaznodzieja wezwał do ołtarza tych, którzy czuli się gotowi, by oddać się Bogu. Mieliśmy podejść i podpisać kartkę, na której było napisane: „Pan Jezus – cokolwiek, kiedykolwiek, gdziekolwiek. Jestem gotów/gotowa”. Byłam pierwsza na liście.

Do tego czasu całkiem nieźle się zaaklimatyzowaliśmy, radząc sobie z tym, co bez zbytniej przesady da się określić jako szok kulturowy. Znalazłam dobrych przyjaciół i przekonałam się na własnym doświadczeniu, że żydowski humor, który tak mnie rozbawiał, nie jest pozytywnie odbierany w środowisku białych anglosaskich protestantów – traktowali go jako znak, że coś ze mną nie jest w porządku. Przekonałam się również, że głośne i krzykliwe kłótnie, które są duszą żydowskiej konwersacji, dla nich stanowią wyłącznie przejaw braku dobrych manier, a czasem nawet groźbę użycia przemocy. Nauczyłam się dostosowywać. Czasem zastanawiałam się, czy tak samo czują się czarnoskórzy „udający” białych. Z drugiej strony nie byłam mile widziana wśród mojego własnego ludu, odkąd dowiedziano się, że zostałam chrześcijanką i przeszłam do obozu wroga. Nie zdawałam sobie sprawy, jak bardzo tęskniłam za swoimi, odkąd pewnego wieczoru przydarzyła mi się zabawna historia. Podczas rozdawania ulotek na ulicach wdałam się w rozmowę z żydowskim sklepikarzem. Kiedy dowiedział się, że jestem Żydówką, zaczął głośno na mnie krzyczeć: – Co robisz na ulicy?! Gdzie jest twoja rodzina?! Co masz na ramieniu?! [miałam wysypkę.] Ślady po igłach! Zażywasz narkotyki, prawda? Wracaj do domu, wyprostuj swoje życie! – i tak dalej. Chciałam go objąć, taką rozbudził we mnie nostalgię za Brooklynem. Traktował mnie jak własną córkę, krzycząc na mnie z typowo żydowskim uczuciem. Od dawna nikt nie krzyczał na mnie w tak ojcowski sposób i z taką miłością; o mało się nie rozpłakałam.

Z czasem coraz mniej byliśmy zadowoleni z wąskiego zakresu nauk, jakie otrzymywaliśmy, i coraz bardziej niepokoiły nas pewne niespójności. Pewnego razu podczas nabożeństwa ktoś ze starszych, były katolik, zasugerował, że skoro wierzymy w Biblię, być może po prostu powinniśmy uwierzyć w słowa Jezusa: „To jest Moje ciało; to jest Moja krew”. Sama się nad tym zastanawiałam, ale takie podejście rodziło więcej pytań, niż dawało odpowiedzi. Czy chleb i wino stają się Jego ciałem i krwią w jakimś momencie nabożeństwa? W jakim? Czy dzieje się to zawsze, gdy chrześcijanie zbierają się na modlitwę? A co z okruchami? Czy ten chleb i wino pozostaje ciałem i krwią Chrystusa także po nabożeństwie? Słyszałam o ludziach, którzy rzucali resztki chleba kurczakom.

Na początku naszego życia jako „chrześcijan biblijnych” (nie uważaliśmy się za protestantów) Phil przeżył doświadczenie, które wywarło długotrwały wpływ na nasze rozumienie pewnych kwestii. W swoim entuzjazmie, z jakim przyjął wiadomość o wypełnieniu się starotestamentowych proroctw w Jezusie, a nie mając dość wiedzy, by zdać sobie sprawę ze złożoności i trudności związanych z tą kwestią, postanowił pewnego dnia – gdy odwiedzaliśmy nasze rodziny w Brooklynie – pójść do kwatery głównej chasydów i „zaprezentować im twierdzenia Chrystusa”. Było to z jego strony posunięcie odważne, ale chasydzi byli bardziej niż przygotowani na coś takiego: wysłali go do eksperta, człowieka o wielkim doświadczeniu w radzeniu sobie z młodymi Żydami nawróconymi na chrześcijaństwo. Ów człowiek znał Biblię hebrajską o wiele lepiej od nas i miał odpowiedź na wszystko.

Zapewne mocno by się zdziwił, gdyby się dowiedział, do czego nas doprowadziła ta jego erudycja. Zamiast przywrócić judaizmowi, skierowała nas z czasem w stronę katolicyzmu, ponieważ sprawiła, że zaczęliśmy kwestionować naszą interpretację Nowego Testamentu, zwłaszcza Listy św. Pawła. Uczono nas o związku prawa z łaską, co było rzekomo Pawłowego autorstwa, ale zawierało mnóstwo sprzeczności. W tym samym czasie pewien znajomy, niepraktykujący katolik, powiedział na podobny temat coś, co mocno pozostało mi w pamięci: zauważył, że interpretujemy Ewangelię w świetle Listów, a należy postępować odwrotnie.

W tym czasie, jak możecie sobie wyobrazić, zadawaliśmy zbyt wiele pytań, by nadal pozostawać w jakimkolwiek kościele fundamentalistów czy ewangelików. Phil dostał pracę w bibliotece w Claremont (New Hampshire), dokąd każdego dnia dojeżdżał godzinę z Brattleboro, postanowiliśmy więc, że nadszedł czas na przeprowadzkę. Ale kiedy wprowadziliśmy się do nowego domu, oboje zdaliśmy sobie sprawę, że nie cieszy nas perspektywa dołączenia do jednego z ewangelickich kościołów na miejscu. Któregoś dnia siedząc na ławce zaczęłam rozmawiać z pewną kobietą. Dowiedziawszy się, że jestem chrześcijanką, kobieta ta zaprosiła mnie do swojego kościoła, który określiła jako „najbardziej przyjazny w mieście”. Natychmiast dotarło do mnie, że nie zniosłabym bycia w przyjaznym kościele ewangelickim po raz kolejny. Miałam dosyć społecznej presji, braku intelektualnej aktywności, doktrynalnej niespójności, obowiązkowego „przyjaznego” uśmiechu, całej tej atmosfery. Chciałam czegoś innego. Zrobiliśmy długą przerwę w regularnym chodzeniu do kościoła, co potraktowaliśmy jak ukrycie się przed wiatrem. Nie zdawaliśmy sobie sprawy, pod jaką presją się znajdujemy, dopóki ta presja nie zniknęła. Zaczęliśmy więcej się modlić, więcej rozmyślać i więcej czytać. Próbowaliśmy nawet odwiedzać różne kościoły chrześcijańskie, by zobaczyć, jak wyglądają. Wybraliśmy się do rosyjskiej cerkwi (zbyt egzotyczna, ale miałam jeszcze tam wrócić) i kilku innych. Poszliśmy nawet do świątyni katolickiej – to znaczy, Phil udał się tam na mszę; ja tylko czasami wchodziłam, by się pomodlić, zastanawiając się, cóż to takiego w Kościele katolickim sprawia, że jest tam o wiele łatwiej się modlić (nie wiedząc nic o znajdującej się w nim cały czas Eucharystii). Bałam się jednak pójść na mszę, aby nie zostać zauważona jako obcy element, ponieważ nie umiem klękać ani się żegnać – i wydawało mi się, że za to mogliby mnie wyrzucić. Phila Kościół katolicki przyciągał od dłuższego czasu, czasem chadzał nawet na mszę, kiedy jeszcze mieszkaliśmy w Brooklynie. Kiedyś, pracując jeszcze w charakterze taksówkarza, został napadnięty przez bandytów z nożem; natychmiast po tym incydencie udał się do katolickiego kościoła i podziękował Bogu za to, że przeżył, a wyrażenie tej wdzięczności właśnie tam wydawało się jak najbardziej naturalne.

Jeśli chodzi o mnie, wróciłam do książek, ale tym razem nie musiałam chodzić po bibliotece bez przewodnika: to Bóg książki wybierał, a następnie wkładał je wprost do moich rąk. W centrum otwarto małą księgarnię; kiedy tam się udałam, właścicielka, usłyszawszy że jestem zainteresowana publikacjami chrześcijańskimi, uparła się, by dać mi wielki karton dobrych katolickich książek w twardej oprawie, podarowanych jej przez jakiś klasztor. Wzięłam je do domu i pochłonęłam wszystkie, zakochując się w Kościele katolickim. Poznałam Franka Sheeda, Thomasa Mertona, Ronalda Knoxa, Karla Adama, kardynała Newmana, księży z radia Replies (Odpowiedzi) i wielu innych. Miałam tu katechizmy, apologetykę, historię Kościoła, żywoty świętych, modlitewniki, świadectwa nawrócenia, nawet humor katolicki. Dwa tygodnie później mała księgarnia zbankrutowała.

Zanim jeszcze przeczytałam choćby połowę tych książek, byłam już przekonana i całą duszą lgnęłam do Kościoła. Wciąż jeszcze trochę bałam się Najświętszej Panny: doktryna była sensowna, ale katolicy mówili o niej jak o bogini. Phil, któremu przyjęcie całej doktryny zajęło więcej czasu, pomógł mi zrozumieć: kiedy nie mogłam sobie poradzić z dogmatem o nigdy nie naruszonym dziewictwie Maryi, zwrócił uwagę, że skoro nawet w czasach Starego Przymierza naczynia używane do kultu świątynnego uznawane były za zbezczeszczone wskutek świeckiego ich spożytkowania, to o ileż bardziej byłoby niestosowne, gdyby ciało Matki samego Boga nosiło w sobie dziecko poczęte w sposób naturalny. To nie tylko rozwiązało mój problem z Maryją, ale także dało mi do zrozumienia, że jako protestantka nigdy w pełni nie doceniałam boskości Chrystusa.

Napisałam do naszego pastora i jego żony, by zawiadomić ich, w jakim kierunku zmierzam. Naturalnie uznali to za powód do alarmu i wysłali mi książkę byłego katolickiego księdza, który zrobił karierę dzięki zwróceniu się przeciwko katolicyzmowi. Zabrałam się do tej lektury w strachu, myśląc, że być może moje nowe poglądy są fałszywe, a Bóg zesłał mi tę książkę, by mnie naprostować. Ku mojej wielkiej uldze nie znalazło się tam nic, na co nie mogłabym łatwo odpowiedzieć dzięki apologetom, których dzieła wcześniej przeczytałam. Jak na ironię, autor potwierdził dla mnie prawdziwość poglądu o Maryi jako Matce Boga, gdy próbując go zanegować, popadał w herezję – to znaczy wygłaszał twierdzenia, które nawet on sam uznałby za herezję. Zarobiłam pięćdziesiąt dolarów, opisując ten przypadek w „Catholic Digest”.

Ale zaczęłam mieć wątpliwości. Miałam wystarczająco dużo antykatolickich uprzedzeń po siedmiu latach wysłuchiwania, iż Kościół katolicki jest babilońską nierządnicą, a papież – antychrystem, albo że Kościół katolicki jest wielkim kłamstwem szatana, mającym na celu oddalanie ludzi, takich jak ja, od „prostej Ewangelii Chrystusa”. W tym momencie popełniłam kolejny z moich słynnych złych wyborów: poszłam do protestanckiej prorokini. Ze swoich charyzmatycznych czasów znałam kogoś, kto miał dar prorokowania. Ta osoba nie wiedziała, że jestem zainteresowana nawróceniem na katolicyzm, więc doszłam do wniosku, że jeśli po prostu poproszę ją o wiadomość od Pana, być może On mi pomoże. Powiedziałam więc, że mam pewne pytania o swoje życie duchowe, i poprosiłam, by sprawdziła, czy ma dla mnie jakąś wiadomość. Miała, ale moje zadufanie kosztowało mnie kolejne sześć miesięcy w imadle. Słowa były zwodniczo niewinne: – Dostaniesz odpowiedzi na swoje pytania, kiedy będziesz chciała ich słuchać.

By zrozumieć, dlaczego te proste słowa wpędziły mnie w taką mękę, musicie pamiętać, że kiedyś dałam się przekonać, iż mój kochający Jezus chce, bym wraz z moimi dziećmi spędziła resztę życia w chorobie, nędzy i jedząc zimną owsiankę. Gdzieś głęboko żywiłam przekonanie, że jeśli mimo wszystko coś sprawia mi radość, to zapewne nie jest zgodne z wolą Boga wobec mnie, a jeśli czegoś nie jestem w stanie znieść, to zapewne to jest z Jego woli. Mój prawdziwy problem polegał na tym, że bałam się uwierzyć w Dobrą Nowinę, iż Jezus rzeczywiście mnie kocha, a Jego planem dla mnie jest „pokój, a nie katastrofa”. Po sześciu miesiącach umartwiania się przyjęłam zaproszenie na katolickie charyzmatyczne spotkanie modlitewne, gdzie wszyscy nie tylko się modlili, ale i pościli za mnie. Ksiądz powiedział im, by modlili się tylko o pokój mojej duszy. Następnego dnia błogosławiony pokój spłynął na mnie w całej swojej ciszy i prostocie. Ostatecznie dałam radę zrozumieć, że radość, jaką odczuwałam przy odkrywaniu Kościoła katolickiego, była znakiem Bożego prowadzenia, a nie jakąś diabelską sztuczką.

Postanowiliśmy, że nadszedł czas porozmawiać z księdzem. Nigdy wcześniej nie znalazłam się w odległości mniejszej niż trzy metry od katolickiego księdza (z wyjątkiem tego epizodu z posypaniem głowy popiołem, kiedy byłam mała) i nadal odczuwałam ten strach i nieśmiałość, które nie pozwalały mi chodzić na mszę. Zwierzyłam się katolickiej znajomej, ona zaś dała mi kontakt do młodego księdza, z którym według jej słów łatwo się rozmawia.

Rzeczywiście, rozmawiało się z nim łatwo; problemem było to, co mówił. Kiedy wspomnieliśmy, że historie Enocha i Eliasza pomogły nam uwierzyć we Wniebowzięcie Maryi, jego reakcja dała nam do zrozumienia, że ktoś, kto interpretuje Biblię tak dosłownie, na pewno również wierzy w św. Mikołaja przynoszącego prezenty. Kiedy wspomnieliśmy o kwestii regulacji urodzeń, jako że pragnęliśmy się edukować w zakresie naturalnego planowania rodziny, pospieszył nas zapewnić, że „Kościoła nie dotyczy, co robicie w swej prywatnej sypialni”. Kiedy wyobraziłam sobie wszystkie grzechy śmiertelne – od morderstwa aż po bluźnierstw – jakie mogę bezkarnie popełnić w swej zamkniętej sypialni, zdałam sobie sprawę, że coś poważnego musiało się stać z Kościołem katolickim, odkąd napisano czytane przeze mnie książki...

Ale Bóg ma doskonałe wyczucie czasu. Przeczytanie ważniejszych dokumentów Soboru Watykańskiego II (który stał się pretekstem do popełniania tych wszystkich aberracji), jak również spotykanie się z wierzącymi księżmi i świeckimi uspokoiło mnie co do tego, że Kościół nie zmienił swojego nauczania. Nawet „nowoczesny” ksiądz, z którym rozmawialiśmy, okazał się pomocny, ponieważ był pod takim wrażeniem naszych licznych lektur, że zwolnił nas z przyjmowania nauk.

Zostałam warunkowo ochrzczona razem z trojgiem spośród czworga naszych dzieci: mój mąż i najstarsze dziecko potrzebowali więcej czasu do namysłu. Był to dla nas bolesny czas. Dla Phila pozostała jedna przeszkoda: historia antysemityzmu w Kościele. Wiedzieliśmy, że protestanci również mają ponurą przeszłość, jeśli chodzi o stosunek do Żydów, ale oficjalne identyfikowanie się z instytucją, która rzekomo kierowała z ukrycia niektórymi spośród najgorszych zbrodni, musiało być czymś innym. Pewnego zimowego dnia Phil siedział w bibliotece, czytając książki o katolickim antysemityzmie – wtem spojrzał przez okno i uderzył go zarys cmentarza za biblioteką: czarne kamienie, stojące prosto wśród śniegu. Nagle przypomniał sobie te słowa: „Niech umarli grzebią swoich umarłych, a ty pójdź za Mną”. On i nasza córka zostali członkami Kościoła nieco później.

Od tamtych wydarzeń minęło już ponad ćwierć wieku. Opowiedziałam tutaj zaledwie niewielką część wszystkich przygód, jakie przeżyliśmy, szukając drogi do Kościoła, a i później było jeszcze wiele innych. Bycie katoliczką nie przeszkodziło mi dalej pakować się w kłopoty, tylko że odtąd już kłopoty katolickie. Takim kłopotem był na przykład chrzest mojego ojca w ostatnich chwilach jego życia i wywołany tym rodzinny skandal. Albo moja dziwna kariera w ruchu pro-life, kiedy to zdarzały się sceny takie jak ta w poczekalni lekarskiej, gdy pracownica socjalna okrzyknęła mnie morderczynią... Albo kiedy zostaliśmy wyrzuceni z grupy pro-life, której byliśmy współzałożycielami, za powiedzenie jednego słowa na „h” („herezja”...). Cóż, pewnego dnia zamierzam jeszcze opowiedzieć całą historię.

[1] Sztetl (jid.) – żydowska wioska.

[2] Szul (jid.) – synagoga.

Cóż to była za długa, dziwna podróż!

o. Peter Sabbath

Ojciec Peter Sabbath jest obecnie duszpasterzem kościoła Najświętszego Imienia Jezus w Laval (Québec), w archidiecezji montrealskiej. Można się z nim skontaktować pod adresem: psabbath@sympatico.ca.

