† Zbigniew Radwański

profesor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Janina Panowicz-Lipska

profesor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Zobowiązania – część szczegółowa

12. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK

WARSZAWA 2017

Wydawca: Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2017

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: Marta Świerk

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-812-8422-6

Przedmowa do dwunastego wydania

Podręcznik ten jest przeznaczony dla studentów wydziałów prawa. Obejmuje część szczegółową zobowiązań i wraz z podręcznikiem Z. Radwańskiego, A. Olejniczaka, Zobowiązania – część ogólna, Wydawnictwo C.H.Beck, Warszawa 2016, wyd. 12, zawiera kursowy wykład prawa zobowiązań.

W podręczniku są omawiane podstawowe instytucje części szczegółowej zobowiązań, występujące w obrocie powszechnym. W ujętych syntetycznie rozważaniach zwraca się uwagę na zagadnienia dyskusyjne, ze wskazaniem poglądów piśmiennictwa i judykatury.

W niniejszej aktualizacji podręcznika zostały uwzględnione zmiany ustawowe, jakie nastąpiły w okresie dwóch lat od jego ostatniego wydania. Dotyczy to m.in. nowelizacji przepisów Kodeksu cywilnego regulujących formę czynności prawnych, zmian w Prawie bankowym odnoszących się do umów rachunku bankowego, nowych unormowań wprowadzonych w dziedzinie ubezpieczeń gospodarczych i w przepisach ustawy o grach hazardowych. Ponadto, uzupełniono informacje w zakresie literatury i orzecznictwa. Zważywszy na tematykę książki i aktualność prezentowanego materiału, może ona zainteresować również praktykę prawniczą.

Metoda wykładu odpowiada zasadom przyjętym w podręczniku Z. Radwańskiego, A. Olejniczaka, Prawo cywilne – część ogólna, Wydawnictwo C.H.Beck, Warszawa 2015, wyd. 13, a także we wspomnianym wcześniej podręczniku poświęconym części ogólnej prawa zobowiązań.

Podstawę do przygotowania pierwszego wydania tego podręcznika stanowiła część podręcznika autorstwa Zbigniewa Radwańskiego, Prawo zobowiązań, z 1986 r. Wydanie dwunaste, podobnie jak wszystkie dotychczasowe, obejmuje opracowania Autora i Janiny Panowicz-Lipskiej.

Stan prawny, literaturę i orzecznictwo uwzględniono do lipca 2017 r.

Poznań, lipiec 2017 r.

Janina Panowicz-Lipska

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

AgRU

ustawa z 19.10.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1491 ze zm.)

DodMu

ustawa z 21.6.2001 r. o dodatkach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 180)

DSkładU

ustawa z 16.11.2000 r. o domach składowych oraz o zmianie Kodeksu cywilnego, Kodeksu postępowania cywilnego i innych ustaw (Dz.U. Nr 114, poz. 1191 ze zm.)

EgzAdmU

ustawa z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 599 ze zm.)

GHU

ustawa z 19.11.2009 r. o grach hazardowych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 471 ze zm.)

GospNierU

ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 2147 ze zm.)

KC

Kodeks cywilny

KH

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.)

KKS

Kodeks karny skarbowy

KM

Kodeks morski

KPC

Kodeks postępowania cywilnego

KredytKonsU

ustawa z 12.5.2011 r. o kredycie konsumenckim (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1528 ze zm.)

KRO

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

KSH

Kodeks spółek handlowych

KW

Kodeks wykroczeń

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1007 ze zm.)

KZ

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.10.1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr 82, poz. 598 ze zm.)

NajLokU

ustawa z 2.7.1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz.U. z 1998 r. Nr 120, poz. 787 ze zm.)

NBPU

ustawa z 29.8.1997 r. o Narodowym Banku Polskim (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 908 ze zm.)

NierCudzU

ustawa z 24.3.1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1061 ze zm.)

ObligU

ustawa z 15.1.2015 r. o obligacjach (Dz.U. z 2015 r. poz. 238 ze zm.)

ObrIFinU

ustawa z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1636 ze zm.)

OchrKonsU

ustawa z 2.3.2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 1225 ze zm.)

OchrLokU

ustawa z 21.6.2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1610 ze zm.)

OfertaPublU

ustawa z 29.7.2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1639 ze zm.)

PBudMU

ustawa z 26.10.1995 r. o niektórych formach popierania budownictwa

mieszkaniowego (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 79)

PPU

ustawa z 25.9.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1384 ze zm.)

PrAut

ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 880 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1988 ze zm.)

PrCzek

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo czekowe (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 462 ze zm.)

PrDew

ustawa z 27.7.2002 r. – Prawo dewizowe (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 826 ze zm.)

PrKonsU

ustawa z 30.5.2014 r. o prawach konsumenta (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 683 ze zm.)

PrLok

ustawa z 10.4.1974 r. – Prawo lokalowe (tekst jedn. Dz.U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165 ze zm.)

PrPapW

ustawa z 21.8.1997 r. – Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 111, poz. 937 ze zm.)

PrPrzew

ustawa z 15.11.1984 r. – Prawo przewozowe (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 915 ze zm.)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 21 ze zm.)

PrUpad

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 2171 ze zm.)

PrWeksl

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 160 ze zm.)

SpMieszkU

ustawa z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1222 ze zm.)

SprzedKonsU

ustawa z 27.7.2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 141, poz. 1176 ze zm.)

SwobGospU

ustawa z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1829 ze zm.)

UbezpObowU

ustawa z 22.5.2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 2060 ze zm.)

UbezpReasU

ustawa z 11.9.2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1170 ze zm.)

UbezpSpołRolU

ustawa z 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 277 ze zm.)

UbezpU

ustawa z 22.5.2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1206 ze zm.)

UstrójRU

ustawa z 11.4.2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 2052 ze zm.)

WłLokU

ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1892)

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm.)

