Redakcja

Autor

Michał Culepa

Kierownik grupy wydawniczej

Agnieszka Konopacka-Kuramochi

Redaktor

Renata Kajewska

Korekta

Anna Marecka

Druk

Miller Druk

Skład i łamanie

Triograf, Dariusz Kołacz

ISBN 978-83-269-6675-0

NR PRODUKTOWY UOB 153

Copyright by Wydawnictwo Wiedza i Praktyka sp. z o.o.

Warszawa 2017

Wydawnictwo Wiedza i Praktyka sp. z o.o.

ul. Łotewska 9a, 03-918 Warszawa,

tel. 22 518 29 29, faks 22 617 60 10, e-mail: cok@wip.pl

NIP: 526-19-92-256, KRS: 0000098264 – Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie,

XIII Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego,

Wysokość kapitału zakładowego 200.000 zł.

Publikacja „Zbiór przepisów z obszaru kultury” została opracowana we współpracy z Wydawnictwem VNR Verlag für die Deutsche Wirtschaft AG z Niemiec. „Zbiór przepisów z obszaru kultury” chronione jest prawem autorskim. Przedruk materiałów zamieszczonych w publikacji „Zbiór przepisów z obszaru kultury” oraz w innych dostępnych elementach subskrypcji – bez zgody wydawcy – jest zabroniony. Zakaz nie dotyczy cytowania publikacji z powołaniem się na źródło. Publikacja „Zbiór przepisów z obszaru kultury” została przygotowana z zachowaniem najwyższej staranności i wykorzystaniem wysokich kwalifikacji, wiedzy i doświadczenia autorów oraz konsultantów. Zaproponowane w publikacji „Zbiór przepisów z obszaru kultury” oraz w innych dostępnych elementach subskrypcji wskazówki, porady i interpretacje nie mają charakteru porady prawnej. Ich zastosowanie w konkretnym przypadku może wymagać dodatkowych, pogłębionych konsultacji. Publikowane rozwiązania nie mogą być traktowane jako oficjalne stanowisko organów i urzędów państwowych. W związku z powyższym redakcja nie może ponosić odpowiedzialności prawnej za zastosowanie zawartych w publikacji „Zbiór przepisów z obszaru kultury” lub w innych dostępnych elementach subskrypcji wskazówek, przykładów, informacji itp. do konkretnych przykładów. Wydawca nie odpowiada za treść zamieszczonej reklamy; ma prawo odmówić zamieszczenia reklamy, jeżeli jej treść lub forma są sprzeczne z linią programową bądź charakterem publikacji oraz interesem Wydawnictwa Wiedza i Praktyka.

Informacje o prenumeracie

tel.: 22 518 29 29

e-mail: cok@wip.pl

Wstęp

Tworzenie, upowszechnianie i ochrona kultury stanowią główne zadanie instytucji kultury – jednostek powoływanych specjalnie w tym celu nie tylko przez państwo i samorządy, ale też przez podmioty prywatne. Każda z tych instytucji musi jednak funkcjonować na podstawie przepisów prawa. Tymi podstawowymi przepisami są unormowania zawarte w ustawie z 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (tekst jedn.: Dz.U. z 2017 r. poz. 862; dalej: uodk). Dotyczą one wszystkich instytucji kultury i zawierają przepisy, do których muszą się zastosować organizatorzy – zarówno publiczni, jak i prywatni.

Uodk jest regulacją szczególną, zawierającą kompleksowe uregulowanie kwestii instytucjonalnych, a częściowo także pracowniczych. Tej problematyce poświęcony jest niniejszy komentarz do uodk, stanowiący szczegółowe opracowanie problematyki zawartej w:

▶rozdziale 1 (Przepisy ogólne),

▶rozdziale 2 (Instytucje kultury),

▶rozdziale 2a (Pracownicy instytucji kultury).

Obejmuje on także część problematyki gospodarki finansowej instytucji kultury, zawartej w rozdziale 3, obejmującej art. 31–31d uodk, a dotyczącej jednej z najistotniejszych spraw, związanych ze stosunkiem pracy, a mianowicie wynagrodzeń pracowniczych. Powiązanie tej problematyki z finansami instytucji kultury spowodowało, że ustawodawca zdecydował o umieszczeniu spraw płacowych właśnie w tym rozdziale.

Komentarz ten różni się od dotychczasowych opracowań, w których przeważała jednak teoria i prezentacja różnych poglądów oraz orzecznictwa sądowego, dotyczących kwestii prawnych związanych z instytucjami kultury. W tym opracowaniu, zachowując systematykę ustawy, zaprezentowano praktyczne rozwiązania spraw wynikających ze stosowania przepisów uodk. Do każdego z przepisów dobrano kilka kazusów oraz pytań stawianych przez Czytelników, na które zostały udzielone odpowiedzi poparte poglądami doktryny oraz orzecznictwem sądowym.

Komentarz oparty jest na najnowszym tekście jednolitym uodk, opublikowanym w Dz.U. z 2017 r. poz. 862 w dniu 5 kwietnia 2017 r., w odpowiedziach zaś wykorzystano także najnowsze, niekiedy niepublikowane jeszcze orzeczenia sądowe.

