Andrzej Bober, Cezary Łazarewicz

JA Z LECHEM WAŁĘSĄ

Copyright © 2017 by Lech Wałęsa, Andrzej Bober, Cezary Łazarewicz

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXVII

Wydanie I

Warszawa MMXVII

Spis treści

- Od autorów

- Ja z Lechem Wałęsą

1. Rozdział 1. Ja, ja, ja

2. Rozdział 2. „Nie było czasu na przyjaźnie”

3. Rozdział 3. „O Gdańsku myślałem jako o cholernie śmierdzącym mieście”

4. Rozdział 4. „Nie chciało się uczyć, to trzeba było popracować”

5. Rozdział 5. „Zaczęli krzyczeć, że jestem zdrajcą”

6. Rozdział 6. „Im bardziej się pan narazi, tym bardziej nie ma pan wyjścia”

7. Rozdział 7. „Ta Polska jest dla was niedobra. Nasza będzie lepsza”

8. Rozdział 8. „Mówili, że bez niej by mnie nie było”

9. Rozdział 9. „Mogłem być tylko ja”

10. Rozdział 10. „Chodziło o to, by ludzie przestali się bać”

11. Rozdział 11. „Najwięcej straciłem właśnie na dzieciach”

12. Rozdział 12. „Myślałem, że wspólnie ogramy Sowietów”

13. Rozdział 13. „A jak się wpadnie, to się nie wyjdzie”

14. Rozdział 14. „Jeśli jest ciężko, to nie ma tak wielu bohaterów”

15. Rozdział 15. „Muszę usiąść do stołu i klinem rozbijać”

16. Rozdział 16. „Poznajecie mnie?”

17. Rozdział 17. Wyszkowski: „Lechu, masz Nobla”

18. Rozdział 18. „Wchodzę do gry, gdy jest pula…”

19. Rozdział 19. „Bo jak się stoi na czele, to trzeba mieć rozwiązania”

20. Rozdział 20. „Jestem z natury samotnikiem, dlatego nigdy nie czuję się osamotniony”

21. Rozdział 21. „Potem szli po mnie inni…”

22. Rozdział 22. „To wojna domowa…”

23. Rozdział 23. „Oni nie chcieli, żebym był agentem, tylko żeby naród uważał mnie za ich agenta”

24. Rozdział 24. „Wielu zostało przez nas skrzywdzonych”

25. Rozdział 25. Kto wykona zamach?

26. Rozdział 26. „Staram się pomagać i nie przegrywać”

27. Rozdział 27. Nic, tylko lotniska

28. Rozdział 28. „To jest nie do odrobienia”

29. Rozdział 29. „Wielu ludzi poważałem”

30. Rozdział 30. „Żeby nam się chciało chcieć…”

31. Rozdział 31. „Tysiąc lat mogę czekać”

32. Postscriptum – sierpień 2017. „Demokracja jest fajna, ale trzeba jej bardzo pilnować”

- Aneks

1. Bliżej prawdy o Lechu Wałęsie. (Przyjęto: 02 marca 1982 roku)

2. Chcemy panu pomóc – stenogram rozmowy z Lechem Wałęsą przeprowadzonej przez płk. B. Klisia i płk. H. Starszaka

- Bibliografia

- Podziękowania

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Od autorów

Poznaliśmy się kilka lat temu. Jeden z nas wspinał się cały czas po chybotliwych szczeblach dziennikarskiej kariery, drugi zawiesił już rękawice na kołku i próbował na uniwerku uczyć adeptów tego ciekawego zawodu. Różniło nas wiele: od liczby dzieci, przez kolor oczu, aż po rubrykę „rok urodzenia”. Bo trzydzieści lat to sporo.

Mimo tych różnic znajdowaliśmy wspólny język. Obaj wierzymy, że istnieje niebo i piekło, że „oliwa zawsze na wierzch wypływa”, wreszcie że najwspanialszą rzeczą jest ciekawość otaczającego nas świata. Ta cecha pozwala lepiej rozumieć zarówno zachowania przyrody, jak i zachowania ludzi. Nas szczególnie interesują te drugie.

Z uwagą obserwujemy wszystko, co dzieje się wokół Lecha Wałęsy. Bo wiemy, co Lech Wałęsa znaczy w polskiej historii, w dążeniu do demokracji i wolności. Wiemy także, skąd wzięło się hasło „Bolek”; cały czas faluje morze nienawiści rozlewające się wokół niego. A były prezydent też lubi dolewać oliwy do ognia, serwując nam różne wersje własnej przeszłości. Z okazji – i bez okazji. I tak jedni kochają Wałęsę, a inni, mówiąc łagodnie, nie przepadają za nim.