2. Organy orzekające

GKA

Główna Komisja Arbitrażowa

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN (7)

Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów

TK

Trybunał Konstytucyjny

3. Czasopisma

AUL

Acta Universitatis Lodziensis

AUNC

Acta Universitatis Nicolai Copernici

AUWr

Acta Universitatis Wratislaviensis

EP

Edukacja Prawnicza

GdSP

Gdańskie Studia Prawnicze

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

MoP

Monitor Prawniczy

MoPod

Monitor Podatkowy

MoPrBank

Monitor Prawa Bankowego

NP

Nowe Prawo

NPN

Nowy Przegląd Notarialny

OSN

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Cywilna oraz Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

Pal.

Palestra

PiP

Państwo i Prawo

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

PPP

Problemy Prawa Przewozowego

PPR

Przegląd Prawa Rolnego

Pr. Spółek

Prawo Spółek

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

PiZS

Praca i Zabezpieczenie Społeczne

R. Pr.

Radca Prawny

Rej.

Rejent

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

Rzeczposp.

Rzeczpospolita

SC

Studia Cywilistyczne

SIS

Studia Iuridica Silesiana

SP

Studia Prawnicze

SPP

Studia Prawa Prywatnego

TPP

Transformacje Prawa Prywatnego

ZNIBPS

Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego

ZNUGd

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego

ZNUJ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

ZNUŁ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego

ZNUŚ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Śląskiego

ZNUWr

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego

4. Literatura

Czachórski, Zobowiązania

W. Czachórski, Zobowiązania. Zarys wykładu, wyd. 11 (przy współudziale A. Brzozowskiego, M. Safjana, E. Skowrońskiej-Bocian), Warszawa 2009

Gniewek, Machnikowski KC. Komentarz

Kodeks cywilny. Komentarz, E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), wyd. 7, Warszawa 2016

Gudowski, Komentarz KC, t. IV

Kodeks cywilny. Komentarz, t. IV, Zobowiązania. Część szczegółowa, J. Gudowski (red.), wyd. 2, Warszawa 2017

Gudowski, Komentarz KC, t. V

Kodeks cywilny. Komentarz, t. V, Zobowiązania. Część szczegółowa, J. Gudowski (red.), wyd. 2, Warszawa 2017

Gutowski, Komentarz KC, t. I

Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, Art. 1–44911, M. Gutowski (red.), Warszawa 2016

Gutowski, Komentarz KC, t. II

Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, Art. 450–1088, M. Gutowski (red.), Warszawa 2016

Kidyba, Komentarz KC, t. III, cz. 2

Kodeks cywilny. Komentarz, A. Kidyba (red.), t. III, Zobowiązania. Część szczególna, wyd. 2, Warszawa 2014

Kodeks cywilny. Komentarz

Z. Resich, J. Ignatowicz, J. Pietrzykowski, J. I. Bielski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, Księga trzecia. Zobowiązania, Warszawa 1972

Kodeks cywilny z komentarzem, t. I

Kodeks cywilny z komentarzem, t. I, J. Winiarz (red.), Warszawa 1989

Kodeks cywilny z komentarzem

Kodeks cywilny z komentarzem, t. II, J. Winiarz (red.), wyd. II, Warszawa 1989

Komentarz, t. I

Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, t. I, G. Bieniek (red.), wyd. 10, Warszawa 2011

Komentarz

Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, t. II, G. Bieniek (red.), wyd. 10, Warszawa 2011

KC. Praktyczny komentarz

Kodeks cywilny. Praktyczny komentarz z orzecznictwem, t. II, H. Ciepła, B. Czech, S. Dąbrowski, T. Domińczyk, H. Pietrzkowski, Z. Strus, M. Sychowicz, A. Wypiórkiewicz, Warszawa 2005

Osajda, KC. Komentarz, t. IIIA

Kodeks cywilny. Komentarz. Zobowiązania. Część ogólna, K. Osajda (red.), Warszawa 2017

Osajda, KC. Komentarz, t. IIIB

Kodeks cywilny. Komentarz. Zobowiązania. Część szczegółowa, K. Osajda (red.), Warszawa 2017

Pietrzykowski, KC. Komentarz, t. I

Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, K. Pietrzykowski (red.), wyd. 8, Warszawa 2015

Pietrzykowski, KC. Komentarz

Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, K. Pietrzykowski (red.), wyd. 8, Warszawa 2015

Prawo umów

Prawo gospodarcze i handlowe, t. 5, S. Włodyka (red.), Prawo umów w obrocie gospodarczym, Warszawa 2001

System, t. III, cz. 1

System prawa cywilnego, t. III, cz. 1, Z. Radwański (red.), Prawo zobowiązań, część ogólna, Ossolineum 1981

System, t. III, cz. 2

System prawa cywilnego, t. III, cz. 2, S. Grzybowski (red.), Prawo zobowiązań, część szczegółowa, Ossolineum 1976

System Pr. Pryw., t. 2, wyd. 2

System prawa prywatnego, t. 2, Z. Radwański (red.), Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 2, Warszawa 2008

System Pr. Pryw., t. 7, wyd. 3

System prawa prywatnego, t. 7, J. Rajski (red.), Prawo zobowiązań – część szczegółowa, wyd. 3, Warszawa 2011

System Pr. Pryw., t. 8, wyd. 2

System prawa prywatnego, t. 8, J. Panowicz-Lipska (red.), Prawo zobowiązań – część szczegółowa, wyd. 2, Warszawa 2011

System Pr. Pryw., t. 9

System prawa prywatnego, t. 9, W. J. Katner (red.), Prawo zobowiązań – umowy nienazwane, Warszawa 2010

System Pr. Pryw., t. 16, wyd. 2

System prawa prywatnego, t. 16, A. Szajkowski (red.), Prawo spółek osobowych, wyd. 2, Warszawa 2016

System Pr. Pryw., t. 18, wyd. 3

System prawa prywatnego, t. 18, A. Szumański (red.), Prawo papierów wartościowych, wyd. 3, Warszawa 2016

System Pr. Pryw., t. 19

System prawa prywatnego, t. 19, A. Szumański (red.), Prawo papierów wartościowych, Warszawa 2006

Umowy w obrocie gospodarczym

A. Koch, J. Napierała (red.), Umowy w obrocie gospodarczym, wyd. 4, Warszawa 2015

Zobowiązania. Część szczegółowa

A. Brzozowski, J. Jastrzębski, M. Kaliński, W.J. Kocot, E. Skowrońska-Bocian, Zobowiązania. Część szczegółowa, Warszawa 2014

Uwaga: Literatura specjalistyczna podawana do poszczególnych paragrafów jest cytowana w tekście skrótowo poprzez podanie nazwiska autora i pierwszych słów tytułu.

