Tytuł oryginału: SECRET WAR. SPIES, CODES AND GUERRILLAS 1939–1945

Opieka redakcyjna: JOLANTA KORKUĆ

Konsultacja: MIKOŁAJ KUBACKI

Redakcja: WOJCIECH ADAMSKI

Korekta: EWA KOCHANOWICZ, URSZULA SROKOSZ-MARTIUK, BARBARA TURNAU

Wybór i układ ilustracji: MARCIN STASIAK

Opracowanie graficzne wersji papierowej: ROBERT KLEEMANN

Okładka według projektu wydania oryginalnego
Fotografia na okładce: © Sovfoto/UIG via Getty Images

Redakcja techniczna: ROBERT GĘBUŚ

Copyright © Max Hastings 2015
© Copyright for the Polish translation by Łukasz Müller, Michał Romanek
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2017

Wydanie drugie

ISBN 978-83-08-05990-6

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

Opowiadam w tej książce o jednych z najbardziej fascynujących ludzi, jacy brali udział w drugiej wojnie światowej. O żołnierzach wojsk lądowych, marynarzach, lotnikach i cywilach. Każda z tych grup miała całkowicie odmienne od pozostałych doświadczenia – na co wpłynęły zarówno działania wojenne, jak i warunki geograficzne czy ekonomiczne oraz wyznawana ideologia. Ci, którzy zabijali się nawzajem, byli najbardziej widoczni, lecz trudno powiedzieć o nich coś zupełnie nowego; ogromny wpływ na rozwój wypadków miały jednak także rzesze kobiet i mężczyzn, którzy nigdy nie oddali ani jednego strzału. Nawet kiedy zdarzało się, że między dużymi bitwami mijały całe miesiące (także w Rosji), wszystkie strony konfliktu prowadziły nieustanną tajną wojnę – walczyły o zdobycie wiedzy na temat przeciwnika, żeby poprzez działalność szpiegowską i łamanie szyfrów zapewnić przewagę swoim siłom lądowym, marynarce i lotnictwu. Tak napisał o tym później generał porucznik Albert Praun, ostatni szef łączności Wehrmachtu: „Wszystkie formy tej nowoczesnej «zimnej wojny na falach eteru» były prowadzone nieustannie, nawet gdy milkły działa”[1]. Alianci inicjowali również działania partyzanckie i dywersyjne na terytoriach okupowanych przez państwa Osi, ilekroć mieli ku temu możliwości: tajne operacje nabrały bezprecedensowego znaczenia.

Niniejsza książka nie ma ambicji przedstawienia wyczerpująco tego tematu, bo zapełniłoby to niezliczone tomy, stanowi natomiast studium metod tajnej wojny prowadzonej przez obie strony konfliktu oraz przybliża pewne postaci, które wywarły na nią największy wpływ. Jest mało prawdopodobne, żeby w przyszłości pojawiły się jeszcze jakieś przełomowe informacje, chyba że pochodzić będą z sowieckich archiwów, obecnie zamkniętych przez Władimira Putina. Japończycy zniszczyli większość swoich akt wywiadowczych w 1945 roku, a to, co się zachowało, jest nadal w Tokio niedostępne. Po wojnie jednak istotne relacje przekazali weterani – z niektórymi z nich osobiście przeprowadziłem wywiady dziesięć lat temu.

Większość książek na temat działalności wywiadowczej podczas wojny skupia się na wybranym kraju, ja natomiast starałem się zbadać ją w aspekcie globalnym. Specjalistom na pewno znane są niektóre epizody przedstawiane w mojej relacji, wydaje się jednak, że możliwe jest nowe spojrzenie na nie, dzięki umieszczeniu tych wydarzeń w szerszym kontekście. Chociaż szpiedzy i kryptolodzy stali się bohaterami obszernej literatury przedmiotu, czytelnicy mogą być zaskoczeni niektórymi opowieściami zawartymi w tej książce, podobnie jak byłem zaskoczony ja sam, gdy je odkrywałem. Sporo napisałem na temat Rosjan, ponieważ ich poczynania są znacznie mniej znane zachodnim czytelnikom niż praca ludzi z brytyjskiego Bletchley Park czy amerykańskiego Arlington Hall i OP-20-G. Pominąłem wiele legend i nie próbowałem opowiadać od nowa najbardziej znanych historii o ruchu oporu w Europie Zachodniej ani o agentach Abwehry w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, którzy zostali szybko aresztowani i „odwróceni” w ramach słynnego programu Double Cross[1*]. Uznałem natomiast, że choć fakty dotyczące Richarda Sorgego i „Cicero” są znane od dziesięcioleci, warto ponownie zastanowić się nad ich znaczeniem.

Osiągnięcia niektórych tajnych żołnierzy były równie oszołamiające jak wpadki innych. Opowiadam tu, jak Brytyjczycy kilkakrotnie dopuścili do przechwycenia poufnych materiałów przez nieprzyjaciela, co mogło mieć zgubne skutki dla zachowania Ultry w tajemnicy. Równocześnie wielu autorów książek szpiegowskich obsesyjnie rozwodzi się nad zdradą brytyjskiej „piątki z Cambridge”, lecz stosunkowo niewielu dostrzega coś, co moglibyśmy nazwać pięćsetką z Waszyngtonu i Berkeley – niewielką armię amerykańskich lewicowców, którzy służyli za informatorów sowieckiemu wywiadowi. Cieszący się złą sławą senator Joseph McCarthy niesprawiedliwie napiętnował wiele osób, ale nie mylił się, zarzucając rządowi Stanów Zjednoczonych oraz największym w kraju instytucjom i korporacjom, że od lat 30. do 50. XX wieku udzielali schronienia zadziwiająco dużej liczbie pracowników, którzy w pierwszym rzędzie dochowywali lojalności innej niż własna fladze. To prawda, że w latach 1941–1945 Rosjanie byli teoretycznie sojusznikami Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, ale Stalin patrzył na ten związek z niezmiennym cynizmem, uważając go za tymczasowy – służący ograniczonemu celowi rozgromienia nazistów – sojusz z państwami, które wciąż były tradycyjnymi wrogami i rywalami ZSRS.

