Tytuł oryginału: Lyndal Roper, Martin Luther: Renegade and Prophet

REDAKCJA Naukowa

ks. prof. dr hab. Marcin Hintz, prof. dr hab. Jarosław Płuciennik, dr Jerzy Sojka

REDAKTOR INICJUJĄCY

Urszula Dzieciątkowska

Tłumaczenie

Maciej Potz (Wstęp, rozdziały 1–9), Lucyna Chmielewska (rozdz. 10–19)

OPRACOWANIE REDAKCYJNE

Bogusław Pielat

SKŁAD I ŁAMANIE

Munda – Maciej Torz

PROJEKT OKŁADKI

Katarzyna Turkowska

Zdjęcie wykorzystane na okładce: https://commons.wikimedia.org

Lucas Cranach the Elder, Portrait of Martin Luther

© Copyright Lyndal Roper, 2016

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017

© Copyright for Polish translation by Maciej Potz and Lucyna Chmielewska, Łódź 2017

Publikacja współfinansowana przez Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP

Publikacja współfinansowana przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.07744.16.0.M

Ark. wyd. 33,5; ark. druk. 31,75

ISBN 978-83-8088-816-6

e-ISBN 978-83-8088-817-3

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63

Dla mojego ojca

Stana Ropera

Spis treści

Spis ilustracji

Wstęp

MANSFELD I GÓRNICTWO

UCZEŃ I STUDENT

KLASZTOR

WITTENBERGA

PODRÓŻE I DYSPUTY

DEBATA LIPSKA

O WOLNOŚCI CHRZEŚCIJANINA

Sejm w Wormacji

NA Wartburgu

Karlstadt i chrześcijańskie miasto Wittenberga

Karczma „Pod czarnym niedźwiedziem”

Wojna chłopska

Małżeństwo i ciało

Załamanie

Augsburg

Konsolidacja

Przyjaciele i wrogowie

Nienawiść

Woźnica Izraela

Podziękowania

Bibliografia

Indeks

SPIS ILUSTRACJI

1. Eisleben, miejsce urodzenia Lutra.

2. Ołtarz w kaplicy zamku Mansfeld.

3–5. Na ilustracjach do traktatu o górnictwie Georga Agricoli De re metallica z 1556 r., dwie postawne niewiasty rozdrabniają rudę na długim stole metodą, która pozostawała w użyciu jeszcze w XIX w. Dwie inne kobiety przesiewają węgiel drzewny, a na dolnej rycinie, w tle olbrzymiego miecha widać służącą w krótkiej spódnicy.

6. W górniczym folklorze, nad każdym minerałem opiekę sprawowała odpowiednia planeta (nad miedzią – Wenus). W podręczniku górnictwa Ulricha Rühleina von Calwa z 1527 r. miedź została przedstawiona pod postacią nagiej bogini miłości o obfitych piersiach i długich kręconych włosach spływających na plecy. Bogini spogląda w lustro, a w prawej dłoni dzierży wagę, symbol sprawiedliwości.

7. Łukasz (Lucas) Cranach Starszy, Hans Luder, 1527 r.

8. Erfurt w Weltchronik Hartmanna Schedla z 1493 r. Katedra to duży budynek z widocznymi schodami po lewej stronie ryciny; naprzeciwko kościół pw. św. Sewera.

9. i 10. Lektura tej broszury wydrukowanej w Norymberdze w 1515 r. daje pojęcie o tym, co Luter chciał przekazać pokoleniu okresu reformacji. Jest to przewodnik turystyczny po odpustach, które wierny mógł otrzymać w Wiecznym Mieście w poszczególnych dniach roku, z wyszczególnieniem liczby dni, na które opiewa odpust. Obliczenia przyprawiają o zawrót głowy. Za pomocą specjalnych symboli oznaczono dni, w których pobożny pielgrzym może uzyskać darowanie znacznej części kary czyśćcowej, „p” oznacza zaś odpust zupełny. Przewodnik wylicza też wszystkie siedem kościołów dla pielgrzymów wraz z oferowanymi w nich odpustami i zwięzłym opisem największych atrakcji, w rodzaju Kaplicy Jerozolimskiej, do której kobiety miały wstęp tylko raz w roku. Dziełko zawiera ponadto sugestywny obraz twarzy Chrystusa z chusty Weroniki przeznaczony do medytacji, a także wizerunek Chrystusa na Krzyżu otoczonego pierścieniem z hostii. Cały ten przewodnik, skoncentrowany na zbawieniu, dobrze odzwierciedla stan umysłu Lutra i wielu innych wiernych, którzy pielgrzymowali do Rzymu.

11. Portret Anny Laminit z 1511 r. autorstwa Hansa Holbeina. Po lewej stronie szkic jest podpisany lamanätly, a po prawej widnieje również pochodzący z XVI w. dopisek: dz nit ist, „która nie jest”, czyli, inaczej mówiąc, „która jest oszustką”.

12. Plan Wittenbergi, 1623 r. W lewym dolnym rogu trójkąta widać zamek elektora, a po prawej stronie, na drugim końcu ulicy przy murze – klasztor augustianów. Miasto otaczała fosa i fortyfikacje, które rozbudowywano w czasach Lutra (skarżył się na towarzyszące temu uciążliwości).

13. „Żydowska maciora” w ścianie zewnętrznej kościoła parafialnego w Wittenberdze.

14–16. Rysunki Łukasza (Lucasa) Cranacha z książki reklamującej wittenberski kościół zamkowy i jego skarby. Akwaforta przedstawia elektora Fryderyka i jego brata, księcia Jana, a sąsiadujący z nią drzeworyt – kościół zamkowy. Każda relikwia była zilustrowana: na trzecim rysunku widnieje olej św. Katarzyny i głowy dziewic św. Urszuli.

17. Portret Christopha Scheurla pędzla Łukasza (Lucasa) Cranacha Starszego.

18–20. Trzy drzeworyty z 1578 r. ilustrujące obrzędy inicjacyjne w Wittenberdze. Nowi studenci mają poczernione twarze i błazeńskie czapki z rogami. Z uniwersytetu lipskiego zachowały się ceremonialne narzędzia: pozłacana piła, szczypce, topór, szczotka, dzwonek. Choć rytuały, takie jak udawana spowiedź, parodiowały wyraźnie obrzędy religijne, Luter opowiadał się za ich zachowaniem. Staupitz żartował, że Lutrowi potrzebny był diabeł – i rzeczywiście, nigdy nie wzdragał się przed rytuałem, który w pewnym sensie uświadamiał chrześcijaninowi, w tym przypadku wstępującemu na uniwersytet, stan jego całkowitej grzeszności.

21. Eyn deutsch Theologia: das ist Eyn edles Buchleyn, Wittenberg 1518. Na okładce widnieje drzeworyt przedstawiający zmartwychwstałego Chrystusa, z chorągwią zbawienia i ranami ukrzyżowania, a także prosty grobowiec w kształcie skrzyni z nader oszczędnym renesansowym obramowaniem. Z ust leżącego na pierwszym planie Adama wypełza wąż, a aniołowie, uzbrojeni w narzędzia rolnicze, zagrzebują pierwszego człowieka z powrotem w ziemi. Dzieło symbolizuje śmierć „starego Adama” i zmartwychwstanie Chrystusa w wiernym.

22. Łukasz (Lucas) Cranach Starszy, Wóz Karlstadta. Drzeworyt, podzielony na pół wzdłuż osi poziomej, przedstawia wóz prowadzony przez brodatego starca – prawdziwego chrześcijanina – w kierunku krzyża. Za krzyżem stoi „ukryty Bóg”, cierpiący Chrystus, zgodnie z koncepcją, którą Luter rozwinął w 95 tezach i w Heidelbergu. Na dole, wóz powożony przez Ecka zmierza do piekła. Tylko wiara w Chrystusa, zdaje się głosić przesłanie dzieła, może doprowadzić wiernego do prawdy. W dolnej części diabły łaszą się do Ecka i gromadzą w narożnikach, obserwując, jak wóz nieuchronnie stacza się do ognia piekielnego, podczas gdy Eck i jego tomistyczni sojusznicy powtarzają stare formuły teologii scholastycznej.

23–24. Martin Luther, Eyn Sermon von dem Hochwirdigen Sacrament, Wittenberg, 1519. Żądanie kielicha dla laikatu sygnalizowały także ilustracje. Na pierwszej stronie widniało cyborium, naczynie, w którym przechowywano i wystawiano na widok wiernych hostię. Po odwróceniu strony ukazywał się kielich z winem, a obok prowokacyjne stwierdzenie Lutra: „Co do mnie, uznałbym za właściwe, gdyby sobór powszechny Kościoła nakazał udzielanie komunii pod dwoma postaciami wszystkim, tak jak księżom”.

25. Na stronie tytułowej drukowanego wydania kazania lipskiego Luter gestykuluje, tak jakby nauczał, a pod spodem w tarczy widnieje jego „róża”, znak, który sobie wybrał, i który wkrótce miał się stać sławny. Ubrany jest w habit mniszy i biret doktorski, a podpisany jako augustianin i wittenberczyk, choć na pełną nazwę uniwersytetu zabrakło miejsca.

26. Drzeworyt ze strony tytułowej książki zwolennika Lutra Johannesa Agricoli z 1522 r., z karykaturami sześciu rzymskich katolików: Johannesa Ecka (z czapką błazna), Girolamo Aleandro (lew), Augustina von Alveda (osioł), Dama (świnia), Thomasa Murnera (kot) i Hieronymusa Emsera (kozioł).

27. Strona tytułowa Wielkiego błazna luterańskiego Thomasa Murnera z 1522 r. Murner próbował tu obrócić epitet użyty przez Lutra na swoją korzyść, przedstawiając go jako dużego błazna, wokół którego krążą demony, siebie zaś jako dzielnego kota stającego w obronie Kościoła katolickiego.

28. Rycina przedstawiająca Lutra, autorstwa Łukasza (Lucasa) Cranacha Starszego, która była sprzedawana na sejmie i zyskała wielką popularność. W jednej z wcześniejszych wersji Luter ma bardziej zaczepny wygląd.

29–30. Inne portrety Lutra wiele zawdzięczają rycinie Cranacha. Powyższy wizerunek pojawił się w broszurze z 1520 r. w języku dolnoniemieckim, wyjaśniającej, dlaczego Luter spalił księgi papieskie. Widoczne tu inicjały imienia i nazwiska wraz z tytułem doktorskim – „D. M. L.” – miały wkrótce stać się sławne. Uwagę przykuwają głęboko osadzone oczy reformatora. Różne wersje portretu były wykorzystywane w wydaniach rozmaitych dzieł, m.in. O niewoli babilońskiej Kościoła i O świeckiej zwierzchności.

31. Chciwość na rewersie Portretu młodzieńca Dürera z 1507 r., wyobrażona jako stara kobieta z odkrytą pomarszczoną piersią, sięgająca do grubego trzosu ze złotem.