Zostałem wyświęcony na katolickiego księdza sześć lat temu, w wieku pięćdziesięciu dwóch lat – bardzo późne powołanie. W czasach młodości święcenia kapłańskie były ostatnią rzeczą, o jakiej marzyłem. W gruncie rzeczy nie znałem żadnych katolików; urodziłem się jako Żyd i żyłem w raczej żydowskim środowisku w Montrealu, i mimo że moja rodzina nie była szczególnie praktykująca – coś na kształt „katolików bożonarodzeniowych” – chodziliśmy do synagogi z okazji największych świąt i świętowaliśmy w domu Paschę. W wieku trzynastu lat przyjąłem Bar Micwę, ale religia nie była znaczącym elementem naszego życia codziennego. Nigdy się w domu nie modliliśmy. Miałem pewien kontakt z dziećmi protestanckimi – o wiele częstszy niż z katolickimi – ponieważ w tamtych czasach tak wyglądało prawo o edukacji: jeśli nie chodziło się do katolickiej szkoły parafialnej ani do żydowskiej szkoły religijnej, trafiało się do szkoły protestanckiej, która zbierała wszystkich innych. Chodziłem więc do szkoły protestanckiej od wieku przedszkolnego aż do końca szkoły średniej; każdy dzień zaczynał się tam od Ojcze Nasz; uczono nas poza tym historii biblijnych. W ten sposób miałem jakiś kontakt z Jezusem.

Moje przygotowanie do Bar Micwy składało się z zajęć pozaszkolnych, na których spędzałem po kilka godzin dwa razy w tygodniu przez trzy lata; w rezultacie pogłębiłem swoją wiedzę o wierze żydowskiej w bardziej systematyczny sposób, a także po raz pierwszy w życiu zacząłem się modlić. To doświadczenie przemówiło do mnie i myślę, że pociągało mnie życie modlitewne i znajomość Boga, ale brakowało kontekstu i zachęty. Ponieważ nie znałem nikogo, kto by żył w taki sposób, moje pragnienie szybko się wypaliło.

Szkołę średnią wspominam tak jak wszyscy: jako dobrą zabawę. Później poszedłem na studia biznesowe w Boston University, podczas których nadal byłem bardziej zainteresowany dobrą zabawą – randki, podróże itp. – niż czymkolwiek innym. Religia była czymś, co nie należało do mojego świata. Po powrocie z Bostonu studiowałem na Concordia University w moim rodzinnym mieście, przy czym przeniosłem się z biznesu na literaturę angielską; jako jeden z przedmiotów opcjonalnych wybrałem religię, ponieważ oferta przedmiotu wyglądała interesująco. Myślę, że tkwiło gdzieś w tym pragnienie poznania Boga, ale pozostawało ono w tle. Żyłem życiem lat 60., ostatecznie rzucając studia niedługo przed ich końcem i podróżując z psem i dziewczyną, jeżdżąc na Woodstock i podejmując inne tego rodzaju zajęcia. Religia pozostawała gdzieś daleko, ale głód Boga narastał, nawet mimo że nie używałem w ogóle słowa Bóg: rozumiałem to odczucie jako potrzebę znalezienia sensu w życiu. Rozglądałem się wokół siebie i jak wielu młodych ludzi tamtych czasów nie dostrzegałem nic szczególnie pociągającego. Dostać pracę, zarabiać pieniądze, założyć rodzinę – w porządku, ale potrzebowałem wiedzieć, co robię na tym świecie. To zaczęło mnie pochłaniać coraz bardziej.

Przeprowadziłem się do Vancouver i przez jakiś czas prowadziłem bardzo odludny tryb życia. Zacząłem też dużo czytać o duchowości, przede wszystkim moje zainteresowania zmierzały w kierunku buddyzmu – dzieła Alana Wattsa i ludzi jego pokroju. Zacząłem medytować, uprawiać jogę, a następnie wyjechałem do Berkeley (Kalifornia), by spróbować kilku innych rzeczy, które były wówczas modne. Idee takie jak Bóg, Chrystus czy modlitwa wciąż były mi całkowicie obce, wręcz byłem nastawiony do nich wrogo. Powiedziałbym wtedy, że szukam czegoś „nieskończonego” albo „wiecznego”, ale nie „Boga”. Kiedy musiałem powiedzieć „Bóg” albo „Jezus”, krzywiłem się. Przełom nastąpił, kiedy przyjaciel katolik zaprosił mnie pewnego weekendu na rekolekcje w klasztorze. – Dobra, świetnie – odpowiedziałem, chociaż nie miałem pojęcia, co to jest. Wybraliśmy się więc do opactwa cysterskiego niedaleko Montrealu.

Nowe doświadczenie dotknęło mnie do głębi – samo słuchanie chorału gregoriańskiego, przebywanie wśród przyrody, cisza, to wszystko było dla mnie zupełnie nowe i poruszyło strunę mojej duszy gdzieś bardzo głęboko we mnie. Kiedy w niedzielę późnym popołudniem wróciłem do Montrealu, próbowałem znaleźć kościół – po prostu chciałem znaleźć się w kościele. Wszystkie były zamknięte, więc się poddałem i zapomniałem o tym na jakiś czas. Powróciłem do dawnego stylu życia, ale nadal od czasu do czasu myślałem o tych rzeczach. Szedłem okrężną drogą.

Wciąż dryfowałem, aż w końcu postanowiłem bardziej skupić swoje poszukiwania, swoje życie na znalezieniu Boga. Zacząłem więcej medytować – nadal wolałem nie nazywać tego modlitwą. Usłyszałem o zaczynającym działalność domu rekolekcyjnym, więc udałem się tam na jakiś czas; właśnie tam zacząłem się otwierać na Boga. Mieszkałem wówczas niedaleko klasztoru benedyktyńskiego pod Montrealem, więc zacząłem spędzać dużo czasu i tam, chłonąc ciszę i samotność chorału gregoriańskiego. Zacząłem doświadczać Chrystusa i Boga w swoim życiu. Z czasem bariery znikały, aż w pewnym momencie otrzymałem dar łaski. Desperacko pragnąłem poznać Boga, czułem, że życie nie jest nic warte bez Niego, ale zarazem zdawałem sobie sprawę, że coś od Niego dostaję.

Byłem z przyjacielem na mszy w oratorium św. Józefa w Montrealu. Ksiądz nie wydawał się zbytnio zainteresowany tym, co robił, więc o mało nie wstałem i nie wyszedłem, ale w końcu postanowiłem zostać. W momencie konsekracji, kiedy ksiądz uniósł chleb i odmówił modlitwę, po prostu wiedziałem, że w tym momencie jest to Ciało Chrystusa. Poczułem, że coś we mnie się zmienia. Po mszy wstałem i powiedziałem: – Cóż, teraz jestem chrześcijaninem. – W tym momencie uwierzyłem i tak już zostało. Do tego czasu wycofałem się z poprzedniego zabawowego stylu życia, jakim żyli moi przyjaciele; sam żyłem niemal jak mnich, po prostu dlatego, że w taki sposób żyć chciałem – poświęcony Bogu i zanurzony w duchowości. Przeniosłem się więc do katolickiego środowiska, ale dałem się ochrzcić dopiero kilka lat później. Któregoś razu byłem na rekolekcjach w benedyktyńskim klasztorze St Benoît du Lac i zdałem sobie sprawę, że chciałbym mieć możliwość przyjmowania sakramentów – sama znajomość Chrystusa nie wystarczała.

Poszedłem więc do jednego z tamtejszych mnichów, którego znałem, i powiedziałem, że chcę się ochrzcić.

– To świetnie – powiedział.

– W takim razie na co czekamy? – odpowiedziałem.

Powiedział, że to tak nie działa, że potrzeba przygotowania, więc szybko przeszedłem cykl nauk i zostałem ochrzczony w tym samym miesiącu. Było to podczas oktawy Wigilii Paschalnej roku 1976, w środku nocy, w domu rekolekcyjnym. Chociaż większość mojej rodziny i przyjaciół zapewne nawet nie rozumiała w pełni mojej decyzji, uszanowali ją mimo wszystko. Kilka osób spośród nich przyszło nawet na moje święcenia w 1998 roku; to, że mogłem ich tam zobaczyć, miało dla mnie wielkie znaczenie i bardzo mnie poruszyło.

Na początku rozeznawałem powołanie do życia kontemplacyjnego. Po chrzcie, kiedy uroczystość dobiegła końca i wszystko się uspokoiło, przyszło mi na myśl, że wypełniło się coś, co zaczęło się jeszcze w moim dzieciństwie, kiedy rodzice zabrali mnie na film pod tytułem Szata. Film powstał na podstawie powieści Lloyda C. Douglasa, który, jak dowiedziałem się później, był odpowiedzialny za wiele nawróceń na Wiarę. Obejrzałem film i nigdy później świadomie o nim nie myślałem, ale zasiane zostało ziarno, które wydało owoce w chwili mojego chrztu. Zrozumiałem, że zostałem wezwany do Wiary w bardzo wczesnym wieku.

Parę lat później moja matka spytała, dlaczego zostałem katolikiem, więc opowiedziałem jej trochę o Eucharystii i o mojej wierze. Kiedy powiedziałem jej, że otrzymałem dar Wiary w oratorium św. Józefa, zarumieniła się nieco. – Co się stało? – spytałem. Odparła: – Cóż, kiedy byłeś mały, mieszkaliśmy niedaleko i czasami chodziliśmy tam – po prostu ładne miejsce do spacerów. Pewnego dnia zaczęło padać, więc weszliśmy tam i nie wiem czemu, nigdy wcześniej ani później tego nie robiłam, ale zapaliłam świeczkę za ciebie. – Dwadzieścia lat później w tym samym miejscu otrzymałem dar Wiary. Są to tajemnice, których w pełni nie rozumiemy w tym życiu.

Nie myślałem wtedy o święceniach. Pracowałem w domu rekolekcyjnym; spędziłem tam wiele lat, przyjmując duchownych, świeckich i zakonników z wielu miejsc, aż w końcu dom został zamknięty. Zacząłem odczuwać głód poznania zasad i podstaw mojej wiary i zbadania ich, więc pojechałem do Rzymu i zacząłem studiować. To, co w zamierzeniu miało być krótkim urlopem, zmieniło się w dłuższe studia, podczas których moje powołanie uformowało się nieco bardziej.

Tym, co najbardziej uderzyło mnie w Rzymie, było zderzenie tego, co uniwersalne, z tym, co historyczne – ciągłość wiary od jej początków, od Piotra. Ludzie przybywający z całego świata we wspólnym celu byli dla mnie czymś zadziwiającym. Studia zaś, które rozpocząłem od filozofii i teologii, doprowadziły mnie do odkrycia, że Wiara prawdziwie jest, mówiąc słowami św. Tomasza, jedną Boską nauką. Prawo kanoniczne, Pismo, historia Kościoła – wszystkie te dziedziny są częścią tej samej wiary i tej samej prawdy. Wiedza o ciągłości wiary i o historii Kościoła była dla mnie niczym objawienie..

Kiedy udałem się do Rzymu, byłem już na stałe diakonem przy bazylice św. Patryka w Montrealu. Po powrocie kontynuowałem tam swoją służbę, a ludzie zaczęli przychodzić do mnie i sugerować możliwość święceń kapłańskich. W końcu biskup rozmawiał ze mną kilka razy na ten temat i dalej sprawy potoczyły się własnym torem. Teraz jestem księdzem w średniej wielkości parafii na przedmieściach Montrealu.

Jako katolik powiedziałbym, że czuję się bardziej Żydem, bliżej moich żydowskich korzeni niż kiedykolwiek wcześniej.

Bóg Abrahama, Bóg łaski

Steven Block

Steven Block mieszka z żoną i rodziną w Nowym Meksyku, gdzie w tej chwili służy Wierze jako kantor i kierownik muzyczny w parafii Matki Bożej Nieustającej Pomocy Obrządku Bizantyjskiego w Albuquerque.

Moje pochodzenie jest wytworem ortodoksyjnego i konserwatywnego judaizmu. Rodzice wychowali mnie w koszernym domu, ale reguły były dosyć luźne, jeśli chodzi o przyjemności, takie jak chodzenie na przedstawienia na Broadwayu w szabat albo przynoszenie do domu niekoszernego jedzenia (o ile jedliśmy na papierowych talerzach i używaliśmy plastikowych sztućców). W tym samym czasie miałem dobre relacje z dziadkiem, który był ortodoksyjnym Żydem (choć nie był chasydem) i codziennie chodził do synagogi. Dorastałem, chodząc do ortodoksyjnego szulu[1] mojego dziadka i w decydującym wczesnym wieku nastoletnim często chodziłem tam bez rodziców, jako że stawałem się coraz bardziej ortodoksyjny.

Mój dziadek miał kolosalny wpływ na całą rodzinę i mimo że jego dzieci i wnuki w większości wyrosły na Żydów niepraktykujących, był on czczony jako prawdziwy patriarcha i opłakiwany jako nasza duchowa ikona po swojej śmierci w 1992 roku. Jego obraz i jego przykład pozostają ze mną jeszcze dziś, w moim codziennym życiu modlitewnym, które także ma swoje dobre i złe dni, swoje trudności i uniesienia, swoje sprawy pilne i banalne. Przy każdej pogodzie mój dziadek wstawał przed świtem, by przejść codzienną drogę do synagogi i założyć tefilin. Modlitwy były regularną i zwyczajną częścią jego życia; zawdzięczam mu to, że pokazał mi drogę do stałości i dyscypliny w najważniejszych sprawach życiowych, jakimi są sprawy duszy. Mam nadzieję, modląc się za tego świętego człowieka, że czuwa nade mną i spotkam się z nim w Chrystusie.

Poprzez cichy i skromny wpływ mojego dziadka stałem się ortodoksyjnym Żydem i nauczyłem się płynnie odmawiać hebrajskie modlitwy. Kiedy osiągnąłem wiek młodzieńczy, moja pobożność wzrastała, zdecydowanie przewyższając swoim zakresem praktyki mojej najbliższej rodziny; ale gdy w wieku 16 lat opuściłem dom rodzinny, odłożyłem wiarę na bok jako rzecz nieznaczącą, choć nadal prywatnie rozmawiałem w duszy z osobowym Bogiem. Tak długo, jak moi koledzy o tym nie wiedzieli, wystarczyły mi te ciche i luźne rozmowy, które zwykle odbywały się przed zaśnięciem.

Sześć następnych lat wypełniała mi mieszanka ekscytacji i oczekiwania, ale także doświadczenia niemoralności i deprawacji, których do tej pory żałuję. Nie potrafię dokładnie tego opisać, ale o ile grzechy młodości mogą być przebaczone, o tyle blizny po nich nigdy nie zanikają do końca, na stałe znacząc część naszej osobowości. Ze skutkami takiego grzechu trzeba walczyć i zmagać się każdego dnia życia, i są one powodem ciągłego smutku. Szczególną, niekończącą się radość daje przebaczenie zesłane przez Boga w Chrzcie i Pojednaniu, ale żaden grzech nie jest wart skutków, jakie wywiera na naszej naturze i naszej relacji z Chrystusem.

Pod koniec tego sześcioletniego okresu zapisałem się na studia doktoranckie z muzyki; moja dusza była wówczas duchowo i emocjonalnie wyczerpana. Byłem gotów dać się jeszcze raz uratować mojemu Panu, również poprzez kultywowanie związku z kobietą, której wiara, wierność, autentyczność i głębia charakteru są naprawdę wyjątkowe. Jeśli opiszę moją żonę Stephanie jako osobę o wewnętrznym pięknie, ten banał nie będzie w stanie wyrazić niczego. Stephanie jest piękna zewnętrznie, ale także piękna do głębi duszy. Szczęście, jakie miałem, iż udało mi się ją znaleźć, jest znakiem szczodrości ponad wszystko, co mogę pojąć. Tak jak w wypadku mojego dziadka, ciągle myślę o tym, w jak niewielkim stopniu jestem w stanie odwdzięczyć się za jej oddanie wobec mnie.

Zanim jednak spotkałem Stephanie, Bóg najpierw poprowadził mnie z powrotem do moich żydowskich korzeni, w roku, w którym rozpocząłem doktorat w Kalifornii – 1975. Zacząłem codziennie modlić się z sidduru, chodzić na nabożeństwa szabatowe, pracować dla Jewish Center i zakładać tefilin, w tej kolejności. Później coraz bardziej odkrywałem moje ortodoksyjne pochodzenie, studiując z rabinem z Chabadu[2] i czytając Tanya, piękną klasykę mistyczną rabina Szneura Zalmana[3]. Przez ten rok prowadziłem życie raczej pustelnicze, mimo że na zewnątrz wciąż spotykałem się z rówieśnikami i w pełni angażowałem się w studia. Był to rok poświęcony ponownemu przeanalizowaniu mojego życia i moich wierzeń; stał się on niezwykle istotny dla mojej natury, budowanej na duchowości, która była wrodzona, jeśli nie jakoś uporządkowana.

Zbiegiem okoliczności, na początku roku, w którym wiara przyniosła mi pocieszenie, zacząłem pisać listy do Stephanie. W szkole średniej byliśmy platonicznymi przyjaciółmi, więc naturalną częścią mojej „regeneracji” była potrzeba odnowienia kontaktu z ludźmi, którzy w moim odczuciu posiadali silne charaktery. W ten sposób dowiedziałem się o nawróceniu Stephanie i o wpływie na nią jej rodziców chrzestnych, Dietricha i Alice von Hildebrand. W ciągu tego roku zaangażowaliśmy się w „archaiczną praktykę” pisania wielostronicowych listów do siebie nawzajem po kilka razy w tygodniu[4]. Jednym ze stałych tematów był temat wiary, z uwagi na to, że ja wracałem do radykalnego judaizmu, a Stephanie była kilka lat po nawróceniu na katolicyzm. Dyskutowaliśmy dużo na temat religii; na moją perspektywę z pewnością wywierało wpływ moje żydowskie pochodzenie: byłem przyzwyczajony wszędzie doszukiwać się antysemityzmu. Wychowałem się w nieżydowskiej dzielnicy, gdzie przedrzeźniano mnie, kiedy szedłem do synagogi w kipie (jarmułce); tego rodzaju antysemityzm czaił się tam dosłownie za każdym rogiem, więc oczywiście moją naturalną pierwszą reakcją było doszukiwanie się w każdym słowie krytyki judaizmu.