Wiele książek o wywiadzie podczas wojny skupia się na tym, co odkryli szpiedzy czy kryptolodzy. Jedyne istotne pytanie dotyczy jednak tego, jak dalece tajna wiedza zmieniła bieg wydarzeń. Skala sowieckich działań szpiegowskich przyćmiła poczynania wszystkich innych państw biorących udział w wojnie i przyniosła obfity plon w postaci poznania rozwiązań technicznych stosowanych w Wielkiej Brytanii oraz Stanach Zjednoczonych, lecz paranoja Stalina uniemożliwiła wykorzystanie zgromadzonych przez niego politycznych i wojskowych tajemnic innych narodów. Najwybitniejszy amerykański historyk zajmujący się kwestią łamania szyfrów podczas drugiej wojny światowej powiedział mi w 2014 roku, że poświęciwszy połowę życia na badanie tego zagadnienia, uznał, iż aliancki wywiad niemal w ogóle nie przyczynił się do zwycięstwa. Ta opinia wydaje się zbyt skrajna, uwagi mojego znajomego jednak pokazują, jak z upływem dziesięcioleci rodzi się i narasta sceptycyzm, czy wręcz cynizm, przedzierając się przez gąszcz fikcji, zdrady i niekompetencji, w którym obraca się większość asów wywiadu i ich informatorów. Historia dowodzi, że tajemnica służbowa w większym stopniu służy ochronie agencji wywiadowczych przed odpowiedzialnością wewnętrzną za ich głupotę, niż zabezpiecza je przed infiltracją wroga. Jaki sens miało na przykład ukrywanie przed brytyjską opinią publiczną nawet tożsamości własnych szefów wywiadu, skoro informacje o najtajniejszych operacjach MI6[2*] były latami zdradzane Rosjanom przez Kima Philby’ego, jednego z najwyższych funkcjonariuszy tej agencji? Z kolei rząd Stanów Zjednoczonych zaprzeczał doniesieniom o obustronnej wymianie informacji wywiadowczych uzgodnionej z NKWD[3*] przez generała majora Williama Donovana, szefa OSS (Office of Strategic Services – Biuro Służb Strategicznych), ostrożność władz niewiele jednak pomogła bezpieczeństwu narodowemu w sytuacji, gdy niektórzy z najwyżej postawionych podwładnych Donovana przekazywali tajne informacje sowieckim agentom.

Gromadzenie informacji wywiadowczych nie jest nauką. Nie ma tu żadnych pewników, nawet wtedy, gdy ma się dostęp do części korespondencji nieprzyjaciela. Pojawia się kakofonia „szumów”, z której należy dopiero wyłowić „sygnały” – prawdy duże i małe. W sierpniu 1939 roku, w przeddzień podpisania paktu Ribbentrop–Mołotow, pewien wysoki brytyjski urzędnik załamywał ręce nad docierającymi do Ministerstwa Spraw Zagranicznych niejasnymi wiadomościami na temat stosunków Berlina z Moskwą. „Kiedy próbujemy ocenić wartość tych tajnych raportów – napisał, używając słów, które można by odnieść do większości informacji wywiadowczych – znajdujemy się poniekąd w sytuacji herszta czterdziestu rozbójników, kiedy po narysowaniu kredą znaku na drzwiach Ali Baby przekonał się, że Mardżana umieściła podobne znaki na wszystkich domach przy tej ulicy i nie ma żadnej wskazówki, który z nich jest prawdziwy”.

Badanie sukcesów jakiegokolwiek państwa, jego największych choćby dokonań, jest bezowocne, jeśli robi się to w oderwaniu od innych informacji. Należy patrzeć na nie w kontekście setek tysięcy stron błahostek albo całkowitych bzdur, które przewijają się przez biurka analityków, mężów stanu, dowódców. „Dyplomaci i agenci wywiadu, jak wiem z doświadczenia, są jeszcze większymi kłamcami niż dziennikarze”, napisał Malcolm Muggeridge, brytyjski szpieg z czasów drugiej wojny, który dobrze znał wszystkie te trzy profesje, a sam był kimś w rodzaju szarlatana. Jałowość znacznej części działań szpiegowskich trafnie zilustrował František Moravec z czeskiego wywiadu. Pewnego dnia w 1936 roku z dumą przedstawił swojemu dowódcy raport na temat jakiegoś nowego elementu niemieckiego uzbrojenia, za który hojnie zapłacił informatorowi. Generał przejrzał pobieżnie dokument i powiedział: „Pokażę ci coś lepszego”, a następnie rzucił na biurko egzemplarz czasopisma „Die Wehrmacht”, wskazał artykuł dotyczący tej samej broni i stwierdził oschle: „Prenumerata kosztuje tylko dwadzieścia koron”.

Do tej samej kategorii należy sporządzony przez Abwehrę zapis depeszy amerykańskiego Departamentu Stanu z grudnia 1944 roku dotyczącej mianowania nowego doradcy do spraw ekonomicznych przy polskim rządzie emigracyjnym w Londynie. Oto fragment tego dokumentu: „Koszty jego podróży, z Tunisu do Londynu przez Waszyngton, i diety, a także koszty podróży i diety dla jego rodziny oraz przewóz mienia zostały zatwierdzone i podlegają Regulaminowi Podróży”[2]. Zajmujące całą stronę tłumaczenie tej odszyfrowanej depeszy zostało opatrzone przez jego niemieckich czytelników pieczęcią „ściśle tajne”. Roboczogodziny zużyte przez hitlerowską machinę wojenną na uzyskanie tej perełki dowodzą, że służby wywiadowcze często poruszają góry, żeby urodzić mysz.