5. Inne skróty

cyt.

cytowany (-a, -e)

Dz.U.

Dziennik Ustaw

GUS

Główny Urząd Statystyczny

M.P.

Monitor Polski

n.

następny (-a, -e)

Nb.

numer brzegowy

NBP

Narodowy Bank Polski

orz.

orzeczenie

RM

Rada Ministrów

s.

strona (-y)

TBS

Towarzystwo Budownictwa Społecznego

tekst jedn.

tekst jednolity

uchw.

uchwała

UFG

Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny

wyr.

wyrok

z.

zeszyt

Wykaz literatury

1. Komentarze i monografie

Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, t. I, G. Bieniek (red.), wyd. 10, Warszawa 2011; t. II, G. Bieniek (red.), wyd. 10, Warszawa 2011

Kodeks cywilny. Komentarz, t. I–III, Z. Resich, J. Ignatowicz, J. Pietrzykowski, J. I. Bielski (red.), Warszawa 1972

Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, K. Pietrzykowski (red.), wyd. 8, Warszawa 2015; t. II, wyd. 8, Warszawa 2015

Kodeks cywilny z komentarzem, t. I i II, J. Winiarz (red.), wyd. II, Warszawa 1989

Kodeks cywilny. Komentarz, E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), wyd. 7, Warszawa 2016

Kodeks cywilny. Praktyczny komentarz z orzecznictwem, t. II, H. Ciepła, B. Czech, S. Dąbrowski, T. Domińczyk, H. Pietrzkowski, Z. Strus, M. Sychowicz, A. Wypiórkiewicz, Warszawa 2005

Kodeks cywilny. Komentarz, Zobowiązania. Część szczegółowa, t. IV i V, J. Gudowski (red.), wyd. 2, Warszawa 2017

Kodeks cywilny. Komentarz, t. I i II, M. Gutowski (red.), Warszawa 2016

Kodeks cywilny. Komentarz, Zobowiązania. Część ogólna, t. IIIA, K. Osajda (red.), Warszawa 2017; Zobowiązania. Część szczegółowa, t. IIIB, K. Osajda (red.), Warszawa 2017

System prawa cywilnego, t. III, cz. 1, Z. Radwański (red.), Ossolineum 1981; t. III, cz. 2, S. Grzybowski (red.), Ossolineum 1976

System prawa prywatnego, red. naczelny Z. Radwański, t. 2, Z. Radwański (red.), Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 2, Warszawa 2008

System prawa prywatnego, red. naczelny Z. Radwański, t. 7, J. Rajski (red.), Prawo zobowiązań – część szczegółowa, wyd. 3, Warszawa 2011

System prawa prywatnego, red. naczelny Z. Radwański, t. 8, J. Panowicz-Lipska (red.), Prawo zobowiązań – część szczegółowa, wyd. 2, Warszawa 2011

System prawa prywatnego, red. naczelny Z. Radwański, t. 9, W. J. Katner (red.), Prawo zobowiązań – umowy nienazwane, Warszawa 2010

System prawa prywatnego, red. naczelny Z. Radwański, t. 16, A. Szajkowski (red.), Prawo spółek osobowych, wyd. 2, Warszawa 2016

System prawa prywatnego, red. naczelny Z. Radwański, t. 18, A. Szumański (red.), Prawo papierów wartościowych, wyd. 3, Warszawa 2016

System prawa prywatnego, red. naczelny Z. Radwański, t. 19, A. Szumański (red.), Prawo papierów wartościowych, Warszawa 2006

2. Podręczniki

A. Brzozowski, J. Jastrzębski, M. Kaliński, W.J. Kocot, E. Skowrońska-Bocian, Zobowiązania. Część szczegółowa, Warszawa 2014

W. Czachórski, Prawo zobowiązań w zarysie, Warszawa 1968

W. Czachórski, Zobowiązania. Zarys wykładu, wyd. 11 (przy współudziale A. Brzozowskiego, M. Safjana, E. Skowrońskiej-Bocian), Warszawa 2009

T. Mróz (red.), U. Drozdowska, P. Konik, M. Pannert, Zobowiązania, Warszawa 2014

A. Ohanowicz, J. Górski, Zarys prawa zobowiązań, Warszawa 1970

Z. Radwański, Prawo zobowiązań, Warszawa 1986

Rozdział I. Wprowadzenie

§ 1. Przedmiot i systematyka części szczegółowej prawa zobowiązań

Literatura: S. Grzybowski, [w:] System, t. III, cz. 2, § 1 i 2; Czachórski, Zobowiązania, § 4, § 70; A. Brzozowski, W.J. Kocot, M. Kaliński, [w:] Zobowiązania. Część szczegółowa, rozdz. I; L. Ogiegło, [w:] Pietrzykowski, KC. Komentarz; tenże, O stosowaniu przepisów części szczegółowej zobowiązań, w: Zaciąganie i wykonywanie zobowiązań. Materiały III Ogólnopolskiego Zjazdu Cywilistów (Wrocław 25–27.9.2008 r.), E. Gniewek, K. Górska, P. Machnikowski (red.), Warszawa 2010, s. 255 i n.; Z. Radwański, Teoria umów, Warszawa 1977; M. Sośniak, Zagadnienie typologii i systematyki umów obligacyjnych, Katowice 1990; tenże, Grupy i rodzaje umów obligacyjnych w europejskiej doktrynie i ustawodawstwie, SIS, Katowice 1991.

I. Przedmiot

1. Podstawy wyróżnienia

1

W nauce powszechnie przyjmuje się podział prawa zobowiązań na część ogólną i część szczegółową. Ta ostatnia – w przeciwieństwie do części ogólnej – obejmuje normy regulujące poszczególne rodzaje stosunków zobowiązaniowych, takie jak np.: sprzedaż, najem, pożyczka itp.