Stephanie była tak łagodna i oddana, że dzięki niej zacząłem czytać klasykę literacką na temat wiary, a później – co było dla mnie kolejnym wielkim krokiem – Ewangelie. Moja awersja wobec Nowego Testamentu była dotąd tak silna, że czytanie go uważałem za grzech, równoważny apostazji. Niebagatelne znaczenie miało to, że Stephanie potrafiła uspokoić moje obawy, z odległości pięciu tysięcy kilometrów. Dzięki niej zacząłem poznawać wiarę, której podstawa – judaizm – był wówczas obiektem moich poszukiwań. Tego roku dwukrotnie ją odwiedzałem, a w czerwcu 1976 roku wróciłem do Nowego Jorku.

Kiedy pobraliśmy się w styczniu roku następnego, było to małżeństwo „mieszane”. Nadal modliłem się każdego dnia; Stephanie chodziła ze mną do synagogi w sobotę, a ja z kolei uczęszczałem z nią w niedzielę do kościoła. Przed ślubem spędziliśmy dużo czasu u rabina, a także dyskutując z rodziną i przyjaciółmi, zanim doszliśmy do tego szalonego kompromisu, gdzie oboje nie tylko przestrzegaliśmy zasad religii drugiej strony, ale i wspieraliśmy się nawzajem w potrzebach sakramentalnych i duchowych. Być może jest to dowód siły miłości, że daliśmy radę wytrwać w tej obietnicy przez pierwszy rok naszego małżeństwa. Miłość nie zna granic, więc dla Chrystusa było tylko kwestią czasu dostać się do mojego serca pomiędzy moim odwróceniem się do niego plecami w judaizmie we wrześniu 1975 roku a moim przyjściem do Kościoła rzymskokatolickiego na Wielkanoc roku 1978.

Wiele znaczących wydarzeń złożyło się na moją drogę do katolicyzmu, tak że nie potrafię określić jakiejś jednej okoliczności odpowiedzialnej za moją decyzję o nawróceniu. Chciałbym, by było nią przede wszystkim po prostu życie ze Stephanie, obserwowanie jej codziennego uczestnictwa we mszy i doświadczanie jej wielkoduszności wobec wszystkich. Widziałem również stałość innych świeckich katolików, która przypominała mi o dziadku, a poprzez Stephanie poznawałem rozważnych i bogobojnych księży. Ta zwyczajna i nieskomplikowana akumulacja praktyk katolickich stawała się częścią mojej osobowości; prawdą jest również, że pewne lektury, szczególnie Wyznania św. Augustyna i Siedmiopiętrowa góra Thomasa Mertona, znalazły we mnie wyjątkowy oddźwięk i pomogły mi zwrócić się ku Chrystusowi. Skrucha św. Augustyna z powodu wcześniejszego grzesznego życia, a także życie intelektualne i artystyczne Mertona były modelami walki, za pomocą których musiałem stawić czoło przeszkodom w kontemplacji Chrystusa.

Narodziny mojego syna Isaaca w październiku 1977 roku były dla mnie ważnym punktem zwrotnym. Urodził się w domu i od momentu jego przyjścia na świat, w którym odegrałem bardzo osobistą rolę, zyskałem nagle zupełnie nowe poczucie odpowiedzialności za czyjąś duszę. Czułem wspaniałość tej odpowiedzialności z intensywnością niezanikającą przez długie miesiące. Wkrótce po narodzinach syna spytałem jednego ze znajomych księży, czy mogę pobierać u niego nauki przed chrztem. Moja ostateczna decyzja o nawróceniu nie wynikała ze strachu przed możliwą szkodliwością wychowania dziecka w dwóch różnych religiach – jakaś część mojej jaźni wciąż wierzy, że przy dobrej woli dalibyśmy radę. Po prostu poczułem się przytłoczony wielkim darem od Boga, jakim był nasz syn – któremu przypadkiem zdarzyło się przejść rytualne obrzezanie. Decyzja, by nazwać syna Isaac, nie była rezultatem świadomej i celowej refleksji nad implikacjami tego imienia, ale musiało w tym być przynajmniej podświadome duchowe pojmowanie jego głębi. Często rozważałem to, w jaki sposób kulminacją mojej ścieżki nawrócenia było nazwanie syna imieniem pierwszego baranka ofiarnego naszej żydowskiej tradycji, który reprezentuje sobą ostatecznego Baranka ofiarnego naszej tradycji katolickiej – Jezusa. W ten sposób nieświadomie stałem się patriarchą... Kto to mógł wiedzieć, co miało nadejść?

Jeszcze jedną okolicznością, którą uważam za „apokryficzną”, ale która według Stephanie stanowiła decydujący moment mojego nawrócenia, było to, że w owym czasie postanowiłem skomponować dla niej mszę. Jako zawodowy kompozytor często pracuję nad zamówieniami, które niekoniecznie wyrażają osobiste zaangażowanie, a w wypadku wielu komponowanych mszy słowa są tylko formą dla muzyki, a nie substancją duchową. Tym razem nie byłem obojętny wobec charakteru utworu, który pisałem, wobec czego wstawiłem psalm De Profundis – napisałem ten fragment jako pierwszy – w centralnym miejscu mszy. Moje wydostanie się „z głębokości” zawsze było bardzo realną i osobistą, niezwykle ważną osnową mojej relacji z Bogiem. Stephanie twierdzi jednak, że to podczas komponowania Credo nastąpiła moja przemiana z wahającego się ucznia katolicyzmu w świadomie wierzącego: znalazłem nawrócenie w samych słowach wyznania wiary. Dla mnie to stwierdzenie brzmi zbyt teatralnie, bym mógł je potwierdzić, ale Bóg ma swoje własne sposoby i jestem pewien, że mnóstwo codziennych cudów pozostaje niezauważonych.

Było mi bardzo trudno przejść ostatnie kroki do chrztu w tej drodze ku Wielkiej Nocy. Miałem wiele obaw, spośród których nie najmniejszą była ta, że nie powiedziałem rodzicom i krewnym o moim zamiarze nawrócenia. Ślub ze Stephanie wywołał tak wielkie strapienie w mojej rodzinie (moi bracia często nawiązywali do głębokiego niepokoju i rodzinnych wstrząsów, które stały się regularną częścią ich wychowania w tamtym czasie), że było dla mnie oczywiste, iż wiadomość o moim chrzcie będzie miała dramatyczne konsekwencje. Ponieważ wtedy mój dziadek wciąż żył, zakładam, że moi rodzice byliby zmuszeni formalnie mnie wydziedziczyć i opłakiwać przez siedem dni jak zmarłego. Byłem wdzięczny i z chęcią przyjąłem radę księdza, który powiedział, że rozważniej byłoby poczekać na właściwy moment przed podzieleniem się tą wieścią z rodziną. Niezależnie od tego, nieodłączną częścią mojej natury jest odbieranie wszelkiego rodzaju nieuczciwości jako czegoś nagannego, do takiego stopnia, że nawet zwyczajny takt i uprzejmość zdarzało mi się pomylić z obłudą. Z tego powodu decyzja o pozostawieniu mojego chrztu w tajemnicy przez lata silnie wpływała na moją psychikę.

W noc mojego chrztu miałem zimne ręce i drżałem, pozostając w tak wielkim lęku o swoje życie, że Stephanie musiała mi przypominać, iż nie muszę poddawać się tej ceremonii[5]. Przeżywałem doprawdy „lęk śmiertelny”. Ci, którzy uważają moje nawrócenie za apostazję, zapewne będą dostrzegać w tym lęku i drżeniu poważne ostrzeżenie, ale ja odbieram je jako ostatnią, desperacką próbę ze strony szatana, by oderwać moją uwagę od Chrystusa (tym bardziej, że w związku z chrztem nie dałem złemu duchowi tak wielu szans...). Tej nocy jednak, gdy pierwsze krople wody święconej wydawały się palić moją duszę, nigdy nie żałowałem – była to noc pokoju i wielkiej ulgi, zwłaszcza że byłem pewien, iż moje grzechy zostały przebaczone. Znając swoją nędzę, wciąż jeszcze płaczę na myśl o Bożej łagodności w moim życiu. Niewyobrażalną łaską dla tego Żyda, którym jestem, było nie tylko Boskie przebaczenie, ale także możliwość poznania Go w Eucharystii.

W momencie, kiedy to piszę, jestem żydowskim katolikiem odrobinę dłużej niż byłem tylko Żydem. Mogę więc świadczyć jako poorany zmarszczkami weteran i starać się zachęcić każdego stojącego na krawędzi, by zaufał Jezusowi i zrobił krok w Jego stronę. Żyję życiem spełnionego Żyda i rozumiem, że tym więcej jestem winien okazania Bogu wdzięczności za to, że moje pochodzenie dało mi Go poznać jako Boga Abrahama, Izaaka i Jakuba poprzez bezpośrednie dziedzictwo i kontakt w oddawaniu czci, a przy tym otrzymałem możliwość poznania Boga miłosierdzia, który zesłał swojego Syna jako mojego Orędownika, by dać mi życie wieczne. O ile chciałbym lepiej umieć unikać śmiertelnego niebezpieczeństwa, w które ciągle się pakuję poprzez mój własny grzech (nie, samo nawrócenie jeszcze nie gwarantuje świętości!), o tyle sam fakt chrztu w Chrystusie każdego dnia jest dla mnie błogosławieństwem. Kiedy marzę o głupotach – by być bardziej przystojnym czy bardziej zamożnym – mogę uciec się do przypomnienia uczuć zainspirowanych fałszywym kultem złotego cielca, w jaki popadli moi przodkowie, i zestawić je z pokorą odczuwaną przez Piotra, gdy został sprawiedliwie zbesztany przez Chrystusa w Jego łagodnym miłosierdziu. Kiedy czuję się sponiewierany okolicznościami i odczuwam pokusę oburzenia, mogę nie tylko zwrócić się o pocieszenie do Hioba, skorzystać nie tylko z tradycji chasydów, którzy znaleźli sposoby radzenia sobie z okropnymi ciosami we wschodniej Europie, ale także mogę zwrócić się ku Temu, który był prawdziwie „sponiewierany” z mojego powodu i wiedzieć, że moje cierpienie zostało już odkupione. Potrzebuję tylko umieć wciąż zwracać wzrok ku Niemu. Być może też nie co innego, jak zuchwałość Żyda, wychowanego w poczuciu bycia członkiem narodu wybranego, pozwala mi głosić, że katolicyzm jest kolejnym przejawem tego, iż wszelkie dobro leży w żydowskim depozycie wiary, do którego „zaliczam” również i Chrystusa. Z tego powodu wierzę w nieuchronność znalezienia przez wszystkich Żydów ostatecznego spoczynku w ramionach naszego Zbawiciela – owszem, możemy mniemać, że naszym udziałem będzie spotkanie Eliasza jako Mesjasza, ale z błogosławionym i niezwykle silnym zaskoczeniem świętej radości w miejsce Eliasza spotkamy uśmiechniętego i czekającego na nas Chrystusa[6].

Ze Stephanie i naszymi dziećmi zbudowaliśmy pobożny dom, w którym moje codzienne żydowskie życie modlitewne zmieniło się w codzienne katolickie życie modlitwy. Zatem regularnie odmawiamy pacierz, modlimy się na różańcu i chodzimy na mszę. Każdego dnia recytujemy Szema, a nasze praktyki katolickie są objaśniane przez naszą żydowską tradycję bądź bezpośrednio, podczas paschalnego Sederu, bądź pośrednio, kiedy pościmy czy idziemy do spowiedzi i przypominamy sobie nasze korzenie w liturgii Jom Kipur, podczas której każdy Żyd wyznaje litanię grzechów jako swoją własną.

Nie leży w mojej naturze nasycanie wszystkiego, co robię, żydowskością, być może dlatego, że nigdy nie czułem pobratymstwa z niepraktykującymi Żydami, którzy mimo to okraszają każdą rozmowę żydowskimi aforyzmami, albo jeszcze częściej – skojarzeniami z żydowskimi potrawami, takimi jak kiszke, kasza warniszkes czy kugel. Wciąż czuję smak i zapach kugla, który żona rabina przygotowywała dla ortodoksyjnej wspólnoty na koniec porannego nabożeństwa w szabat (trwającego około 5-6 godzin), ale to wspaniałe wspomnienie nigdy nie było centralnym punktem mojej żydowskiej tożsamości; było nim nasycenie żydowskimi formami kultu i praktykami religijnymi. W tym sensie przeżyłem szczególnie błogosławione życie, mogąc doświadczyć nieskażonej duchowości w bardzo osobistym rozumieniu Jezusa jako wypełnienia obietnicy Starego Testamentu.

Wszystkie pytania, jako zadawałem w dzieciństwie, niektóre z nich będące echem pytań Mojżesza dyskutującego z Bogiem w Torze, otrzymały prawdziwe odpowiedzi w Chrystusie. Chrzest okazał się bardzo drobnym krokiem na tej ciągle trwającej drodze, a nie skokiem ze skraju przepaści na drugi brzeg. Jest dla mnie wielkim osobistym przywilejem możliwość postrzegania Piotra i Pawła jako autentycznych Żydów, a Mateusza jako autora „maksymalnie żydowskiego”. Ci, którzy narodzili się katolikami, nie są w stanie w ten sam sposób docenić wspólnych upodobań tych apostołów, z którymi my, Żydzi, możemy się utożsamiać.

Swoją pobożną naturę odziedziczyłem po dziadku, który z kolei własną pasję religijną niewątpliwie przejął od swoich przodków. Teraz mogę tylko patrzeć z pokorą na moje własne dzieci (kiedy to piszę, siódme i najmłodsze ma 16 lat), które wszystkie żyją własnym pobożnym życiem, naznaczając wpływem wiary przeżywaną codzienność. Moja córka została dominikanką i przyjęła imię zakonne Edyty Stein (s. Teresa Benedykta), a jej zakorzenienie w duchowości tej świętej – tak drogiej mi jako żydowskiemu katolikowi – to dla mnie swoisty dowód uznania, na który nie zasługuję[7]. Jeden z naszych synów jest klerykiem, a najstarszy, Isaac, ukończywszy studia matematyczne, rozpoczął teologiczne. Inne dzieci również odnalazły ciekawe ścieżki życiowe, w których przejawia się wzrastająca na moich oczach religijność. Stopniowo staje się ona coraz poważniejszą częścią ich życia. W każdym dziecku dostrzegam determinację w dążeniu do Boga i wielką hojność Chrystusa w odpowiedzi na to dążenie. Kiedy widzę ich błogosławione życie jako niezgłębiony kontrapunkt dla moich własnych grzechów, mam nadzieję, że ich cnota i wytrwałość wymodlą mi wydostanie się z czyśćca, na który z wdzięcznością chciałbym zasłużyć.

Moje dzieci także są Żydami. Choć nie mają głębi wspomnień związanych z tożsamością etniczną, odziedziczyły lepszą jej część, poznawszy swoją wiarę. Stephanie, niemająca żydowskiego pochodzenia, z typową dla siebie delikatnością odegrała ważną rolę w przekazaniu im tej tradycji. Jako matka wychowująca dzieci nauczyła je hebrajskiego i sama nauczyła się odmawiać wiele żydowskich modlitw, stając się wzorową żydowską matką. Moje dzieci szanują moich rodziców i pielęgnują religię swoich dziadków, którzy na stare lata niejako w naturalnej progresji sami podążają ku większej pobożności.

Kiedy dwanaście lat temu po raz pierwszy opisałem swoje nawrócenie[8], moi rodzice jeszcze o tym nie wiedzieli. Z tej perspektywy łatwo zrozumieć, jak bardzo ta sprawa mnie męczyła. My, Żydzi, napotykamy mnóstwo nieodłącznych przeszkód w drodze do Chrystusa, a większość z nas doświadcza cierpienia bł. Libermanna[9]. Myślę, że jest to największa udręka, z którą wszyscy mierzymy się na różne sposoby, nieunikniona agonia, która mimo wszystko jest częścią ceny wartej zapłacenia.

Przez lata myślę nadal, że moja matka na swój sposób wybrała politykę „nie pytaj, nie mów”, wiedząc w sercu, że się nawróciłem, ale nie chcąc publicznie tego przyznać. Kiedy pewnego razu moi rodzice rozważali przeprowadzenie się w nasze sąsiedztwo, napisałem do nich list na ten temat:

Wybaczcie, jeśli to, co piszę, jest oczywiste, ale jestem pewien, iż zdajecie sobie przecież sprawę, że jesteśmy katolicką rodziną. O ile przy okazji Waszych wizyt pewne rzeczy są stonowane z szacunku dla Was i z pragnienia, byście czuli się u nas jak w domu, nasze katolickie życie modlitewne jest centralnym faktem naszego gospodarstwa domowego. Dla dzieci nie jest to żadną dezorientacją, ponieważ wiedzą, że ich żydowskie dziedzictwo (którego są uczone) stanowi kręgosłup relacji z Bogiem w Trójcy i w tej kwestii nie ma żadnych różnic. [...] Od początku mojego małżeństwa zawsze zachowywałem w pamięci moje żydowskie dziedzictwo i wiarę w Boga, którą mi przekazaliście, choć tutaj wyraża się ona w katolickim kontekście.