32. Martin Luther, Von der freyheyt eynes Christenmenschen, 1520 r.

33. Drzeworyt Hansa Holbeina Młodszego (ok. 1519 r.), przedstawiający Lutra z maczugą jako niemieckiego Herkulesa. Lewą ręką dusi Hoogstraatena, przeciwnika Reuchlina, a u jego stóp leżą zgładzeni wcześniej Arystoteles, Tomasz z Akwinu, Ockham i Piotr Lombard. W owym czasie za głównych antagonistów Lutra uważano filozofów scholastycznych i wrogów humanizmu.

34. Łukasz (Lucas) Cranach Starszy, Georg Spalatin adoruje Krzyż, 1515 r.

35. Portret Lutra obok strony tytułowej relacji z jego pobytu w Wormacji pt. Acta et res gestae, D. Martini Lvtheri, wydanej w Strasburgu w maju lub czerwcu 1520 r. Możliwe, że to właśnie ten wizerunek tak zirytował Aleandro. Autor, Hans Baldung Grien, bez wątpienia wzorował się na oryginale Cranacha, ale dodał od siebie aureolę oznaczającą świętość i gołębicę, symbol natchnienia Ducha Świętego.

36. Hermann von dem Busche, Passion D. Martins Luthers, oder seyn lydung, wydana w Strasburgu w 1521 r. Zdobi ją oryginalny drzeworyt przedstawiający Lutra, niewzorowany na Cranachu, który nie znalazł też współczesnych naśladowców. Luter prezentuje się w pełnej okazałości, z tonsurą i w mniszym habicie – pomnikowy bohater z wielką Biblią w ręku spoglądający czytelnikowi prosto w oczy.

37. Łukasz (Lucas) Cranach Starszy, Luter jako junkier Jörg, 1522 r.

38. Passional Christi vnd Antichristi Melanchtona i Cranacha z 1521 r. Po lewej stronie Chrystus wygania lichwiarzy ze świątyni, po prawej zaś, zatytułowanej „Antychryst”, papież, w otoczeniu tłustych kardynałów i biskupów, podpisuje listy odpustowe i udziela dyspens (z pieczęciami), za które dostaje zapłatę w postaci monet piętrzących się na stole.

39. Na ostatnich stronach Passional wniebowstąpienie Chrystusa przeciwstawione jest zstąpieniu papieża, w asyście diabłów o fantastycznych pyskach, dziobach i łapach, do ognia piekielnego, w którym smaży się już opasły mnich.

40. Andreas Karlstadt, c. 1541/2.

41. Drzeworyt przedstawia Karlstadta i Lutra po obu stronach wozu, w którym siedzi Chrystus, podążając w kierunku zbawienia, podczas gdy odziany w zbroję Ulrich von Hutten prowadzi skute łańcuchem duchowieństwo starego Kościoła, a Murner widoczny jest jako kot. Obaj, Luter i Karlstadt, trzymają palmę zbawienia, ale Karlstadt bardziej rzuca się w oczy niż Luter. Drzeworyt stanowił reminiscencję Wozu Karlstadta, zilustrowanego przez Cranacha – pierwszej wizualnej propagandy reformacji. Był wklejką broszury Hermanna von dem Busche pt. Trivphvs veritatis. Sick der warheyt, długiego poematu, głoszącego pochwałę reformacji, opublikowanego w Spirze w 1524 r.

42. W tym wrogim pamflecie z 1524 roku Luter, zidentyfikowany dzięki inicjałom umieszczonym powyżej na ścianie, pokazany jest jako pozostający w zmowie z diabłem, który podaje mu broszurę. Szponiasta stopa czyni diabła łatwo rozpoznawalnym, a jego filcowy kapelusz jest oznaczony literą „s” jak szatan. Diabeł jest ubrany w chłopski strój. Obraz insynuuje, że Luter pozostaje częścią szatańskiego sojuszu z chłopami.

43–44. Dwie ilustracje z traktatów Diepolda Peringera. Na pierwszej z nich chłop trzyma różaniec, a drugą ręką wykonuje gest podobny do gestu czynionego przez kaznodzieję. Na drugiej – pobożny chłop odziany w chłopskie buty trzyma cep.

45. Łukasz (Lucas) Cranach Starszy, Marcin Luter i Katarzyna von Bora, 1526. Te podwójne portrety, których wiele przez lata opuściło warsztat Cranacha, pokazują Lutra bez tonsury, z właściwymi mu cechami: przenikliwymi oczami, z niewielkimi lokami wokół czoła i nad uszami oraz ciężkimi policzkami. Jest on przedstawiany jako silna osobowość, ze spojrzeniem skierowanym bezpośrednio na widza. Zupełnie inaczej Katarzyna. Jak w przypadku wszystkich kobiet na portretach Cranacha jej podobizna jest domniemana, z niewiarygodnie wąską talią. Jej strój, z mocno zasznurowanym gorsetem, upiętymi siatką włosami i prostym pierścieniem, jest strojem szanowanej kobiety. Jest ona pokazywana czasami z, a czasami bez kwefy noszonej przez żonate mieszczki; była, mimo wszystko, szlachcianką, nie mieszczką. Tylko szerokość kości policzkowych, zwężających się w spiczasty podbródek, oraz skośne, nieco kocie oczy, przypominają jej cechy charakterystyczne, ale różne wersje portretów wyprodukowanych przez warsztat Cranacha są tak odmienne, że ledwo można przyjąć, iż przedstawiają tę samą kobietę.

46. Johann Hasenberg, Lvdvs lvdentem lvdervm lvdens, Leipzig 1530.

47. Portret Erazma autorstwa Hansa Holbeina Młodszego, 1523 r.

48. Łukasz (Lucas) Cranach Starszy Marcin Luter, 1532 r.

49. Łukasz (Lucas) Cranach Starszy, Prawdziwy portret Lutra, 1546 r. Na początku lat trzydziestych XVI w., Luter „powiększył się”, pamiątkowe wizerunki reformatora powstałe na rok przed jego śmiercią pokazują masywną sylwetkę pokaźnego człowieka władzy, bardzo różniącego się od szczupłego, ascetycznie wyglądającego młodego mnicha.

50. Łukasz (Lucas) Cranach Starszy, Luter i elektor saski przed krucyfiksem. Obraz ten w różnych wersjach stał się bardzo wpływowy. Wykorzystany został w edycji Nowego Testamentu Lutra z 1546 r., opublikowanego przez Hansa Luffta, i na stronach tytułowych kilku tomów dzieł zebranych Lutra. Obraz podkreśla również znaczenie krucyfiksu w pobożności luterańskiej. Karlstadt odrzucił krucyfiks.

51. Strona tytułowa broszury Lutra poświęconej męczeństwu Leonharda Kaisera Von herr Lenhard Keiser in Beyern vmb des Euangelij willen verbrant, ein selige geschicht, Norymberga 1528 r.

52. Broszura Suredabusa Cancrinusa z 1531 r., zatytułowana Ein new wunderbarlich mönchs schiffung zawiera ewangelicką interpretację opowieści ze Spiry. Mnich po prawej stronie ma szponiaste nogi, a wielu spośród pozostałych mnichów ma wielkie lub haczykowate nosy, sugerujące ich diabelskość, seksualną rozwiązłość lub żydowskość.

53 i 54. „Papieski osioł” i „Mnisze cielę”.

55. Łukasz (Lucas) Cranach Starszy, Marcin Luter i Filip Melanchton, 1543 r.

56. Heinrich Aldegrever, Jan z Lejdy, Król Anabaptystów, 1536 r. Znani artyści zaczęli wkrótce tworzyć ryciny przedstawiające Jana z Lejdy i jego żonę, królową Divara – zwykłych ludzi, którzy uczynili się rodziną królewską i którzy uosabiali niebezpieczeństwa anabaptyzmu. Współcześni pisali o dwóch złotych koronach Jana, o kuli i berle, które trzymał, kiedy siedział na koniu, o jego orszaku ubranym w błękit i zieleń oraz o dwóch jadących za nim młodzieńcach, z których jeden trzymał Biblię i koronę, a drugi nagi miecz z napisem „Moc Boga jest moja siłą”

57 i 58. Portrety elektora i Anny Kasper Dornle. Luter wiedział, że będący kawalerem Fryderyk Mądry miał przez wiele lat kochankę i plotkowano, że poślubił ją w sekrecie. W 1525 r., w roku swojej śmierci, elektor wykonał dwa dziewięciocalowe drewniane pudełka, wewnątrz których znajdowały się portrety reliefowe. W jednym pudełku jego własny, a w drugim podobizna podpisana „Anna Rasper [sic] pasierbica Dornle”. Portrety widoczne tylko przy otwartych pudełkach, były pomnikiem sekretnej miłości. Jej włosy są splecione pod drobną siatką, ubrana jest jak szanowana kobieta. Wzorowane na podwójnych portretach małżeńskich, tak popularnych na początku XVI w., upamiętniają partnerstwo, które nie było ani przelotne, ani wstydliwe. A ponieważ w tamtym wieku świat tworzono na nowo, nic dziwnego, że reformatorzy mogli podejmować ideę uregulowania takich związków

59. Obraz ten, który poprzedza „pirackie” frankfurckie wydanie Mów stołowych Lutra z 1569 r., pokazuje zaufany krąg osób siedzących wokół stołu, z Lutrem po prawej stronie; do pierwotnej „drużyny” dodani zostali Johann Forster i Paul Eber.

60. Łukasz (Lucas) Cranach Starszy, Johannes Bugenhagen, 1532 r.

61. W 1539 r. opublikowano w Wittenberdze nowe wydanie klasycznego zapaśniczego traktatu Fabiana von Auerswalda Ringer kunst, zilustrowanego przez Cranacha. Na drzeworytach przebiegły stary nauczyciel, ubrany w prosty strój, rzuca elegancko odzianego, puszącego się ucznia. Drukowano go na sprzedaż studentom, być może chętnym bardziej, by nauczyć się sztuk walki niż studiować teologię.

62. Marcin Luter, Ratschlag von der Kirchen, eins ausschus etlicher Cardinel, Bapst Paulo des namens dem dritten, auff seinen Befelh geschrieben vnd vberantwortet. Mit einer vorrede D. Mart. Luth., Wittenberga 1538.

63. Herb papieski, 1538 r. Przedstawia roztrzaskane, skrzyżowane klucze Kościoła, reprezentujące jego władzę nad duszami wiernych, kwestię, która zainspirowała 95 tez Lutra. Po lewej stronie wisi Judasz, po prawej – papież. Papieską tarczę zdobią torby wybrzuszone pieniędzmi, pokazując, że podobnie jak Judasz, papież sprzedał Chrystusa za pieniądze.

64. Narodziny papieża i kardynałów. Druki te można było kupić pojedynczo lub w zestawie, mogły być kolorowane. Ozdobione łacińskimi wersetami, pełne klasycznych aluzji, przeznaczone były dla wykształconego odbiorcy. Rysunek przedstawia papieża karmionego piersią przez wiedźmę w otoczeniu Furii z wężowymi włosami.