Wprawdzie formalnie Księga trzecia Kodeksu cywilnego nie wyodrębnia wspomnianych dwóch części prawa zobowiązań, to jednak kolejność regulowanych tam materii wskazuje, że kodyfikatorzy kierowali się takim rozróżnieniem. Na tej podstawie można do zakresu części ogólnej prawa zobowiązań zaliczyć tytuły I–X księgi III KC (art. 353–534 KC), a do części szczegółowej tytuły XI–XXXVII (art. 535–921^16 KC). Ciąg tych ostatnich przepisów rozpoczyna regulacja umowy sprzedaży (art. 535 i n. KC).

2

W części szczegółowej uregulowane są przede wszystkim typy zobowiązań umownych, stanowiące model dalszego wykładu. Poza tym jednak znaleźć tam można również instytucje szczególne kreujące zobowiązania wynikające z jednostronnych czynności prawnych (np. przyrzeczenie publiczne, art. 919 i n. KC), a nawet z zachowań niemających charakteru czynności prawnych (np. prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia, art. 752 i n. KC).

3

Do części szczegółowej prawa zobowiązań należą instytucje uregulowane nie tylko w Kodeksie cywilnym, ale również w pozakodeksowych aktach normatywnych. Można wręcz stwierdzić, że w związku z postępującym podziałem pracy i specjalizacją obrotu gospodarczego mnożą się pozakodeksowe regulacje szczegółowych stosunków zobowiązaniowych.

Por. np. przepisy ustawy z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1988 ze zm.) dotyczące czynności bankowych, ustawy z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe, (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 160 ze zm.), ustawy z 28.4.1936 r. – Prawo czekowe (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 462 ze zm.), ustawy z 19.11.2009 r. o grach hazardowych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 471), ustawy z 16.9.2011 r. o timeshare (Dz.U. Nr 230, poz. 1370).

2. Stosowanie prawa

4

Reżim szczegółowych instytucji prawa zobowiązań (np. zespół norm regulujących typ umowy sprzedaży, art. 535 i n. KC) uzupełniają najpierw odpowiednie przepisy części ogólnej prawa zobowiązań (np. dotyczące umów wzajemnych), a następnie części ogólnej prawa cywilnego zawarte w księdze pierwszej Kodeksu cywilnego (np. dotyczące formy czynności prawnej).

Ta sama zasada odnosi się także do szczegółowych instytucji prawa zobowiązań uregulowanych poza Kodeksem cywilnym. W pozakodeksowych aktach normatywnych spotyka się niekiedy odesłania do Kodeksu cywilnego. Nie jest to jednak przesłanka konieczna zastosowania zawartych tam norm. Jeżeli bowiem analiza treści instytucji uregulowanej w pozakodeksowym akcie normatywnym prowadzi do wniosku, że jest to szczegółowa instytucja prawa zobowiązań, wówczas bez względu na to, czy znajduje się tam odesłanie do kodeksu, zawsze należy uzupełniająco stosować kodeksowe normy części ogólnej prawa zobowiązań, a następnie części ogólnej Kodeksu cywilnego.

Jeżeli przepisy zawarte w akcie normatywnym pozakodeksowym modyfikują jedynie szczegółową instytucję prawa zobowiązań uregulowaną w kodeksie, wtedy należy stosować także normy zawarte w owej szczegółowej instytucji Kodeksu cywilnego.

Przykład: Ustawa z 21.6.2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1610 ze zm.) modyfikuje szczegółową instytucję prawa zobowiązań, jaką tworzy zespół przepisów Kodeksu cywilnego o najmie.

II. Regulacja umów typowych

1. Uwagi wstępne

5

Należy jasno odróżnić zespół norm (instytucję prawną) regulujący pewien typ (rodzaj) umowy zobowiązaniowej od konkretnej umowy zobowiązaniowej, do której stosuje się wspomniane normy prawne.

Por. np. zespół norm wyrażonych w przepisach o sprzedaży (art. 535 i n. KC) oraz czynność prawną, w której X zobowiązuje się przenieść na Y własność określonej rzeczy za ustaloną cenę.

Jednakże między tymi różnymi zjawiskami często występuje więź genetyczna. Zwykle ustawodawca reguluje bowiem umowy szczegółowe zgodnie z ujawnionymi w praktyce społecznej potrzebami, uwzględniającymi typowe w określonych sytuacjach interesy stron. Z punktu widzenia pragmatycznego nie zaleca się wszakże stanowienia abstrakcyjnych i generalnych norm, jeżeli nie przewiduje się, że będą one dotyczyć zjawisk masowych. Nie opłaca się bowiem tworzyć odrębnych instytucji prawnych dla przypadków tylko sporadycznych.

6

Instytucja prawna kreująca typ umowy szczegółowej z reguły jest opatrzona swoistą nazwą (np. sprzedaż, zamiana, najem), co ułatwia wskazanie właściwego dla konkretnej umowy zespołu norm prawnych.

Nazwanie w przepisach prawnych nie jest jednak przesłanką konieczną dla wyróżnienia ustawowego typu umowy; wystarczy, że przepisy te określają cechy charakterystyczne danego typu umowy i wskazują określone skutki prawne (por. np. art. 708 KC).

2. Systematyzowanie umów szczegółowych

7

Przy porządkowaniu jakiegokolwiek zbioru można posłużyć się nie tylko klasyfikacją, ale i typologią.

8

Funkcja pojęć klasyfikujących polega na wyróżnieniu obiektów ze względu na posiadane przez nie cechy oraz na łączeniu tak wyróżnionych przedmiotów w klasę. Pojęcia klasyfikujące służą do konstruowania poprawnego z punktu widzenia logicznego podziału – to znaczy podziału rozłącznego i wyczerpującego zarazem. Natomiast nie orzekają one o tym, w jakim stopniu określone właściwości przysługują wyróżnionym ze względu na nie obiektom.

9

Z kolei typologiczna metoda systematyzowania pozwala porządkować określony zbiór ze względu na podobieństwo konkretnego obiektu do jakiegoś przedmiotu wzorcowego. Uwzględnia więc ona relacje (równości, wyprzedzenia) między określonymi cechami. Metoda ta każe przyporządkować rozważany obiekt, biorąc pod uwagę całokształt, a zarazem i intensywność określonych cech. Duży stopień intensywności jednych cech kompensuje przy tym brak innych.