Czy powyższe słowa stanowią bezpośrednie wyznanie? Kierując się miłosierdziem, nie napisałem wprost, że jestem ochrzczonym katolikiem, ale wierzę, że moi rodzice są dość inteligentni, by czytać między wierszami. Odpowiedzieli tylko, że mój list jest „piękny” i „wzruszający” i że „rozumieją” odczucia stojące za moim wyznaniem w przeddzień ich przejścia na emeryturę – ostatecznie przeprowadzili się w sąsiedztwo jednego z moich braci.

Moje nawrócenie nie było typowe, ale wiem, że moja decyzja na temat tego, w jaki sposób powiedzieć o nim rodzinie, była dostosowana do wrażliwości moich rodziców – coś, co innym bardzo trudno obiektywnie ocenić. Jest to najświeższe zakończenie historii nawrócenia, która ciągle trwa, ponieważ niczyje nawrócenie nie kończy się wcześniej niż w momencie śmierci. Jako żydowscy katolicy w ciągu życia dokonujemy kilku stopniowych nawróceń, godząc nasze mojżeszowe korzenie z naszym zanurzeniem w Chrystusie i cały czas przeżywając boga.

[1] Szul (jid.) – synagoga.

[2] Chabad jest chasydzką organizacją misyjną, skierowaną do zeświecczonych Żydów.

[3] Rabi Szneur Zalman (1745-1812), „Alter Rebbe”, jest założycielem chabad-lubawickiego odłamu chasydyzmu. Podstawą jego myślenia jest założenie, że każdy musi samodzielnie rozwinąć Mądrość, Rozsądek i Wiedzę, by stworzyć więź między niebem i ziemią. Spełniony człowiek służy Bogu sercem, umysłem i czynem; umysł rozumie, serce czuje, a ręka wykonuje.

[4] Do tej pory mamy wielkie stosy tych listów, które byłoby mądrze wkrótce spalić.

[5] Stephanie ani razu nie wywierała na mnie presji, bym się nawrócił; nigdy nawet nie zaczynała rozmowy na ten temat. Kiedy powiedziałem jej o tej decyzji, było to dla niej zaskoczeniem, o tyle, że nie wiedziała, iż pobieram prywatne nauki u księdza (choć odczuwała moje zbliżanie się do Kościoła). Byłaby zażenowana sugestią, że nawróciłem się dla niej, ale przy tym jej przykład był zawsze obecny.

[6] Chociaż żydowskie nauczanie w istocie mówi, że Eliasz powróci, by zapowiedzieć przyjście Mesjasza, niektórzy Żydzi mylnie wierzą, iż powróci on jako Mesjasz.

[7] Edyta Stein (s. Teresa Benedykta od Krzyża) była nawróconą Żydówką, która zginęła w Auschwitz podczas II wojny światowej, świadomie pragnąc męczeństwa w imieniu narodu żydowskiego.

[8] W książce Bread from Heaven, zredagowanej przez Rondę Chervin i wydanej przez St Bede’s Press. Więcej informacji o książkach dr Chervin można znaleźć na www.rondachervin.com.

[9] Błogosławiony Francis Libermann urodził się jako syn ortodoksyjnego rabina, dla którego jego nawrócenie stało się źródłem gorzkiego smutku.

Aj waj! On jest katolikiem!

Bob Fishman B.S.C.D.

Bob Fishman mieszka obecnie ze swoją żoną Karen w mieście Helena (Montana), gdzie jest kierownikiem edukacji religijnej przy katedrze św. Heleny. Prowadzi program radiowy The Catholic Hour (Katolicka godzina), wcześniej prowadził kilka programów telewizyjnych w stacjach EWTN i PBS, a także przemawia w różnych miastach kraju, głosząc prawdę o Kościele rzymskokatolickim i jego żydowskich korzeniach. Można się z nim skontaktować przez St Joseph Communications.

Chciałbym opowiedzieć historię o tym, jak judaizm doprowadził mnie do chrześcijaństwa, chrześcijaństwo doprowadziło mnie z powrotem do judaizmu, a ostatecznie powrót do judaizmu doprowadził mnie do domu, jakim jest Kościół katolicki, który prawdziwie jest wypełnieniem mojej pierwotnej żydowskiej wiary.

Moi rodzice byli Żydami, rodzice moich rodziców byli Żydami; nie było żadnych przerw w linii rodzinnej, żadnych mieszanych małżeństw, nikt nigdy nie nawrócił się na chrześcijaństwo ani nie wziął ślubu z chrześcijaninem. Wszyscy byli czystej krwi Żydami, ale moi rodzice nie byli religijni; byli Żydami tylko z nazwy. Należeli do synagogi, ale chodzili tam może ze dwa razy w roku, na Rosz Haszana i Jom Kipur. Kiedy dorastałem, w naszym domu nie było zbyt wiele judaizmu. Świętowaliśmy Chanukę i od czasu do czasu spożywaliśmy paschalny posiłek, ale na tym się kończyło.

Kiedy miałem trzynaście lat, przyjąłem Bar Micwę. W ramach przygotowania studiowałem u rabina przez jakieś sześć miesięcy i chodziłem do szkoły hebrajskiej. Inicjacja religijna, nazywana przez Żydów Bar Micwą, jest jednym ze źródeł katolickiego sakramentu bierzmowania. Jest to moment w życiu chłopca, kiedy staje się on dorosły jako członek wspólnoty i zostaje uznany za dojrzałego członka kongregacji. To oznacza, że otrzymuje przywilej czytania Tory – pierwszych pięciu ksiąg Starego Testamentu: Rodzaju, Wyjścia, Kapłańskiej, Liczb i Powtórzonego Prawa – zapisanej na pięknym zwoju, przechowywanym w szafie ołtarzowej.

Na Bar Micwie mój judaizm praktycznie się skończył. Nie chodziłem regularnie do synagogi; prawdę mówiąc, rzadko kiedy w ogóle tam się pojawiałem. Trochę jak niektóre katolickie dzieci, które po bierzmowaniu mówią: „Koniec – nie muszę więcej chodzić do kościoła”. Pomimo to, choć nie chodziłem do synagogi, głęboko w sobie odczuwałem głód duchowy. Pragnąłem wiedzy o Bogu. Nie rozumiałem powodu tej potrzeby, ale szukałem czegoś głębszego, więc zacząłem studiować inne religie. Zacząłem od buddyzmu: medytacji, medytacji transcendentalnej i Zen, a moi rodzice nie mieli problemów z żadnym z tych systemów wierzeń. Jedyną religią, z jaką mieli problem, było chrześcijaństwo. Pytałem mamę: – Dlaczego Żydzi nie wierzą w Jezusa? – A ona zawsze odpowiadała to samo (wyobraźcie sobie głos żydowskiej matki): – Nie muszę ci mówić dlaczego. To jest mój dom, nie wierzymy w Jezusa, to ci wystarczy! Jesteśmy Żydami! – No dobra, w porządku, zacząłem więc studiować religie, z którymi nie mieli problemu, ale nigdy nie czułem się spełniony.

Kiedy miałem siedemnaście lat, przyszedł do mnie mój przyjaciel i powiedział:

– Bob, mam coś dla ciebie.

– Co? – spytałem.

– Nowy Testament – podał mi go. Była to jedna z tych małych zielonych książeczek, na których jest napisane Nowy Testament, Psalmy i Księga Przysłów. Mieściła się doskonale w tylnej kieszeni moich spodni. Mój przyjaciel powiedział:

– Weź to do domu i przeczytaj to, co jest napisane na czerwono. To, co jest na czerwono, to są słowa Jezusa.

– Na czerwono to są słowa Jezusa: zapamiętam...

Poszedłem do domu i przemknąłem do pokoju. To była dla mnie poważna rzecz – przemycałem zakazane materiały. Byłem bardzo ostrożny. Upewniłem się, że nikogo nie ma w pobliżu i że jest bezpiecznie, zanim wyciągnąłem zakazaną książkę. Zacząłem czytać fragmenty zapisane na czerwono, oczekując jakichś otwartych antyżydowskich tekstów, które tłumaczyłyby, dlaczego Żydzi nie wierzą w Jezusa. Zamiast tego odkryłem żydowskiego rabina, który mówił o królestwie, mówił o miłości, mówił o modlitwie, mówił o Bogu jako naszym Ojcu. To wszystko było dla mnie uderzające. Byłem skonfundowany.

Mniej więcej w tym samym czasie skończyłem szkołę średnią i wstąpiłem do marynarki. Nie zdawałem sobie sprawy, że jeśli Żyd zaciąga się do wojska, pytają go, czy przestrzega koszerności. Moi rodzice nigdy nie przestrzegali; w gruncie rzeczy nie wiedziałem nawet, co oznacza „koszerny”, poza tym, że nie je się bekonu. Ale jako rekrut przypomniałem sobie podczas rozmowy kwalifikacyjnej wszystkie okropne historie o wojskowym żywieniu i pomyślałem, że jedzenie czegoś lepszego nie będzie złym pomysłem. Więc powiedziałem: – Tak, przestrzegam. – Usłyszałem w odpowiedzi: – Świetnie! Będziesz dostawał koszerne posiłki, ale w soboty musisz chodzić do synagogi. – To nie brzmiało aż tak źle, więc na to chodzenie do synagogi się zgodziłem.

Trafiłem do obozu dla rekrutów i spędziłem tam kilka tygodni, zanim spotkałem pierwszego „ponownie narodzonego” chrześcijanina. Nigdy wcześniej nie spotykałem kogoś takiego i nigdy wcześniej nie widziałem podobnego entuzjazmu. Dowiedział się, że jestem Żydem, i był przekonany, że potrzebuję zbawienia. – Potrzebuję zbawienia od czego? – spytałem, a on dał mi do przeczytania kilka broszurek. Zostawił je na moim łóżku, na mojej szafce na buty, w moich butach, wszędzie. Przeczytałem broszury i nie znalazłem w nich nic złego, ale na drugiej stronie były dwa obrazki. Napis głosił: „Czy zostałeś zbawiony?” – z dwiema odpowiedziami do wyboru: tak i nie. Obok odpowiedzi „tak” przedstawiony był facet klęczący przed Tronem Boga, a obok odpowiedzi „nie” facet, z którego wychodziły płomienie. Z uwagi na to, że nie bardzo odpowiada mi wieczne potępienie, zaznaczyłem odpowiedź „tak” i oddałem mu materiały. Powiedziałem: – Teraz jestem zbawiony. Gotowe! – Był oburzony i powiedział, że nie o to chodzi.

Zmęczyłem się tym ponownie narodzonym, ponieważ cały czas pojawiał się w pobliżu i molestował mnie w kwestii zbawienia. Postanowiłem odpowiedzieć mu z żydowskiej perspektywy. Pewnego dnia poszedłem do rabina, młodego człowieka, i powiedziałem mu o tym chrześcijaninie. Dodałem, że potrzebuję żydowskiej odpowiedzi na tego szkodnika, i poprosiłem, żeby pomógł mi przestudiować starotestamentowe przepowiednie o Mesjaszu. Dyskutowaliśmy o słowach i zdaniach. Czytaliśmy nauki wielkich rabinów, by sprawdzić, czy proroctwa dotyczą Izraela, czy królestwa mesjanicznego. Przyjrzeliśmy się żydowskiemu słowu alma, żeby się przekonać, czy oznacza ono dziewicę, czy młodą dziewczynę. W końcu, po analizie wszystkich przepowiedni, doszedłem do wniosku, że Mesjaszem musiał być Jezus.

Nie mógł Nim być nikt inny. Z plemienia Judy, z domu Dawida, urodzony w Betlejem, przebity za nasze grzechy, zdruzgotany za nasze winy. Przebity, pobity, opluty i sprzedany za trzydzieści srebrnych monet. Nawet osioł, na którym wjechał do Jerozolimy, został przepowiedziany setki lat wcześniej. Żaden inny przywódca religijny nie ma czegoś takiego. Nikt nigdy nie przewidział, gdzie urodzi się Budda. Nikt nigdy nie powiedział, jak umrze Lao Tzu, albo jak będzie wyglądała posługa Platona czy Arystotelesa. Nie ma proroctw o żadnym innym przywódcy religijnym. Chrześcijaństwo jest pod tym względem wyjątkowe: o Jezusie mówi ponad trzysta przepowiedni w samym Starym Testamencie. To musiał być Jezus, a moim jedynym wyborem było uwierzyć. Jego narodziny, życie, śmierć i zmartwychwstanie przepowiedziano na wiele stuleci przedtem. Te proroctwa i fakt ich wypełnienia dosłownie zmieniły moje życie.

W tamtym okresie zostałem przeniesiony do Pensacoli (Floryda), w sercu tak zwanego „pasa biblijnego”; myślę, że to miejsce było wręcz „klamrą” tego pasa. Po dwóch tygodniach przydzielono mi nowego współlokatora. Był to dwumetrowy Afroamerykanin, nazywany „Wysoki Paul”. Wszedł do pokoju i szybko zostaliśmy przyjaciółmi. Pochodził z południowej Filadelfii i wyglądał, jak gdyby wiele przeżył. Razem wyglądaliśmy jak Mutt i Jeff[1]: on był tym wysokim umięśnionym czarnoskórym z ulicy, a ja tym niskim małym Żydem z przedmieścia. Dogadywaliśmy się świetnie. Pewnego wieczoru, przy Doktorze Pepperze i Doritosach, pojawił się temat religii. Chciałem się podzielić tym, o czym się dowiedziałem, więc po prostu opowiedziałem wszystko od początku. Kiedy skończyłem, zapytałem:

– Paul, znasz jakiś dobry kościół, do którego mógłbym pójść?

– Bracie – odparł – mam dla ciebie kościół!

– Co to za kościół?

– Zielonoświątkowy – odpowiedział z wyraźną ekscytacją w głosie. – Pójdziesz ze mną kiedyś, a jeśli ci się nie spodoba, nie musisz przychodzić już nigdy więcej.

Było to dla mnie bardzo intrygujące, a Wysoki Paul był widocznie podekscytowany perspektywą zabrania mnie. Nigdy wcześniej nie byłem na nabożeństwie w kościele, więc myślałem, że wszystkie wyglądają mniej więcej tak samo. Chciałem pójść jako widz i stwierdziłem, że to jest doskonała okazja, więc zgodziłem się pójść z nim.

W niedzielę rano znajdowałem się w stanie nerwowego oczekiwania. Kiedy podjechaliśmy przed kościół i zaparkowaliśmy, moje serce biło bardzo szybko: jak by nie patrzeć, było to dla mnie zupełnie nowe doświadczenie. Kiedy szliśmy przez parking, Paul odwrócił się do mnie i powiedział:

– Chciałbym cię o coś poprosić.

– O co? – spytałem.

– Żebyś usiadł ze mną w pierwszym rzędzie. Dobrze?

Przez chwilę się zastanawiałem, ale ponieważ nigdy wcześniej nie byłem na nabożeństwie, było mi wszystko jedno, gdzie siedzę. Z przodu czy z tyłu – i tak byłem tam tylko po to, by zdobyć nowe doświadczenie.

– Jasne, możemy siedzieć w pierwszym rzędzie – powiedziałem. Wyglądał na bardzo zadowolonego.

Kiedy wszedłem do kościoła, zobaczyłem ławki z poduszkami. Wyglądały na wygodne. Poszedłem do pierwszego rzędu z Paulem, starając się wmieszać w tłum. Wkrótce po naszym przybyciu muzykanci zajęli miejsca i kościół zatrząsł się w posadach. Były tam bębny, gitary, gitary basowe i kobieta grająca na syntezatorze. Z sufitu zjechał wielki ekran, na którym dla wszystkich zebranych wyświetlały się teksty piosenek. Wszyscy wstali, klaskali i śpiewali. Próbowałem robić to, co inni, więc też zacząłem śpiewać, a może i wykonywać jakieś kroki z żydowskich tańców (nie jestem pewien). W każdym razie trwało to niemal pół godziny i zacząłem mieć wrażenie, że kościół jest jak wielka impreza. Wszyscy śpiewali i klaskali, a ja znajdowałem się w samym środku.

Później wszystko się uspokoiło i wyszedł pastor. Był to niski mężczyzna z gromkim głosem, który chodził tam i z powrotem, machając chustką i krzycząc „Amen!”. Odkrzykiwałem „Amen” razem z tłumem, chociaż nie wiem dlaczego; po prostu dobrze się bawiłem. Mówił jakieś trzydzieści-czterdzieści minut i ta część też była całkiem ciekawa; później nabożeństwo przyjęło inny obrót. Z widowni wyszła kobieta, która zaczęła cicho grać na organach. Pastor wyszedł na środek sceny i spytał: – Czy jest tu z nami ktoś, kto chciałby przyjąć Jezusa jako osobistego Zbawiciela? – Dopiero co tak hałaśliwe miejsce zastygło w martwej ciszy. Odwróciłem się, by zobaczyć, dlaczego wszyscy zachowują się tak cicho, i zobaczyłem, że wszyscy patrzą na mnie! Spojrzałem przed siebie, gdzie stał pastor. Przełknąłem ślinę. Znajdowałem się w kościele i nagle wszyscy gapili się na mnie, niejako oczekując, że wstanę.

Stwierdziłem – czemu nie? Jestem tutaj, no to mogę iść na całość. Wstałem więc, a ponieważ i tak byłem w pierwszym rzędzie, nie musiałem daleko iść. Podszedłem do sceny. Pastor pochylił się nade mną i powiedział:

– Czy przyjmujesz Jezusa Chrystusa jako Pana i Zbawiciela?