65. Skąd pochodzą mnisi (Woher die Mönchen kommen sein) Łukasza (Lucasa) Cranacha Starszego. Obraz przedstawia kobietę-diabła siedzącą na szczycie szubienicy i wydalającą tonsurowanych zakonników.

66. Łukasz (Lucas) Cranach Starszy, O początkach i pochodzeniu Antychrysta (Vom Ursprung und Herkunft des Antichrist). Obraz ten przedstawia papieża jako otłuszczonego trupa, którego próbują reanimować diabły. Jest zupełnie nagi, z wyjątkiem tiary. Nawet Luter uważał, że wyraźnie widoczne narządy płciowe mogły urazić kobiety, nazywając Cranacha „grubiańskim malarzem”, nakazywał mu być mniej dosadnym.

67. To wydanie Lutrowego Małego kazania o lichwie, opublikowane w 1520 r., zawierające wizerunek Żyda, sugeruje, że lichwiarzami byli Żydzi. Żyd mówi: „Zapłać w całości albo daj odsetki, bo pragnę zysku”.

68. Pracownia Łukasza (Lucasa) Cranacha Starszego, Luter na łożu śmierci. Wykonano wiele kopii tego obrazu.

69. Ten portret Lutra pojawia się na odwrocie strony tytułowej pełnej relacji opisującej szczegółowo jego śmierć, opublikowanej przez Justusa Jonasa w 1546 r. Portret pokazuje Lutra w doktorskiej czapce, z jego pofalowanymi włosami, w akademickiej todze i kołnierzu, które stały się teraz jego charakterystycznym strojem.

70. Maska pośmiertna Marcina Lutra, która do dzisiaj jest wystawiona w kościele mariackim w Halle. Wykonując odlewy gipsowe miasto rościło sobie prawo, by stać się luterańskim miejscem pielgrzymkowym.

71. Popiersie Lutra w tym samym kościele. W środku bocznego balkonu znajduje się twarz Lutra w płaskorzeźbie, kontrastując z manierystycznym tłem liści, owoców i innych wzorów. Dookoła płaskorzeźby znajduje się inskrypcja Pestis eram vivus moriens ero mors tua papa – „Żyjąc byłem twoją plagą, umierając będę twoją śmiercią, papieżu”.

72. Łukasz (Lucas) Cranach Starszy, Marcin Luter, 1548. Ten drzeworytowy portret, stworzony po śmierci Lutra, przedstawia jego masywne ciało jako źródło autorytetu i pocieszenia.

73. Łukasz (Lucas) Cranach Młodszy, Marcin Luter, 1553 r.

74. Łukasz (Lucas) Cranach Starszy, Chrystus błogosławiący dzieci, 1538 r.

75. Łukasz (Lucas) Cranach Starszy, Zakon i Łaska, 1529 r.

Ilustracje barwne

Łukasz (Lucas) Cranach Starszy, Hans i Anna Luder, 1527 r. (Bridgeman Art Library).

Panorama Wittenbergi z dziennika podróży hrabiego Ottheinricha z Palatynatu, 1536 r. (Universitätsbibliothek Würzburg).

Łukasz (Lucas) Cranach Młodszy, Nawrócenie Saula, 1547 r. (Bridgeman Art Library).

Johann von Staupitz, 1522 r. (Imagno/Getty Images).

Łukasz (Lucas) Cranach Starszy, Georg Spalatin, 1509 r. (Museum der bildenden Künste Leipzig).

Pielgrzymka Fryderyka Mądrego do Jerozolimy (Stiftung Schloss Friedenstein Gotha).

Łukasz (Lucas) Cranach Starszy, Marcin Luter i Katharina von Bora, ok. 1529 r. (Bridgeman Art Library).

Łukasz (Lucas) Cranach Starszy, Marcin Luter i Filip Melanchton, 1546 r. (Bridgeman Art Library).

Detal z epitafium Łukasza Cranacha Młodszego dla Michaela Meyenburga, kopia, 1558 r. (Bridgeman Art Library).

Albrecht Dürer, Ołtarz Wszystkich Świętych, 1511 r. (Bridgeman Art Library).

WSTĘP

Protestanci uważają nieomal za dogmat, że reformacja rozpoczęła się 31 października, czyli w wigilię Wszystkich Świętych roku 1517 – w chwili, gdy nieśmiały mnich Marcin Luter przybił swoje 95 tez do drzwi kościoła zamkowego w Wittenberdze, puszczając tym samym w ruch rewolucję religijną, która wstrząsnęła posadami zachodniego chrześcijaństwa. Według najbliższego współpracownika Lutra Filipa Melanchtona, któremu zawdzięczamy sugestywny opis tego wydarzenia, opublikowanie tez przyczyniło się do przywrócenia „światła ewangelii”. Sam Luter chętnie świętował ten moment jako początek reformacji i w jego kolejne rocznice nigdy nie omieszkał wznieść stosownego toastu w gronie przyjaciół1; a.

Każdemu historycznemu wydarzeniu, szczególnie tak wielkiej rangi, nie zaszkodzi trochę odbrązowienia. Jak w 1962 r. zauważył historyk katolicki Erwin Iserloh, sam Luter nigdy nie wspominał o całej tej historii, relacjonując jedynie, że wysłał listy do arcybiskupa Moguncji Albrechta i biskupa Brandenburga Hieronymusa Scultetusa, w których ostro potępił nadużycia związane ze sprzedażą odpustów papieskich, i do których załączył swoje tezy2. Opowieść o umieszczeniu ich na drzwiach kościoła zamkowego dotarła do nas za pośrednictwem Melanchtona i sekretarza Lutra Georga Rörera, z których żadnego nie było w owym czasie w Wittenberdze3. Niektórzy sugerują, że tezy mogły zostać przyklejone, a nie przybite do wrót kościelnych, co odbiera całemu wydarzeniu nieco dramatyzmu4.

Zapewne nigdy się już nie dowiemy, czy Luter posłużył się gwoździem, czy kubełkiem kleju, ale nie ulega wątpliwości, że 31 października wysłał swoje tezy arcybiskupowi Albrechtowi, najważniejszemu dostojnikowi kościelnemu w całych Niemczech. Towarzyszący im list tchnął pewnością siebie, a nawet wręcz arogancją. Po uniżonym wstępie Luter skrytykował arcybiskupa za niedostateczną troskę o własną owczarnię i zagroził, że jeśli Albrecht pozostanie bezczynny, „ktoś może powstać i, za pomocą publikacji, uciszyć kaznodziejów”, którzy sprzedawali odpusty obiecujące nabywcom skrócenie pobytu w czyśćcu5. Podobne pismo Luter skierował do swego bezpośredniego przełożonego, biskupa Brandenburga. To właśnie te listy, a nie tezy wywieszone w prowincjonalnej Wittenberdze, stanowiły wyzwanie, które nie mogło pozostać bez odpowiedzi. Jednym z talentów Lutra, który wówczas ujawnił się w całej pełni, była umiejętność udramatyzowania sytuacji, zrobienia czegoś spektakularnego, co zwróci na niego uwagę.

Reformacja Lutra na zawsze rozerwała jedność Kościoła katolickiego, a w dłuższej perspektywie przyczyniła się do procesu sekularyzacji na Zachodzie, katolicyzm utracił bowiem pozycję dominującą w wielu częściach Europy. A wszystko to zaczęło się w najbardziej nieprawdopodobnym miejscu. Mały, niedawno założony uniwersytet wittenberski nie cieszył się jeszcze dobrą reputacją; samo miasto było placem budowy złożonym z „zabłoconych domów i brudnych zaułków, gdzie na każdym kroku brodziło się po kostki w błocie”. Leżało na końcu świata, jak szydzili humaniści z południa, z dala od wspaniałych miast cesarskich, takich jak Strasbourg, Norymberga czy Augsburg, o licznych powiązaniach z modnymi podówczas Włochami. Sam Luter narzekał kiedyś, że było ono tak daleko od cywilizacji, że „jeszcze trochę dalej, a znalazłoby się w jakimś barbarzyńskim kraju”6. Główny protagonista nie miał też zadatków na rewolucjonistę. Dobiegając trzydziestego czwartego roku życia, Luter, po dwunastu latach kariery w zakonie augustianów, został zaufanym administratorem zakonnym i profesorem uniwersytetu. Do tego czasu prawie nic nie opublikował, a jego doświadczenie w pisaniu tekstów na użytek szerszej publiczności ograniczało się do przygotowywania tez do dysput, tekstów egzegetycznych i usługowym pisaniu kazań dla leniwych kolegów. Choć Kościół nie odpowiedział od razu, 95 tez wywołało w Niemczech prawdziwą burzę. Czytali je wszyscy, duchowni i świeccy; w ciągu dwóch miesięcy stały się znane w całych Niemczech, a wkrótce potem także poza ich granicami.

Niezależnie od tego, co dokładnie wydarzyło się 31 października 1517 r., znaczenie samych tez nie ulega wątpliwości: ów pojedynczy tekst stał się zarzewiem całej reformacji. Tezy były zbiorem ponumerowanych twierdzeń przeznaczonych do dysputy akademickiej, mimo że w tym przypadku nigdy do niej nie doszło i przypuszczalnie nie było to intencją Lutra. Nie miały one ciągłej formy narracji, ani nie były prawdami wiary; stanowiły raczej hipotezy, które miały zostać zweryfikowane w toku dalszego wywodu, i to tak lakoniczne, że ledwie zrozumiałe. Spośród niewielu zachowanych egzemplarzy tekstu Lutra żaden nie pochodzi z samej Wittenbergi7. Zostały wydrukowane jednostronnie na dużym arkuszu papieru z przeznaczeniem do powieszenia na ścianie – co przydawałoby wiarygodności historii o drzwiach kościelnych – choć ze względu na mały rozmiar czcionki były mało czytelne. W nagłówku większą czcionką umieszczono wezwanie, w imieniu Lutra, do dysputy na temat poniższych tez w Wittenberdze8.

Pierwsza teza głosi: „Gdy Pan i Mistrz nasz Jezus Chrystus powiada: «Pokutujcie», to chce, aby całe życie wiernych było nieustanną pokutą”b. W łacinie akcent położony jest na główny czasownik – voluit – wskazujący, czego Chrystus pragnął, życzył sobie w odniesieniu do życia wiernych. Luter dodaje natychmiast, że nie można tego rozumieć wyłącznie jako odprawianie czynności pokutnych, które wyznaczy kapłan, takich jak zmawianie modlitw czy właśnie kupowanie odpustów. To stwierdzenie, zwodnicze w swojej prostocie, zawiera w istocie dogłębną krytykę fundamentów, na których spoczywał cały gmach średniowiecznego Kościoła9.