Na tej koncepcji opiera się np. wyróżnianie stylów w architekturze (gotyk, renesans, barok itd.).

Metoda typologiczna pozwala na ogół w sposób bardziej adekwatny do rzeczywistości dokonać porządkowania zbioru. Jest ona jednak mniej pewna – głównie ze względu na brak precyzyjnych metod pomiaru, pozwalających określać na obszarze stosunków społecznych intensywność występowania określonych cech danego obiektu.

10

Konstruowane przez ustawodawcę modele umów szczegółowych w zasadzie przybierają postać pojęć typologicznych, a nie klasyfikujących. Tylko bowiem część dopuszczalnych w systemie prawnym umów zobowiązaniowych da się przyporządkować do ustawowych typów umownych. Systematyzacja ta nie spełnia więc przesłanek poprawnego podziału logicznego.

3. Relacje między ustawowymi typami umów

11

Tradycyjny pogląd skłonny był rozważać relacje między ustawowymi typami umów wyłącznie przez porównanie zakresów ich essentialia negotii.

Zastosowanie takiej metody prowadzi do wniosku, że ustawowy typ umowy X stanowi podklasę ustawowego typu umowy Y, jeżeli essentialia negotii typu umowy X w całości mieszczą się w zakresie essentialia negotii typu umowy Y. W następstwie takiej klasyfikacji reżim prawny typu umowy X należy uzupełniać przepisami nadrzędnego typu umowy Y, stosując maksymę lex specialis derogat legi generali.

Na tej zasadzie S. Grzybowski uważał, że umowa przewozu, uregulowana w art. 774–793 KC jest tylko szczególnym rodzajem umowy o dzieło z art. 627–646 KC; umowa składu, uregulowana w art. 853–859^9 KC, jest szczególnym rodzajem przechowania z art. 835–845 KC; umowa o roboty budowlane, uregulowana w art. 647–658 KC, jest szczególnym rodzajem umowy o dzieło[1].

12

Jednak nie wydaje się, aby taka sztywna metoda, oparta na prostym rachunku logicznym, ograniczonym zresztą tylko do analizy essentialia negotii, znajdowała dostateczne uzasadnienie normatywne – nie mówiąc o funkcjonalnym. Raczej należy wyjść z założenia, że typy umów zostały uregulowane jako odrębne i równorzędne instytucje prawne, a normy jednej instytucji stosuje się do drugiej nie bezpośrednio, lecz per analogiam. W modelowym układzie wskazuje na to systematyczne ich wydzielenie w osobne jednostki redakcyjne, opatrzone swoistymi nazwami, a także przepisy nakazujące stosować odpowiednio normy jednej instytucji do drugiej (np. art. 604, 612, 694 KC).

W tym świetle bardziej prawdopodobne jest założenie, że ustawodawca określa odrębne reżimy prawne dla umów typowych – bez względu na to, w jakich relacjach pozostają do siebie ich essentialia negotii. Zresztą umowy typowe nie tylko różnią się między sobą elementami przedmiotowo istotnymi, ale niekiedy także cechami podmiotowymi.

Przykład: Stroną może być tylko: przedsiębiorca (art. 853 KC), bank (art. 725 KC), producent rolny (art. 613 KC).

4. Podtypy

13

Polski system prawny konstruuje jednak nie tylko równorzędne typy umów, ale ponadto – w obrębie niektórych z nich – pewne ich podtypy – rzeczywiście podporządkowane ustawowym typom nadrzędnym na zasadzie lex specialis – lex generalis.

Kodyfikatorzy znaleźli właściwe sposoby wyrażenia wspomnianego ich usytuowania w systemie norm prawnych, bądź to przez użycie tych samych nazw z dodatkowym oznaczeniem, bądź to przez umieszczenie odpowiednich przepisów wewnątrz instytucji regulującej ustawowy typ umowy.

Przykład: Przy „sprzedaży na raty” (art. 583 i n. KC) wskazanie nadrzędnego reżimu prawnego „sprzedaży” dokonano wyraźnie nie tylko przez użycie tego samego słowa „sprzedaż” z odpowiednim dodatkiem, ale ponadto przez ulokowanie wspomnianych przepisów w dziale IV zatytułowanym „Szczególne rodzaje sprzedaży”, stanowiącym część tytułu XI nazwanego „Sprzedaż”.

III. Grupy umów

1. Uwagi wprowadzające

14

Kodeks nie łączy regulacji poszczególnych typów umów w jakieś większe całości. Przeważa pogląd, że kodyfikatorzy zrezygnowali z takiej koncepcji uznając, że większą doniosłość ma wzgląd na pełnione przez poszczególne typy umów funkcje społeczne i gospodarcze, niż ich pojęciowe pokrewieństwa[2].

Takie stanowisko ustawodawcy polskiego nie wyłącza wszakże systematyzacji na owym „wyższym piętrze” dokonywanej przez naukę[3]. Zabiegi takie są wręcz pożądane przede wszystkim z dwóch powodów.

Po pierwsze, z uwagi na pożytek dydaktyczny stąd płynący. Najłatwiej można bowiem przyswoić sobie informacje o cechach charakteryzujących poszczególne typy umów przez porównanie ich z typami podobnymi.

Po drugie, dla celów praktycznych. Grupowanie instytucji podobnych ułatwia bowiem stosowanie procedury analogiae legis, a niekiedy wręcz wspólnych reguł prawnych.

15

Dla oznaczenia owych jednostek łączących ustawowe typy umów używa się w literaturze polskiej określenia grupy umów. Nie odstępując od tej konwencji językowej, stosować ją wszakże będziemy w nieco szerszym znaczeniu, obejmującym także pozaumowne szczegółowe stosunki zobowiązaniowe – do umownych zbliżone (np. prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia, stosunki zobowiązaniowe powstałe z jednostronnych oświadczeń woli). Pozwoli to w szerszej mierze uwzględniać podobieństwa treści i funkcji, jakie między wspomnianymi instytucjami zachodzą.