– Jasne – odpowiedziałem.

– Czy prosisz Jezusa o przebaczenie twoich grzechów?

– Tak – odpowiedziałem.

Pastor pochylił się znowu i spytał:

– Czy byłeś kiedyś chrzczony?

Nie spodziewałem się tego. Nie miałem nawet ubrań na zmianę!

– Nie – odpowiedziałem. Pastor przestał mówić, i nagle z tyłu kościoła odsunęła się zasłona, ujawniając zbiornik pełen czystej wody. Przełknąłem ślinę jeszcze raz.

– Czy chcesz zostać ochrzczony?

Odpowiedziałem słabym głosem:

– Jasne, czemu nie?...

Nie wiedziałem, że trzeba by przygotować świąteczną sałatkę ziemniaczaną, przynieść kamerę wideo, przygotować tamale i tak dalej. Pastor tylko spytał, czy chcę się dać ochrzcić. I tyle. Poszedłem na tył kościoła i dostałem białą szatę; później zostałem zanurzony w zbiorniku, a pastor, z wielką frajdą, udzielił mi chrztu. Kiedy wyszedłem z wody, muszę przyznać, czułem się przemieniony. Wydawało mi się, że wreszcie zrobiłem coś chrześcijańskiego. Publicznie wyznałem wiarę w Jezusa i czułem się, jakby rzeczywiście ociekała ze mnie niewinność w Bogu.

Po chrzcie kilku mężczyzn podeszło do zbiornika i zapytało: – Czy kiedykolwiek otrzymałeś Ducha Świętego? – Nie wiedziałem, czym jest Duch Święty, ale brzmiało dobrze. Pokręciłem głową. Natychmiast wszyscy położyli na mnie ręce i zaczęli mówić „językami”. Nie miałem pojęcia, czym są „języki”, więc myślałem, że po prostu zapomnieli słów. W każdym razie zostałem przyjęty z otwartymi ramionami i wielkim ręcznikiem; czułem się jak nowe stworzenie. Miałem w sobie ogień; kiedy zostałem napełniony Duchem i jeszcze byłem mokry od tej wody, zrobiłem to, co zrobiłby każdy dobry żydowski syn: zadzwoniłem do matki!!!

Oczywiście nie zareagowała entuzjastycznie. Zadzwoniłem do niej i powiedziałem:

– Mamo, zgadnij, co dzisiaj zrobiłem!

– Co takiego, kochanie?

Powiedziałem:

– Ochrzciłem się.

Nastąpiła cisza. Potem ona odezwała się znowu:

– Równie dobrze mógłbyś wziąć nóż i wbić mi go w plecy.

Teraz to ja byłem cicho.

– Jak możesz tak mówić? – zacząłem. – Nie jesteś nawet wierząca, chodzisz do synagogi raz czy dwa w roku, jak możesz mi coś takiego mówić?

Nastąpiła przerwa. Wiedziałem, że zaczyna płakać.

– Zerwałeś z tradycją. Nie jesteś moim synem! – rzuciła słuchawkę.

Chrześcijański „odlot” szybko minął. Teraz słyszałem od moich nowych chrześcijańskich przyjaciół inne rzeczy. W stylu: „Wiesz, bracie, teraz, gdy sam jesteś zbawiony, musisz zbawić swoją rodzinę. Nie chcesz przecież, żeby poszli do piekła”. Nie chciałem. Te słowa rozdarły moją duszę. Zacząłem myśleć o wszystkich swoich przodkach: dziadkach, ich rodzicach, ciotkach, wujkach, kuzynach, którzy nigdy nie przyjęli Jezusa. Wszyscy byli skazani na piekło? To dlaczego ja miałem takie szczęście? Czułem silny ból w duszy.

Po ukończeniu służby w marynarce zacząłem chodzić do kościołów bezwyznaniowych. Wyglądają podobnie do zielonoświątkowych, ale są nieco bardziej stonowane. Z matką mogłem rozmawiać o wszystkim oprócz religii. Mówiła: – Ty wierzysz, w co wierzysz, i ja wierzę, w co wierzę, i nie chcę o tym słyszeć w tym domu. – Było to dla mnie trudne. Spędziłem wiele nocy, wołając do Boga na kolanach o moją mamę. W bezwyznaniowych kościołach człowiek uczy się wielu rzeczy: jak cytować Pismo, jak dyskutować na jego temat i jak być świadkiem wobec własnej rodziny. Szybko zacząłem rozkładać ulotki w domu mamy: w łazience, w sypialni, w jej szufladach. Zdobyłem nawet ulotki, które wyglądały trochę jak banknoty dolarowe, i zostawiałem je na podłodze w nadziei, że mama podniesie i przeczyta choć jedną. To nie zadziałało. Co najwyżej pomogło zbudować jeszcze wyższy mur między nami.

Niedługo później u mojej matki zdiagnozowano raka. Paliła od ponad czterdziestu lat i lekarze nie wróżyli jej dobrze. Ze szpitala przeniesiono ją do... katolickiego hospicjum! Pewnego dnia wszedłem tam, a nad jej łóżkiem wisiał wielki krzyż.

– Nie przeszkadza ci to? – spytałem.

– Tak naprawdę – powiedziała – jest mi wszystko jedno. – Jej twarz była szara; zaczynała usychać. Widać było skutki terapii lekowej. – Chcę tylko, żeby to się już skończyło. Mam dosyć choroby, mam dosyć bólu, chcę po prostu umrzeć.

Uderzyło mnie to niczym tona cegieł. Nie wiedziałem, co robić. Wcześniej bywałem na różnych nabożeństwach i seminariach z uzdrowieniami, kupowałem książki i kasety, więc wiedziałem, co się dzieje. Postanowiłem pojechać do najbliższej chrześcijańskiej księgarni i kupić mały flakon uzdrawiającego oleju. Rozumowałem, że jeśli się nad nią pomodlę, Bóg ją uzdrowi, a ona uwierzy. Wszedłem do jej pokoju, otworzyłem flakon, posmarowałem olejem jej czoło i zacząłem się modlić. Nie stało się nic. Modliłem się nadal i w dalszym ciągu nic się nie działo. Dzień po dniu, nic. W końcu zacząłem mieć dosyć Boga i zawołałem: – Widziałem, jak uzdrawiasz wielu ludzi. Robisz to cały czas w telewizji i podczas seminariów; uzdrawiasz ludzi na całym świecie. Dlaczego nie moją mamę? Dlatego, że jest Żydówką?

Byłem zły na Boga; kiedy się uspokoiłem, usłyszałem Jego głos szepczący do mojej duszy. Nie mówię, że otwarło się niebo i dał się słyszeć głos. Bóg po prostu przemówił do mojego serca. – Powiedz jej, kim jestem. – Byłem zakłopotany. Nie wiedziałem, co powiedzieć. Więc spytałem: – Ale kim jesteś, Panie? – Głos w moim sercu stał się wyraźniejszy. – Jestem Bogiem tych, którzy nie mają przyjaciół. Jestem Bogiem ludzi o złamanym sercu. Jestem Bogiem, który będzie trzymał ją za rękę; powiedz jej to.

Następnego dnia poszedłem do pokoju mojej mamy i powiedziałem jej, co mi przekazał Bóg. Ku mojemu zdumieniu, była w stanie to przyjąć. Nie znała wprawdzie Biblii od deski do deski, ale wiedziała, co to znaczy, gdy Bóg mówi, że będzie trzymał ją za rękę. Pięknie było widzieć, jak współczucie i zaufanie wypełniają jej oczy, z których płynęły łzy. Była złamana i zraniona, a Bóg teraz mówił, że będzie przy niej.

Niedługo po tym wydarzeniu zacząłem opowiadać mamie historie ze Starego Testamentu, historie, na podstawie których nigdy nie nakręcono filmów; historie Eliasza i Daniela, opowieści o Dawidzie i prorokach, psalmy i poezję z Pieśni nad Pieśniami. Moja mama to uwielbiała. Wkrótce inni ludzie przebywający w hospicjum, słysząc, że przyszedłem opowiadać mamie historie biblijne, zaczęli przyjeżdżać na wózkach i przychodzić o kulach, by posłuchać. To było niesamowite. Pamiętam, jak siedziałem w biurze i zachwycałem się historią, którą zamierzałem się podzielić. Był to dobry czas dla mnie i dla mojej matki, pod wieloma względami czas uzdrowienia i obdarowywania.

Pewnego dnia po prostu musiałem ją zapytać:

– Mamo, co masz do Jezusa?

Szczerze chciałem wiedzieć, dlaczego miała taką awersję do naszego Pana.

– Tak naprawdę – odparła – chodzi o imię. Wiesz, odkąd byłam małą dziewczynką i dorastałam w Brooklynie, to imię było w moim domu przekleństwem. Kiedy słyszę je od ciebie, brzmi jak najgorsze przekleństwo na świecie. Po prostu nie jestem w stanie słuchać, jak je wymawiasz. Rozumiesz?

Zapanowała cisza. Dostrzegłem łzy w jej oczach i wiedziałem, że to wyjaśnienie było dla niej bolesne.

– Rozumiem – przerwałem na chwilę. – A co, jeśli w zamian będę używał hebrajskiego imienia Jeszua? Znaczy to tyle, co Jozue. Czy byłoby to dla ciebie do przyjęcia? – Czekałem na odpowiedź, która nadeszła szybciej, niż byłem na to przygotowany.

– Tak – powiedziała – nie mam problemu z imieniem Jeszua.

Kiedy usłyszałem te słowa, moje serce żywiej zabiło i poczułem działanie Ducha Świętego. Zacząłem opowiadać jej historie o Jeszui. Spotkanie z kobietą przy studni, uzdrowienie ślepego, uzdrowienie chromego, aż w końcu zmartwychwstanie. Niedługo przed swoim odejściem moja mama poprosiła Jeszuę, by wybaczył jej grzechy. Przyjęła Jeszuę jako swojego Pana i Zbawiciela. Odeszła we śnie, spoczywając w świętych ramionach naszego kochającego Zbawcy. Dzielę się z wami tą częścią mojej historii, dlatego że czasami największą modlitwą, jaką możemy odmówić, jest wzięcie kogoś za rękę i powiedzenie mu: „Bóg cię kocha. Naprawdę”.

Jak już wyjawiłem wcześniej, przeniosłem się od zielonoświątkowców do kościoła bezwyznaniowego. Przebywając tam, nauczyłem się wielu rzeczy. Stałem się biegły w cytowaniu Pisma. Stałem się również bardzo dobrym dyskutantem. Zacząłem władać Biblią jak mieczem; tyle że często używałem jej, by raczej zniszczyć czyjeś poglądy, niż by tego kogoś podbudować. Znałem wszystkie fragmenty, których ludzie mogliby użyć, by podjąć próbę objaśnienia swego stanowiska. Miałem gotowe strategie ataku i kontrataku w odpowiedzi na każdy ich argument. Problem polegał na tym, że z całą tą wiedzą zacząłem tracić własną wiarę. Nie wiedziałem już, co jest prawdą. Nadal wierzyłem w Jezusa, ale przestałem wiązać tę wiarę z instytucjonalną religią i chodzeniem do kościoła. Po co mi to? – zastanawiałem się. Pragnąłem świętości, a nie tylko dobrego zespołu muzycznego czy ciekawego pastora ze świetną grupą młodzieżową. Byłem zmęczony rutyną. Chciałem czegoś świętego, z tradycją, czegoś, o czym wiedziałbym, że jest prawdziwe. Zacząłem czuć się jak Piłat, kiedy pytał: „A co to jest prawda?”.

W tamtym czasie moja firma przeniosła mnie na stanowisko w Kalifornii. Myślałem, że znalazłem się w krainie marzeń, ale kiedy tam trafiłem, spotkałem wielu ludzi, którzy w jakiś sposób byli chłodni i poranieni: pracoholików. Szybko stałem się jednym z nich. Szedłem do pracy, wracałem do domu, włączałem klimatyzację i siedziałem przed telewizorem jak warzywo. Od czasu do czasu ktoś zapraszał mnie na nabożeństwo. – Musisz przyjść. Mają świetny zespół, a pastor jest bardzo dynamiczny – mówili. Uprzejmie odmawiałem. Wiedziałem, czym to pachnie. Nie byłem zainteresowany. Moja dusza pragnęła rzeczywistej prawdy. Pamiętam, jak wołałem do Boga i pytałem Go: – Co mam robić? – I znów usłyszałem Jego głos w sercu, a odpowiedź brzmiała: – Chcę, żebyś studiował judaizm.

Byłem zszokowany. Nie spodziewałem się tego, ale kierował mną jakiś nieznany głód. W książce telefonicznej znalazłem ortodoksyjnego rabina: chciałem judaizmu z filmu Yentl[2], z brodatymi facetami w pejsach i czarnych chałatach. Spotkałem się z rabinem i powiedziałem mu o swoim pragnieniu poznawania judaizmu. Powiedziałem mu również, że wierzę, iż Jezus jest Mesjaszem.

– Nauczę cię wyznawania judaizmu – powiedział – ale pod warunkiem, że nie będziesz uczył mojej wspólnoty chrześcijaństwa.

Szybko się zgodziłem. Byłem w stanie się nie odzywać. Zacząłem dowiadywać się pięknych rzeczy o judaizmie; nauczyłem się, czym jest koszerność, jak czytać Torę. Szczególnie lubiłem „mistyczną” stronę judaizmu. Uczyłem się o kabale, o żydowskich świętych i mistykach. Ci wielcy rabini mówili o relacji miłości z Bogiem, która przekracza wszelkie słowa, wszelkie myśli i rozum, a ostatecznie staje się jednością w miłości z Bogiem. To było to, za czym tęskniłem. Moją duszę ogarniała coraz większa fala fascynacji, w miarę jak dowiadywałem się nowych rzeczy.

Mniej więcej w tym czasie dostałem od przyjaciela książkę o św. Franciszku z Asyżu. Nigdy wcześniej o nim nie słyszałem, może tylko w kontekście karmników dla ptaków w ogrodzie. Czytając o św. Franciszku, zakochałem się w jego wierze. Oto chłopak z wyższej klasy średniej, nie gardzący zabawą i imprezami, który zrezygnował z tego wszystkiego, by żyć jak Chrystus... I rzeczywiście tak żył. Byłem w szoku. Później inny przyjaciel dał mi kopię dzieł zebranych św. Jana od Krzyża. Wchłaniałem je jak gąbka. Zacząłem czytać o intymnej relacji z Bogiem, która nie daje się opisać słowami. W tym czasie zacząłem również porównywać słowa św. Franciszka i św. Jana z nauczaniem mistyków żydowskich. Ku mojemu zdumieniu, używali tych samych słów i zwrotów na określenie owej niebiańskiej jedności, którą można osiągnąć poprzez modlitwę. Najtrudniejsze dla mnie było zaakceptowanie faktu, że ci święci byli katolikami. To był ten jeden jedyny Kościół, od którego zawsze radzono mi trzymać się z daleka. Katolicy są bałwochwalcami, a Kościół katolicki to „babilońska nierządnica”. Jak więc ci święci mogli być katolikami? Stwierdziłem, że może powinienem przyjrzeć się Kościołowi katolickiemu – dla zaspokojenia własnej ciekawości, a także w celu udowodnienia raz i na zawsze, że katolicy są w błędzie.

Poszedłem do rabina i powiedziałem mu, czego się dowiedziałem: – Rabbi, kocham to, czego mnie nauczyłeś, ale nie mogę zaprzeczyć, że Jezus jest Mesjaszem, i muszę kontynuować moją podróż.

Spojrzał na mnie i powiedział: – Bob, mam nadzieję, że znajdziesz to, czego szukasz. Idź w pokoju, i niech Bóg cię strzeże i czuwa nad tobą.

Wróciłem do domu z poczuciem, że coś straciłem, ale także z poczuciem ekscytacji. Nie wiedziałem nic o wierze katolickiej, więc postanowiłem zadzwonić do księgarni katolickiej i spytać, czy mogę przyjść i zadać kilka pytań. Rozmowa wyglądała mniej więcej tak:

– Dzień dobry, nazywam się Bob Fishman, jestem Żydem, zielonoświątkowcem, chrześcijaninem bezwyznaniowym, antykatolikiem, bardzo skonfundowanym.

– W czym mogę pomóc? – rozległ się głos z drugiej strony.

– Mam parę pytań na temat katolików i chciałbym poznać na nie odpowiedzi.

– Proszę w takim razie zapisać pańskie wątpliwości i przynieść je do nas. Możemy spotkać się o piętnastej, wszelkie tematy dozwolone. Proszę się nie bać żadnych pytań.

– Doskonale – odpowiedziałem.

Mój umysł pracował na najwyższych obrotach. Postanowiłem przygotować dla tego gościa najtrudniejsze pytania, jakie kiedykolwiek słyszał. Wymyśliłem dwadzieścia. Nazwałem je Top 20 Boba Fishmana. Było tam wszystko – od „dlaczego katolicy oddają cześć Maryi?”, przez „dlaczego nazywacie księdza ojcem?”, aż po „dlaczego oddajecie cześć bożkom?”. Myślałem, że facet nie da rady na to odpowiedzieć.

Przyszedłem do księgarni z listą; właściciel zaprosił mnie za ladę, gdzie stały dwa składane krzesła.

– Siadaj, Bob – powiedział. – Mam na imię Victor i zanim zaczniemy, muszę ci z góry powiedzieć, że jestem apologetą. Adwokatem wiary katolickiej.

– Świetnie – powiedziałem. – Wiara katolicka potrzebuje adwokata, po tym wszystkim, co narobiliście.

– Nie, nie w tym sensie. Apologeta to ktoś, kto broni wiary przed szykanami.