Jak owo proste przesłanie mogło nieść tak daleko idące konsekwencje i wywołać takie poruszenie? Luter nie był nawet pierwszym ani jedynym krytykiem odpustów. Już w 1516 r. potępiał je w swoich kazaniach jego spowiednik, augustianin Johann von Staupitz. W pewnym sensie Luter wyrażał tylko wywodzące się od św. Augustyna stanowisko na temat istoty łaski: myśl, że nasze dobre uczynki nie zapewniają zbawienia, i że jesteśmy w tym względzie zdani na łaskę Boga. Luter twierdził wszak dodatkowo, że sakrament pokuty został przez Kościół wypaczony, z aktu duchowego przeobrażając się w transakcję pieniężną. Jego gniew wzbudził, jak później wspominał, dominikanin Johannes Tetzel, który – zachwalając skuteczność swoich odpustów w pobliskim Jüterbogu – posunął się do twierdzenia, że ich nabywca zostałby całkowicie zwolniony z czyśćca, nawet gdyby zgwałcił Maryję Pannę. Mimo to, zważywszy, że odpusty były dość częstym tematem gorących debat teologicznych i politycznych, wielu uważało początkowo wystąpienie Lutra za kolejną odsłonę konfliktu między zakonami, w tym przypadku zadawnionego sporu między dominikanami a augustianami.

W rzeczywistości stawka była znacznie wyższa. Twierdząc stanowczo, że chrześcijanie nie mogą wykupić się z czyśćca dobrymi uczynkami, oglądaniem relikwii czy nabywaniem odpustów, Luter kwestionował zdolność średniowiecznego Kościoła do odpuszczania grzechów i pośredniczenia w zbawieniu przez szafowanie sakramentów. Z jego perspektywy takie praktyki dowodziły fundamentalnego niezrozumienia istoty grzechu, pokuty i zbawienia. Jak zanotował później kronikarz protestancki Friedrich Myconius, niektórzy parafianie Lutra skarżyli się, że „nie chciał ich rozgrzeszać, bo nie wykazywali szczerej skruchy ani postanowienia poprawy”. Zamiast tego kupowali listy odpustowe od Tetzla, „nie chcieli bowiem poniechać cudzołóstwa, nierządu, lichwy, nieuczciwości i innych grzechów i zła”10.

Atakując pojmowanie pokuty, Luter uderzał w samo serce papieskiego Kościoła, całą jego strukturę finansową i społeczną, opierającą się w istocie na systemie zbiorowego zbawienia, w którym jedni modlili się za innych, by skrócić ich pobyt w czyśćcu. System ten utrzymywał całe rzesze księży, który żyli z odprawiania mszy rocznicowych za dusze zmarłych; pobożne niewiasty świeckie w schroniskach dla ubogich, które modliły się w intencji łatwiejszej drogi przez czyściec dla zmarłych; i bractwa, które modliły się za swoich członków, odprawiały msze, organizowały procesje i fundowały specjalne ołtarze. Jednym słowem, system ten kształtował życie religijne i społeczne większości średniowiecznych chrześcijan. W jego centrum znajdował się papież, szafarz owego skarbca „zasług” – łaski, którą można było rozdawać innym. Atakowanie odpustów musiało, prędzej czy później, prowadzić do kwestionowania władzy papieskiej.

Choć nikt nie zmuszał ludzi do kupowania odpustów, cieszyły się one wielkim powodzeniem. Gdy ich sprzedawcy przybywali do miasta:

bulla papieska [dokument zatwierdzający odpust z ołowianą pieczęcią papieża] obnoszona była na satynowej lub złotej materii, a wszyscy księża, mnisi, rajcy miejscy, przełożony szkoły, uczniowie, mężczyźni, kobiety, panny i dzieci wychodzili na jej spotkanie w procesji z flagami, świecami i śpiewem na ustach. Bito we wszystkie dzwony, grano na wszystkich organach […] [sprzedawcę odpustów] prowadzono do kościołów. Na środku kościoła stawiano czerwony krzyż, na którym wisiał sztandar papieski”11.

Całe przedsięwzięcie zostało tak doskonale zorganizowane, że odpusty były drukowane na miejscu na pergaminie, włącznie z możliwością umieszczenia nazwiska osoby, dla której je przeznaczono.

Piorunujący efekt 95 tez Lutra należy też w części przynajmniej przypisać momentowi, w którym zostały ogłoszone. W dniu Wszystkich Świętych w kościele zamkowym w Wittenberdze wystawiono wspaniałą kolekcję relikwii należących do elektora saskiego Fryderyka. Pielgrzymi ściągali tu tłumnie nawet z dalszych okolic, bo za samo obejrzenie relikwii przysługiwał odpust. Tezy zostały wywieszone zapewne w trakcie lub tuż przed tymi uroczystościami. Wprawdzie niepiśmienni wieśniacy nie mogli ich odczytać, a piśmienni mieszczanie z pewnością niewiele z nich zrozumieli, ale adresaci listów Lutra, a także jego koledzy-teolodzy z Wittenbergi doskonale pojmowali znaczenie tej daty. Dla tych drugich tezy miały żywotne znaczenie, bo uniwersytet był finansowany przez fundację Wszystkich Świętych, czerpiącą dochody z odprawiania mszy za zmarłych i z pielgrzymów, którzy przybywali oglądać relikwie, by skrócić sobie pobyt w czyśćcu.

Luter nie był jeszcze wtedy świadomy, że ten konkretny, atakowany przez niego „skandal odpustowy” nie ograniczał się do prymitywnego Johannesa Tetzla, którego slogan reklamowy brzmiał podobno: „gdy grosz w skrzynce zabrzęczy, dusza z czyśćca uleci”. Działalność Tetzla była symptomatyczna dla całego systemu fundamentalnych praktyk, które zapewniały Kościołowi dochody. Pieniądze uzyskane przez kaznodzieję miały w założeniu trafiać do Rzymu i finansować przebudowę Bazyliki św. Piotra. W rzeczywistości połowę zgarniała natychmiast bankierska rodzina Fuggerów z Augsburga, najbogatsi kupcy-kapitaliści tamtych czasów, których dłużnikiem był Albrecht z Moguncji. Jako najmłodszy syn potężnego rodu książęcego, Albrecht został w wieku 23 lat arcybiskupem Magdeburga. Niedługo potem pojawił się nieoczekiwany wakat w archidiecezji mogunckiej, najbogatszej stolicy biskupiej w Niemczech. Takiej okazji nie można było przepuścić, ale stolica apostolska starała się przeciwdziałać skupianiu stanowisk przez biskupów, a po ingresie Albrechta w Magdeburgu ustanowiła na dodatek minimalny wiek – 30 lat – uprawniający do objęcia biskupstwa12.

Konflikt został rozwiązany po myśli Albrechta, gdy ten zobowiązał się do wpłacenia 21 000 dukatów na budowę Bazyliki św. Piotra. Jako że taką sumą nie dysponował, pożyczył od Fuggerów, nie bacząc na to, że ich działalność uważana była przez Kościół za lichwę. Dług spłacał pieniędzmi uzyskiwanymi przez ludzi takich jak Tetzel. Innymi słowy, tezy Lutra godziły nie tylko we władzę papieską, ale także, choć on sam nie miał o tym pojęcia, w interesy najpotężniejszych ludzi w Niemczech i najbogatszy dom bankowy Europy.

Początkowo 95 tez nie wywołało większego oddźwięku. Nie odbyła się żadna dysputa. Biskup Brandenburga nie odpowiedział, jak się zdaje, na list Lutra. W zamian, gdy ten wysłał mu pełniejsze wyjaśnienie i obronę swojego stanowiska, biskup zalecił tymczasowe wstrzymanie publikacji, co Luter wziął chyba, błędnie, za wyraz poparcia dla swych idei. Albrecht z Moguncji był natomiast w Aschaffenburgu, gdy list Lutra dotarł do jego stolicy, ale po powrocie także na niego nie odpisał. Wysłał za to tezy do uniwersytetu magdeburskiego z prośbą o opinię teologiczną, a następnie do Rzymu. W efekcie tego kroku tez nie można już było lekceważyć, stały się bowiem przedmiotem papieskiego dochodzenia pod zarzutem herezji. Urzędnicza decyzja Albrechta spowodowała, że z kwestii lokalnej, dotyczącej niewielkiej części Niemiec, wystąpienie Lutra przedzierzgnęło się w sprawę istotną dla całego Kościoła powszechnego.

*

Życie i obyczaje Lutra były bardzo prowincjonalne. Urodził się w Eisleben w Saksonii i dziwnym zbiegiem okoliczności tamże zmarł. Wychował się w górniczym miasteczku Mansfeld, 7 mil na północ, studiował na uniwersytecie w Erfurcie, 45 mil na południowy zachód, a resztę życia spędził głównie w Wittenberdze, 50 mil na północny wschód od miejsca urodzenia. Tylko raz w życiu wybrał się poza granice Świętego Cesarstwa Rzymskiego – do Rzymu – co dostarczyło mu tylko zasobu antypapieskich anegdot i utwierdziło w przekonaniu o wyższości wszystkiego, co niemieckie. Dużo podróżował po Saksonii, pozostając pod opieką tutejszego władcy, zakaz cesarski uniemożliwiał mu natomiast przekraczanie granic prowincji. Pod koniec życia doskwierały mu dodatkowo kłopoty zdrowotne, tak że musiał się przemieszczać na małym wózku, gdy potrzebował dostać się do kościoła, by wygłosić kazanie. Stworzył sobie jednak sieć korespondentów i pastorów, którzy zawdzięczali mu nominację i dalsze kariery, rozciągającą się na całe cesarstwo, a nawet poza jego granice. A jego reformacja promieniowała z Niemiec na Włochy, Anglię, Francję, Skandynawię i Europę Wschodnią.

Łatwo streścić biografię Lutra. Dzieciństwo miał zwyczajne, z wyjątkiem jednego znaczącego faktu: pochodził z regionu górniczego. Panujące tu stosunki ekonomiczne zasadniczo różniły się od świata warsztatów rzemieślniczych i małych przedsiębiorstw, typowego dla większości miast XVI-wiecznych, który ukształtował tak wielu humanistów i uczonych. Rodzina Lutra inwestowała w wykształcenie syna, przeznaczając go na prawnika – z takim bowiem zawodem pomógłby chronić rodzinne przedsiębiorstwo górnicze. Jednak w 1505 r., ku niezadowoleniu ojca, Marcin porzucił studia prawnicze i wstąpił do klasztoru augustianów w Erfurcie. Znalazł się tu pod wpływem Johanna von Staupitza, przywódcy augustiańskiego i współzałożyciela uniwersytetu wittenberskiego, który przekonał młodego zakonnika do podjęcia studiów teologicznych i uzyskania doktoratu. Pnąc się po szczeblach kariery zakonnej, Luter został następcą Staupitza na uniwersytecie i przyczynił się do reformy uczelni. A potem, w 1517 r., światem wstrząsnęło 95 tez.

Tezy nie zawierały całościowego programu teologicznego. W istocie Luter zradykalizował się pod wpływem oporu, jaki napotkał, a swą myśl teologiczną rozwinął dopiero zmuszony do odpierania argumentów i zarzutów przeciwników. Reformacja zrodziła się z serii dysput i sporów Lutra z jego antagonistami z Heidelbergu, Augsburga i Lipska. Luter wiedział, że karą za herezję byłoby spalenie na stosie, i że gdyby został schwytany i osądzony przez Kościół, raczej nie uniknąłby śmierci. Oznaczało to, że jego teologia powstawała pod podwójną presją: coraz bardziej napastliwych ataków ze strony przeciwników i groźby męczeństwa.

W 1521 r. Luter, znany już teraz w całych Niemczech, został wezwany do stawienia się przed cesarzem na sejmie w Wormacji, w obecności zebranych stanów całego cesarstwa. Wielu sądziło, że nie podejmie takiego ryzyka, nic jednak, jak sam powiedział, nie mogło go powstrzymać, nawet gdyby wiedział, że będzie tam „tyle diabłów… co dachówek na dachach”. W Wormacji Luter wykazał się niebywałą odwagą. Dla człowieka z gminu, stanąć przed cesarzem i najmożniejszymi panami cesarstwa, stawić czoła potędze Kościoła – było niezwykłym i niezapomnianym przeżyciem. Było to wydarzenie określające całą jego przyszłość, które zapewne przysporzyło reformacji więcej zwolenników niż jego teologia. Jak w każdym takim przełomowym momencie, słowa i czyny Lutra rozniosły się wśród ludu za pośrednictwem kazań i plotek, urastając w oczach słuchaczy do niebywałych rozmiarów.

Sejm zakończył się jednoznacznym potępieniem nauk Lutra przez cesarza. W drodze powrotnej z Wormacji Luter, znajdujący się teraz w śmiertelnym niebezpieczeństwie, został uprowadzony z rozkazu swego władcy i protektora Fryderyka Mądrego i umieszczony na dziesięć miesięcy w bezpiecznym zamku Wartburg. Przystąpił tu od razu z zapałem do pisania, a także do tłumaczenia Nowego Testamentu. Pod jego nieobecność reformacja w Wittenberdze rozwijała się żywiołowo pod kierunkiem Andreasa Karlstadta, przybierała przy tym coraz bardziej radykalny charakter, podnosząc kwestie m.in. ubóstwa i moralności. Gdy Luter powrócił do miasta w marcu 1522 r., zarządził natychmiast cofnięcie reform, uważał bowiem, że nastąpiły zbyt szybko. Poróżnił się też ostatecznie z Karlstadtem, który zajął odmienne stanowisko w sprawie Eucharystii, twierdząc, że Chrystus nie jest fizycznie obecny w chlebie i winie. Luter zdecydowanie taką interpretację odrzucał.

Zerwanie z Karlstadtem było symptomatyczne, zwolennicy Lutra zaczęli bowiem postrzegać jego teologię przez pryzmat własnych doświadczeń, on zaś mógł się na to zżymać, ale nie potrafił nad tym zapanować. Równolegle z rozprzestrzenianiem się reformacji rozpoczął się jej podział, gdyż wielu wyznawców w południowych Niemczech, w miastach szwajcarskich, na Śląsku, a nawet w Saksonii dawało posłuch argumentom zaprzeczającym prawdziwej obecności ciała Chrystusa w Eucharystii. W całym cesarstwie ludzie zaczęli się domagać ewangelicznej wolności, powoływania pastorów ewangelickich i obalenia władz. Jak od samego początku prorokowali przeciwnicy Lutra, jego przesłanie wywołało rewolucję. W 1524 r. wybuchła wojna chłopska, największe powstanie w dotychczasowej historii Niemiec, któremu w Europie dorównała dopiero rewolucja francuska. Luter zajął początkowo wyważone stanowisko, piętnując chłopów, ale jednocześnie, niczym starotestamentowy prorok, krytykując władców, ostatecznie jednak udzielił poparcia książętom. Dobrze ilustruje to społeczny konserwatyzm luterańskiej reformacji.

Gdy wojna chłopska trwała w najlepsze, Luter postanowił się ożenić, by, jak wyjaśniał „zrobić Diabłu na złość”. Trudno chyba o osobliwsze uzasadnienie ożenku ze strony pana młodego13. Małżeństwo Lutra było istotnie szokujące i kłopotliwe nie tylko dla diabła, ale przede wszystkim dla Kościoła. Bądź co bądź był księdzem i mnichem, jego zaś wybranka, Katharina von Bora – zakonnicą; obydwoje składali śluby czystości. Luter wkroczył w nowy etap życia: z ascetycznego, bladego mnicha przeistoczył się w głowę rodziny, męża, a niedługo także i ojca. Nie musiał jednak wyprowadzać się z opuszczonego klasztoru: władca Saksonii po prostu darował budynki klasztorne jemu i jego potomkom. Jego dom, zawsze pełen gości, studentów i kolegów po fachu, stał się wzorcem gospodarstwa domowego dla przyszłych pokoleń pastorów ewangelickich.

Wciąż nie istniał jeszcze nowy Kościół. W 1530 r. cesarz Karol V zwołał kolejny sejm na ziemi niemieckiej, tym razem do Augsburga. Było już jasne, że nie uda się doprowadzić do pojednania katolików z luteranami, a i w łonie samej reformacji wystąpił spór o komunię świętą, przy czym przeciwników Lutra nie dopuszczono do głosu na sejmie. Resztę życia Lutra wypełniły wysiłki na rzecz osiągnięcia jakiegoś porozumienia z sakramentarzami. Gdy ostatecznie doszło do nietrwałej ugody, Luter był przekonany, że od początku miał rację. Takie podejście stanowiło zalążek przyszłych kłopotów ruchu. Jego retoryka antypapieska stawała się coraz ostrzejsza, a zdemaskowanie papieża jako Antychrysta urosło wręcz do rangi fundamentalnego aksjomatu jego teologii. Ostatnie lata życia Lutra upłynęły wśród gwałtownych dysput z dawnymi zwolennikami i wściekłych ataków na Żydów. Po jego śmierci obóz reformacji podzielił się na rozmaite ugrupowania, z których każde powoływało się na autorytet mistrza. Ta tradycja podziałów przetrwała w luteranizmie przez długie lata.

*

Tak przedstawiają się fakty, nie oddają one wszak wewnętrznego rozwoju Lutra, który jest właściwym punktem odniesienia niniejszej książki. Skąd czerpał siłę, by przeciwstawić się cesarzowi i stanom Rzeszy w Wormacji? Co przywiodło go do tego punktu? Dlaczego zerwał z Andreasem Karlstadtem, swym oddanym zwolennikiem z pierwszych lat reformacji? Dlaczego w ogóle Luter raz po raz wchodził w konflikty z najbliższymi współpracownikami, zrażając ich do siebie na zawsze i wywołując obawę u swych zwolenników, że i oni mogą się narazić na jego gniew? Jak człowiek, który zarzekał się, że „nie zmuszą mnie do żeniaczki”, stał się wzorcem żonatego pastora? Książka niniejsza dokumentuje przemiany emocjonalne, jakie zaszły u Lutra pod wpływem zainicjowanego przezeń ruchu religijnego. Osobowość Lutra wywołała znaczące skutki historyczne – dobre i złe. Reformację stworzyła jego niezwykła odwaga i świadomość celu. Jego upór i skłonność do demonizowania przeciwników nieomal ją zniszczyły.

Psychohistoria od dawna ma złą prasę ze względu na jej skłonność do wyjaśniania złożonych osobowości i procesów historycznych za pomocą prostych wzorców i cech wytworzonych we wczesnym dzieciństwie. Życie Lutra stało się przedmiotem słynnych studiów psychobiograficznych, w tym Young Man Luther Erika Eriksona, i poświęconego mu rozdziału w Ucieczce od wolności Ericha Fromma. Obaj autorzy byli psychoanalitykami14. Erikson był ponadto psychologiem rozwojowym pracującym z młodzieżą, a jego interesująca praca wydana w powojennej Ameryce pozostaje pozycją klasyczną. Niemniej, jedną z najważniejszych cech reformacji Lutra jest to, że nie była ona dziełem młodego człowieka. Jak postaram się wykazać, choć relacja z ojcem miała kluczowe znaczenie dla osobowości i religijności Lutra, a ojcostwo stało się jedną z podstawowych kategorii jego teologii, „autorytety ojcowskie” były zaledwie jednym z wielu czynników, które go ukształtowały.

Czy inspirowana psychoanalizą biografia człowieka, którego wcześniejsze biografie stały się często wręcz synonimem najgorszego gatunku redukcjonistycznej historii15, nie jest przedsięwzięciem skazanym na porażkę? Takie podejście wiąże się z ryzykiem wyolbrzymienia roli jednostki – tak jak czyniła to notorycznie XVI-wieczna hagiografia luterańska – przez co nie da się wyjaśnić, dlaczego idee Lutra znalazły posłuch u tak wielu ludzi i w jaki sposób przyczyniły się do stworzenia ruchu społecznego. Wysuwa się też zarzut, że podejście psychoanalityczne trywializuje teologię, redukując jej główne idee do skutków nieuświadomionych pragnień czy konfliktów, a tym samym uniemożliwia zrozumienie, dlaczego kwestie obecności Boga w Sakramencie albo istoty pokuty stały się tak palące.

Zarazem jednak na temat Lutra dotrwało do naszych czasów takie bogactwo materiałów źródłowych, że o jego życiu wewnętrznym wiemy znacznie więcej niż o życiu jakiejkolwiek innej postaci z XVI w. Dzięki zachowanej korespondencji możemy odtworzyć jego relacje z przyjaciółmi i kolegami, a nawet poznać jego sny. Jego dzieła zebrane – słynna edycja weimarska – liczą 120 tomów, w tym 11 tomów listów i 6 tomów Mów stołowych. Materiały te pozwoliły historykom odtworzyć szczegółowo rozwój jego teologii i precyzyjniej datować rozmaite wydarzenia. Ja stawiam sobie za cel coś innego: zrozumieć Lutra jako człowieka. Chcę wiedzieć, jak XVI-wieczny człowiek postrzegał otaczający go świat i dlaczego właśnie w ten sposób. Chcę spenetrować jego wewnętrzne krajobrazy, by lepiej zrozumieć jego idee dotyczące ciała i ducha, uformowane jeszcze zanim dokonał się nowoczesny rozdział umysłu od ciała. Szczególnie zaś interesują mnie sprzeczności kryjące się w koncepcjach Lutra. Mamy bowiem do czynienia z człowiekiem, który w pewnych wypowiedziach wznosił się na szczyty mizoginii, ale zarazem twierdził, że seks małżeński powinien dostarczać cielesnej przyjemności zarówno mężczyźnie, jak i kobiecie. Nie potrafiłam sobie odmówić próby bliższego zbadania tego paradoksu.

Luter odznaczał się niezwykłą charyzmą. Potrafił być oddanym przyjacielem, a zarazem bezwzględnie odsuwać tych, którzy w jego opinii zbłądzili albo okazali się nielojalni. Teologia Lutra odzwierciedlała jego charakter. Związek ten bardzo wyraźnie dostrzegał Melanchton, jeden z jego pierwszych biografów i najbliższy współpracownik: „Jego charakter był niemal, rzec by można, najmocniejszym dowodem” jego doktryny16. Teologia Lutra nabiera życia, gdy zestawimy ją z konfliktami psychicznymi, które wyzierają z jego listów, kazań, traktatów, rozmów i egzegezy biblijnej. Tego rodzaju ponowne odczytanie źródeł, wolne od balastu badań prowadzonych z pozycji wyznaniowych, pokaże, dlaczego pewne, na pozór akademickie i zawiłe, kwestie doktrynalne miały tak głębokie znaczenie dla niego i jemu współczesnych i dlaczego znaczenie to mogą zachować do dziś. Korzystanie z dorobku psychoanalizy może zatem rzucić światło nie tylko na samego Lutra jako człowieka, ale także na rewolucyjne zasady religijne, którym poświęcił życie, i które po dziś dzień oddziałują z tak wielką mocą.

Książka niniejsza nie jest uniwersalną historią reformacji, ani nawet historią reformacji w Wittenberdze. Nie daje też ogólnej interpretacji luteranizmu. Próbuje natomiast wykazać, że nasze rozumienie reformacji na ziemiach niemieckich zostało zniekształcone przez nadmierną uwagę, jaką powojenni uczeni zachodni poświęcali miastom południa. Winę ponosi za to częściowo zimna wojna, gdy badacze z Zachodu nie mieli swobodnego dostępu do archiwów na Wschodzie, a ich wschodnich kolegów bardziej od Lutra interesowały ruchy społeczne i spuścizna radykała religijnego i rewolucjonisty Thomasa Müntzera. Historia społeczna luteranizmu jest przez to słabo zbadana i wciąż brakuje tak bogatego, wielostronnego obrazu rozwoju tego ruchu, jakim dysponujemy w odniesieniu do dużych miast południa. Historycy zachodnioniemieccy, którzy gorliwie poszukiwali w swych dziejach demokratycznego rodowodu, idealizowali wolne miasta rządzone przez wybieralne rady. Próbowali uciekać przed utożsamianiem reformacji z konformizmem politycznym i posłuszeństwem władzy, wskazując na całą gamę lokalnych, oddolnych reformacji, których poglądy na temat sakramentów, wizerunków i reform społecznych bardzo odbiegały od stanowiska Lutra. W rezultacie uzyskaliśmy jednak wypaczony obraz reformacji. Brak nam spojrzenia na luteranizm w jego rodzimym kontekście społecznym i kulturowym, który tak bardzo różnił się przecież od środowiska społeczno-politycznego miast południowych – choćby pod względem kultury politycznej i struktury gospodarczej. Nie rozumiemy także, jak na rozwój luteranizmu wpłynęła konfrontacja z religią reformowaną, prekursorką kalwinizmu, stojąca pod znakiem wrogości i zerwanych sojuszy. Moja książka nie wypełni wszystkich tych luk, ale chciałabym zaproponować nowe podejście do teologii Lutra, osadzając go w kontekście społeczno-kulturowym, który go ukształtował.

*

Luter był częścią mojego życia dłużej niż byłabym skłonna przyznać. Pojawił się już w dzieciństwie, bo mój ojciec przez kilka lat pełnił funkcję pastora prezbiteriańskiego. Choć nie trwało to długo, widziałam, jak ciężkie bywało dla obydwojga rodziców prowadzenie życia rodzinnego na widoku publicznym. Ta dziwna czarna sutanna przekształcała tatę w jakąś całkiem inną istotę. Cały jego gabinet zastawiony był od podłogi po sufit książkami teologicznymi, ale kongregacja tęskniła za jego mniej uczonym poprzednikiem. Siłą rzeczy zetknęłam się z problemami władzy, którą zbór powierzył mojemu ojcu, której powagę podkreślała ambona i ciężkie czarne szaty, niepasujące do australijskiego klimatu, i która chwilami tak bardzo mu ciążyła. Byliśmy wyjątkowi, a zarazem upokarzająco zależni od innych: na plebanii nie można było nic naprawić ani kupić żadnego wyposażenia bez zgody kongregacji. Jak wyraził się kiedyś jeden z wiernych, „Nie potrzebuje pan wykładzin, by spełniać posługę Bożą”.

Tak się akurat złożyło, że Luter wywierał wówczas na Kościół prezbiteriański w Melbourne większy wpływ niż duchowy protoplasta tego wyznania Jan Kalwin, ponieważ kilku australijskich teologów uniwersyteckich studiowało w Tybindze u luterańskich profesorów. Jakiś czas później, gdy ojciec odszedł z Kościoła, a ja zaczynałam studia doktoranckie, sama uczyłam się w Tybindze pod okiem holenderskiego profesora Heiko Obermana, założyciela Instytutu Późnego Średniowiecza i Reformacji, którego badania zmieniały nasze pojmowanie teologii późnośredniowiecznej. Na pierwszym semestrze uczęszczałam na jego wykłady, które przeistoczyły się później w najlepszą chyba z dotychczasowych biografii Lutra. Również podczas mojego pobytu w Tybindze Hans Küng, katolicki profesor tej uczelni, utracił licencję na nauczanie teologii katolickiej, bo zakwestionował nieomylność papieską. Wychodziło na to, że zagadnienia władzy, wolności i posłuszeństwa, które Luter podniósł stulecia temu, pozostają nadal aktualne. Te ciągle żywe kwestie utrzymywały teologię luterańską w centrum moich zainteresowań naukowych i osobistych.

Większość biografii Lutra wyszła spod pióra historyków Kościoła. Wybitnym wyjątkiem jest wydana niedawno praca historyka Heinza Schillinga, pierwsza, która umieszcza Lutra w szerszym kontekście historycznym i równą wagę przykłada do jego antagonisty Karola V17. Ja sama nie jestem historykiem Kościoła, tylko historykiem religii, ukształtowanym przez historię społeczną i kulturową ostatnich dziesięcioleci, a zwłaszcza przez ruch feministyczny. Nie zamierzam ani idealizować Lutra, ani umniejszać jego znaczenia. Nie chcę też na siłę nadawać spójności jego postaci. Zamiast tego pragnę go zrozumieć i wyjaśnić wstrząsy, jakie wywołał on sam i protestantyzm, nie tylko w odniesieniu do władzy i posłuszeństwa, ale także w sferze relacji między płciami i postrzegania przez kobiety i mężczyzn ich egzystencji fizycznej.

Gdy rozpoczynałam studia magisterskie, istniało bardzo niewiele opracowań zachodnich uczonych na temat luterańskich regionów we wschodnich Niemczech, w których rozwijała się reformacja. Miało to związek z podziałem kraju w okresie zimnej wojny. Jednym z nielicznych wyjątków był doktorat Boba Scribnera (który został później promotorem mojej pracy doktorskiej) o reformacji w Erfurcie. Większość studiów lokalnych o reformacji poświęcona była miastom na południu Niemiec, pozostającym pod wpływem teologii reformatorów takich, jak Ulrych Zwingli czy Martin Bucer, nie zaś regionom luterańskim18. Badacze z NRD skupiali z kolei uwagę na wojnie chłopskiej i na postaci przeciwnika Lutra Thomasa Müntzera jako przywódcy rewolucyjnego. Historia społeczna Wittenbergi pozostawała praktycznie niezbadana, co wypaczało naszą znajomość dziejów reformacji. Większość biografii pisano bez wyczucia realiów społecznych i kulturowych Saksonii i samej Wittenbergi, co rodziło skłonność do przedstawiania Lutra jako samotnego herosa teologicznego, stojącego ponad czasem i przestrzenią. Zdarzały się mimo to prace, które podważały ten obraz. Zakrawa na ironię, że najlepsze studium naukowe Wittenbergi – książka Edith Eschenhagen z 1927 r. na temat historii społecznej i ekonomicznej miasta, pisana na podstawie archiwów podatkowych – daje świadectwo aktywności ruchu kobiecego19.

Gdy w 2006 r. zaczynałam pracę nad niniejszą książką, wszystkie te dzieła wywierały na mnie silny wpływ i wzmacniały moje przekonanie, że warunkiem koniecznym do zrozumienia Lutrowej reformacji jest wyczucie miejsca. Spędziłam mnóstwo czasu w archiwach wittenberskich przechowywanych w zamku Fryderyka Mądrego, ale w przerwie na lunch włóczyłam się po mieście. Odwiedziłam też wszystkie miejsca, w których Luter mieszkał, zanim przeniósł się do Wittenbergi. Moje lektury w archiwum nie dotyczyły tylko szczegółów z życia mego bohatera, ale także miejscowych stosunków ekonomicznych i struktur władzy. Wielu współczesnych Lutra – przyjaciele, ale zwłaszcza wrogowie – pozostawiło zaskakująco celne opisy jego psychiki i motywacji. Największej przyjemności, a zarazem najgłębszego wglądu w osobowość Lutra, dostarczyła mi jednak lektura jego listów. Czytałam je nie po to, by potwierdzić czy datować jakieś wydarzenia z historii reformacji, ale jako źródła literackie wyrażające jego emocje i rzucające światło na relacje z innymi. Luter korespondował po to, by osiągnąć jakiś cel. Jego pomyłki, przeinaczenia, samousprawiedliwienia i predylekcja do pewnych słów mówią wiele na temat jego motywów. W pierwszych latach reformacji nieustannie pisał na przykład o invidia, zawiści, którą przypisywał swoim przeciwnikom – choć trudno uwierzyć, by mogli oni czegokolwiek zazdrościć niewiele znaczącemu mnichowi bez grosza przy duszy, podczas gdy on, przeciwnie, miał wszelkie powody do zawiści wobec swych adwersarzy. Zaczęłam sobie uświadamiać, że wiele spośród zajmujących go problemów teologicznych miało bliski związek z silnymi konfliktami wewnętrznymi, które ukształtowały jego psychikę.

Najciekawszych obserwacji dostarczają bodaj same nawyki Lutra związane z pisaniem listów. Choć już w okresie klasztornym miał sekretarza, z reguły pisał własnoręcznie, chyba że przeszkadzała mu w tym ciężka choroba. Jego drobne, schludne, eleganckie pismo układało się w równe wiersze, zapełniające stronę o odpowiednio dobranym formacie – co wskazuje, że Luter potrafił precyzyjnie ocenić, ile zamierza napisać. Z upływem lat jego charakter pisma zmienił się tylko nieznacznie: litery stały się nieco drobniejsze i bardziej kanciaste, jako naturalny skutek sztywnienia mięśni dłoni. Co niezwykłe, w czasach, kiedy listy przechodziły wielokrotnie z rąk do rąk, były często przechwytywane i fałszowane, a każda kancelaria przechowywała ich brudnopisy, Luter nigdy nie robił kopii. Dawało to olbrzymią władzę jego korespondentom, bo tylko oni dysponowali namacalnym dowodem tego, co napisał. Luter się tym jednak specjalnie nie przejmował, żartując, z charakterystyczną pewnością siebie, że zawsze może zaprzeczyć swej własnej „ręce”.

Owo lekceważenie formalności jest jedną z najbardziej pociągających cech charakteru Lutra. Jego listy były błyskotliwe, zajmujące, skrzące się humorem: widać, że ich autor wiedział doskonale, jak rozbawić adresata. Chorych wypytywał o ich dolegliwości ze szczerą troską, zarazem potrafił bezpośrednio i bez osłonek zmierzyć się z problemami, które dręczyły jego korespondentów. Z listów wyziera niezwykła charyzma, którą z pewnością emanował; można się tylko domyślać, jak wspaniale musieli się czuć ci, których zaliczał w poczet przyjaciół. To właśnie pełne pasji przyjaźnie i wrogości Lutra przekonały mnie, że trzeba próbować go zrozumieć przez pryzmat relacji międzyludzkich, nie zaś jako samotnego bohatera mitu reformacji. Teologia Lutra ukształtowała się w dialogu i dyskusji z innymi. Nie przypadkiem dysputa – do której pierwotnie przeznaczył 95 tez – do ostatnich dni była niezwykle cenionym przezeń narzędziem intelektualnym.

Książka prezentuje także nietypowy obraz teologii Lutra. Przywykliśmy do postrzegania go jako zwolennika „zbawienia przez samą łaskę” i orędownika zasady sola scriptura, czyli polegania wyłącznie na Biblii w sprawach doktrynalnych. Dla samego Lutra równie istotne było jednak podkreślanie Prawdziwej Obecności Chrystusa w Eucharystii. Wielu współczesnym protestantom, podejrzliwym wobec rytuałów i idei przejawiania się boskości w przedmiotach, ten aspekt jego myśli może się wydać najbardziej obcy. A jednak kwestia ta najsilniej zaprzątała Lutra w późniejszym okresie życia i wyzwalała u niego olbrzymie pokłady energii. Przyczyniła się też do podziałów w łonie reformacji. To właśnie w tej sprawie Luter w największym stopniu dał się poznać jako oryginalny myśliciel, nie zadowalając się prostym rozróżnieniem między znakiem a tym, co oznaczane i podkreślając, że Chrystus naprawdę jest obecny w Eucharystii, która jest prawdziwym ciałem i krwią Chrystusa. Choć przecież był intelektualistą, Luter nie ufał „rozumowi, tej dziwce”, jak go nazywał20. Jego stanowisko w sprawie Eucharystii współgrało ze swobodnym stosunkiem do cielesności, nad którym tak trudno przejść do porządku współczesnym biografom Lutra. Był on w gruncie rzeczy myślicielem antyascetycznym, nieustannie podważającym rozróżnienie między ciałem i duchem. Stanowi to jeden z najbardziej intersujących elementów jego spuścizny, który może być właściwie zrozumiany tylko pod warunkiem dogłębnego poznania Lutra jako człowieka.

Lutrowa reformacja wyzwoliła skrajne emocje, od gniewu, strachu i nienawiści po radość i ekscytację. Sam Luter także był człowiekiem głęboko uczuciowym. A jednak poświęcona reformacji historiografia usuwa te emocje z pola widzenia, uważając je za nieprzystojące założycielowi ruchu lub zgoła nieistotne dla rozwoju jego teologii. Historykom i teologom z trudem przychodzi zmierzyć się z tak obcymi z dzisiejszej perspektywy skłonnościami Lutra, jak jego obsesja na punkcie diabła, zjadliwy antysemityzm czy gwałtowne polemiki. To właśnie jednak poznanie jego wewnętrznego świata, wraz z kontekstem, w którym rodziły się jego myśli i pasje, otwiera nową perspektywę dla zrozumienia reformacji.

1 W 1527 r. pił za to 1 listopada, co przynajmniej jednego badacza naprowadziło na przypuszczenie, że tezy zostały wywieszone w sam dzień Wszystkich Świętych, a nie jego wigilię. Volz, Thesenanschlag, 38–39; WA Br 4, 1164, 1 XI 1527; Vandiver, Keen, Frazel (red. i tłum.), Luther’s Lives, 22.

2 Iserloh, Thesenanschlag. Dyskusja ożyła po odkryciu w 2007 r. przez Martina Treu’a w bibliotece uniwersyteckiej w Jenie notatki pisanej ręką sekretarza Lutra Georga Rörera na marginesie Biblii, której używał jego pryncypał. Głosi ona, że w wigilię dnia Wszystkich Świętych doktor Marcin Luter przybił tezy o odpustach do drzwi kościołów w Wittenberdze. Było to cenne odkrycie zważywszy, że jedyna znana do tej pory relacja z tego wydarzenia pochodziła od Melanchtona, który jednak nie mógł być jego naocznym świadkiem, nie było go bowiem podówczas w Wittenberdze. Znakomite podsumowanie całej debaty dają Ott i Treu, Luthers Thesenanschlag.

3 Wzmianka Rörera, choć potwierdza relację Melanchtona, nie dowodzi ostatecznie, że tezy rzeczywiście zostały wywieszone, bo i on także był wtedy w Wittenberdze nieobecny, a notatka została napisana wiele lat później. Niemniej, można z dużym prawdopodobieństwem przypuszczać, że Luter faktycznie powiesił swoje tezy na drzwiach kościelnych, a nie tylko wysłał je w liście. Melanchton wspomniał o tym w przedmowie do drugiego tomu Dzieł Lutra, a także szczegółowo opisał całe wydarzenie w kazaniu z 1557 r. W biografii Lutra wydanej w 1565 r. Johannes Mathesius również podaje, że tezy zostały wywieszone na kościele zamkowym 31 października, dodając, że były one wydrukowane (Mathesius, Historien, 28). Cała dyskusja stanowi interesujący przykład skrajnego sceptycyzmu wobec wydarzeń, które bez głębszej refleksji uznajemy za prawdziwe.

4 Juette, Schwang Luther 1517 tatsächlich den Hammer?, 3; zamiast kleju mógł też zostać użyty wosk.

5 LW 48, 43–49; WA Br 1, 112,57–58, Nr. 48, 31 X 1517.

6 Scheel, Martin Luther, II, 155 (Johannes Cochläus); WA Tr 2, Nr. 2800b.

7 Zakład drukarski Rhau-Grunenberga, z którego usług zwykle korzystał Luter, mieścił się w samej Wittenberdze, choć nie da się wykluczyć, że w owym czasie był nieczynny i druk zlecono innej drukarni, być może z Lipska. Zob. także Volz, Thesenanschlag.

8 Por. Volz, Thesenanschlag na temat trzech zachowanych wydań: z Lipska, Norymbergi i Bazylei. W jednym z nich tezy są błędnie ponumerowane i kończą się na 87, w innym podane są w grupach po dwadzieścia. Tylko edycja bazylejska ma formę broszury (w formacie ósemki), a tezy ponumerowane są liczbami rzymskimi. Gdyby te zachowane do dziś wydania były jedynymi istniejącymi ówcześnie, trudno byłoby wyjaśnić, dlaczego tekst Lutra przeszedł do historii jako „95” tez.

9 WA 1, 233, 10–11. W amerykańskiej edycji dzieł Lutra przetłumaczono ten fragment jako: „Gdy nasz Pan i Władca Jezus Chrystus rzekł «żałujcie za grzechy», pragnął, by całe życie wiernego wypełniała skrucha”, LW 31, 25, ale nie oddaje to adekwatnie wydźwięku tych słów.

10 Myconius, Geschichte, 20–21; Volz, Thesenanschlag, 72, przyp. 33. Ta historia ma jednak posmak reformacyjnej mitologii, bo zakonnikowi w rodzaju Lutra nie powierzono by zapewne w Wittenberdze odpowiedzialnych funkcji duszpasterskich.

11 Myconius, Geschichte, 15.

12 P.C. Hartmann, Albrecht von Brandenburg. Erzbischof und Kurfürst von Mainz, Erzbischof von Magdeburg und Administrator des Bistums Halberstadt, [w:] Tacke (red.), Der Kardinal Albrecht von Brandenburg, 10–13; F. Jürgensmeier, Kardinal Albrecht von Brandenburg (1490–1545). Kurfürst, Erzbischof von Mainz und Magdeburg, Administrator von Halberstadt, [w:] Reber (red.), Albrecht von Brandenburg, s. 22–41.

13 WA Br 3, 482,81–82, Nr. 860, 4(?5) V 1525.

14 Erikson, Young Man Luther; Fromm, Ucieczka od wolności.

15 Sam wielki francuski annaliste Lucien Febvre celnie ośmieszył takie podejście: „Freudowski Luter: łatwo sobie wyobrazić, jak by wyglądał; gdyby jakiś niereformowalny badacz próbował przedstawić go w ten sposób, nikt nie chciałby zawrzeć z takim Lutrem bliższej znajomości”. Febvre, Martin Luther, 46.

16 Celowo powołał się w tym miejscu na „starożytnych Greków”. Vandiver, Keen, Frazel (red. i tłum.), Luther’s Lives, 18; Melanchthon, Vita Lutheri, fo. c 17r–v.

17 Schilling, Martin Luther.

18 Ciekawy wyjątek stanowi luterańska Norymberga, której dużo uwagi poświęcono w literaturze amerykańskiej.

19 Eschenhagen, Beiträge zur Sozial- und Wirtschaftsgeschichte.

20 T. Kaufmann, Theologisch-philosophische Rationalitat: Die Ehre der Hure. Zum vernünftigen Gottesgedanken in der Reformation, [w:] Kaufmann (red.), Der Anfang der Reformation.