Zaufanie jest spoiwem i przywilejem wolnych społeczeństw, w wypadku jednak analityków i szefów siatek szpiegowskich łatwowierność i szacunek dla prywatności są fatalnymi wadami. Ich praca wymaga od nich przekonywania obywateli obcych państw, żeby porzucili tradycyjne ideały patriotyzmu – dla pieniędzy bądź z przekonania, a niekiedy ze względu na osobistą więź łączącą agenta z informatorem. Na zawsze pozostanie kwestią sporną, czy ci, którzy zdradzają tajemnice swojej społeczności, są odważnymi, pryncypialnymi bohaterami wiernymi wyższym ideałom, a tak właśnie współcześni Niemcy postrzegają antyhitlerowski ruch oporu, czy też zdrajcami, do których większość z nas zalicza Kima Philby’ego, Algera Hissa, a w naszych czasach Edwarda Snowdena. Codzienna praca wielu oficerów wywiadu polega na promowaniu zdrady, co pomaga wyjaśnić, dlaczego ten fach przyciąga tak wielu dziwnych ludzi. Malcolm Muggeridge zapewniał z pogardą, że „siłą rzeczy wymaga on takiego oszukiwania, okłamywania i zdradzania, iż ma zgubny wpływ na charakter. Nigdy nie spotkałem nikogo zaangażowanego weń profesjonalnie, komu mógłbym zaufać pod jakimkolwiek względem”.

Stalin powiedział: „Szpieg powinien być jak diabeł, nikt nie może mu zaufać, nawet on sam”. Pojawienie się nowych ideologii, a zwłaszcza komunizmu, sprawiło, że lojalność niektórych ludzi przekraczała granice państw i, w oczach fanatyków, była znacznie ważniejsza od zwyczajnego patriotyzmu. Nie brakowało takich, którzy wpadali w zachwyt, odkrywając w zdradzie cnotę, inni z kolei woleli zdradzać dla pieniędzy. Wielu asów wywiadu z czasów wojny nie miało pewności, której stronie rzeczywiście służą agenci z ich siatki, a w pewnych wypadkach niepewność trwa do dzisiaj. Drobny brytyjski oszust Eddie Chapman, „Agent ZigZag”, miał niezwykłe doświadczenia wojenne, ponieważ stał się zabawką brytyjskiego i niemieckiego wywiadu. W różnych okresach zdawał się na łaskę obydwu, lecz wydaje się mało prawdopodobne, żeby jego działalność przyniosła duży pożytek któremukolwiek z nich – służyła jedynie temu, by Chapmanowi nie brakowało dziewcząt i gotówki. Był intrygującą, lecz nieistotną postacią, jednym spośród niezliczonych nieobliczalnych wolnych strzelców na tajnym polu walki. Znacznie ciekawszy i prawie nieznany szerszej publiczności jest przypadek Ronalda Setha, agenta SOE (Special Operations Executive – Kierownictwo Operacji Specjalnych) schwytanego przez Niemców i przeszkolonego przez nich, żeby służył jako podwójny agent w Wielkiej Brytanii. Na dalszych stronach opisuję, jak wielkie zdumienie zapanowało w SOE, MI5, MI6, MI9 oraz w Abwehrze, gdy okazało się, po której stronie znalazł się ostatecznie Seth.

Gromadzenie informacji wywiadowczych jest z natury marnotrawstwem. Zaskoczyła mnie liczba oficerów tajnych służb wszystkich narodowości, których jedynym osiągnięciem na zagranicznych placówkach było pozostanie przy życiu – na koszt swoich mocodawców ponoszących niebagatelne wydatki na ten cel – podczas zbierania informacji, które nawet odrobinę nie pomogły w działaniach wojennych. Może jedna tysięczna jednego procenta materiału uzyskanego z tajnych źródeł przez wszystkie strony walczące w drugiej wojnie światowej przyczyniła się do zmiany wyniku na polu walki. Ten ułamek miał jednak tak wielką wartość, że aby go uzyskać, przywódcy wojujących państw nie szczędzili ani życia swoich poddanych, ani funtów, rubli, dolarów czy reichsmarek. Wywiad zawsze wywierał pewien wpływ na przebieg wojen, ale aż do XX wieku dowódcy mogli odkrywać ruchy nieprzyjacielskich wojsk jedynie dzięki szpiegom i bezpośredniej obserwacji – licząc ludzi, okręty, działa. Potem pojawiła się łączność radiowa, otwierając przed wywiadem całkiem nowe horyzonty, które poszerzyły się gwałtownie po 1930 roku wraz z postępem techniki. „Nigdy, w żadnym innym okresie historycznym nie było niczego porównywalnego do znaczenia radia – napisał ważny brytyjski przedstawiciel wywiadu naukowego doktor R.V. Jones. – [...] Było ono wytworem najbardziej pomysłowych badań, do jakich kiedykolwiek doszło w dziedzinie fizyki, i okazało się niemal tak magiczne, jak tylko można sobie wyobrazić”[3]. Oprócz tego, że miliony obywateli mogły skonstruować w domu swój własny odbiornik, podobnie jak robiło to wielu szpiegów za granicą, wykorzystujący elektronikę podsłuchiwacze w Berlinie, Londynie, Waszyngtonie, Moskwie czy Tokio zyskali możliwość zgłębiania ruchów, a niekiedy i zamiarów nieprzyjaciela bez posługiwania się teleskopami, fregatami czy agentami.

Jedno z zagadnień poruszonych w mojej książce dotyczy tego, że przewaga aliantów w dziedzinie rozpoznania radiotechnicznego, oczywiście na wczesnym etapie wojny, była mniejsza, niż sugeruje to popularna mitologia. Niemcy dobrze wykorzystali tajną wiedzę do zaplanowania inwazji na Francję i kraje Beneluxu w 1940 roku. Przynajmniej do połowy 1942 roku, a w pewnym stopniu nawet później, odczytywali ważne szyfrogramy aliantów zarówno na lądzie, jak i na morzu, co miało znaczące konsekwencje dla bitwy o Atlantyk i dla kampanii północnoafrykańskiej. Potrafili również wykorzystywać słabe zabezpieczenie transmisji radiowych Armii Czerwonej w pierwszym roku operacji „Barbarossa”. Począwszy od końca 1942 roku niemieccy kryptolodzy pozostawali jednak w tyle za swoimi alianckimi rywalami, a podejmowane przez Abwehrę próby działań szpiegowskich za granicą okazały się żałosne.