– W takim razie brońmy – powiedziałem i wyciągnąłem listę. Cierpliwie, odwołując się do Pisma, przedyskutował ze mną wszystkie pytania. Na wszystkie odpowiedział. Rozmawialiśmy przez ponad trzy godziny, podczas których dowiedziałem się rzeczy, o jakich nie miałem pojęcia. Pokazał mi dzieła wczesnych Ojców Kościoła, uczniów Pawła i Jana, którzy znali Apostołów osobiście, chrześcijan pierwszego wieku, którzy żyli i pisali w czasach apostolskich. Nigdy mi o tych ludziach nie mówiono. Większość kościołów, do których chodziłem, używało Dziejów Apostolskich jako katechizmu, ale nikt nie powiedział mi, co stało się z Kościołem po wydarzeniach opisanych w tej księdze. Czy Kościół Chrystusa zaczął zanikać? Czy zwyciężyły go bramy piekieł?

Powoli zaczęło do mnie docierać, że Kościół, który Jezus założył dwa tysiące lat temu, nadal istnieje i że jest to Kościół rzymskokatolicki! Wszystkie inne wyznania chrześcijańskie oderwały się od tego Kościoła. To on był tym pierwszym – i przetrwał. Kościół katolicki jako jedyny jest w stanie prześledzić swoje korzenie aż do Chrystusa. Jeśli to prawda i skoro już wyznałem wiarę w Chrystusa, to chcę należeć do Jego Kościoła, a nie takiego, który nie ma nawet stu lat. Byłem ogromnie poruszony: w końcu znalazłem to, czego szukałem. Nareszcie będę mógł zostać członkiem Kościoła założonego przez Chrystusa.

Po kilku miesiącach prywatnych nauk postanowiłem przystąpić do obrzędu chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. Muszę szczerze powiedzieć – chwilami odnosiłem wrażenie, że mógłbym sam prowadzić te zajęcia! Ale też nauczyłem się wielu rzeczy o tradycji i sukcesji apostolskiej. Ujrzałem całe piękno judaizmu, wypełniające się we mszy: mamy kapłaństwo, wywodzące się z judaizmu, mamy kadzidło i święte szaty, czytamy Słowo Boże, śpiewamy Psalmy. To wszystko są elementy żydowskie. Mamy ołtarz i tabernakulum, przed którym palą się świece. Widząc wszystkie te rzeczy, wiedziałem, że doświadczam pełni mojego żydowskiego dziedzictwa.

Potem był baranek: nie jakiś tam baranek, ale Baranek Boży. To było dla mnie najpiękniejsze. Natychmiast zrozumiałem powiązania z kolacją paschalną. W Starym Testamencie krew baranka – przygotowanego przez człowieka – osłania i chroni lud Boży. Uderzyło mnie jak piorun to, że gdy ksiądz podnosi konsekrowaną hostię i mówi: „Oto Baranek Boży”, powtarza słowa Jana Chrzciciela. Zrozumiałem nagle, że Baranek Boży musiał zostać zabity, by jego krew mogła zgładzić grzechy całego świata: nie tylko jednej rodziny, ale wszystkich rodzin, całego stworzenia. Cóż za głęboka boska tajemnica! Bóg Abrahama, Izaaka i Jakuba upokorzył się i stał się człowiekiem, a później Barankiem Bożym, zabitym za grzechy świata. Był Nim i jest Jezus.

Jak gdyby tego nie wystarczało, ten sam Bóg uniżył się jeszcze bardziej, ukrywając się pod postacią chleba i wina. W Starym Testamencie Bóg zawsze zasłaniał swoje oblicze, objawiając się czy to w płonącym krzaku, czy to w delikatnym wietrze, czy to w słupie ognia, a nawet w cichym szepcie. Dlaczego? Ponieważ gdyby pokazał się w całej swojej chwale, molekuły, z których się składamy, wybuchłyby ku Jego chwale. Nie moglibyśmy tego znieść. Nasze skończone umysły nie mogłyby poradzić sobie z Nieskończonością. Przeto nasz Bóg, w swoim miłosierdziu wobec świata i dla pojednania nas ze sobą, przyjął postać ciała i krwi. Stał się nie tylko Barankiem ofiarnym, ale i Najwyższym Kapłanem, orędującym za nas. Teraz ten sam Bóg ukrywa się pod postacią chleba i wina. Dlaczego? Abyśmy mogli dosłownie przyjmować Jego ciało i krew, dzielić nasze ciało i krew z Nim w akcie, który przerasta wszelkie słowa, wszelki opis. Osobista jedność, której tak długo pragnąłem, znajduje się tutaj, w Najświętszym Sakramencie. Ciało, Krew, Dusza i Bóstwo Boga Wszechmogącego obcuje ze mną. Jest to akt o wiele wspanialszy niż najbardziej intymna relacja pomiędzy małżonkami, ponieważ w akcie tym możemy stać się Jego dziećmi z ciała i krwi. Tak często mówimy naszym dzieciom: „Johnny, zrobiłbym dla ciebie wszystko, bo jesteś moim dzieckiem” albo: „Susie, oddałabym za ciebie życie, bo jesteś moim dzieckiem”. Teraz rozumiem. Jezus kocha mnie tak bardzo, że chce, bym był Jego dzieckiem, z ciała i krwi. Oddał życie za mnie, ponieważ mnie kocha!

W noc Wigilii Paschalnej 1992 roku zostałem członkiem Świętego Apostolskiego Kościoła Katolickiego. Przyjąłem Pierwszą Komunię Świętą i zostałem bierzmowany. Nareszcie przyszedłem do domu.

Od czasu do czasu Bóg przesyła nam pocałunki. Dla mnie takim pocałunkiem od Boga stała się moja żona Karen. Spotkałem ją, będąc już katolikiem; ona była katoliczką od urodzenia. Jej wiara w tym czasie odżywała po odejściu od Kościoła. Spotkaliśmy się na rekolekcjach w Arkansas i tam otrzymałem pocałunek od Boga: dał mi ją. Przemówił do mojego serca i powiedział, że daje mi cenny klejnot, którym mam się zaopiekować, chronić go i zapewniać wszystko, czego potrzebuje. Po dziś dzień jestem zafascynowany wieloma fasetami tego klejnotu, który z miłością nazywam moją żoną. Pobraliśmy się w kościele 27 lipca 1996 roku. Razem wychowaliśmy troje dzieci: Karę, Kaylę i Justina[3], którzy obecnie są dorośli i żyją na swoim. Niedawno zostałem dziadkiem. Jestem nazywany Pappa, a Karen – Nanna. Osiem lat temu oboje wstąpiliśmy do wspólnoty o nazwie Bracia i Siostry Miłosierdzia. Jest to franciszkańska wspólnota świeckich, zaaprobowana przez Kościół. Przyjęliśmy śluby wieczyste w tej wspólnocie przed biskupem Arkansas; możemy mieszkać we własnym domu i żyć w małżeństwie. Na podobnych zasadach funkcjonują benedyktyńscy oblaci i Trzeci Zakon Karmelitów.

Przeszedłem długą, dziwną drogę. Ścieżka, która zaprowadziła mnie do Kościoła – Matki, nadała mojej wierze jaskrawości, którą głęboko cenię i którą uwielbiam się dzielić. Chciałbym Cię, Drogi Czytelniku, serdecznie zachęcić, byś sam zbadał prawdy i bogactwo Kościoła rzymskokatolickiego, a być może po długiej podróży i Ty znajdziesz wreszcie drogę do domu. Niech Bóg Abrahama, Izaaka i Jakuba obficie błogosławi wam wszystkim.

[1] Postacie z komiksu pod tą samą nazwą, wydawanego w latach 1907-1982.

[2] Popularny film z 1983 roku, którego akcja toczy się wśród ortodoksyjnych Żydów.

[3] Karen była uprzednio w związku małżeńskim, który został jednak anulowany zanim spotkała Boba.

Zaskoczony łaską

Roy Schoeman

Roy Schoeman jest synem niemieckich Żydów, uchodźców z Holokaustu. Dorastał na przedmieściach Nowego Jorku, studiując judaizm pod kierunkiem najwybitniejszych rabinów współczesnej Ameryki. Ukończywszy studia licencjackie w MIT i magisterskie na Harvardzie, został zatrudniony w Harvard Business School i rozpoczął karierę wykładowcy i konsultanta. Seria dramatycznych wydarzeń doprowadziła go do entuzjastycznego przyjęcia Wiary Katolickiej. W 2003 roku ukazała się jego pierwsza książka, Salvation is from the Jews. Od tego czasu stał się popularnym mówcą konferencyjnym, występował w telewizji i radiu katolickim. Można się z nim skontaktować pod adresem schoeman@catholic.org, albo poprzez stronę internetową www.salvationisfromthejews.com.

Urodziłem się na początku lat 50. w rodzinie żydowskich uchodźców z Niemiec, którzy poznali się i pobrali w Ameryce. Mój ojciec przybył z Niemiec na początku rządów Hitlera, kiedy Żydom wciąż jeszcze wolno było wyjechać; moja matka miała gorzej. Jej rodzina znalazła się we Francji, ale tam zaskoczyła ich nazistowska okupacja. Uciekli z więzienia w nocy przed odjazdem pociągu, który miał ich zabrać do obozu koncentracyjnego. Ostatecznie rodzina matki dotarła na Kubę, a stamtąd, po wojnie, do Stanów Zjednoczonych.

Moi rodzice osiedli na przedmieściu Nowego Jorku. W tamtym czasie było to jedyne miejsce w okolicy, gdzie wolno było osiedlać się Żydom – wszystkie inne były „restricted”. Wyrósłszy w pobożnych rodzinach w Niemczech, moi rodzice aktywnie włączyli się w życie tamtejszej konserwatywnej synagogi i szybko stali się „filarami” lokalnej wspólnoty żydowskiej. Od zawsze wiedziałem, że jestem Żydem – była to podstawa mojej tożsamości od pierwszych przebłysków świadomości, definiująca wszystkie aspekty mojego stosunku do innych i do świata wokół mnie. Gdy osiągnąłem wiek szkolny, poszedłem nie tylko do zwykłej świeckiej szkoły, ale także zostałem zapisany na zajęcia pozaszkolne z edukacji religijnej, odbywające się dwa razy w tygodniu w mojej synagodze, która nosiła nazwę „szkoły hebrajskiej”. Byłem z natury pobożny – zawsze odczuwałem obecność Boga, pragnąłem Mu się podobać i bardzo mnie cieszyło, że jako Żyd, członek Jego ludu, „mam łatwiej” (tak przynajmniej mi się wydawało). W szkole hebrajskiej i podczas zajęć związanych z kultem w synagodze czułem się najbardziej „we własnej skórze”, w zgodzie ze swą żydowską tożsamością.

Nie twierdzę, że nie miałem żadnego doświadczenia, a nawet tęsknoty za chrześcijaństwem, dokładniej mówiąc – za Jezusem. Była to skomplikowana relacja; być może najlepiej ją wyjaśni kilka wczesnych wspomnień. Na przykład, pierwszym życzeniem, jakie wypowiedziałem (później stało się ono swego rodzaju rodzinnym żartem), było „chcę choinkę!”, choć nie brzmiało to dokładnie w ten sposób, ponieważ nie byłem jeszcze w stanie wyraźnie mówić. Powtarzałem to zdanie bez przerwy, ku irytacji moich rodziców i starszej siostry. Pamiętam dobrze to, co kierowało moim monotonnym naleganiem: poczucie ciepła, miłości, radości Bożego Narodzenia i bardzo rzeczywista obecność Dzieciątka Jezus w centrum tego wszystkiego. Odczuwałem za tym wielką tęsknotę, ale przede wszystkim za Chrystusem.

Choć nie miałem pojęcia, co oznacza słowo „święty”, a tym bardziej kim był św. Józef – gdy tylko czułem się szczególnie nieszczęśliwy i niezrozumiany, wspinałem się na taboret, otwierałem drzwiczki szafki z lekami w kuchni i cicho dzieliłem się swoją udręką z butelką aspiryny dla dzieci „St Joseph’s” (o smaku pomarańczowym), po czym czułem się kochany i pocieszony.

Myślę, że nie jest aż tak niezwykłe u małych dzieci intuicyjne odczucie świata duchowego, jak również ich własna, właściwa im relacja z tym światem. To fakt, że i ja odnajdywałem wielką pociechę, uczestnicząc w żydowskim życiu religijnym na miarę możliwości małego dziecka. Nie było to jednak powodem, dla którego stałbym się mniej świadom chrześcijańskiej obecności, jaką dostrzegałem w duchowym świecie. Właśnie to uwrażliwienie na chrześcijańską obecność przekształciło się później w niechęć i wrogość wobec wszystkiego, co chrześcijańskie: odrzucenie i odłączenie się od tego, za czym (a raczej za kim) najbardziej tęskniłem, przypominało reakcję na kwaśne winogrona.

Póki co, w tamtym czasie modlitwa w judaizmie przynosiła mi sporą satysfakcję, pozwalając nawet odczuwać jej bogactwo i głębię. W miarę jak dorastałem, moja religijność pogłębiała się; do chwili, gdy znalazłem się w liceum, byłem jednym z zaledwie trzech czy czterech uczniów mojej klasy w szkole hebrajskiej, którzy pozostali z początkowej liczby trzydziestu. Żydowskie dzieci najczęściej wypisywały się z edukacji religijnej natychmiast po osiągnięciu Bar Micwy w wieku trzynastu lat, jak gdyby owa ceremonia inicjacji dalsze kształcenie się w tej dziedzinie czyniła czymś zbędnym – podobnie katolickie dzieci często przestają chodzić na religię po bierzmowaniu.

Ja nie tylko kontynuowałem naukę w szkole hebrajskiej, ale stawała się ona wręcz coraz ważniejszą częścią mojego życia. W tej dziedzinie otrzymałem szczególne błogosławieństwo Opatrzności. Rabin w moim miasteczku był człowiekiem niezwykłym – pochodził z długiej linii rabinów chasydów i był w owym czasie wysuwającym się na czoło rabinem wśród konserwatywnych Żydów Ameryki. Poza tym miałem w hebrajskiej szkole kilku wyjątkowych nauczycieli, przygotowujących się do rabinatu w niedalekim Nowym Jorku. Szczególnie jeden z nich, który w latach szkoły średniej stał się moim mentorem, został później naczelnym rabinem rekonstrukcjonistą[1] i głową największego seminarium rabinicznego Stanów Zjednoczonych.

Łącząc te dwa wątki: byłem dość utalentowanym uczniem, zawsze najlepszym w klasie i zazwyczaj z każdego przedmiotu, ale wiedziałem, że nie to ma prawdziwe znaczenie – prawdziwe znaczenie ma Bóg. Wiedziałem, a przynajmniej tak myślałem, że tylko Żydzi naprawdę znają Boga, będąc jego ulubieńcami nie tylko jako naród, ale także jako jedyni, którzy wiedzą, jak należy oddawać Mu cześć. Wiedziałem, a przynajmniej tak myślałem, że dwa tysiące lat temu pewien szczególnie błądzący Żyd założył rozcieńczoną, eklektyczną wersję judaizmu, znaną jako chrześcijaństwo. To chrześcijaństwo było dla mnie swego rodzaju (za przeproszeniem) „głupim pasierbem” judaizmu, a przy tym – być może też z tego powodu – stało się szalenie popularne. Jednocześnie zaś głęboko, wewnętrznie odczuwałem wciąż obecność Jezusa i czułem Jego przyciąganie. Widziałem spokój i radość na twarzach „błądzących” chrześcijan, często byłem odbiorcą ich bezkrytycznej akceptacji i miłości. Nie mogłem przestać chcieć tego, co oni zdawali się mieć. Choć odnosiłem się do chrześcijan z niejaką pogardą i uważałem się za lepszego od nich, nie mogłem przestać tęsknić za tym, co leży w centrum ich wiary. Im większa była ta sprzeczność, z tym większą siłą byłem popychany w obydwu przeciwnych kierunkach, zatem wobec wszystkiego, co chrześcijańskie odczuwałem tym większą ambiwalencję.

Wiosną mojego ostatniego roku w szkole średniej do naszej synagogi przybył na święto Purim bardzo charyzmatyczny chasydzki rabin, by poprowadzić wieczór muzyki i modlitwy. Wychowawszy się w sercu chasydzkiej wspólnoty, został wyznaczony przez swojego mistrza, by opuścił ich enklawę i udał się w świat, w celu przywrócenia judaizmowi zasymilowanych, oderwanych, często „hipisowskich” młodych Żydów amerykańskich. Ów rabin natychmiast mnie pociągnął i ochoczo wstąpiłem w szeregi jego uczniów. Gdy skończył się rok szkolny, pojechałem z nim do Izraela jako członek jego „świty”, siedziałem u jego stóp, wchłaniając jego chasydzkie mądrości i historie, i radośnie uczestniczyłem w jego nocnych „koncertach”, które w istocie były chasydzkimi nabożeństwami wypełnionymi pieśnią i tańcem. Będąc w Izraelu, zastanawiałem się nad rezygnacją z planowanych studiów na MIT[2], by pozostać w Ziemi Świętej i studiować w jerozolimskiej jesziwie (w szkołach tego rodzaju młodzi mężczyźni poświęcają swój czas modlitwie i studiom religijnym, jest to w judaizmie najbliższy odpowiednik życia zakonnego), ale odrzuciła mnie niejaka sterylność i chłód, które w tych szkołach zaobserwowałem i które według mnie nie wskazywały na rzeczywistą więź z Bogiem.