2. Podstawy wyróżnienia grup umów

16

Wychodząc z założenia, że ustawowe typy umów systematyzuje się według metody typologicznej, należy dojść do wniosku, iż w ten sam sposób powinno się wyróżniać również grupy umów. Nie muszą więc one obejmować całego zbioru umów. W konsekwencji mogą funkcjonować i takie ustawowe typy umów, których nie da się przyporządkować jakiejkolwiek wyróżnionej grupie umów.

Taka metoda porządkowania ustawowych typów umów przez to, że jest bardziej elastyczna od klasyfikacji (podziału w sensie logicznym), okazuje się w praktyce przydatniejsza i nie wywołuje tych obaw, które powstrzymywały polskich kodyfikatorów przed łączeniem ustawowych typów umów w większe całości.

17

W literaturze zgłaszane są różne propozycje systematyzacji ustawowych umów typowych[4].

18

Niektóre z nich prowadzą do wyróżnienia nielicznych grup umów na podstawie apriorycznie przyjętych cech, zmierzając do objęcia systematyzacją wszystkich typów umów, co bardziej przypomina ich klasyfikację niż typologię.

Por. zwłaszcza zaproponowane przez M. Sośniaka następujące 3 grupy umów: 1) dotyczące rzeczy, 2) w których podstawową rolę odgrywa czynność, 3) w których najistotniejszy jest cel ekonomiczny: zabezpieczenie i współdziałanie.

Jednak należy wątpić w przydatność praktyczną takiego zabiegu porządkującego. Łączy on bowiem typy umów zobowiązaniowych, których reżimy prawne często niewiele mają ze sobą wspólnego.

19

Użyteczniejsza wydaje się bardziej rozbudowana typologia grup umów, która uwzględnia z jednej strony podobieństwo świadczeń charakterystycznych dla poszczególnych typów umów, a z drugiej strony – bliskość pełnionych przez nie funkcji społecznych lub gospodarczych. Z tymi cechami wiąże się zwykle pewna zbieżność konstruowanych przez system prawny reżimów normatywnych w obrębie grupy umów (lub innych szczegółowych stosunków zobowiązaniowych).

Na tym założeniu opiera się wyróżnienie dalszych rozdziałów tego podręcznika.

§ 2. Systematyzacja szczegółowych umów zobowiązaniowych

Literatura: S. Grzybowski, [w:] System, t. III, cz. 2, § 2; tenże, Systematyka umów o świadczeniu usług w legislacyjnym ich układzie, [w:] L. Gajewski (red.), Z zagadnień prawa cywilnego, Białystok 1991; System Pr. Pryw., t. 9, W. J. Katner (red.), Prawo zobowiązań – umowy nienazwane; Czachórski, Zobowiązania, § 23, pkt II; B. Gawlik, Pojęcie umowy nienazwanej, SC, t. XVIII, 1971; tenże, Umowy mieszane – konstrukcja i ocena prawna, Pal. 1974, Nr 5; J. Ignaczewski, Umowy nienazwane, Warszawa 2004; W. J. Katner, Pojęcie umowy nienazwanej, SPP 2009, z. 1; tenże, [w:] System Pr. Pryw., t. 9, rozdz. I, Pojęcie umowy nienazwanej; A. Ohanowicz, J. Górski, Zarys prawa zobowiązań, Warszawa 1970; A. Olejniczak, Transakcje kompensacyjne w handlu międzynarodowym. Studium cywilnoprawne, Poznań 1994; Z. Radwański, Teoria umów, Warszawa 1977; tenże, Uwagi o umowach mieszanych, ZNUJ 1985, z. 41; M. Romanowski, Czy należy regulować umowy nienazwane?, SPP 2009, z. 2; tenże, [w:] System Pr. Pryw., t. 9, rozdz. VI, § 21. „Założenia metodologiczne klasyfikacji umów jako nienazwanych”; M. Sośniak, Zagadnienie typologii i systematyki umów obligacyjnych, Katowice 1990; tenże, Przekształcenia umowy przewozu na tle doktryny umów mieszanych, Problemy prawa przewozowego, t. 3, Katowice 1982; tenże, Kwalifikacja prawna świadczeń mieszanych i perspektywy zastosowania jej w umowach przewozowych, Problemy prawa przewozowego, t. 4, Katowice 1982; A. Stelmachowski, Kontraktacja produktów rolnych, Warszawa 1960; A. Walaszek-Pyzioł, [w:] System Pr. Pryw., t. 9, rozdz. IV, § 17 pkt I. „Wprowadzenie do problematyki umów nienazwanych w prawie energetycznym”.

I. Umowy nazwane

20

Konkretną umowę, którą można przyporządkować jakiemuś ustawowemu typowi umowy – ze względu na to, że ma ona cechy charakteryzujące dany typ umowy – określa się mianem umowy nazwanej.

Przykład: Umowa, w której strony zobowiązują się, że jedna zapłaci określoną cenę w zamian za przeniesienie własności określonej rzeczy przez drugą stronę, jest umową nazwaną – w szczególności umową sprzedaży, ponieważ wspomniana treść umowy ma cechy swoiste dla ustawowego typu umowy sprzedaży (art. 535 KC). Jeżeli umowa taka zostanie zawarta, stosuje się do niej ogół norm o sprzedaży, a w tym i normy regulujące sprawy przez strony pominięte, np. odpowiedzialność za wady rzeczy sprzedanej.

W procesie kwalifikowania konkretnej umowy jako umowy nazwanej, jedynie w ograniczonej mierze można uwzględnić postulat metody typologicznej, zalecającej, aby w toku przyporządkowywania poszczególnych obiektów wyróżnionym typom całościowo rozpatrywać znamionujące typ cechy. Inaczej zakwestionowana zostałaby kompetencja ustawodawcy do wiążącego ustalania koniecznych, a zarazem wystarczających cech, jakie konkretna umowa powinna mieć, aby podlegała przyporządkowaniu do ustawowego typu umowy (w tym użyteczność pojęcia essentialia negotii). Mimo to metoda typologiczna okazuje się przydatna, gdy ustawowa definicja jednego typu umowy nie daje dostatecznej podstawy do odróżnienia go od innego typu. W przypadku takim organ stosujący prawo powinien mieć na względzie całość regulacji prawnej – a w tym i cechy zaliczane do tzw. naturalia negotii.