Władze Japonii i najwyższe dowództwo armii najskuteczniej zaplanowały swoje początkowe ataki w latach 1941–1942 na Pearl Harbor i na europejskie posiadłości w Azji Południowo-Wschodniej, lecz później traktowały wywiad z pogardą i prowadziły wojnę we mgle nieświadomości co do poczynań przeciwnika. Służba wywiadowcza Włoch i jej kryptolodzy odnieśli pewne znaczące sukcesy w pierwszych latach wojny, ale od 1942 roku dowódcy Mussoliniego byli zmuszeni wykorzystywać rosyjskich jeńców wojennych do prowadzenia podsłuchu sowieckich transmisji radiowych. Z drugiej strony, żadne z państw nie podjęło istotnych wysiłków, żeby zgłębić tajemnice Włoch, a to dlatego, że zdolność bojowa tego kraju malała w szybkim tempie. „Nasz obraz włoskiego lotnictwa był niekompletny, a nasza wiedza daleka od solidnej – przyznał oficer wywiadu RAF, pułkownik lotnictwa Harry Humphreys, mówiąc o śródziemnomorskim teatrze działań wojennych, ale zaraz dodał z wyższością: – Takie samo, na szczęście, było włoskie lotnictwo”.

Najważniejszym wymogiem w celu skutecznego wykorzystania tajnych danych jest chęć dowódców do rzetelnego ich analizowania. Herbert Meyer, weteran Krajowej Rady Wywiadu (National Intelligence Council), określił swoją pracę jako przedstawianie „uporządkowanych informacji”. Utrzymywał, że najlepiej byłoby, gdyby służby wywiadowcze zapewniały dowódcom obsługę przypominającą to, czym dla okrętów i samolotów są systemy nawigacyjne. Donald McLachlan, brytyjski funkcjonariusz wywiadu marynarki wojennej, zauważył: „Wywiad ma wiele wspólnego z nauką, a standardy obowiązujące w nauce są takie same jak te, które powinny mieć zastosowanie w wywiadzie”. Niemieccy dowódcy, którzy przeżyli wojnę, winą za wszystkie swoje porażki wywiadowcze obarczali Hitlera, który nie godził się na obiektywną ocenę dowodów. Szef łączności Albert Praun powiedział: „Niestety [...] przez całą wojnę Hitler [...] okazywał brak zaufania do wywiadu komunikacyjnego, zwłaszcza jeśli raporty były [jego zdaniem] niekorzystne”.

Dobre wiadomości z punktu widzenia państw Osi – na przykład przechwycone raporty ujawniające poważne straty aliantów – otrzymywały najwyższy priorytet, gdy przekazywano je do Berlina, ponieważ Führer przyjmował je z zadowoleniem. Równocześnie złe wieści były lekceważone. Przed rozpoczęciem inwazji na Rosję w czerwcu 1941 roku generał Georg Thomas, szef Wehrwirtschafts- und Rüstungsamtes (Wydział Gospodarki Wojennej i Zbrojeń), intendentury Wehrmachtu, przedstawił szacunkowe dane dotyczące produkcji broni w ZSRS, które były bliskie rzeczywistości, choć wciąż zaniżone, i dowodził, że utrata przez Rosję europejskiej części terytorium niekoniecznie musi przyśpieszyć upadek bazy przemysłowej Stalina. Hitler z miejsca odrzucił podawane przez Thomasa liczby, bo nie potrafił pogodzić ich wysokości ze swoją pogardą dla wszystkiego, co słowiańskie. W końcu feldmarszałek Wilhelm Keitel rozkazał, żeby WiRuAmt zaprzestał przekazywania informacji wywiadowczych, które mogłyby zdenerwować Führera.

Wysiłek wojenny demokracji zachodnich bardzo dużo zyskał na względnej otwartości ich społeczeństw i rządów. Wprawdzie Churchill pozwalał sobie czasami na napady złości wymierzonej w te osoby ze swojego otocznia, które wyrażały niemile widziane opinie, ale w alianckich kuluarach władzy toczyła się nadzwyczaj otwarta debata, w tym także w większości sztabów wojskowych. Generał sir Bernard Montgomery był uważany za tyrana, ale ludzie, którym ufał – na przykład jego szef wywiadu brygadier „Bill” Williams, w czasach pokoju wykładowca w Oksfordzie – mogli mówić, co myślą. Wszystkie wspaniałe sukcesy wywiadu Stanów Zjednoczonych zostały osiągnięte dzięki złamaniu szyfrów i były najskuteczniej wykorzystywane podczas wojny morskiej na Pacyfiku. Z kolei amerykańscy dowódcy sił lądowych rzadko wykazywali zainteresowanie robieniem użytku ze swojej wiedzy w celu stosowania podstępów, jak to mieli w zwyczaju Brytyjczycy. Lądowanie w Normandii w 1944 roku było jedyną operacją, w związku z którą Amerykanie w pełni współpracowali z Brytyjczykami przy realizacji planu mającego na celu zmylenie Niemców. Nawet wtedy to Brytyjczycy byli głównymi wnioskodawcami, podczas gdy Amerykanie zaledwie przystawali na ich pomysły – na przykład pozwalając generałowi George’owi Pattonowi podawać się za dowódcę fikcyjnej Pierwszej Grupy Armii Stanów Zjednoczonych zamierzającej rzekomo przeprowadzić desant w Pas de Calais. Niektórzy wysocy dowódcy amerykańscy podejrzliwie traktowali entuzjazm Brytyjczyków co do wprowadzania nieprzyjaciela w błąd, bo widzieli w tym odzwierciedlenie zapału swojego sojusznika do stosowania podstępu w celu uniknięcia ciężkich walk, stanowiących sedno wojny.

GC&CS, czyli tzw. Government Code and Cipher School (Rządowa Szkoła Kodów i Szyfrów) w Bletchley Park była oczywiście nie tylko najważniejszym ośrodkiem wywiadu podczas tego konfliktu, ale od 1942 roku jej dokonania stanowiły wybitny wkład Wielkiej Brytanii w zwycięstwo. Legenda głosi, że skonstruowanie przez Alana Turinga mechaniczno-elektrycznych „bomb” ujawniło aliantom cały niemiecki system łączności, dzięki rozkodowaniu szyfru Enigmy. Prawda jest zdecydowanie bardziej złożona. Niemcy wykorzystywali dziesiątki różnych szyfrów, z których wiele odczytywano jedynie sporadycznie, często nie „w czasie rzeczywistym” – to znaczy niewystarczająco szybko, żeby możliwa była reakcja operacyjna – a niektórych nie odczytywano wcale. Brytyjczycy uzyskali dostęp do części ogromnie cennego materiału szyfrowanego za pomocą Enigmy, lecz jego zakres nigdy nie był nawet w najmniejszym stopniu pełny, a w szczególny sposób okazał się niewystarczający, jeśli chodzi o informacje przekazywane przez wojska lądowe. Ponadto coraz większa liczba tajnych niemieckich depesz była przesyłana za pomocą sieci telegraficznej, a dalekopisy stosowały zupełnie inny system szyfrowania niż ten używany przez Enigmę. Sukces matematyków i językoznawców z Bletchley, którzy złamali szyfr Schlüsselzusatz, czyli maszyny Lorenza, był zupełnie innego rodzaju i przyszedł z większym trudem niż złamanie kodu Enigmy, chociaż odbiorcy informacji na polu walki znali efekty wszelkich tego rodzaju działań po prostu jako Ultra[4*]. Bill Tutte, młody matematyk z Cambridge, który dokonał przełomowych wstępnych odkryć, jest niemal nieznany potomności, choć zasługuje na to, żeby był prawie tak sławny jak Turing.

Ultra umożliwiała alianckiemu dowództwu planowanie kampanii i operacji w drugiej połowie wojny, gwarantując mu pewność siebie, jakiej nie miał żaden z wcześniejszych wodzów w dziejach. Znajomość kart przeciwnika nie zmniejszała jednak jego siły. W 1941 i częściowo w 1942 roku Brytyjczycy raz za razem dowiadywali się, gdzie zamierzają uderzyć państwa Osi – na przykład na Krecie, w Afryce Północnej czy na Malajach – ale to nie uchroniło ich przed przegrywaniem kolejnych bitew. Do wykorzystania tajnej wiedzy, czy to na lądzie, czy na morzu, czy w powietrzu, niezbędna była twarda siła. Podobnie jak mądrość brytyjskich i amerykańskich dowódców i ich sztabów – której, jak się okazało, wyraźnie zabrakło w kluczowych momentach podczas kampanii w północno-zachodniej Europie w latach 1944–1945. Mimo wszystko wywiad przyczynił się w istotny sposób do złagodzenia niektórych początkowych klęsk: osiągnięcia młodego R.V. Jonesa, który zaprezentował sposób umożliwiający zakłócanie sygnałów nawigacyjnych Luftwaffe, znacznie ograniczyły straty zadane Wielkiej Brytanii w wyniku nalotów. Na morzu Ultra pozwalała ustalić położenie niemieckich U-Bootów – z niepokojącą dziewięciomiesięczną przerwą w 1942 roku – dzięki czemu można było zmieniać trasy konwojów, żeby je omijać, co stanowiło ważniejszy nawet wkład w utrzymywanie otwartego atlantyckiego szlaku zaopatrzeniowego niż zatapianie nieprzyjacielskich okrętów podwodnych.

Amerykanie mieli pewne powody, by podejrzewać swoich brytyjskich sojuszników o romantyczne podejście do podstępów. Pułkownik Dudley Clarke – znany zwłaszcza hiszpańskiej policji, która aresztowała go kiedyś w kobiecym przebraniu na madryckiej ulicy – przeprowadził ogromną tajną operację na północnoafrykańskiej pustyni przed bitwą pod El-Alamein w październiku 1942 roku. Historycy wychwalają pomysłowość Clarke’a, który stworzył fikcyjne oddziały, co skłoniło feldmarszałka Rommla do rozmieszczenia poważnych sił znacznie dalej na południe od głównego punktu ataku Montgomery’ego. Taka przebiegłość nie oszczędziła jednak 8 Armii dwóch tygodni ciężkich walk, które okazały się konieczne, żeby rozbić Afrika Korps. Niemcy ponadto utrzymywali, że ostatecznie działania Clarke’a niczego nie zmieniły, bo mieli czas, żeby przemieścić się z powrotem na północ przed decydującym szturmem Brytyjczyków. W Birmie pułkownik Peter Fleming, brat twórcy postaci Jamesa Bonda, zadał sobie sporo trudu, realizując misterny i ryzykowny plan polegający na zostawieniu chlebaka pełnego wprowadzających w błąd „tajnych dokumentów” w rozbitym dżipie umieszczonym w miejscu, w którym wróg musiał go znaleźć, ale Japończycy nie zwrócili uwagi na tę zdobycz, kiedy na nią natrafili. Począwszy od 1942 roku brytyjski wywiad niemal całkowicie poznał niemiecką obronę przeciwlotniczą i stosowane przez Niemców technologie elektroniczne, alianckie lotnictwo bombowe jednak nadal ponosiło ciężkie straty, zwłaszcza zanim amerykańskie myśliwce dalekiego zasięgu rozbiły Luftwaffe w powietrzu wiosną 1944 roku.

Bez względu na ostateczne efekty brytyjskich podstępów taktycznych w Afryce Północnej alianccy autorzy tego rodzaju forteli odnieśli dwa ważne i niemal bezsporne sukcesy strategiczne. W latach 1943–1944 w ramach operacji „Zeppelin” stworzono fikcyjną brytyjską armię w Egipcie, co skłoniło Hitlera do utrzymywania w Jugosławii i Grecji dużych sił mających za zadanie odparcie alianckiego desantu na Bałkanach. Właśnie to wyimaginowane zagrożenie, a nie partyzanci Tito, sprawiło, że dwadzieścia dwie dywizje Osi czekały niecierpliwie na południowym wschodzie, aż do lądowania aliantów w Normandii. Drugim sukcesem była oczywiście operacja „Fortitude” prowadzona przed atakiem na Normandię i po nim. Należy podkreślić, że żadna z nich nie odniosłaby takiego skutku, gdyby alianci nie dysponowali wystarczającymi siłami, które w połączeniu z panowaniem na morzu uwiarygodniały przekonanie, że mogą oni wysłać swoje armie niemal wszędzie.

Niektóre rosyjskie podstępy przyćmiewają te wymyślone przez Brytyjczyków i Amerykanów. Historia agenta „Maxa” i ogromnej operacji przeprowadzonej dla odwrócenia uwagi od ofensywy stalingradzkiej, kosztem życia siedemdziesięciu tysięcy Rosjan, należy do najbardziej zdumiewających wydarzeń drugiej wojny i jest niemal nieznana zachodnim czytelnikom. W latach 1943–1944 inne sowieckie fortele wielokrotnie skłaniały Niemców do koncentrowania swoich sił w niewłaściwych miejscach przed szturmami Armii Czerwonej. Przewaga w powietrzu była zasadniczym warunkiem sukcesu, zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie: ambitne podstępy w późniejszych latach wojny były możliwe jedynie dzięki temu, że Niemcy nie mogli przeprowadzać rozpoznania fotograficznego, żeby dementować „legendy”, do których przekonywano ich na falach eteru i za pomocą fałszywych dokumentów.

Zachodnim aliantom znacznie gorzej szło prowadzenie wywiadu osobowego niż sygnałowego[5*]. Ani Brytyjczycy, ani Amerykanie nie pozyskali choćby jednego wysoko postawionego źródła w kręgach rządowych Niemiec, Japonii czy Włoch lub w naczelnym dowództwie tych państw. Dopiero w 1943 roku do Allena Dullesa z OSS zaczęły docierać pewne interesujące pogłoski z Berlina. Zachodni alianci nie osiągnęli niczego porównywalnego do infiltracji, jakiej dokonywali Rosjanie w Londynie, Waszyngtonie, Berlinie i Tokio – w tej ostatniej stolicy ich agentem był Richard Sorge pracujący w niemieckiej ambasadzie. Stany Zjednoczone zajęły się działalnością szpiegowską za granicą dopiero po ataku na Pearl Harbor i skoncentrowały swoje wysiłki raczej na sabotażu i łamaniu szyfrów niż na umieszczaniu szpiegów – w odróżnieniu od grup paramilitarnych – na terytorium wroga. Waszyngtoński Departament Badań i Analiz OSS (Research and Analysis Department) imponował bardziej niż jego ekstrawaganckie, lecz źle ukierunkowane operacje w terenie. Co więcej, uważam, że sponsorowanie przez zachodnich aliantów wojny partyzanckiej przyczyniło się w większym stopniu do umocnienia wśród okupowanych narodów szacunku dla samych siebie w okresie powojennym niż do przyśpieszenia zniszczenia nazizmu. Rosyjskie operacje partyzanckie były prowadzone na znacznie ambitniejszą skalę niż kampanie SOE i OSS, a propaganda wyolbrzymiała ich sukcesy zarówno podczas wojny, jak i w okresie powojennym. Dostępne obecnie sowieckie dokumenty, z których w dużym stopniu korzystała doktor Luba Winogradowa, rosyjska badaczka pomagająca mi w zbieraniu materiałów, wskazują jednak, że powinniśmy podchodzić do osiągnięć kampanii partyzanckiej na Wschodzie, przynajmniej przed 1943 rokiem, ze sporą dozą sceptycyzmu.

Podobnie jak we wszystkich swoich książkach próbuję tutaj ustalić ramy „szerszego obrazu” i zawrzeć w nich ludzkie historie szpiegów, kryptologów i szefów wywiadu, którzy służyli swoim panom – Turinga z Bletchley i kryptoanalityków z „Nimitza” na Pacyfiku, sowieckiej Czerwonej Orkiestry agentów w Niemczech, Reinharda Gehlena z OKH (Oberkommando des Heeres – Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych), Williama Donovana z OSS i wielu innych oryginałów. Główny powód, który zdecydował, iż zachodni alianci najskuteczniej pozyskiwali informacje wywiadowcze, był taki, że znakomicie wykorzystywali cywilów, którym władze, zarówno amerykańskie, jak i brytyjskie, zapewniały dyskrecję, wpływy i – w razie konieczności – stopnie wojskowe, czego nie można powiedzieć o ich przeciwnikach. Gdy trzydzieści lat temu ukazał się pierwszy tom oficjalnej brytyjskiej historii wywiadu w czasie wojny, zwróciłem uwagę jej głównemu autorowi, profesorowi Harry’emu Hinsleyowi, weteranowi z Bletchley, iż zdaje się ona pokazywać, że amatorzy spisują się lepiej od zawodowych pracowników tajnych służb. Hinsley odpowiedział nieco zniecierpliwiony: „Oczywiście, że tak. Przecież chyba nie chciałby pan zakładać, że w czasie pokoju najtęższe umysły naszego społeczeństwa marnują życie w wywiadzie?”.

Zawsze uważałem, że jest to istotna kwestia, znajdująca odbicie w pracach innego naukowca, Hugh Trevora-Ropera, który służył zarówno w MI5, jak i w MI6 i którego osobiste osiągnięcia czynią go przypuszczalnie jednym z najwybitniejszych oficerów brytyjskiego wywiadu z czasów wojny. W czasach pokoju większość tajnych służb zadowalająco wypełniała swoje zadania, a w każdym razie nie wyrządzała większych szkód, zatrudniając ludzi o przeciętnych zdolnościach. Gdy jednak rozpoczęła się batalia o przetrwanie narodu, wywiad musiał się stać częścią mózgu kierującego walką zbrojną. W starciach na polu bitwy mogą brać udział ludzie o stosunkowo ograniczonych talentach. Wystarczają zalety konieczne na boisku – sprawność fizyczna, odwaga, determinacja oraz nieco inicjatywy i zdrowego rozsądku. Służby wywiadowcze potrzebują jednak w takich okolicznościach błyskotliwych umysłów. Brzmi to jak banał, gdy powie się, że w czasie wojny musiały rekrutować ludzi inteligentnych, ale – jak zauważył niejeden dwudziestowieczny mędrzec – w wielu krajach ta zasada bywała lekceważona.

Należy jeszcze powiedzieć kilka słów o układzie tej książki: chociaż moje podejście jest zasadniczo chronologiczne, aby uniknąć zbyt chaotycznego przeskakiwania między zdrajcami w Waszyngtonie, sowieckimi szpiegami w Szwajcarii czy matematykami z Bletchley Park, narracja trzyma się pewnych motywów przewodnich niezależnie od kolejności zdarzeń. Wiele informacji zaczerpnąłem z najbardziej miarodajnych opublikowanych dzieł z tej dziedziny takich autorów, jak Stephen Budiansky, David Kahn i Christopher Andrew, żeby wymienić najwybitniejszych, ale korzystałem również z archiwów w Wielkiej Brytanii, Niemczech i Stanach Zjednoczonych, ponadto zaś z wielu nietłumaczonych wcześniej materiałów rosyjskich. Nie siliłem się na próby omawiania matematycznego aspektu łamania szyfrów, bo zrobili to już autorzy znający się na liczbach znacznie lepiej ode mnie.

Często mówi się, że thrillery Iana Fleminga nie mają nic wspólnego z prawdziwym światem wywiadu. Kiedy jednak czytam współczesne sowieckie raporty i zapisy rozmów, a także wspomnienia oficerów wywiadu ZSRS z czasów wojny, uderza mnie, jak niesamowicie odzwierciedlają szalone, złowrogie, wymyślone dialogi tego rodzaju ludzi z Pozdrowień z Rosji Fleminga. A niektóre spiski uknute i zrealizowane przez NKWD i GRU okazywały się nie mniej fantastyczne niż te z jego powieści.

Wszelkie relacje historyczne są z konieczności niepewne i spekulatywne, ale stają się takie w znacznie większym stopniu, gdy mówi się o szpiegach. Przedstawiając dzieje bitew, można rzetelnie odnotować, ile zatopiono okrętów, zestrzelono samolotów, zabito żołnierzy, jak duży teren został zdobyty lub utracony. Wywiad generuje jednak obszerną, lecz mało wiarygodną literaturę przedmiotu, po części tworzoną przez samych uczestników wydarzeń pragnących zdobyć sławę albo się usprawiedliwić. Na przykład ogromnie popularna, opublikowana w 1975 roku relacja dotycząca działań alianckiego wywiadu Bodyguard of Lies jest w znacznej mierze utworem beletrystycznym. Dalej: sir William Stephenson, Kanadyjczyk, który podczas wojny kierował w Nowym Jorku brytyjską organizacją zajmującą się koordynacją działań wywiadowczych, pełnił cenną funkcję łącznika, ale nigdy nie był jakimś asem wywiadu. Nie przeszkodziło mu to w stworzeniu własnej, w znacznej mierze wyssanej z palca biografii, wydanej w 1976 roku i zatytułowanej A Man Called Intrepid (Człowiek zwany Nieustraszonym), chociaż nie ma żadnych dowodów, że kiedykolwiek ktokolwiek tak go nazywał. Większość wojennych relacji agentów SOE, szczególnie kobiet i zwłaszcza z Francji, zawiera spore dawki romantycznych bredni. Z kolei skłonność Moskwy do mijania się z prawdą nie osłabła z upływem czasu: w opublikowanej nie tak dawno, bo w 1997 roku oficjalnej historii wywiadu KGB pojawia się zapewnienie, że brytyjskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych nadal ukrywa dokumenty dotyczące swoich tajnych negocjacji z faszystowskimi Niemcami i wręcz zmowy z Hitlerem.

Alianckie operacje kryptologiczne wymierzone w Niemcy, Włochy i Japonię wywarły znacznie większy wpływ na losy wojny niż jakikolwiek szpieg. Tego wpływu nie da się jednak zmierzyć, dlatego wydaje się zaskakujące, iż Harry Hinsley, zawodowy historyk, zapewniał, że Ultra prawdopodobnie skróciła wojnę o trzy lata. Jest to równie tendencyjne jak twierdzenie profesora M.R.D. Foota w jego oficjalnej historii SOE we Francji, że zdaniem alianckich dowódców ruch oporu skrócił walki na całym świecie o sześć miesięcy. Ultra była narzędziem Brytyjczyków i Amerykanów, którzy odegrali jedynie drugorzędną rolę w zniszczeniu nazizmu, bo to było w przeważającej mierze zasługą rosyjskich przedsięwzięć militarnych. Nie jest możliwe precyzyjne zmierzenie wkładu Bletchley Park w przyśpieszenie zwycięstwa, nie inaczej jest w wypadku wkładu Winstona Churchilla, statków typu Liberty czy radaru.

Podobnie publicyści, którzy utrzymują, że jakaś rewelacyjna współczesna książka opowiada o „szpiegu, który zmienił losy drugiej wojny światowej”, mogliby równie dobrze cytować Mary Poppins[6*]. Do najwnikliwszych spostrzeżeń Churchilla należy to z października 1941 roku, kiedy w odpowiedzi na żądanie sir Charlesa Portala, szefa Sztabu Sił Powietrznych, żeby sfinansowano budowę 4000 ciężkich bombowców, które, jak utrzymywał ów lotnik, powalą Niemcy na kolana w ciągu sześciu miesięcy, premier odpisał, że choć robi się wszystko, co możliwe, żeby stworzyć duże siły lotnictwa bombowego, nie pochwala prób pokładania bezgranicznego zaufania w jakimś jednym sposobie osiągnięcia zwycięstwa. „Wszystko zawsze jest w ruchu jednocześnie”, oświadczył. To ogromnie ważna uwaga dotycząca ludzkich spraw, szczególnie podczas wojny, i zwłaszcza gdy chodzi o wywiad. Nie da się słusznie przypisać całej zasługi za sukces operacji ani całej winy za porażkę jakiemuś jednemu konkretnemu czynnikowi.

A jednak, chociaż sceptycyzm w odniesieniu do świata tajnych służb jest konieczny, niezbędna jest również zdolność zdziwienia się: oto bowiem niektóre fantastyczne opowieści okazują się prawdziwe. Czerwienię się na wspomnienie pewnego dnia 1974 roku, kiedy poproszono mnie o zrecenzowanie dla jednej z gazet książki W. Winterbothama The Ultra Secret. Byłem wtedy młody, zielony i tylko od przypadku do przypadku zajmowałem się latami 1939–1945, toteż podobnie jak reszta świata nigdy nie słyszałem o Bletchley Park. Zerknąłem na mającą się niebawem ukazać książkę i odmówiłem pisania o niej: Winterbotham wysuwał tak niezwykłe twierdzenia, że nie mogłem dać im wiary. Tymczasem autor, podczas wojny oficer MI6, został upoważniony do uchylenia rąbka jednej z największych i najbardziej fascynujących tajemnic drugiej wojny światowej.

Żaden inny kraj nigdy nie wydał oficjalnego dzieła historycznego w całości poświęconego wywiadowi w czasach wojny i zbliżonego grubością do pięciotomowego brytyjskiego opracowania o objętości ponad 3000 stron, opublikowanego w latach 1978–1990. Ów jakże hojny wkład w historiografię tamtego okresu, sfinansowany z kieszeni podatnika, stanowi odzwierciedlenie dumy Wielkiej Brytanii ze swoich dokonań, potwierdzanej również w XXI wieku przez tak absurdalne – bo zupełnie lekceważące fakty – ale też cieszące się ogromną popularnością filmy fabularne jak Gra tajemnic z 2014 roku. Chociaż dzisiaj większość wykształconych osób przyznaje, że wkład Wielkiej Brytanii w zwycięstwo był dużo mniejszy niż wkład ZSRS i Stanów Zjednoczonych, zdają sobie one sprawę z tego, że pewne rzeczy ludzie Churchilla robili lepiej niż ktokolwiek inny. Mimo że w tej książce zamieszczono wiele historii o fuszerkach i porażkach, w wywiadzie, tak jak w każdej innej dziedzinie związanej z konfliktami, zwycięstwo osiąga nie ta strona, która nie popełnia żadnych błędów, lecz ta, która popełnia ich mniej niż druga. Jeśli tak na to spojrzymy, ostateczny triumf Brytyjczyków i Amerykanów w tajnej wojnie był równie wielki jak w starciach armii lądowych, sił morskich i lotnictwa. Rzeczywistość, której nie da się zaprzeczyć, jest bowiem taka, że to alianci wojnę wygrali.

Na koniec należy zaznaczyć, że choć niektóre opisane dalej epizody wydają się komiczne czy absurdalne, a odzwierciedlają ludzkie słabostki i szaleństwa, nie wolno nam w żadnym wypadku zapominać, iż w każdym aspekcie tego globalnego konfliktu stawką były życie i śmierć. Setki tysięcy ludzi licznych narodowości ryzykowało własne życie, a wielu je poświęciło, często w samotności, o świcie, przed plutonem egzekucyjnym, żeby zbierać informacje lub brać udział w akcjach partyzanckich. Żadne spojrzenie z perspektywy XXI wieku na osoby i zdarzenia, sukcesy i porażki nie powinno umniejszać naszego szacunku, a nawet czci dla tych, którzy zapłacili najwyższą cenę, prowadząc tajną wojnę.

Max Hastings

West Berkshire i Datai, Langkawi

Czerwiec 2015

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

WSTĘP

[1] Albert Praun, „Report on German Wartime Sigint Operations”, maszynopis, w: Friedman online archive https://www.nsa.gov/public_info/_files/friedmanDocuments/Publications/FOLDER_240/41748999078819.pdf, s. 5 [dostęp 8.04.2016]

[2] David Kahn, Hitler’s Spies, London 1978, s. 198.

[3] Reginald V. Jones, Most Secret War, London 1978, s. 7.

[1*] Double Cross System (XX System) – operacja kontrwywiadowcza MI5, w ramach której schwytanych niemieckich szpiegów wykorzystywano do przekazywania fałszywych informacji (przyp. tłum.).

[2*] Brytyjska agencja MI6 – Military Intelligence Section 6 (Wywiad Wojskowy Sekcja 6) znana jest również jako SIS – Secret Intelligence Service (Tajna Służba Wywiadowcza), ale dla zachowania przejrzystości występuje w całej książce pod tą pierwszą nazwą, nawet w cytowanych dokumentach, częściowo dlatego, żeby uniknąć pomylenia jej z amerykańską Signals Intelligence Service (Służba Wywiadu Łączności) (przypisy, o ile nie zostały opisane inaczej, pochodzą od autora).

[3*] Ta sowiecka służba wywiadowcza, wraz z podległymi jej wydziałami krajowymi i zagranicznymi, była wielokrotnie reorganizowana i przemianowywana w latach 1934–1954, kiedy to przekształciła się w KGB. W całym tekście stosowana jest nazwa NKWD, chociaż jest w nim również mowa o działającej od 1943 roku organizacji kontrwywiadowczej Smiersz – smiert szpionam – oraz o istniejącym równolegle od 1926 roku wydziale wywiadu wojskowego Armii Czerwonej, czyli IV Zarządzie, inaczej GRU, zaciekłym rywalu NKWD w kraju i za granicą.

[4*] Amerykanie określali rozkodowane przez siebie japońskie materiały dyplomatyczne jako Magic, ja jednak dla uproszczenia stosuję w całym tekście nazwę Ultra, która stała się powszechnie akceptowanym po obu stronach Atlantyku ogólnym terminem oznaczającym wyniki rozszyfrowania zaawansowanych kodów i szyfrów nieprzyjaciela, chociaż dziwnym trafem to słowo było niemal nieużywane w samym Bletchley Park.

[5*] Wywiad osobowy (ang. humint) oznacza pozyskiwanie informacji przez szpiegów, a wywiad sygnałowy (ang. sigint) dotyczy informacji przechwyconych drogą radiową.

[6*] Seria książek dla dzieci autorstwa Pameli L. Travers. Tytułowa bohaterka jest nianią o magicznych zdolnościach (przyp. tłum.).