Przejrzeliśmy własne i cudze biblioteki, szperaliśmy w internecie. Setki artykułów, wypowiedzi, analiz, opinii i opisów. Także kilkadziesiąt książek w dziesiątkach języków. A wśród nich ani jednej autorstwa Lecha Wałęsy, w której swoim językiem mógłby opisać własne sukcesy i niepowodzenia. Przepraszamy: są dwie książki (Droga do wolności i Droga nadziei), pod którymi podpisał się były prezydent. Wiemy jednak, że napisali je jego współpracownicy, zapewne w najlepszej wierze, ale drewnianym językiem. Bo język Wałęsy, jak wiemy, jest pełen pułapek, dziwnych nieraz skojarzeń, niepowtarzalny.

Postanowiliśmy wypełnić tę lukę: postawić przed Lechem Wałęsą dyktafon, wcisnąć klawisz „nagrywanie”, wysłuchać relacji świadka historii. Niech mówi, co chce, my to spiszemy, wydawca wydrukuje, a czytelnik oceni.

I z tą myślą pojechaliśmy do Gdańska. Usłyszeliśmy to, na co byliśmy przygotowani: „Nie, to nie ma sensu”. Pominiemy szczegóły długiej rozmowy, bo są tu bez znaczenia. Wałęsa był uparty, ale my także. Więc usłyszał to, co mieliśmy w rękawie: „Panie prezydencie, my nie wyjdziemy z tego pokoju, dopóki nie usłyszymy – tak”. No to usłyszeliśmy.

Nagraliśmy wiele godzin rozmów. Nie byliśmy ani grzeczni, ani pokorni. Pytaliśmy o to, co nas interesowało. Ale były też momenty, w których nasz rozmówca narzucał swoją relację. Były spięcia, „mam już tego dosyć”, ale i odruchy serdeczności. Lech Wałęsa dziwił się tylko przy każdej okazji: „Że też chce wam się tego słuchać”.

Nam się chciało. Stąd ta opowieść.

Andrzej Bober, Cezary Łazarewicz

maj 2017

Ja z Lechem Wałęsą

Rozdział 1
Ja, ja, ja

Myślę tylko do przodu, nie do tyłu. Mnie przeszłość nie interesuje. Mnie interesuje przyszłość. Bo ja mam mało już czasu.

Przeczytaliśmy wszystkie pana biografie i co sam pan o sobie mówił w wywiadach. Gdybyśmy byli złośliwi, to powiedzielibyśmy, że są tam czasami wykluczające się historie. Skąd te sprzeczności?

Wynika to z tego, że nie zawsze ludzie mnie dobrze rozumieją.

Dlatego chcielibyśmy wykorzystać szansę, żeby wreszcie pan sam opowiedział o swoim życiu. Tak by wszyscy to zrozumieli, a nie dowiadywali się od pana współpracowników, na przykład od Andrzeja Drzycimskiego i nieżyjącego Arama Rybickiego^1, którzy pisali panu biografię.

No to jedziemy, szkoda czasu.

Panie prezydencie, wielu ludzi strasznie drażni słowo „ja”, którego pan nadużywa. „Ja” to wymyśliłem, „ja” realizuję, „ja” zwyciężam. Czy to „ja” oznacza, że nie korzystał pan z pomysłów i rad innych?

Proszę panów, bez dziesięciu milionów związkowców z „Solidarności” nic bym nie osiągnął. Tylko że to ja ich ciągnąłem, a nie oni mnie pchali. To różnica.

Nie sam ich pan ciągnął! Inni też mieli dobre pomysły, które panu podrzucali!

Ale to ja je realizowałem. Pan, panie Andrzeju, mi podpowiedział, jak rozmawiać z Miodowiczem^2. To był pana pomysł. Zabrałem go panu, ale to ja go zrealizowałem. Pomysł przez chwilę był pana, ale potem mój.

Czyli okradł pan mnie?

Tak, ale nie dla siebie! Dla zwycięstwa.

W latach siedemdziesiątych powiedziałem, że rozgrywka o władzę będzie się toczyć przez związki zawodowe i że związki zawodowe skończą komunizm. Więc jako jedyny przewidziałem, jak ta walka się potoczy. I tak ją prowadziłem.

W latach siedemdziesiątych nie mogłem sam prowadzić walki, bo ciągle za mną chodzili ci z SB. Czekałem, aż zaczną inni – powstał KOR^3, Wolne Związki Zawodowe^4. Jak było już trochę zrobione, to ja do nich doskoczyłem, bo czułem, że jest szansa. No i widzicie, że dużo tu mojego „ja”, ale nie może być inaczej, bo to… ja walczyłem.

Zdaje pan sobie sprawę, jak to „ja” denerwuje ludzi?

Tak, ale co ja mam zrobić, że to ja wywalczyłem. Pamiętacie, jak opowiadałem wam kiedyś o mojej wizycie w Japonii? Pojechałem tam, żeby nam darowali część długów. Zacząłem spotkanie tak: „Przykro mi, ale nie oddamy wam ani grosza. Taką mam dla was informację”. Nie miałem wtedy żadnych kompetencji, by rozmawiać o umorzeniu polskich długów. No, ale to ja załatwiłem. Oczywiście potem pojechał tam Balcerowicz i wszystko dopiął, ale to przecież ja mu otworzyłem drzwi. Ja.

Rozdział 2
„Nie było czasu na przyjaźnie”

Urodził się pan w Popowie. Coś pan pamięta z dzieciństwa?

Jestem rocznikiem wojennym, urodziłem się w czterdziestym trzecim roku. Wiadomo, jak wyglądała wojna. Nie pamiętam jej. Kiedy się skończyła, miałem niecałe dwa lata.

Warunki u nas były straszne. Po wojnie była taka bieda, że gdyby nie ryby z okolicznych stawów, to poumieralibyśmy z głodu. Od dziecka więc łowiłem. Stawów w okolicy było dużo, więc zawsze się coś złapało na obiad czy kolację. Głodem nie przymieraliśmy.

Wszyscy wokół też byli biedni, niektórzy troszeczkę mniej, niektórzy bardziej, ale właściwie cała wioska była biedna.

Mieliśmy w domu radio na baterie, bo dopiero jak poszedłem do piątej klasy, to dociągnęli do naszej wioski prąd. Słuchaliśmy w domu Wolnej Europy, prenumerowaliśmy „Rolnika Polskiego”, a mama – „Przyjaciółkę”.

W wieku siedmiu lat poszedłem do podstawówki w Chalinie, co jakoś przeżyłem, jak to dziecko.

Całe siedem lat miałem do szkoły na ósmą. Z reguły wstawałem, kiedy zaczynała się gimnastyka w radiu. Chyba o szóstej piętnaście. Mama przygotowywała śniadanie, jadłem i wychodziłem.

Z Popowa do szkoły w Chalinie było około trzech kilometrów. Pamiętam, że za pierwszym razem zostałem do niej zawieziony przez rodziców – mamę i ojczyma. Potem musiałem już chodzić sam, bez względu na pogodę, na porę roku, na to, czy było ciepło, czy zimno.

Do czwartej klasy religia była w naszej szkole obowiązkowa, później przeniesiono lekcje do kościoła, który był w Sobowie, jakieś pięć kilometrów od szkoły. Nie było wtedy rowerów ani skuterów, ani innych pojazdów. Trzeba było sobie spacery urządzać. Trudne warunki, bieda i szkoła – tak trwało, aż skończyłem czternaście lat.

Jak panu szło w tej szkole?

Byłem wieloboistą. Byłem najlepszy. I to utrudniło mi potem życie, bo początkowo uważali mnie za prymusa. A że byłem zbyt zdolny, więc lekceważyłem szkołę. Raz coś usłyszałem i już wszystko umiałem. Byłem najlepszy w szkole z matematyki. Ale materiału przybywało, a ja, gdzieś koło piątej, szóstej klasy, zorientowałem się, że zaczynam mieć braki. To z lenistwa. I szło mi trochę gorzej, bo lenistwo coraz silniej się odzywało. Poza tym – na wsi trzeba było przede wszystkim wykonywać robotę. Do dziesiątego roku życia jakąś pomniejszą – gęsi popaść, krówki popaść – a potem już grubsze – na roli, przy zwierzętach.

Praca, zmęczenie codzienne wycieczkami do szkoły i kościoła – to wszystko powodowało, że zaczęły się u mnie robić problemy z materiałem.

Pana znajomi twierdzili, że było trochę inaczej. Mówili, że był pan bardzo dobry z matematyki, natomiast inne przedmioty kulały. A już z historią było zupełnie słabo.

Historia wymagała większego wkładu. Trzeba było poczytać, a mnie się nie chciało. Brakło zachęty. Więc przestałem to lubić.

Kłócił się pan z nauczycielami?

Często miałem swoje zdanie. Wszczynałem dyskusje, ale tylko wtedy, gdy stawiano coś nie tak, jak ja to widziałem. Miałem nawet problem z księdzem. To było chyba w czwartej klasie. Powiedział coś, z czym się nie zgadzałem. Przez miesiąc chodziłem za nim i tłumaczyłem mu, że jest inaczej. Męczyłem go tak długo, aż się wkurzył i uznał moją rację. Powiedział: „chłopcze, z tym twoim charakterkiem to albo skończysz w kryminale, albo bardzo wysoko zajdziesz w życiu”.

Ma pan jakichś przyjaciół z tamtego okresu?

Problem polega na tym, że tam nie było czasu na jakieś przyjaźnie.

Przez osiem lat?

Naprawdę nie było czasu na przyjaźnie. To pojawiło się później, jak człowiekowi było już lżej, mniej biednie. Ale mnie to ominęło, dotyczyło następnych pokoleń.

Kto był panu najbliższy w domu?

Mama była wybitnie zdolna, jeśli chodzi o argumentację, mimo że skończyła tylko cztery klasy szkoły podstawowej. Ale była marudna, chciała tak dzieci nauczyć, że bez przerwy gadała. To, tamto. Miałem już dość, wolałbym, żeby mnie zbiła, wyklęła, a nie wciąż pouczała. Teraz myślę, że poświęcała nam bardzo dużo czasu i te pogadanki miały sens. Wtedy mnie to nudziło, ale teraz, po latach, sądzę, że wychowywała mnie lepiej niż ja swoje dzieci. Ja dla swoich nie miałem czasu. Mama zmarła w siedemdziesiątym piątym roku. Nie mogłem jej zbyt dużo pomagać, bo ja nic wtedy nie miałem.

Kochaliście się w domu?

Kochaliśmy się wszyscy jako rodzina, ale nie było czasu na okazywanie tego. Na wsi tak nie ma. Każdy ma swoje miejsce, swoją robotę, zadania przydzielone i każdy robi swoje. Na wsi ludzie żyją praktycznie.

Każdy wiedział, że jeden za drugiego pójdzie w ogień, ale nikt tego nie okazywał. Po prostu trzeba było ze sobą normalnie postępować. Starszego się bardziej poważało, młodszego mniej. Czy tylko w mojej rodzinie tak było? Nie wiem. Bo moja rodzina była składana z dwóch ojców. Jak mój tata zmarł, to z mamą ożenił się jego brat.

Miał pan dobry kontakt z ojczymem?

Szanowaliśmy się, nie było zwady.

Mali chłopcy marzą, kim zostaną w życiu. O czym pan marzył?

Moim marzeniem było wyrwać się z tej wiochy. Chciałem tylko tego. Nie podobało mi się tam. Nic tam nie było. Szkoła, gmina i kościół. I koniec. I wszędzie było daleko.

W Popowie mieszkaliśmy od wielu pokoleń. Dziadek, pradziadek też stamtąd pochodzili. Cała wiocha była ich, ale zbankrutowali. Dziadek przegrywał ziemię w karty, a to, co zostało, było dzielone między kolejne dzieci. Taki był zwyczaj, że każde dziecko dostawało jakiś fragment majątku. Ten wielki majątek dzielono, dzielono, sprzedawano, sprzedawano, aż prawie nic z tego nie zostało.

Nie myślał pan, żeby zostać na wsi?

W ogóle nie brałem tego pod uwagę! Tylko urwać się, wyrwać, do jakiegoś miasta, a potem jakoś to będzie. To były moje marzenia.

Uciekł pan do Lipna. To też była dziura. Jak tam panu było?

Wcześniej zdawałem do liceum ekonomicznego w Toruniu. I zdałem. Ale tam trzeba było płacić za internat, za dojazdy. Nie było nas na to stać. Musiałem wybrać szkołę, do której przyjęli i za którą nie trzeba było płacić. Poczekałem więc rok i załapałem się w Lipnie do szkoły mechanizacji rolnictwa. Musiałem się tam sam utrzymać.

Byłem skoszarowany w internacie. Żeby wyjść na miasto, trzeba było mieć specjalną przepustkę, założyć tarczę szkolną i czapkę. To nie były dobre warunki. Był regulamin, więc trzeba było się choć trochę podporządkować.

W szkole byłem poważany i z moim zdaniem liczyli się wszyscy. Wszędzie, gdzie byłem, zawsze byłem przywódcą stada, zawsze się nim powoli stawałem.

Z naszego doświadczenia szkolnego wynika, że przywódcami były największe łobuzy i lenie.

Byłem troszeczkę wyżej. Nie do końca leniem, ale nie byłem też pilny. Byłem dobry w argumentacji, w wykazywaniu się. Byłem bardziej pozytywny, nie do końca pozytywny, ale jednak.

Z Lipna też pan chciał uciec?

Nie myślałem aż tak długofalowo, bardziej na krótką metę. Gdyby ktoś naprowadził mnie na jakiś kierunek, to pewnie miałbym jakiś inny plan. Nie miałem go jednak.

Wszyscy starsi ode mnie z naszego domu w ten sposób postępowali. Siostra się urwała, jeden brat, drugi. Ja byłem czwarty.

Dokąd się urwali?

Siostra do Płocka, brat – Edward – do Bydgoszczy, Stach do Włocławka. Ja trafiłem do Lipna.

W zawodówce miał już pan przyjaciół?

Jakich przyjaciół można mieć w internacie?

Takich, do których się jeździło do domu, piło się pierwsze wino?

To też robiliśmy! Ale nie byliśmy tak bardzo zżyci. Każdy miał masę problemów, była bieda. Ani mnie nie zapraszano, ani ja nie zapraszałem.

Po skończeniu zawodówki myślał pan o nauce w technikum?

Nie było na to pieniędzy, a poza tym miałem kiepską końcówkę w zawodówce. Przed zakończeniem szkoły dano nam zastrzyki przeciw durowi czy żółtaczce, i pięciu pierwszych zachorowało na tę chorobę. Byłem w tej piątce. To wszystko działo się przed egzaminami końcowymi. Musieli dla nas robić dodatkowy sprawdzian, ale nie wszystkim dobrze poszło. Stąd słabe świadectwo. Na rodzinę też nie mogłem liczyć, więc łapałem się czegokolwiek, żeby przeżyć.

Pierwsza moja praca – Państwowy Ośrodek Maszynowy w Łochocinie. Remontowałem maszyny rolnicze. Było tam strasznie brudno, więc szybko przeorientowałem się na elektryka samochodowego, ciągnikowego. To była lżejsza i czystsza robota. Zawsze wybierałem łatwiejsze rzeczy.

Kurs mistrzowski elektryka zrobiłem już w Stoczni, ale to było już po wojsku.

Do wojska trafiłem do Koszalina. Po przysiędze rozwieźli nas do szkółek. Ja trafiłem do Świecia, do szkoły łączności, na telegraf. Nauczyłem się tam alfabetu Morse’a i wróciłem do Koszalina. Byłem tam dowódcą drużyny, łącznościowcem, nadawałem na telegrafie. Później zostałem wykładowcą. W drugim roku wykładałem elektronikę i uczyłem obsługi klucza. Tłumaczyłem, jak radzić sobie z radiostacją.

Dali tam panu w kość?

To było normalne. Taki rytuał. Jak się przychodziło do wojska, to się dostawało w kość, a potem dawało się w kość innym. Kiedyś jednemu takiemu dałem popalić, bo naśmiewał się z moich wąsów, które były wtedy dość kiepskie. Dorwałem go i przez cztery godziny meldował: „Nie będę śmiał się z wąsów kaprala Wałęsy!”. Zasnąłem, a jak się obudziłem, on dalej meldował. Wtedy go dopiero zwolniłem, ale on to sobie zapamiętał jako prześladowanie.

Miałem pecha, bo spotkałem go potem w Gdańsku. Dostałem obok niego mieszkanie i kiedyś, podczas jakiejś nasiadówki przy alkoholu, wypomniał mi to meldowanie z wojska.

Wojsko to także polityka. Dotknęła pana?

Koledzy narzekali na komunizm, na zdradę, na to, że jesteśmy zniewoleni. Czuło się taką nutę w opowieściach. Słyszało się czasem, żeby się z tego wyrwać, ze strefy sowieckiej opieki. Wbito mi to myślenie już w młodości.

Nie mogłem niczego zmienić. Byłem biedny. Nic nie znaczyłem. Płynąłem z prądem.

Rozdział 3
„O Gdańsku myślałem jako o cholernie śmierdzącym mieście”

W pana biografii przeczytaliśmy, że Gdańsk wybrał pan przypadkowo. „Bo przypasował mi pociąg” – napisał pan. Naprawdę to był jedyny powód?

Potrzebowałem czegoś większego – większego miasta, większego otoczenia. Poza tym pokłóciłem się z dziewczyną. Chyba na imię miała Jadwiga.

Nie wyszła mi też robota, słabe pieniądze płacili, więc rzuciłem klucz majstrowi, mówiąc, że nie wrócę do pracy. I się zwolniłem. Był maj sześćdziesiątego siódmego roku. Po paru dniach bezrobocia wymyśliłem, że pojadę do czegoś większego. We Włocławku kupiłem bilet kolejowy do Gdyni. Pociąg zatrzymał się na dłużej w Gdańsku, a że strasznie chciało mi się pić, to wysiadłem poszukać czegoś do wypicia. Kupiłem herbatę czy piwo, już nie pamiętam, a jak wróciłem na peron, to pociąg już odjechał.

Z bagażami?

A jakie ja mogłem mieć bagaże? Nic nie miałem, albo jakąś małą walizkę. Jak uciekł mi ten pociąg, to zacząłem się zastanawiać, co robić dalej. Ruszyłem podziemnym tunelem z dworca i spotkałem kumpla z podstawówki, Tadeusza Błońskiego. Powiedział, żebym się nie przejmował i zgłosił się rano do Stoczni Gdańskiej, gdzie na pewno dostanę robotę i pokój. Tę noc przespałem we Wrzeszczu, w poniemieckich domkach, a następnego ranka zgłosiłem się do Stoczni. Od razu dostałem angaż do pracy i pokój we Wrzeszczu.

Mieszkaliśmy we trzech na kwaterze. Jeden był z K3, nazywał się chyba Labuda, drugi robił rury na W3^5, a ja byłem elektrykiem.

To była pierwsza pańska wizyta w Gdańsku?

Nie. Kiedyś był zwyczaj, że na koniec szkoły uczniowie ostatniej klasy jechali na wycieczkę. Nas zabrali właśnie do Gdańska. Pamiętam, że już od Tczewa śmierdziało rybami! Od tamtej pory o Gdańsku myślałem jako o cholernie śmierdzącym mieście. Byłem na to uczulony. Ale parę lat później już mi nie przeszkadzało. Przyjechałem i zostałem.

Można powiedzieć, że gdyby nie pragnienie na dworcu, nie wiadomo, co by pan teraz robił.

Pojechałbym pewnie do Gdyni. Ale gdybym nie spotkał tego kolegi ze szkoły, też nie wiem, jak by się to potoczyło. To były przypadki, które ja błyskawicznie wykorzystywałem.

Dużo pan zarabiał?

Osiemset złotych zaliczki i tysiąc dwieście wyrównania. Po drodze dawali jeszcze jakieś premie. W Stoczni było to jednak wszystko tak ułożone, że młodym ludziom dawano mniej. Starsi stażem brali sobie więcej, młodsi dużo mniej. Mało tego, nie umiałem za dobrze gospodarzyć. Na początku miesiąca za dużo wydawałem, a koniec był zawsze trudny.

Głodował pan?

Nie. Ktoś tam zawsze coś miał do jedzenia, ktoś pożyczył. Jakoś się przeżywało. Jakiś czas jednak źle się gospodarzyłem. Później się poprawiłem i mizernie, słabo, ale trzeba było się zmieścić w tym, co było.

W Stoczni pracowało wtedy piętnaście tysięcy osób. Jak się pan tam odnalazł?

Tworzyły się tam różne grupki, szczególnie wśród młodych robotników, którzy chodzili razem na piwo, na dziewczyny, na zabawy. Jak ktoś miał więcej pieniędzy i możliwości, to trafiał do jednej z tych grup, a jak miał mniej pieniędzy i mniejsze możliwości – to do innej. Ja byłem w grupie najbiedniejszych.

Po pracy zazwyczaj szliśmy do pijalni piwa. Żeby się wkupić, musiałem też chodzić, ale w piciu byłem za słaby, więc odpadałem pierwszy. Najpierw po kolei stawialiśmy każdemu kolejkę piwka, później się składaliśmy, a potem już nie wiadomo, kto płacił. Jak już ktoś przekroczył swoją granicę, to opuszczał towarzystwo, a zostawali tylko ci najbardziej wytrzymali. Nie należałem do nich. Nie wytrzymywałem zbyt długo i uciekałem.

Poszedł pan na jakiś kurs zawodowy?

Tak. Skończyłem taki kurs, bo na początku miałem tylko papiery mechanika. W Stoczni zdobyłem tytuł mistrzowski – elektryka. Chciałem być elektrykiem. Czystsza, lżejsza, przyjemniejsza praca. Im kto był cwańszy, im dłużej pracował, tym wyżej był w stoczniowej hierarchii i miał lepszą robotę. Był podział zadań – my, młodzi, robiliśmy najgorszą robotę, najcięższą, w najgorszych warunkach.

Zanim został pan elektrykiem, był pan elektromonterem. Czyli co pan robił?

To była okropna praca. Układałem kable. Pierwsze pięć lat – wyłącznie kable i kable.

Statek to straszna maszyneria, przy której pracuje masa ludzi. Jeden podpala nogi, bo prostuje blachę, drugi sypie piaskiem, bo piaskuje, trzeci chlapie farbą, bo maluje. I wszystko to w jednym pomieszczeniu, w którym nie ma okien. Dym, pył, łomot, smród farby, a ja ciągnę kable, zaczepiam, podłączam.

Gdzie pan mieszkał?

Na kwaterze we Wrzeszczu. Na Dekerta 1A. To była poniemiecka kamienica.

Pamięta pan październik sześćdziesiątego ósmego roku? Wszedł pan wtedy do kwiaciarni przy Świerczewskiego.

Żona mi o tym co jakiś czas przypomina.

A pan tego nie pamięta?!

Żyję chwilą, tu i teraz, dawne rzeczy odrzucam. Po co nimi obciążać umysł.

Bo to najpiękniejsze chwile pana życia.

No, niezupełnie. We Wrzeszczu mieszkałem krótko, potem u państwa Królów, przy Francuskiej.

To jak to w końcu było z tą kwiaciarnią?

Kwiatów to chyba nie kupowałem, ja taki dżentelmen nie byłem.

Pana żona napisała w swojej książce, że wszedł pan do kwiaciarni 14 października 1968 roku rozmienić pieniądze.

Faktycznie, to prawda! Pożyczałem od kogoś czy komuś i musiałem rozmienić.

Musiało to być jednak dla pana przeżycie, skoro skończyło się ślubem.

Pół roku wcześniej pojechałem do domu, do matki, która zaczęła mi marudzić, że może bym się jakoś ułożył i pomyślał o rodzinie. I pół roku później ta moja już mnie opętała.

Pana żona przedstawia to inaczej. Że to pan ciągle wracał do tej kwiaciarni.

Bo musiała mi się podobać, oczywiście. Poza tym to było na trasie ze Stoczni i gdy wracałem z pracy, wstępowałem do jej kiosku. Więc niby przypadkiem, a później coraz częściej. Przeznaczenie, rozkraczone na drodze. Przeznaczenie!

Rozdział 4
„Nie chciało się uczyć, to trzeba było popracować”

W 1968^6 roku zaczęło się coś w Polsce zmieniać. Studenci w Warszawie wyszli na ulicę. Czuł pan w Gdańsku, że coś się dzieje?

Budowali wtedy obwodnicę Gdańska. Poszedłem tam i napisałem farbą na asfalcie jakieś hasło przeciw komunie.

Sam pan to robił czy miał jakąś grupę?

Robotnicy w tamtym czasie w ogóle nie angażowali się w politykę. Na Wybrzeżu byli przyjezdni, cwaniaki z całej Polski. Oni nie zaprzątali sobie głowy jakąś walką, jakąś polityką. I moje środowisko też się tym nie interesowało. Popsioczyli trochę na władzę i to im wystarczyło. Ale ja już zaczynałem się angażować.

Skąd pan wiedział, co się dzieje w kraju? O tych studentach w gazetach nie pisali.

Pewnie z Wolnej Europy, której słuchałem na małym radyjku. Oprócz napisów z farby zrobiłem jeszcze jeden numer. Do Stoczni przyjechał w 1968 roku Gomułka^7, próbowałem się dostać na to spotkanie.

Chciałem coś powiedzieć przeciwko komunizmowi. W każdym razie próbowałem, trochę mnie wypchnięto, ale też trochę pokrzyczałem. Wyrzucili mnie i jeszcze paru, którzy również próbowali wejść.

A znał pan wtedy jakiegoś Żyda?

Raczej nie. Oni się wtedy nie przyznawali. No i wśród robotników w Stoczni nie było Żydów. To byli jednak mądrzejsi ludzie, lepiej wykształceni.

Blisko Popowa, we Włocławku, mieszkało w tamtym czasie bardzo dużo Żydów. Opowiadano o różnych zwadach, sprzeczkach między ludźmi, żartowano z Żydów. Trzeba przyznać, że oni byli solidarni, popierali się, a po polskiej stronie były różne indywidualne zagrywki. Było więc też trochę zazdrości, że oni potrafią sobie pomagać, a Polacy – nie.

Czyli ruch sześćdziesiątego ósmego roku przechodził w Gdańsku trochę bokiem?

Trochę tak. Ale też nie słyszało się tu jakichś większych pretensji, wymówek, zazdrości. Z Żyda było raczej żartowanie, zrzucanie na niego win, ale to nie było bardzo złośliwe.

Czy już wtedy odczuwał pan, że staje się przewodnikiem stada?

Tak, ale to było inne przewodnictwo. Trzeba było chodzić wypić, brać udział w dyskusjach przy śniadaniu, dobrze argumentować, aby zdobyć uznanie. To nie było celowe, po prostu argumentowałem, dyskutowałem i trafiało to do otoczenia. No i ważne było, żeby przewidzieć trafne wyniki w piłkę nożną. To dawało mi niepisane przywództwo.

Co panu ten socjalizm przeszkadzał?

Moja rodzina była antykomunistyczna, więc ja też taki byłem od początku. Nie pasowało mi też to, że ten system był na bakier z religią.

Kiedy dorastałem, wolałem iść na piłkę niż na mszę. Były okresy, że oddalałem się od Kościoła, ale nie chodziło o to, że straciłem wiarę. Po prostu – wolałem sobie pospać. Później szybko wróciłem i od pięćdziesięciu lat jestem blisko z Kościołem.

Mówili, że socjalizm budował dumę klasy robotniczej. Czuł pan to?

Tak mówili, ale robotnik nie był szanowany. Dla nas – już od brygadzisty – ten, kto był nad nami, to był już „on”, to już była władza. Ci wyżej to byli „oni”, a ci niżej – to byliśmy my, ludzie pracy.

„Oni” źle was traktowali?

Nie chodzi o to, że źle, ale to się czuło, że jest się robolem. Czuło się ich wyższość. Oni wszyscy, od brygadzisty, przez biuro, sekretarki, to już byli „oni” – władza. Tak to wtedy odczuwaliśmy. Może w innych zakładach było inaczej, ale w tych dużych, jak Stocznia, tak to właśnie wyglądało.

Był pan dumny, że jest pan robotnikiem?

Żadnej dumy z tego nie było. Najgorsze było, jak się przychodziło rano do Stoczni. Roboczy drelich był tak oklejony farbą, smarami i brudem, że można go było postawić. I trzeba było w ten cholerny drelich wskoczyć i pójść do pracy.

Chciałem się wyrwać z tej brudnej, uciążliwej roboty. Chciałem od tego uciec. Żeby było czysto, żeby robić na hali, byle nie na tym cholernym statku, gdzie biją młotami, smarują farbami, spawają. To było okropne! Ale skoro nie chciało się uczyć, to trzeba było popracować.

Nie myślał pan o szkole?

Chciałem pójść do szkoły, ale zawsze to odsuwałem. A później było już za późno.

Co się zmieniło w pana życiu, kiedy poznał pan panią Danutę?

Nie zastanawiałem się nad tym poważniej. Myślałem wtedy o przyjemnościach.

A wyszło na całe życie

Ona to po prostu tak ułożyła. Tacy jak ja nie myśleli wtedy poważnie o życiu.

Był pan lekkoduchem?

Nie, ale całe moje otoczenie takie było. Oczywiście, co jakiś czas ktoś się wyrwał i zakładał rodzinę, ale cała klasa robotnicza, którą znałem, chciała tylko pobalangować, napić się, pójść na mecz.

W sześćdziesiątym dziewiątym roku bierze pan ślub z Danutą Gołoś.

Ślub był w Węgrowie. Zorientowałem się, co się stało, kiedy wychodziłem z kościoła. Miłość była zawsze, ale przecież jeszcze niedawno mówiłem, że to niemożliwe.

Kto był świadkami na ślubie?

Nie pamiętam. Na weselu było z sześćdziesiąt osób, może sto. Rodzina żony była bogatsza niż moja. Mieli więcej ziemi, trochę bogaciej stali. U mnie natomiast każdy miał jakąś robotę, trochę szkół pokończyliśmy.

Gdzie mieszkaliście po ślubie?

Stocznia dawała rodzinom oddzielny pokój. Samemu się wyszukiwało kwaterę, a oni za nią płacili. Na początku zamieszkaliśmy z żoną na Beethovena, w pokoju z możliwością korzystania z kuchni, a potem na Stryjewskiego. Tam już był pokój z oddzielnym wejściem. Mieszkanie było na piętrze, u takiej fryzjerki. Zapisaliśmy się też do spółdzielni, wszystko miałem wpłacone i oczekiwałem na mieszkanie. Tak mnie zastał rok 1970.

Redakcja: Wojciech Górnaś / Redaktornia.com

Konsultacja historyczna: dr Tomasz Kozłowski

Korekta: Karolina Wąsowska, Agnieszka Betlejewska

Opracowanie tekstu Bliżej prawdy o Lechu Wałęsie Eligiusza Naszkowskiego: Grzegorz Majchrzak.

Dokument zamieszczony w rozdziale „Stenogram rozmowy…”: Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, sygn. IPN BU 0582/141 t. 7, k. 31–66.

Ilustracja na okładce: Andrzej Pągowski

Opracowanie graficzne okładki: Magdalena Błażków, Kreacja Pro

Układ typograficzny i łamanie: Teresa Ojdana, Page Graph

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-391 Warszawa, al. 3 Maja 12

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-4780-8

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.