Oto przykład metody typologicznej zastosowanej przez SN w wyr. z 20.3.1965 r. (III PU 28/64, OSNC 1965, Nr 9, poz. 157). Najpierw Sąd Najwyższy stwierdził, że: „Kwalifikacja prawna umów o świadczenie usług [...] nasuwa zwykle dość znaczne trudności, gdyż brak jest jednej najistotniejszej, decydującej, a określonej przepisami prawa lub uznanej w teorii prawa bądź w orzecznictwie, cechy charakterystycznej, która wyraźnie odróżnia zatrudnienie na podstawie umowy o pracę od innych umów o świadczenie usług”. Następnie wskazuje na następujące charakterystyczne cechy umowy o pracę: 1) skooperowany i podporządkowany kierownictwu podmiotu zatrudniającego charakter pracy, 2) osobiste wykonywanie pracy, 3) obciążenie ryzykiem działalności podmiotu zatrudniającego, 4) odpłatny charakter pracy, 5) ciągłość świadczenia usług. W konkluzji Sąd Najwyższy stwierdza, że: „Konieczne jest [...] wzięcie pod uwagę całego zespołu cech charakterystycznych odróżniających umowę o pracę od innych umów o świadczenie usług oraz rozważenie, czy cechy charakterystyczne dla umowy o pracę są przeważające” (podkr. aut.).

Powołując się na metodę typologiczną SN w wyr. z 18.6.1998 r. (I PKN 191/98, OSP 1999, z. 10, poz. 184), stwierdził ponadto, że: „Jeżeli umowa wykazuje wspólne cechy dla umowy o pracę i umowy prawa cywilnego z jednakowym ich nasileniem, o jej typie (rodzaju) decyduje zgodny zamiar stron i cel umowy, który może być wyrażony także w nazwie umowy”. Orzeczenie wskazuje na rozstrzygające wówczas znaczenie woli stron, ustalonej według kryteriów podanych w art. 65 KC, z uwzględnieniem zasady swobody umów (art. 353^1 KC).

21

Ponadto, jako umowy nazwane należy również zakwalifikować takie czynności prawne, w których pojawiają się elementy nieswoiste dla danego typu umowy (obce), ale funkcjonalnie podporządkowane głównemu zobowiązaniu (zobowiązaniom) odpowiadającemu cechom ustalonym w typie ustawowym. Właśnie koncepcja typologiczna umów nazwanych stwarza metodologiczną podstawę dla takiego poglądu, pozwalając ważyć doniosłość cech charakteryzujących konkretną umowę.

22

Reżim prawny umowy nazwanej wyznaczają przede wszystkim normy wyrażone w zespole przepisów regulujących dany typ umowy, a więc przepisów usytuowanych w części szczegółowej Księgi trzeciej Kodeksu cywilnego lub w ustawach odrębnych oraz w opartych na nich rozporządzeniach wykonawczych. Niekiedy przepisy dotyczące określonego typu umowy nazwanej przewidują stosowanie do niego odpowiednio norm innej umowy nazwanej (np. art. 694 KC). Poza tym, dopuszczalne jest również analogiczne stosowanie norm regulujących jeden ustawowy typ umowy do umowy przyporządkowanej innemu typowi, jeżeli wskazuje na to podobieństwo obu stosunków prawnych, a zarazem normy właściwego typu umowy lub postanowienia konkretnej umowy nie określają w dostatecznej mierze jej skutków prawnych[5].

Uzupełniająco odnoszą się oczywiście do tych umów normy części ogólnej prawa zobowiązań i części ogólnej prawa cywilnego.

II. Umowy nienazwane

23

Zgodnie z zasadą swobody umów, strony mogą także zawierać umowy, których nie da się przyporządkować jakiemukolwiek typowi ustawowemu. Umowy takie określa się mianem umów nienazwanych.

Do umów takich stosuje się bezpośrednio normy dotyczące umów w ogólności oraz ewentualnie w drodze analogiae legis szczegółowe normy prawa zobowiązaniowego (ustawowe typy umów), w zakresie, w jakim uzasadnione jest to podobieństwem regulowanych zachowań[6].

24

Wśród umów nienazwanych można wyróżnić ich typy empiryczne. Kształtują się one w następstwie masowego zawierania umów o podobnej treści i zwykle w obrocie określa się je swoistymi nazwami (np. know-how, franchising).

Tego rodzaju wyróżnienie może być zabiegiem pożytecznym, ułatwiając ujednolicenie stosowania prawa w odniesieniu do umów przyporządkowanych określonemu typowi empirycznemu.

Jednak nie wydaje się, aby typy empiryczne mogły mieć ten sam walor prawny, co typy normatywne[7]. Z tego względu byłoby pożądane zachować określenie „umowy nazwane” wyłącznie dla umów, które można przyporządkować ustawowym typom umów.

III. Umowy mieszane

25

W praktyce często pojawiają się umowy, które charakteryzują się tym, że treść ich zawiera elementy swoiste dla umów nazwanych, lecz występujące w odmiennych układach strukturalnych lub obok elementów niespotykanych w umowach nazwanych.

W literaturze prawniczej szerokim uznaniem cieszy się pogląd, który traktuje je jako trzeci – obok umów nazwanych i nienazwanych – rodzaj umów, określony mianem umów mieszanych.

Wyróżnienie takie ma służyć stosowaniu poszczególnych norm wziętych z ustawowych typów umów i przez odpowiednią ich kombinację lub absorpcję jednych przez drugie doprowadzić do ustalenia pełnej reglamentacji prawnej dla danej umowy mieszanej.

Procedury takie – oparte na formalnych tylko przesłankach – nie prowadzą jednak do pożądanych rezultatów, powodując rozbicie jedności prawnej i funkcjonalnej umownego stosunku prawnego. Lepiej więc zrezygnować z koncepcji trójpodziału umów na nazwane, nienazwane i mieszane, poprzestając na podstawowym wyróżnieniu umów nazwanych i nienazwanych[8]. W obrębie tych ostatnich znajdą się między innymi umowy mieszane. Tak jak we wszystkich umowach nienazwanych konsekwencje prawne umów mieszanych przede wszystkim określają jej postanowienia ujęte całościowo. Natomiast pojawienie się w nich elementów charakteryzujących jakieś umowy nazwane uzasadni analogiczne stosowanie norm dotyczących takich umów.