Wróciłem więc do Stanów i poszedłem na uniwersytet. Czułem się tam bardzo zagubiony, ponieważ wszystko, co nie miało Boga w centrum, wydawało mi się pozbawione sensu i znaczenia, a trzeba przy tym zauważyć, że nie było tam nic, co Boga miałoby w centrum. Mój były mentor z hebrajskiej szkoły został rabinem i wyjechał do Bostonu, gdzie założył kontrkulturową, hipisowską żydowską wspólnotę-seminarium. Przez pierwsze tygodnie w MIT myślałem o rezygnacji ze studiów, by się do niej przyłączyć, ale rabin namawiał mnie do pozostania na uczelni, stąd też zostałem, ale i tak większość wolnego czasu spędzałem w jego wspólnocie-seminarium.

Chociaż próbowałem zachować swoją orientację religijną, dopuściłem się fatalnego niedopatrzenia, które wkrótce sprowadziło mnie na manowce. Nie rozumiałem związku pomiędzy religią a moralnością, zwłaszcza moralnością seksualną, i w miarę jak moja religijność zmieszała się z nieokiełznaną kulturą narkotyków i „wolnej miłości”, moje żydowskie praktyki religijne zaczęły zanikać, a dotychczasowa wiara stoczyła się do poziomu niemoralnej, rozmytej hipisowskiej duchowości tamtych czasów. Przez jakiś czas moje pragnienie Boga było zaspokajane przez fałszywe pocieszenia i złudną duchowość tego środowiska, ale później, pod wpływem opartego na ewolucji, tak zwanego „naukowego” światopoglądu, który przeważał wówczas na MIT – i który pogardliwie uważał wiarę w Boga bądź za ignorancki przesąd, bądź za psychozę wbudowaną przez ewolucję w ludzki mózg jako narzędzie przetrwania – nawet ta bezkształtna wiara się rozpłynęła, a jej miejsce zajął hedonistyczny agnostycyzm. Przez następne piętnaście lat żyłem w stanie ogromnego napięcia wewnętrznego. Potrzebowałem transcendentalnego sensu, i nie potrafiłem porzucić tej potrzeby na długo, a przy tym nie miałem pojęcia, czego tak naprawdę pragnę, a więc nie miałem również pojęcia, dokąd mógłbym się udać. W MIT próbowałem studiowania różnych kierunków, częściowo w nadziei znalezienia sposobu zdefiniowania tego, co uważałem za najważniejsze – sensu życia. Ostatecznie wybrałem lingwistykę, na co wpływ mieli moi profesorowie, uznający, iż ludzka świadomość jest najbliższa prawdziwemu znaczeniu życia, a język to jedyny sposób przedostania się do myśli.

Po ukończeniu studiów rozpocząłem karierę jako informatyk. A ponieważ zwyczajne życie inżyniera w Stanach Zjednoczonych wydawało mi się bezsensowne, wyjechałem do Danii. W głębszym stosunku Duńczyków do życia i rodziny wyczuwałem większy sens duchowy, ale szybko zdałem sobie sprawę, że to nie jest moje prawdziwe życie, i wróciłem do Stanów. Przez następnych kilka lat, nadal pracując jako inżynier, żyłem dla wspinaczki, a wynikająca z niej ekscytacja, poczucie niebezpieczeństwa i satysfakcja stanowiły swoisty środek znieczulający dla mojego pragnienia nadania życiu sensu.

Pięć lat po sfinalizowaniu studiów wróciłem na uniwersytet, do Harvard Business School, gdzie uzyskałem tytuł magistra, ale chwilowe poczucie sukcesu, które dały mi te studia, nie mogło na długo złagodzić mojego desperackiego pragnienia prawdziwego życia. Wszystko, czego próbowałem – zmiana pracy, związki – stwarzały jedynie chwilową iluzję celu, która szybko mijała, pozostawiając mnie z desperackim poczuciem, że musi być coś jeszcze. Dlatego nigdy nie zatrzymałem się na jednym zawodzie i nigdy się nie ożeniłem.

W Harvard Business School uczyłem się nadzwyczaj dobrze, zdobywając większość dostępnych nagród na moim roku i otrzymując, jako jeden z nielicznych, dyplom z wyróżnieniem. Uzyskawszy tytuł magistra, zatrudniłem się w firmie konsultacyjnej, na zasadzie, że jeśli nic nie ma głębszego sensu, równie dobrze mogę sprzedać się temu, kto daje najwięcej. Ale po kilku miesiącach zostałem zaproszony przez moich byłych profesorów, bym wrócił na Harvard i prowadził tam zajęcia. W ten sposób zostałem wykładowcą marketingu na studiach II stopnia w Harvard Business School, w wieku dwudziestu dziewięciu lat.

W tym momencie rozpoczyna się – jako odrębny życiowy rozdział – historia mojego nawrócenia. Po wyczerpaniu się początkowej euforii towarzyszącej nobilitacji, jaką dla mojego ego był awans na profesora Harvardu i pochlebstwa studentów, znalazłem się w jeszcze głębszej rozpaczy niż kiedykolwiek. Przez całe życie poszukiwałem jego sensu, tego, co najważniejsze, Boga. W dzieciństwie wydawało mi się, że znam Boga, i choć nie wiedziałem jeszcze, jak mogłoby się to przekładać na moje życie codzienne, byłem przekonany, że to się okaże, kiedy wyrosnę. Ale zanim zdążyłem „wyrosnąć”, popadłem – albo raczej popędziłem na złamanie karku – w grzech. W ten sposób straciłem poczucie więzi z Bogiem, choć na początku nie zwracałem na to uwagi, zmylony w mym upadku iluzorycznym pocieszeniem tej ścieżki, którą wybrałem. Kiedy upojenie ustąpiło, znów dotknął mnie głód prawdziwego znaczenia życia, ale próbowałem oszukiwać go wyzwaniami i satysfakcjami każdej nowej nadziei, każdej nowej ambicji, każdego nowego osiągnięcia.

W tamtym momencie byłem jednak u kresu przebytej drogi. Przed laty dostałem się do Harvard Business School, byłem tam „gwiazdą”, po studiach dostałem jedno z najbardziej prestiżowych i najlepiej płatnych stanowisk, i teraz byłem z powrotem na uczelni, mając przed sobą perspektywę dożywotniej kariery. Nadal nic nie posiadało żadnego głębszego sensu, a do tego nie miałem teraz na horyzoncie czegoś, o co mógłbym walczyć, na co mógłbym mieć nadzieję; nic nie podtrzymywało iluzji, że odnajdę sens życia, gdy tylko osiągnę kolejny cel.

Mniej więcej w tym czasie zaangażowałem się w moje ostatnie fałszywe pocieszenie, ostatni fałszywy kierunek w poszukiwaniach sensu życia. Jako dziecko byłem entuzjastą jazdy na nartach, ale zrezygnowałem z tej pasji, kiedy poszedłem na uniwersytet. Teraz na nowo, z dużym zacięciem zacząłem każdej zimy spędzać kilka miesięcy, jeżdżąc na nartach w Alpach. Stałem się w tym bardzo dobry, a wszyscy moi koledzy byli zawodowymi narciarzami, potencjalnymi olimpijczykami i tak dalej. Przez parę lat żyłem dla nart, póki co znajdując dość pociechy w fizycznej ekscytacji, prędkości, estetyce, poczuciu kolejnego osiągnięcia oraz w dobrym towarzystwie. A to wszystko... zagłuszało moje ukryte pragnienie.

Tymczasem Bóg wykorzystywał w moim życiu wszystko, by przyprowadzić mnie do siebie, co szybko przyniosło owoce. To właśnie przebywając wśród spektakularnego naturalnego piękna Alp, odkryłem na nowo świadomość Jego istnienia, po raz pierwszy od wielu lat. Pamiętam taką scenę – byłem wysoko w górach, powyżej linii drzew, niedługo po zachodzie słońca; niebo żarzyło się miękką czerwienią, a śnieg i granitowe skały zdawały się w poświacie zmierzchu przybierać barwę niebieską. Moje serce otworzyło się z wdzięcznością i wiedziałem, że tak urzekające piękno zostało stworzone przez Boga. Warto odnotować, iż ta część Austrii nadal pozostawała głęboko i nabożnie katolicka, pełna z pietyzmem wykonanych krzyży: we wnętrzach domów, hoteli i restauracji, a także wzdłuż dróg i nawet górskich szlaków. Także w ośrodku narciarskim kościół podczas niedzielnej mszy pękał w szwach. (W pensjonacie, gdzie nocowałem, nad moim łóżkiem wisiał rzeźbiony drewniany krzyż z figurą Chrystusa. Każdego wieczoru po powrocie do pokoju zdejmowałem go i wkładałem do szuflady, nie chcąc spać pod krzyżem; po to tylko, by następnego dnia przekonać się, że krzyż znowu – bez komentarza – został zawieszony nad łóżkiem przez pobożną starszą właścicielkę.)

Po kilku latach takiego żywota również i jego urok zaczął blednąć. Byłem coraz bardziej przygnębiony. Moją jedyną pociechą w tamte dni były samotne spacery wśród przyrody. Podczas jednego z nich uzyskałem największą jednorazową łaskę w swoim życiu. Wędrowałem po rezerwacie przyrody na Cape Cod wczesnym rankiem, w niskim zagajniku sosnowym tuż przy linii wydm, kiedy – z braku lepszego określenia – „wpadłem do nieba”. W pewnej chwili stałem się bardzo świadomy, że znajduję się w obecności Boga, jak gdyby opadły zasłony, i po raz pierwszy w życiu zobaczyłem to, co wokół mnie było zawsze, ale niewidzialne. Byłem zachwycony tym, co widziałem, i zaskoczony, że kiedykolwiek mogłem tego nie zauważać. Oto w jednym momencie szedłem sobie, zagubiony jeszcze we własnych myślach; w następnym znalazłem się już w obecności Boga, patrząc na swoje życie tak, jak bym oglądał je po śmierci, w Jego obecności. Widziałem wszystko to, z czego mógłbym być zadowolony, i to, co wolałbym zrobić inaczej. Zobaczyłem, że wszystko, co kiedykolwiek zrobiłem, było „nagrywane”, miało treść moralną o ważkim znaczeniu dla wieczności i że przez całą wieczność będę wdzięczny za każdy dobry wybór, jakiego dokonałem. Ujrzałem, że wszystko, co kiedykolwiek mi się przydarzyło, zwłaszcza to, co wydawało się największą tragedią – i co spowodowało największe cierpienie – było tym najdoskonalszym aktem, który mogła przygotować dla mnie ręka wszechwiedzącego, kochającego Boga. Zobaczyłem, że po śmierci najbardziej będę żałować czasu straconego na zamartwianie się z tego powodu, iż nie czuję się kochany, podczas gdy w każdej chwili mojego istnienia znajdowałem się w niewyobrażalnie wielkim oceanie miłości, pochodzącym od tego Boga (nawet jeśli o tym nie wiedziałem); i każdej godziny straconej na wszystko to, co nie ma wartości w oczach Nieba. I wiedziałem, w jednej chwili, że sensem i celem mojego życia jest oddawać cześć i służyć temu Bogu, mojemu Panu, który mi się objawił.

Modliłem się, by ów Bóg dał mi poznać swoje imię, bym wiedział, jaką religię wyznawać. Pamiętam słowa tej modlitwy:

Daj mi poznać Twoje imię, abym mógł oddawać Ci cześć i właściwie Ci służyć; nie przeszkadza mi, jeśli jesteś Buddą, a ja mam zostać buddystą; nie przeszkadza mi, jeśli jesteś Kriszną, a ja mam zostać hinduistą; nie przeszkadza mi, jeśli jesteś Apollonem, a ja mam zostać rzymskim poganinem; o ile tylko nie jesteś Chrystusem, a ja miałbym zostać chrześcijaninem!

Cóż, Bóg uszanował tę modlitwę i nie ujawnił mi swojego imienia. Ale kiedy kilka dni później wróciłem do Cambridge (to doświadczenie, stan świadomości, stopniowo zanikło w ciągu następnych kilku godzin, ale euforia trwała tygodniami), po raz pierwszy od czasów dzieciństwa odczuwałem szczęście. Wcześniej cierpiałem z powodu bezsensowności życia; teraz wiedziałem, że życie ma nieskończenie większy sens niż mogłem sobie wyobrazić lub mieć nadzieję. Każda godzina, każda chwila ma sens, moralną treść o znaczeniu dla wieczności! Każdej chwili mamy możliwość zrobienia czegoś, czego pożytki będziemy odczuwać przez całą wieczność! Najmniejszy dobry uczynek jest zapisany i nieskończenie doceniony przez kochającego Boga; samo sprawianie Mu przyjemności byłoby wystarczającym powodem, by to działanie nabrało nieskończonego znaczenia, nawet gdybyśmy nie otrzymywali nic w zamian – a otrzymujemy! I oczywiście w niebie żyjemy wiecznie, w dosłownie niewyobrażalnym splendorze, jeśli tylko wszystko zrobimy poprawnie tu, na dole. Oczywiście, że byłem szczęśliwy!

Powróciłem do poprzedniej rutyny, lecz teraz absolutnie szczęśliwy i zdeterminowany, by dowiedzieć się więcej o tamtym doświadczeniu. Chciałem wzrastać w wiedzy o Bogu, poznać Jego imię, dowiedzieć się, jaka to „religia”. Od czego zacząć? Cóż, pomyślałem, skoro było to doświadczenie mistyczne, może powinienem skontaktować się z kimś, kto ma jakąś wiedzę na temat doświadczeń mistycznych: niebezpieczny krok w Cambridge na początku lat osiemdziesiątych! Pierwszym człowiekiem, z którym rozmawiałem na ten temat, był ktoś, kto studiował ze mną na MIT. Niedawno „wpadłem” na niego w pewnej firmie inwestycyjnej, gdzie byłem konsultantem. On ledwie zarabiał na życie jako pracownik biurowy, jednocześnie wypełniając swoje „prawdziwe” powołanie jako mistyk i kabalista. Zadzwoniłem do niego i umówiłem się na wizytę pewnego wieczoru, by stwierdzić, co będzie mógł mi powiedzieć o moim doświadczeniu. To, co usłyszałem, nie okazało się zbyt przydatne, ale gdy przebywałem w jego mieszkaniu, zdarzyło się coś innego – i miało to dla mnie wielkie znaczenie. W trakcie rozmowy dostrzegłem na jego stoliku dużą ilustrowaną książkę pod tytułem Sto największych cudów współczesnych czasów, czy może coś podobnego. Przeglądając ją, natrafiłem na historię objawienia Najświętszej Maryi Panny w Fatimie, wydarzenie, o którym dosłownie nigdy wcześniej nie słyszałem. Natychmiast przyciągnęło ono moją uwagę, więc spytałem go: – To na pewno prawda?

Kiedy odpowiedział twierdząco, podekscytowanym głosem zacząłem dopytywać: – Czy ktoś jeszcze coś o tym wie? Czy gdzieś jeszcze można o tym przeczytać?

Zapewnił mnie, że mogę znaleźć książki na ten temat w dowolnej bibliotece publicznej. Moją pierwszą reakcją było oburzenie. Przez całe życie pragnąłem, by cuda nadal były dokonywane, dlatego w szkole hebrajskiej nieustannie miewałem do Boga pretensje, że mógł być sprawcą cudów w Starym Testamencie, a potem się z nich wycofał. A tutaj miałem do czynienia z rzeczywistym cudem, cudem słońca, którego świadkami było niemal sto tysięcy ludzi – i nikt mi o tym nie powiedział! Wyszedłem z jego mieszkania z mnóstwem bezużytecznych książek o mistycyzmie i z historią Fatimy – odtąd trwale wyrytą w moim umyśle.

Rok następny spędziłem przede wszystkim na lekturze publikacji poświęconych mistyce New Age, przyglądając się różnym nurtom okultyzmu i parając się jedną czy dwiema niezdrowymi praktykami medytacyjnymi. Bardziej niż kiedykolwiek wcześniej spędzałem teraz czas wolny na samotnych spacerach wśród przyrody – ale tym razem po to, by czytać dzieła o duchowości i medytować.

Nadal chciałem, bardziej od czegokolwiek innego w życiu, znów spotkać Boga, którego spotkałem tamtego dnia na plaży. Każdego wieczoru przed pójściem spać odmawiałem więc krótką modlitwę, by poznać imię mojego Pana, który mi się objawił. Dokładnie w rok po tym pierwszym doświadczeniu uzyskałem drugą wielką łaskę mojego życia, drugą „połówkę” nawrócenia, która przyprowadziła mnie do chrześcijaństwa.

Mogę stwierdzić, że minął rok co do jednego dnia, ponieważ tego wieczoru przed pójściem spać modliłem się żarliwie w poczuciu wdzięczności: z tej okazji, że właśnie mijała rocznica.

Teraz wiem, że to, co nastąpiło później, było snem, i że gdyby w pokoju była kamera wideo, zarejestrowałaby mnie jako kogoś śpiącego. Ale mogę to opisać tylko w taki sposób, jaki był dostępny mojemu doświadczeniu. Zostałem obudzony delikatnym dotykiem dłoni na ramieniu i zaprowadzony do pokoju, gdzie zostałem sam na sam z najpiękniejszą młodą kobietą, jaką mogę sobie wyobrazić. Samo przebywanie w Jej obecności, jak również odczuwanie emanującej z Niej intensywnej i czystej miłości oznaczało osiągnięcie stanu ekstazy silniejszej, niż uważałem to za możliwe. Wiedziałem bez słów, że jest to Najświętsza Maryja Panna. Powiedziała, że odpowie na wszystkie pytania, jakie chciałbym Jej zadać.