Dodatkowo w książce zamieszczamy treść kilku ustaw ważnych dla instytucji kultury. Dzięki temu łatwiej będzie państwu zajrzeć do tych przepisów w poszukiwaniu odpowiedzi na pytania, które mogą się pojawić w codziennej pracy dyrektora, księgowej i kadrowej w instytucji kultury.

Michał Culepa

Ustawa z 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (tekst jedn.: Dz.U. z 2017 r. poz. 862) – 144 odpowiedzi na pytania

Rozdział 1. Przepisy ogólne

Art. 1

1. Działalność kulturalna w rozumieniu niniejszej ustawy polega na tworzeniu, upowszechnianiu i ochronie kultury.

2. Państwo sprawuje mecenat nad działalnością kulturalną polegający na wspieraniu i promocji twórczości, edukacji i oświaty kulturalnej, działań i inicjatyw kulturalnych oraz opieki nad zabytkami.

3. Minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego może wspierać finansowo, w ramach mecenatu państwa, realizację planowanych na dany rok zadań związanych z polityką kulturalną państwa, prowadzonych przez instytucje kultury i inne podmioty nienależące do sektora finansów publicznych.

4. Mecenat, o którym mowa w ust. 2 i 3, sprawują także organy jednostek samorządu terytorialnego w zakresie ich właściwości.

Jaki jest zakres działalności kulturalnej według uodk?

Działalność kulturalna wskazana w ustawie składa się z trzech elementów:

1) tworzenia kultury,

2) upowszechniania kultury,

3) ochrony kultury.

Uodk nie definiuje pojęcia „kultury” jako takiej. Sięgnąć zatem należy do określeń „słownikowych”. Słownik języka polskiego definiuje kulturę przede wszystkim jako „materialną i umysłową działalność społeczeństw oraz jej wytwory”. Definicja ta jest bardzo szeroka, ale można uznać, że zasadniczym celem działalności kulturalnej jest – jak zresztą ustawa wskazuje – twórczość kulturalna. Tworzenie kultury polega przede wszystkim na działaniu prowadzącym do wytworzenia szeroko rozumianego dzieła, któremu przypisać można wartość kulturalną, oddziałującego na wrażenia jego odbiorcy. To oznacza, że głównym celem działalności kulturalnej jest stworzenie określonych dzieł – materialnych (np. obraz, rzeźba) czy niematerialnych (przedstawienie teatralne, koncert itp.).

Drugim elementem działalności kulturalnej jest upowszechnianie kultury, czyli udostępnianie dzieł publiczności – albo szerokiej, dla wielu odbiorców, albo dla zamkniętego, wąskiego kręgu koneserów.

Trzecim elementem jest ochrona kultury, czyli dbałość o to, by dzieła zostały zachowane i utrwalone w takiej formie, by publiczność mogła się z nimi zapoznać nawet wiele lat po ich stworzeniu.

Takie ujęcie działalności kulturalnej powoduje konieczność występowania w obrocie prawnym różnych typów instytucji kultury, wyspecjalizowanych w poszczególnych zakresach działalności kulturalnej.

Czy prowadzenie działalności gospodarczej wyklucza działalność kulturalną i czy podmiot gospodarczy zajmujący się także działalnością kulturalną może być instytucją kultury?

Co do zasady działalność gospodarcza opiera się na innych zasadach niż prowadzenie działalności kulturalnej. Przede wszystkim podstawą działania przedsiębiorców jest zysk (zarobek), na co wskazuje art. 2 ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. z 2016 r. poz. 1829 ze zm.), zgodnie z którym działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły.

Jednakże NSA w wyroku z 1 września 2014 r. (II FSK 2009/12) wskazał, że prowadzenie działalności gospodarczej, co do zasady, nie wyklucza uznania, że dany podmiot prowadzi działalność kulturalną. Zarazem jednak nie można uznać przedsiębiorcy za instytucję kultury, w sytuacji gdy tylko część działalności sprowadza się do funkcji kulturalnych, a głównym celem podmiotu jest jednak zysk ekonomiczny. Instytucje zajmujące się działalnością kulturalną nie są instytucjami nastawionymi na zysk, ale na twórczość, upowszechnianie i ochronę kultury.

Czy kino prowadzone przez spółkę z o.o. może być uznane za instytucję kultury?

Co do zasady – nie. Wynika to z faktu, że spółka z o.o. i generalnie wszystkie osoby prawne funkcjonujące na podstawie przepisów prawa handlowego są przedsiębiorcami i podstawą ich działalności będzie działalność gospodarcza, a nie kulturalna. Jak wskazał NSA w uzasadnieniu wyroku z 18 września 2015 r. (II FSK 1942/13) prowadzenie działalności „związanej z kulturą” nie jest tożsame z „prowadzeniem działalności kulturalnej”, o której mowa w art. 1 ust. 1 uodk; inaczej mówiąc, jakkolwiek jedną z dopuszczalnych form organizacyjnych prowadzenia działalności kulturalnej jest kino, to jednak nie wyklucza to prowadzenia w tej samej formie także działalności gospodarczej. Fakt, że działalność ta w jednym z jej aspektów wiąże się z kulturą, nie pozbawia jej cech działalności gospodarczej. Z kolei WSA w Gdańsku wskazał w wyroku z 12 grudnia 2012 r. (I SA/GD 1039/12), iż do uznania, że podmiot prowadzi działalność kulturalną, nie wystarczy zatem zachowanie jedynie zewnętrznej formy organizacyjnej działalności kulturalnej (np. prowadzenie kina, posiadanie sali kinowej), lecz powinny być spełnione przez dany podmiot wszystkie pozostałe kryteria określone w uodk.