IV. Związki umów

1. Uwagi wstępne

26

O związku umów mówi się wyłącznie w odniesieniu do dwóch lub więcej umów odrębnych.

Za umowę odrębną można uznać tylko taki zestaw postanowień (oświadczeń woli), który zdolny jest wyznaczyć konieczne dla istnienia umowy elementy[9].

W przeciwieństwie więc do umów mieszanych nie chodzi tu o strukturę umowy unitarnej (odrębnej), lecz o relacje między takimi umowami – niekoniecznie zawartymi między tymi samymi osobami.

Nie należy więc związku umów określać nazwą „umowa kompleksowa”.

27

Nie ulega wątpliwości, że pojęcie związku umów można odnieść tylko do umów sprzężonych więzami prawnymi, a nie tylko gospodarczymi. Natomiast bliższy charakter tych więzi jest przedmiotem dyskusji naukowej. Wyraźnie związki te występują w razie uzależnienia skuteczności jednej umowy od drugiej[10]. Jednak reprezentowany jest również pogląd definiujący to pojęcie znacznie szerzej. Według niego dwie lub większa liczba umów tworzą związek już wtedy, jeżeli umowy te wywołują inne skutki prawne, niż gdyby ustalało się ich konsekwencje prawne jako izolowanych czynności prawnych[11]. Nie kwestionując poprawności logicznej takiego rozróżnienia, pojawia się wątpliwość, czy dla potrzeb praktycznych jest ono dostatecznie ostre.

2. Łańcuchy i zespoły umów

28

Idąc za wzorem nauki francuskiej wyróżnia się dwa podstawowe typy wspomnianych związków: łańcuch umów i zespoły (kompleksy) umów[12].

29

Przez łańcuch umów rozumie się związki sukcesywnie następujące – jako w pewnym sensie „przedłużenie” umowy pierwotnej.

Przykład: Umowa o dzieło, a następnie umowa o podwykonawstwo; najem i podnajem.

Użyteczność praktyczna wyróżnienia tego rodzaju związków jest w prawie polskim ograniczona ze względu na obszerną regulację prawną odnoszącą się do tej kwestii.

Przykład: Pochodne nabycie praw, podnajem, substytucja, umowa przedwstępna, reasekuracja itp.

30

Natomiast istotne problemy praktycznej natury pojawiają się przy analizie związków przybierających postać zespołów (kompleksów) umów. Są to umowy odrębne (jak wszystkie umowy związane), które łączy jednak wspólny cel. Musi on być wyrażony w umowach tworzących zespół umów, albo rekonstruowany na podstawie reguł interpretacyjnych odnoszących się do czynności prawnych (art. 65 KC).

Związki te mogą przybierać postać relacji równorzędnych – gdzie nieskuteczność którejkolwiek umowy związanej powoduje nieskuteczność pozostałych, jak i relacji nierównorzędnych, gdzie tylko nieskuteczność umowy głównej wpływa na nieskuteczność umowy podrzędnej, a nie odwrotnie.

Przykład: Zespół umów równorzędnych z reguły będzie tworzyć wspólnie podjęte przez różnych wykonawców przedsięwzięcie inwestycyjne lub zespół umów reklamowych. Z kolei przykładem umowy podrzędnej może być poręczenie wobec pożyczki, umowa o usługi serwisowe wobec umowy sprzedaży, przechowania lub najmu rzeczy albo lokalu wobec pracownika, związanego umową o pracę.

1 S. Grzybowski, Umowa kontraktacji w systemie kodeksu cywilnego, RPEiS 1967, z. 1, s. 38 i n.

2 S. Grzybowski, Nowe oraz istotnie zreformowane w k.c. rodzaje umów, NP 1965, Nr 1, s. 3 i n.; por. też Z. Radwański, Teoria, s. 229 i n.

3 Por. Z. Radwański, Prawo zobowiązań, Warszawa 1986, s. 317; obszernie wyjaśnił tę kwestię M. Sośniak, Zagadnienie typologii, s. 73 i n.

4 Referuje je M. Sośniak, Zagadnienie typologii, s. 38 i n.

5 Por. Z. Radwański, Teoria, s. 222 i n.

6 Por. uwagi polemiczne M. Romanowskiego, Czy należy regulować umowy nienazwane, s. 123 i n.

7 Por. bliżej Z. Radwański, Teoria, s. 221.

8 Tak B. Gawlik, Umowy, s. 30–32; Z. Radwański, Teoria, s. 241–247; A. Stelmachowski, Kontraktacja, s. 115–118; J. Rajski, Prawo o kontraktach w obrocie gospodarczym, wyd. 2, Warszawa 2000, s. 27; W. J. Katner, Pojęcie umowy nienazwanej, s. 9.

9 Por. bliżej Z. Radwański, Teoria, s. 230 i n.; A. Olejniczak, Transakcje, s. 132.

10 A. Ohanowicz, [w:] A. Ohanowicz, J. Górski, Zarys, s. 83–84; Z. Radwański, Teoria, s. 230–231.

11 A. Olejniczak, Transakcje, s. 125–126.

12 B. Teyssie, Les groupes de contrats, Paris 1975, s. 37 i n. oraz s. 102 i n.

Spis treści

Przedmowa do dwunastego wydania

Wykaz skrótów

Wykaz literatury

Rozdział I. Wprowadzenie

§ 1. Przedmiot i systematyka części szczegółowej prawa zobowiązań

I. Przedmiot

1. Podstawy wyróżnienia

2. Stosowanie prawa

II. Regulacja umów typowych

1. Uwagi wstępne

2. Systematyzowanie umów szczegółowych

3. Relacje między ustawowymi typami umów

4. Podtypy

III. Grupy umów

1. Uwagi wprowadzające

2. Podstawy wyróżnienia grup umów

§ 2. Systematyzacja szczegółowych umów zobowiązaniowych

I. Umowy nazwane

II. Umowy nienazwane

III. Umowy mieszane

IV. Związki umów

1. Uwagi wstępne

2. Łańcuchy i zespoły umów