Piękno Jej głosu było co najmniej tak upajające, jak piękno Jej wyglądu, ale najbardziej urzekająca była płynąca z Niej miłość. Moją pierwszą myślą było rzucić się do Jej stóp i oddać cześć; pamiętam, jak żałowałem, że nie znam nawet Zdrowaś Maryjo! Pierwszym pytaniem, jakie zadałem, było – biorące się z pragnienia oddania czci – pytanie o Jej ulubioną modlitwę. Najpierw odpowiedziała: – Kocham wszystkie modlitwy kierowane do mnie! – Nalegałem: – Ale musisz kochać niektóre bardziej od innych?!...

Wówczas wyrecytowała mi modlitwę po portugalsku. Wiedziałem, że po portugalsku, choć nikt mi tego nie powiedział. Nie znając tego języka, nie byłem w stanie zrozumieć przekazywanej treści, a co najwyżej zapamiętać brzmienie pierwszych kilku słów i zapisać je fonetycznie następnego dnia po przebudzeniu. Później zidentyfikowałem tę modlitwę, na ile potrafiłem, jako portugalską wersję O Maryjo bez grzechu poczęta, módl się za nami, którzy się do Ciebie uciekamy. Wiedziałem wówczas, że język modlitwy po części odzwierciedlał szczególną, niejako dziecięcą pobożność maryjną, wciąż obecną wśród Portugalczyków. Być może była to też aluzja do Fatimy. Pewne znaczenie może mieć również fakt, że ta modlitwa po raz pierwszy została podyktowana przez Maryję podczas innego objawienia – św. Katarzynie Labouré w 1830 roku w Paryżu, które zaowocowało cudownym medalikiem.

Zadałem jeszcze cztery czy pięć pytań, a kiedy skończyłem, Maryja oznajmiła, że ma mi coś do powiedzenia. Mówiła do mnie przez mniej więcej kolejne dziesięć minut, po czym „audiencja” dobiegła końca. Następnego dnia, kiedy się obudziłem, wiedziałem, że ten na plaży to był Chrystus; że dzięki Bogu byłem beznadziejnie zakochany w Najświętszej Maryi Pannie; i że nie pragnę niczego bardziej, niż stać się na tyle prawdziwym i dobrym chrześcijaninem, na ile to jest możliwe.

Nie wiedziałem jednak wciąż, co to znaczy być protestantem, a co katolikiem, i na czym polega różnica między rozmaitymi wspólnotami protestanckimi. Jedyne, co mogłem zrobić, było znalezienie kościoła w książce telefonicznej. Zacząłem chodzić do protestantów, ale gdy tylko zacząłem czuć się tam swobodnie, spytałem pastora: – A co z Maryją? – Kiedy odpowiedział bez szacunku, wiedziałem już, że nie ma tam dla mnie miejsca.

Ze względu na moją nowo odkrytą miłość do Maryi zacząłem spędzać cały swój czas wolny w sanktuariach maryjnych, z czystego pragnienia obcowania z Nią i odczuwania Jej obecności. Gdy tylko znalazłem się w którymś z nich w czasie mszy, ogarniało mnie przemożne pragnienie przyjęcia Najświętszego Sakramentu, choć tak naprawdę nie bardzo wiedziałem, czym on jest.

Te dwie rzeczy – moja miłość do Maryi i pragnienie przyjmowania Eucharystii – posłużyły mi jako kompas, który poprowadził mnie ku pełni chrześcijaństwa w Kościele katolickim. Opiszę tylko krótko najważniejsze etapy tej drogi.

Najczęściej udawałem się do sanktuarium NMP z La Salette, które znajdowało się około czterdziestu minut drogi od mojego domu. Upamiętniało ono objawienie się Maryi dwojgu biednym dzieciom, wypasającym krowy wysoko we francuskich Alpach w 1846 roku. Maryja przekazała pastuszkom wiadomość o nadciągającym głodzie i konieczności skruchy. W zimie po wspomnianym śnie byłem na nartach w Alpach francuskich, gdzie po kilku dniach ponurego deszczu postanowiłem pojechać wynajętym samochodem do miejsca objawienia w La Salette. Burza śnieżna i awaria samochodu uniemożliwiły mi wyjazd stamtąd, zostałem więc zmuszony do spędzenia reszty owego „narciarskiego” wyjazdu właśnie w tym miejscu, przeważnie na głębokiej modlitwie. Ktoś, kogo tam spotkałem, poradził mi, bym odwiedził też pobliski klasztor kartuzów, co też uczyniłem: spędziłem tam tydzień w ramach swego rodzaju samotnego „idź i patrz”, chociaż nadal byłem Żydem!

Przebywając w tych miejscach, po raz pierwszy zacząłem rozumieć, w jaki sposób Kościół katolicki sam jest tworem judaizmu. Było to nieuniknione, jeśli wziąć pod uwagę, że mnisi spędzają wiele godzin dziennie, śpiewając starotestamentowe psalmy, w których ciągle powtarzają się odniesienia do Izraela, Syjonu, Jerozolimy, żydowskich patriarchów i narodu żydowskiego – podczas śpiewu mnisi wyraźnie identyfikują się z Izraelem i Żydami z tych psalmów. Krótka ilustracja: pewnego dnia, kiedy pracowałem samotnie, starszy mnich podszedł, by ze mną porozmawiać. Zbliżył się i nieśmiało zadał pytanie: – Chcielibyśmy cię spytać, jeśli można... Zauważyliśmy, że nie przyjmujesz Komunii, więc pewnie nie jesteś katolikiem. Kim zatem jesteś? – Kiedy odpowiedziałem, „Żydem”, uśmiechnął się i z głębokim westchnieniem powiedział: – Cóż za ulga! Zatem nie jesteś protestantem! – W owym czasie nie wiedziałem nic o różnicach między protestantami i katolikami – były to dla mnie wciąż jeszcze pozbawione znaczenia słowa, opisujące chrześcijan – ale uderzyło mnie, że w jakiś tajemniczy sposób ów mnich identyfikował się z Żydami, czego z pewnością nie chciałby uczynić wobec protestantów. Później zdałem sobie sprawę, że w jego oczach Żydzi byli starszymi braćmi w wierze, którzy nie otrzymali jeszcze łaski rozpoznania, że Jezus rzeczywiście był oczekiwanym Mesjaszem – w odróżnieniu od protestantów, którzy odrzucili wyznawaną kiedyś pełnię prawdy.

W klasztorze kartuzów zacząłem odczuwać centralną, przenikającą wszystko obecność Maryi w Kościele katolickim, a także poczułem się jeszcze bardziej strapiony niemożnością przyjmowania Komunii. To właśnie pragnienie Eucharystii, bardziej niż cokolwiek innego, zaprowadziło mnie do chrzcielnicy.

Niedługo po powrocie do Stanów Zjednoczonych zacząłem poszukiwać księdza, który udzieliłby mi chrztu. Pierwszy, do którego się udałem, również okazał się Żydem. Jako taki wcześniej był profesorem filozofii na University of Chicago, a później psychiatrą w Nowym Jorku, zanim zbliżył się do Kościoła katolickiego i został mnichem trapistą. Kiedy się z nim spotkałem, zapytał, dlaczego chcę się ochrzcić. W tamtym czasie nie mogłem zgodnie z prawdą powiedzieć, że wierzę we wszystkie punkty doktryny katolickiej, więc po prostu palnąłem: – Chcę przyjąć Komunię, a nie dacie mi jej, dopóki się nie ochrzczę! – Cóż, pomyślałem, że mnie wyrzuci za tak bezczelną odpowiedź, ale zamiast tego ze zrozumieniem pokiwał głową i powiedział: – A, tutaj działa Duch Święty...

W ten to sposób na początku 1992 roku zostałem, przez innego księdza, ochrzczony i bierzmowany. Jak się okazało – nastąpiło to w samą porę przed kolejnym, tym razem dłuższym pobytem w klasztorze kartuzów, w celu rozeznania, czy jest on może moim powołaniem. Szybko doszedłem do wniosku, że nie jest. Jednak wciąż miałem nadzieję i przez kilka następnych lat modliłem się w intencji trafnego rozpoznania jakiejś innej formy powołania zakonnego lub kapłańskiego. Kiedy zrozumiałem, że takiego powołania nie mam, poczułem się pozbawiony oparcia i zacząłem się obawiać, iż „przegapiłem swoją łódź”, nie odpowiadając na wezwanie Boga. Wówczas, ku mojej wielkiej uldze, ni z tego ni z owego doznałem uczucia, jak gdybym dostał do napisania książkę – zdecydowanie wyglądało to jak nakaz z góry. Rezultatem była Salvation is from the Jews, napisana w tym celu, by dać chrześcijanom głębsze zrozumienie judaizmu. Przede wszystkim – jako religii w Bożym zamyśle przygotowującej grunt pod wcielenie Boga jako człowieka i jako religii, w której Wcielenie się dokonało, a zarazem – dla objawienia Żydom pełni chwały i znaczenia judaizmu, chwały, która może być rozpoznana tylko w świetle prawd Wiary Katolickiej. I to jest również przedmiot mojej nadziei: gdy żydowscy przywódcy zobaczą judaizm w takim świetle, ich duma z bycia Żydami nie tylko przestanie być przeszkodą, lecz pociągnie ich do Kościoła katolickiego.

Po tej stronie nieba nigdy się nie dowiem, czyje modlitwy i ofiary nabyły dla mnie łaskę całkowicie niezamierzonego i niezasłużonego nawrócenia, ale tym modlącym się mogę tylko dziękować z głębi serca, a także nakłaniać innych, by modlili się o nawrócenie Żydów; by lud, któremu Jezus objawił się w pierwszej kolejności, mógł przyjść do prawdy i osiągnąć pełnię relacji z Nim w Kościele katolickim. Jakież to tragiczne, że my, którym Bóg jako pierwszym objawił się jako człowiek, ciągle jesteśmy wśród ostatnich, którzy Go rozpoznają! Ten stan rzeczy został trafnie rozpoznany i pięknie wyrażony w petycji rozpowszechnionej przez Sobór Watykański I, podpisanej przez niemal wszystkich ojców soborowych i z serca popieranej przez papieża Piusa IX. Stała się ona moją stałą modlitwą, dlatego na zakończenie chciałbym ją tu przytoczyć:

Postulatum Pro Hebraeis Soboru Watykańskiego I

Niżej podpisani Ojcowie Soborowi pokornie, lecz pilnie błagają, by Święty Ekumeniczny Sobór Watykański raczył przyjść z pomocą nieszczęśliwemu ludowi Izraela poprzez całkowicie ojcowskie zaproszenie; to jest, aby wyraził życzenie, by ostatecznie wyczerpani oczekiwaniem nie mniej próżnym niż długotrwałym, Izraelici pospieszyli rozpoznać Mesjasza, naszego Zbawiciela Jezusa Chrystusa, prawdziwie obiecanego Abrahamowi i ogłoszonego przez Mojżesza; w ten sposób wypełniając i wieńcząc, a nie znosząc, religię Mojżeszową [...].

Niżej podpisani Ojcowie żywią silne zaufanie, że Święty Sobór okaże współczucie Izraelitom, jako że ci są zawsze bardzo drodzy dla Boga z uwagi na ich ojców i z uwagi na to, że to spośród nich Chrystus narodził się z ciała [...].

Oby oni wówczas pospieszyli przyjąć Chrystusa, mówiąc: „Hosanna Synowi Dawida! Błogosławiony Ten, który przychodzi w imieniu Pana!”.

Oby przylgnęli do ramion Najświętszej Maryi Panny, nawet teraz ich Siostry według ciała, która tak samo pragnie stać się ich Matką według łaski, jak jest naszą.

Matko Boża Syjońska, módl się za nami!

[1] Rekonstrukcjonizm jest gałęzią judaizmu, która z zewnątrz przypomina judaizm konserwatywny; większość rabinów rekonstrukcjonistów posługuje w konserwatywnych synagogach.

[2] Massachusetts Institute of Technology w Cambridge, w stanie Massachusetts, bardziej znany jako MIT (skrót od pierwszych liter nazwy) [przyp. red.].

Słownik terminów

Bar Micwa

ceremonia wejścia żydowskiego chłopca w liturgiczną i rytualną religijną dorosłość (staje się on pełnoletni wobec Prawa) obchodzona w dzień 13. urodzin. Porównywalna z katolickim bierzmowaniem. Składa się ona z nabożeństwa w synagodze, podczas którego chłopiec po raz pierwszy czyta z Tory.

Chanuka

(hebr.) Poświęcenie – ośmiodniowe święto dla uczczenia ponownego poświęcenia Świątyni w 164 r. przed Chrystusem opisanego w Księgach Machabejskich). Z reguły przypada w okolicach Bożego Narodzenia.

Jom Kipur

Dzień Pojednania – najważniejsze święto w żydowskim roku liturgicznym.

Kabała

mistyczno-okultystyczna tradycja w judaizmie.

Kasza warniszkes

rosyjsko-żydowskie danie z kaszy gryczanej, makaronu i karmelizowanej cebuli.

Kipa

jarmułka – nakrycie głowy noszone przez żydowskich mężczyzn.

Kiszke

wołowina nadziewana przyprawioną mieszanką, gotowana, a następnie pieczona.

Kugel

gotowana kasza z makaronu bądź ziemniaków, jajek i przypraw, tradycyjnie spożywana w szabat.

Menora

ośmioramiennyświecznik, używany podczas celebracji Chanuki.

Purim

(hebr.) losy – bardzo radosne żydowskie święto upamiętniające uratowanie narodu żydowskiego od eksterminacji w czasach króla Aswerusa (356 r. przed Chrystusem) za wstawiennictwem królowej Estery, która była żydówką. Wydarzenie to zostało opisane w starotestamentowej Księdze Estery. Nazwa święta odnosi się do losowo wybranej daty zagłady.

Rosz Haszana

żydowski Nowy Rok.

Seder

rytualny posiłek upamiętniający wyjście Żydów z Egiptu, które rozpoczyna obchody święta Paschy.

Siddur

żydowski modlitewnik.

Simchat Tora

(hebr.) Radość Tory – święto Słowa Bożego, które ma miejsce jesienią, pod koniec rocznego cyklu czytania Tory.

Sukkot

(hebr.) Święto Namiotów – święto obchodzone dla uczczenia hojności Boga w jesiennych zbiorach.

Szawuot

(hebr.) „siódemki” lub „tygodnie” – święto przypadające dokładnie siedem tygodni (49 dni) po święcie Paschy i upamiętniające otrzymanie Tory przez Mojżesza na górze Synaj. Analogicznie do święta Pięćdziesiątnicy, które następuje siedem tygodni (50 dni) po Wielkanocy i upamiętnia otrzymanie „nowego Prawa” (por. Rz 7,6), „ducha Boga żywego, nie na kamiennych tablicach, lecz na żywych tablicach serc” (2 Kor 3,3).

Sz’ma Israel (lub Szema)

(hebr.) Słuchaj Izraelu – Pierwsze dwa słowa, które są także nazwą centralnej codziennej modlitwy żydowskiej liturgii zaczerpniętej z Pwt 6. Zaczyna się ona słowami „Słuchaj, Izraelu: PAN Bóg nasz jest jeden. Będziesz miłował PANA Boga swojego z całej duszy swojej...”.

Tefilin

filakteria, małe skórzane etui zawierające teksty z Pisma, przywiązywane na czoło i lewe ramię skórzanymi taśmami, zakładane przez żydowskich mężczyzn podczas porannej modlitwy.

Tora

pierwsze pięć ksiąg hebrajskiego Pisma.

Yahrzeit

rocznica śmierci krewnego, tradycyjnie obchodzona ze specjalnymi modlitwami i zapalaniem świec.

Żydzi sefardyjscy

Żydzi wywodzący się ze świata arabskiego lub Hiszpanii.

Żydzi aszkenazyjscy

Żydzi wywodzący się z Europy Środkowej i Europy Wschodniej.

Miód ze skały

Spis treści

Karta tytułowa

Przedmowa

Pomnij, o Najświętsza Panno Maryjo Alphonse Ratisbonne

Apostoł Najświętszego Sakramentu Hermann Cohen

Od socjalizmu do Kościoła David Goldstein

Przed świtem rabin Israel Zolli

Posmakujcie i ujrzyjcie słodycz Pana Charlie Rich

Żydowski Rycerz Kolumba o. Arthur B. Klyber CSsR

O Adonai! Sonia Katzmann (s. Maria Samuela)

Wezwałem cię po imieniu, jesteś moja! dr Ronda Chervin

Wezwany ku Pełni David Moss

To wszystko, a także Niebo Rosalind Moss

Gdzie czas staje się przestrzenią Judith Cabaud

Sz’ma Israel od Hare Kriszna do Ave Maria Marilyn Prever

Cóż to była za długa, dziwna podróż! o. Peter Sabbath

Bóg Abrahama, Bóg łaski Steven Block

Aj waj! On jest katolikiem! Bob Fishman B.S.C.D.

Zaskoczony łaską Roy Schoeman

Słownik terminów

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału:

Honey from the Rock. Sixteen Jews Find the Sweetness of Christ

Copyright © 2007 by Roy Schoeman

All rights reserved

Copyright © wydania polskiego

Wydawnictwo Agape sp. z o.o., Poznań 2016

ISBN: 978-83-64774-43-0

Tłumaczenie: Daniel Rucki

Projekt okładki: Paweł Fiszer

Redakcja: Witalis Nowicki, Agnieszka Kańduła

Korekta: Witalis Nowicki

Wydawnictwo Agape sp. z o.o.

ul. Panny Marii 4

60-962 Poznań

e-mail: wydawnictwo@agape.org.pl

tel./fax (+48) 61 852 32 82

Dział handlowy

tel./fax (+48) 61 852 32 80

e-mail: sklep@milujciesie.org.pl

www.sklep.milujciesie.org.pl

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl