Projekt okładki i stron tytułowych Przemysław Spiechowski

Zdjęcie na okładce Promocja filmu Laura (1944) w Berlinie, Niemieckie Muzeum Historyczne

Wydawca Dąbrówka Mirońska

Redakcja językowa Anna Kędziorek

Korekta Elwira Wyszyńska

Koordynator produkcji Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Michał Nakoneczny / hachi.media

Recenzenci

Prof. dr hab. Jerzy Kochanowski

Dr hab. Gabriela Świtek

Publikacja powstała w ramach projektu „Kultury wizualne Niemiec 1945–1949” finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki na podstawie decyzji nr 2012/05/D/HS2/03490, realizowanego w Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie.

Autorka poczyniła wszelkie kroki, by ustalić właścicieli praw autorskich do ilustracji zamieszczonych w tej książce. Nie we wszystkich wypadkach okazało się to możliwe. Osoby lub instytucje, które uznają, że ich prawa zostały naruszone, proszone są o kontakt z autorką.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo
Więcej na www.legalnakultura.pl
Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish edition by
Wydawnictwo Naukowe PWN SA
Warszawa 2017

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2017 r., (wyd. II)
Warszawa 2017

ISBN 978-83-01-19619-6

Wydawnictwo Naukowe PWN SA
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 228
infolinia 801 33 33 88
e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl, www.pwn.pl

SPIS TREŚCI

WPROWADZENIE

Normalizacja

Ikonosfera

Dominujące motywy

ROZDZIAŁ I. OBRAZY POD KONTROLĄ – POLITYKI WIZUALNE ALIANTÓW

Obrazy w dyspozycji władzy: banknoty i znaczki pocztowe

Kontrola i licencjonowanie prasy

Dystrybucja filmowa

Reaktywacja produkcji filmowej

ROZDZIAŁ II. WINA I WYPARCIE

Dyskurs elit intelektualnych

Wina zbiorowa: obrazy z obozów

Wina ekskluzywna: nazizm w oczach Niemców

Wyparcie: filmy fabularne

ROZDZIAŁ III. RUINY I ODBUDOWA

Drezno, Kolonia i inne miasta

Wokół motywu kobiet (z) ruin

Filmy z ruin

Odwrócenie spojrzeń

ROZDZIAŁ IV. CIAŁO I ZDROWIE

Jedzenie

Choroby

Matki i dzieci

Uwodzicielki

Kult gwiazd

W stronę restytucji utraconego ładu społecznego

ZAKOŃCZENIE

(Od)budowa społeczeństwa i tożsamości

Obrazy historii?

Równoległość dyskursów

ILUSTRACJE

BIBLIOGRAFIA

PRZYPISY

ROZDZIAŁ IV
CIAŁO I ZDROWIE

Trudna sytuacja bytowa w powojennych Niemczech oznaczała brak solidnego dachu nad głową, ogrzewania oraz bieżącej wody, jak również trudności w zdobywaniu jedzenia. Niemała część ludności była niedożywiona, wychłodzona oraz nie miała odpowiednich warunków do utrzymywania higieny osobistej. Powojenne ciało było okaleczone – na fotografiach dokumentujących zbombardowane miasta widać czasami ludzi pozbawionych kończyn. Jednak w przeciwieństwie do wcześniejszej ikonografii, na przykład niemieckich kronik filmowych z ostatnich lat wojny, które wielokrotnie informowały o obrażeniach żołnierzy czy produkcji protez, w kulturze wizualnej po 1945 roku problem ten odgrywał marginalną rolę, a jeśli już się pojawiał, to w kontekście przywracania inwalidom zdolności do pracy. Była to istotna różnica w stosunku do okresu po pierwszej wojnie światowej, gdy kalectwo weteranów stanowiło ważny temat dla mediów. Tymczasem po 1945 roku ułomności ciała, widoczne w publicznej ikonosferze, wynikały raczej z chorób zakaźnych i niedożywienia. Rany poniesione na wojnie mogły zostać odczytane jako świadectwo niemieckiego heroizmu, czego alianci chcieli uniknąć.

Obecność tysięcy samotnych kobiet oraz żołnierzy czterech armii okupacyjnych sprzyjała przygodnym i niekoniecznie dobrowolnym (dla kobiet) kontaktom seksualnym. A ponieważ często skutkowały one niechcianym ciążami oraz chorobami wenerycznymi, wprowadzano rozmaite procedury zapobiegawcze, jak zakaz fraternizacji czy nakaz przebywania w koszarach[1]. Zagrożenia epidemiologiczne traktowano z największą powagą, także dlatego, że przemieszczanie się po kraju milionów wysiedlonych, uciekinierów, zwolnionych jeńców wojennych i dipisów (DP – Displaced Persons) sprzyjało szybkiemu rozprzestrzenianiu się chorób. Victor Gollancz wspomina o ludziach „z zielonymi i żółtymi twarzami”, o sześciokrotnie wyższej liczbie zachorowań na gruźlicę w porównaniu z 1939 rokiem czy o braku penicyliny[2].

Il. 4.1. Rysunek satyryczny autorstwa Horsta von Möllendorfa. „Mamo, czy my zawsze musimy jeść kalorie? Nie możemy czasem zjeść kawałka tortu?”

Źródło: „Sie”, 28 stycznia 1947 roku

O ile ruiny, głód czy czarny rynek wpisały się do kanonu niemieckiej pamięci zbiorowej, między innymi za pośrednictwem fotografii, filmów czy publikowanych pamiętników, to fatalna sytuacja sanitarna – jakkolwiek detalicznie udokumentowana przez historyków[3] – została wyparta ze świadomości społecznej: nie jest przedmiotem znanych opisów literackich, ważnych dzieł kina niemieckiego, nie pasuje do popularnych mitów odbudowy, „godziny zero” czy konstruowania dwóch państw niemieckich. Dzieje się tak, gdyż dyfteryt, tyfus, gruźlica, krzywica, syfilis czy rzeżączka stanowią część tabu związanego z cielesnością, nie poddają się heroicznym narracjom. Komentarza wymaga natomiast problem gwałtów na kobietach niemieckich, dokonywanych przez żołnierzy zwycięskich armii, głównie Armii Czerwonej. Mimo że gwałty podlegają silnemu tabu kulturowemu, to przemoc dokonywana przez czerwonoarmistów na niemieckich kobietach od niedawna wpisuje się w bohaterski mit niemiecki i utrwala w pamięci kulturowej[4] – również polskiej, o czym świadczyła gdańska instalacja Jerzego Bohdana Szumczuka Frau, komm z 2013 roku. Z perspektywy badań memorialnych jest to ciekawy przypadek, gdyż wspomnienia te na ogół nie utrwaliły się w pamięci komunikacyjnej (przekazywanej ustnie, z pokolenia na pokolenie), lecz trafiły do przestrzeni medialnej w okresie, gdy większość uczestniczek tych wydarzeń już nie żyła. Jeśli poniżej nie poświęcam im uwagi, to czynię tak dlatego, że publiczne relacje o gwałtach pochodzą w większości z lat późniejszych i przyjmują raczej postać tekstualną, nie wizualną.

ILUSTRACJE

Il. 4.10. Reklama produktów spożywczych firmy Deubel. Podpis: „Podczas zakupów pani domu preferuje sprawdzone produkty Deubel”.

Źródło: „Die Frau von Heute” 1946, nr 1

Il. 4.11. Reklama proszku do czyszczenia ATA, 1928 rok.

Źródło: Alle mögen´s weiß. Schätze aus der Henkel-Plakatwerbung. Schriften des Werkarchivs Sondernband 1, Henkel KGaA, Düsseldorf [b.d.], s. 52

Il. 4.16. Plakat przestrzegający przed gruźlicą, radziecka strefa okupacyjna, 1946 rok. Napis: „Tbc – to do lekarza. Długotrwała bladość, pocenie się w nocy, przedłużający się kaszel, krwawe plwociny, bóle w klatce piersiowej, dreszcze, brak apetytu. Wczesne rozpoznanie – dobre szanse na wyleczenie”.

Źródło: Bundesarchiv Bildarchiv

Il. 4.17. Plakat z kampanii „Kasłanie i kichanie rozprzestrzenia chorowanie” (Coughs and Sneezes Spread Diseases), ok. 1940 roku.

Źródło: The British Library Board

Il. 4.18. Plakat przestrzegający przed chorobami wenerycznymi, drukowany na zlecenie Ministerstwa Zdrowia w Londynie, ok. 1943 roku.

Źródło: Science Museum London, Wellcome Images, Creative Commonc, CC BY 4.0

PRZYPISY

ROZDZIAŁ IV

[1] Por. N.M. Naimark, The Russians in Germany. The History of the Soviet Zone of Occupation 1945–1949, Harvard University Press, Cambridge MA 1995, s. 69–140; A. Grossmann, A Question of Silence: The Rape of German Women by Occupation Soldiers, „October” (72) 1995, s. 42–63; M. Höhn, Amis, Cadillacs und „Negerliebchen”. GIs im Nachkriegsdeutschland, tłum. K. May-Chu, VBB, Berlin 2008, s. 212–213.

[2] V. Gollancz, In Darkest Germany (The Record of a Visit), Regneryry, Hindsdale 1947, s. 40–41.

[3] Por. m.in. H.-U. Sons, Gesundheitspolitik während der Besatzungszeit. Das öffentliche Gesundheitswesen in Nordrhein-Westfalen 1945–1949, Peter Hammer Verlag, Wuppertal 1983; Geschichte der Gesundheitspolitik in Deutschland. Von der Weimarer Republik bis in die Frühgeschichte der „doppelten Staatsgründung”, red. W. Woelck, J. Vögele, współpr. S. Fehlemann, Duncker&Humboldt, Berlin 2002; U. Lindner, Gesundheitspolitik in der Nachkriegszeit. Großbritannien und die Bundesrepublik im Vergleich, Oldebourg, München 2004; M. Arndt, Gesundheitspolitik im geteilten Berlin 1948–1961, Böhlau, Köln–Weimar–Wien 2009, D. Ellerbrock, „Healing Democracy” – Demokratie als Heilmittel. Gesundheit, Krankheit und Politik in der amerikanischen Besatzungszone 1945–1949, Dietz, Bonn 2004.

[4] Por. E. Heinemann, The Hour of the Woman: Memories of Germany’s „Crisis Years” and West German National Identity, „American Historical Review” 1996, nr 2, s. 368 i nast.; A. Grossmann, dz. cyt.; Anonim, Kobieta w Berlinie, tłum. B. Tarnas, Świat Książki, Warszawa 2004; film: Kobieta w Berlinie (2008); I. von Münch, „Frau, komm!”. Die Massenvergewaltigungen deutscher Frauen und Mädchen 1944/1945, Ares Verlag, Graz 2009.