Co należy rozumieć przez mecenat państwa i jednostek samorządu terytorialnego nad działalnością kulturalną?

Mecenat kulturalny oznacza – tak jak określa się to językowo – wsparcie i pomoc, w tym wypadku dla osób i instytucji zajmujących się działalnością kulturalną. Przepis art. 1 ust. 2–3 oraz ust. 4 uodk nakłada na jednostki publiczne obowiązki w zakresie:

▶wsparcia informacyjnego i propagandowego kultury i sztuki,

▶promocji kultury (zarówno w kraju, jak i za granicą),

▶zapewnienie środków finansowych na działalność kulturalną oraz jej promocję.

Art. 2

Formami organizacyjnymi działalności kulturalnej są w szczególności: teatry, opery, operetki, filharmonie, orkiestry, instytucje filmowe, kina, muzea, biblioteki, domy kultury, ogniska artystyczne, galerie sztuki oraz ośrodki badań i dokumentacji w różnych dziedzinach kultury.

Przepisy te stanowią rodzaj wskazań i celów dla instytucji i władzy publicznej do odpowiedniego wspierania i finansowania działalności kulturalnej.

Czy instytucje kultury mogą być prowadzone w innej formie niż określone w art. 2 uodk?

Przepisy uodk określają szeroko zakres działalności kulturalnej, dopuszczając różne formy jej prowadzenia, w zależności od potrzeb danej społeczności i zakresu działalności danej instytucji. Otwarty charakter zakresu działalności rzutuje też na otwartość form organizacyjnych, co potwierdził NSA w wyroku z 17 maja 2011 r. (sygn. akt II OSK 378/11), w którym wskazał, że przepisy uodk stanowią podstawy do upowszechniania kultury, a zarazem nie zawierają one nakazu wyboru prowadzenia działalności kulturalnej wyłącznie w wyliczonych formach, a zatem pozostawia organizatorowi wybór formy upowszechnienia kultury.

W piśmiennictwie pojawiają się przykładowe formy, w których odbywa się działalność kulturalna, niewymienione w ustawie, np.:

▶mediateka (instytucja posiadająca i upowszechniająca zbiór druków, nagrań i materiałów multimedialnych),

▶pracownia plastyczna,

▶salon literacki,

▶centrum sztuki cyfrowej.

Wspomnieć należy także o innych formach pośrednio wskazanych w uodk. Przykładowo w art. 11 ust. 2 uodk wymienia się jako instytucje artystyczne – poza różnymi rodzajami orkiestr, także zespół pieśni i tańca oraz zespół chóralny.

Czy klubokawiarnia może być uznana za instytucję kultury?

Możliwość prowadzenia działalności kulturalnej przewiduje sama uodk, wskazując w art. 2 jedynie przykładowe wyliczenie instytucji kultury. Klubokawiarnia może być więc instytucją kultury, jeśli podstawowym celem jej działalności będzie działalność kulturalna, czyli tworzenie, upowszechnianie i ochrona kultury. Prowadzenie innych usług, w tym gastronomicznych i noclegowych, raczej nie mieści się w zakresie działalności kulturalnej. Sama instytucja kultury może oczywiście prowadzić taką działalność, jeżeli wspiera ona zasadnicze działania instytucji oraz dopuszcza to statut instytucji kultury.

Natomiast jeżeli działalność upowszechniająca twórczość i wspierająca kulturę jest tylko częścią działalności, to – mimo że taka działalność może mieć zasadnicze znaczenie dla funkcjonowania danej jednostki – klubokawiarnia nie będzie mogła być uznana za instytucję kultury, ale jedynie za przedsiębiorcę, jako że prowadzi zasadniczą działalność zarobkową o charakterze usługowym, wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły. Odpowiadać bowiem będzie definicji działalności gospodarczej wskazanej w art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej.

Więcej znajdziesz w wersji pełnej publikacji

Tematy publikacji w pełnej wersji

Rozdział 1. Przepisy ogólne

Rozdział 2. Instytucje kultury

Rozdział 2a. Pracownicy instytucji kultury

Rozdział 3. Zasady gospodarki finansowej instytucji kultury

Rozdział 4. Organizowanie imprez artystycznych i rozrywkowych

Rozdział 4a Udzielanie zamówień na dostawy lub usługi z zakresu działalności kulturalnej

Rozdział 5. Przepisy przejściowe i końcowe

Przygotowanie do wersji elektronicznej: RASTER studio, 603 59 59 71