ROZDZIAŁ 1

MANSFELD I GÓRNICTWO

„Jestem chłopskim synem”, oznajmił Luter, „mój pradziad, dziad i ojciec byli chłopami z krwi i kości”1. Ale to tylko część prawdy. Mimo chłopskiego pochodzenia, Luter dorastał w miasteczku górniczym, co wywarło na niego głęboki wpływ. Marcin spędził dzieciństwo w Mansfeld, niewielkim mieście górniczym w regionie o tej samej nazwie, którego błotnistymi ulicami ciągnęły wozy wypełnione węglem drzewnym, a w powietrzu unosił się zapach wydobywający się z pieców hutniczych. Do śmierci pozostał wierny temu miejscu, określając się jako pochodzący „z Mansfeld”, zapisując się na uniwersytet erfurcki jako „Martinus ludher ex mansfelt” i do końca życia prowadząc korespondencję z hrabiami Mansfeld2. W 1546 r. wyruszył – mimo choroby – w ostatnią, jak się okazało, podróż do Eisleben, by zażegnać kolejny spór między hrabiami. Wiedział, że ta wyprawa może kosztować go życie i nie mylił się: umarł spokojną śmiercią w trakcie ostatniej misji pojednawczej na rzecz Mansfeld. Pomimo to, ów bliski związek z rodzinną miejscowością zupełnie zniknął z publicznego wizerunku Lutra3. Większość biografii niewiele mówi o jego dzieciństwie. W odróżnieniu od Eisleben, miejsca urodzenia, i Wittenbergi, w której spędził większą część życia, Mansfeld nigdy nie stało się miejscem luterańskich pielgrzymek. By jednak zrozumieć Lutra, trzeba mieć pojęcie o świecie, z którego wyrósł.

Górnictwo w rejonie Mansfeld istniało od około 1200 r., ale w połowie XV w. wprowadzono nową technologię wytopu, umożliwiającą pozyskiwanie srebra i czystej miedzi z wydobywanych tu rud4. Ta kapitałochłonna technologia przyciągnęła bogatych inwestorów z Lipska i Norymbergii, co zaowocowało okresem prosperity dla całej okolicy. Mansfeld znalazło się w czołówce europejskich producentów srebra, a tutejsze wydobycie miedzi stanowiło jedną czwartą produkcji całej Europy5. Miedzi używano, w stopie z cyną (brąz) albo cynkiem (mosiądz), do wyrobu, m.in. w Norymberdze, licznych sprzętów domowych. Przełożyło się to na znaczące zmiany stylu życia, w domach zaczęto bowiem powszechnie używać naczyń, patelni i innych utensyliów z metalu, a nie tylko ze szkła i ceramiki. Ojciec Marcina Hans Luder dowiedziawszy się, zapewne za pośrednictwem rodziny żony, o nowych koncesjach górniczych dostępnych w latach osiemdziesiątych XV w., przeniósł się najpierw do Eisleben, gdzie Luter urodził się w 1483 r., a potem do Mansfeld.

Il. 1. Eisleben, miejsce urodzenia Lutra

Luter określił później swojego ojca jako „hutnika, górnika”, ale opowiadana przez jego wczesnych biografów historia szybkiego awansu Hansa Ludera od biedaka do człowieka zamożnego nie jest prawdziwa6. Choć jego rodzina z pewnością nie posiadała wykształcenia, Hans nigdy nie należał do owych zakapturzonych nędzarzy, którzy z kilofem w dłoniach w pocie czoła drążyli kopalniane chodniki7. Mimo że był najstarszym synem, Hans nie odziedziczył ziemi, zgodnie ze zwyczajem panującym w Möhrze, gdzie żyła jego rodzina, gospodarstwo przechodziło bowiem na najmłodszego syna. Majątek był jednak dzielony równo pomiędzy dzieci, więc pierworodny otrzymał zapewne jakiś kapitał. Najnowsze badania wskazują, że rodzina Luderów mogła posiadać jakąś prymitywną hutę miedzi w pobliżu Möhry, w której Hans być może zdobył nieco doświadczenia8. W każdym razie musiał się dobrze zapowiadać, bo inaczej trudno byłoby zrozumieć, dlaczego Lindemannowie, szacowna rodzina mieszczańska z Eisenach, z której wywodził się m.in. Anthonius Lindemann, najwyższy rangą urzędnik w hrabstwie Mansfeld i mistrz hutniczy, wydała w 1479 r. córkę za młodzieńca bez fachu w ręku i bez gwarancji majątku9. Okazało się to mądrym posunięciem. W krótkim czasie Luder stał się nie tylko dzierżawcą kopalń, ale w 1491 r. także jednym z Vierer, reprezentujących przy radzie miejskiej cztery dzielnice Mansfeld, a w przyszłości objął nawet funkcję inspektora górniczego (Schauherr), co uczyniło zeń jednego z pięciu najwyższych rangą urzędników górniczych w regionie10. Na początku XVI w. był już współposiadaczem siedmiu hut, awansując do grona największych przedsiębiorców w Mansfeld.

W roku 1500 miasto liczyło 2–3 tysiące mieszkańców. Działało w nim pięć „szpitali” i kilka przytułków do opieki nad ubogimi i chorymi, a także – co bardziej niezwykłe – szkoła łacińska dla chłopców. Mansfeld leżało w dolinie; dostępu do miasta strzegły dwie reprezentacyjne i cztery mniejsze bramy. Jego „dzielnice” rozrosły się z dawniejszych małych osad11. Jedna z dwóch najważniejszych ulic pięła się stromo zboczem wzgórza aż do kościoła na głównym placu. Przy tej właśnie ulicy mieli swoje domy mistrzowie hutniczy i urzędnicy hrabiów. Kościół pod wezwaniem św. Jerzego, patrona miasta, wzniesiony w XIII w., spłonął (z winy roztargnionego organisty, który zapomniał zgasić ogień podgrzewający miechy), gdy Luter był nastolatkiem. Został odbudowany w latach 1497–1502, przy czym chór ukończono dopiero w 1520 r.12 W okolicy wierzono, że święty Jerzy, rycerz z mieczem, był hrabią Mansfeld, który walczył ze smokiem z pobliskiego wzgórza Lindberg. Hrabiowie robili użytek z tej legendy, umieszczając wizerunek świętego na monetach, fontannach i portalach; były nawet kurki na dachu ze św. Jerzym13.

Dom Hansa Ludera stał naprzeciwko zajazdu „Złoty Pierścień”, jednego z dwóch, w których mogli przenocować przyjezdni. Mansfeld leżało przy szlaku handlowym z Hamburga przez Erfurt do Norymbergi, ale podróżni rzadko się tu zatrzymywali, chyba że chcieli się spotkać z hrabiami albo mieli coś wspólnego z górnictwem14. Dom Ludera przetrwał do dziś; nie wiadomo dokładnie, kiedy go kupił, ale z pewnością był on jego własnością w 1507 r.15 Prowadzi do niego szerokie wejście, przez które mógł przejechać wóz konny, a w obejściu znajdują się stodoła i stajnie dla koni16. Z domu doskonale widoczne były efekty uboczne górnictwa: hałdy żużlu piętrzyły się w całej okolicy, a duży staw poniżej miasta zanieczyszczały dwie huty zlokalizowane poza murami. Przy tej samej ulicy, bliżej placu, przy kościele pw. św. Jerzego, wznosił się duży dom Hansa Reinickego, najlepszego przyjaciela Lutra, którego ojciec także posiadał kopalnie i należał do najbogatszych mieszkańców Mansfeld. W sąsiedztwie, między domem Lutra a szkołą, mieszkał jego kolejny przyjaciel Nickel Öhmler, który później skoligacił się z rodziną Lutra przez małżeństwo.

Nad miastem górowały zamki hrabiów Mansfeld. Trudno wyobrazić sobie scenerię, która sugestywniej symbolizowałaby ich władzę nad miastem w oczach młodzieńca takiego jak Luter. W rodzie hrabiów nie obowiązywała zasada primogenitury – dziedziczyli wszyscy synowie. Dlatego już w czasach dzieciństwa Lutra istniały trzy linie hrabiów Mansfeld, a w 1501 r., po zawarciu formalnego paktu o podziale terytorium, grono władców składało się aż z pięciu hrabiów17. Jak można się domyślać, nie zawsze dobrze im się układało, a jednym z przedmiotów sporu był zamek. Gdy Luter był dzieckiem, stały tam już dwa zamki, dwa inne budynki mieszkalne, dwie piekarnie, dwa browary, stajnie i mur ze wspólną ścieżką, dzielący obie posiadłości. Musiał być to kompleks sporych rozmiarów, skoro już w 1474 r. hrabiowie byli w stanie gościć króla Danii i jego 150 rycerzy przez trzy noce18. W 1501 r., gdy hrabia Albrecht postanowił zbudować obok trzeci zamek, spotkał się ze sprzeciwem ze strony pozostałych hrabiów. Spór ostatecznie zażegnano i Albrecht mógł urzeczywistnić swoje ambicje. Trzy przebudowane dzięki dochodom z kopalń renesansowe zameczki – czerwony, żółty i niebieski, ze wspólnym dostępem do kaplicy – utworzyły jeden z najlepiej umocnionych zespołów zamkowych w ówczesnych Niemczech. Wieść gminna głosiła, że złodziej po prawej stronie Chrystusa na ołtarzu ze sceną Ukrzyżowania, który jeden z hrabiów zamówił do kaplicy, ma twarz najbardziej znienawidzonego z jego współwładców. Trudno to potwierdzić, ale ów wizerunek rzeczywiście nosi cechy indywidualnego portretu i, co nietypowe, postać nie jest naga, tylko ubrana w strój kata z jaskrawymi pończochami. Zważywszy że katami pogardzano jako ludźmi pozbawionymi honoru, byłby to istotnie wysublimowany afront19.

Il. 2. Ołtarz w kaplicy zamku Mansfeld

Rodzinie Ludera dobrze się powodziło20. Szczególnie upodobali sobie delikatną prosięcinę, pokarm stosunkowo drogi w czasach, gdy upowszechniała się wołowina importowana ze środkowej Europy. Żywili się także ptakami śpiewającymi, które sami chwytali. Co najmniej jeden z członków rodziny musiał się tym pasjonować, bo w śmietniku za domem zachowały się gwizdki z kości gęsich używane do wabienia ptaków. Luderowie mieli dobrze wyposażoną kuchnię, zaopatrzoną w zielono-żółtą zastawę i naczynia ceramiczne, a także szklanki, co w owych czasach uchodziło jeszcze za luksus21. Słowem, lubili dobrze zjeść, korzystali z przyjemności życia i nie musieli liczyć każdego grosza.

Il. 3, 4 i 5. Na ilustracjach do traktatu o górnictwie Georga Agricoli De re metallica z 1556 r., dwie postawne niewiasty rozdrabniają rudę na długim stole metodą, która pozostawała w użyciu jeszcze w XIX w. Dwie inne kobiety przesiewają węgiel drzewny, a na dolnej rycinie, w tle olbrzymiego miecha widać służącą w krótkiej spódnicy22

W większości XVI-wiecznych miejskich gospodarstw domowych żona mistrza włączała się w prowadzenie warsztatu doglądając uczniów i czeladników, a czasem nawet prowadząc rachunki. Ale wśród właścicieli kopalń obowiązki męża i żony były ściśle rozdzielone. Górnicy wraz z rodzinami mieszkali w swoich chatach, a żona mistrza hutniczego nie była odpowiedzialna za ich wyżywienie i utrzymanie. Hans Luder codziennie wychodził do pracy poza mury miasta, zanurzając się w ów osobliwy świat dymu, szybów i tuneli, podczas gdy matka Lutra pozostawała w domu ze służbą i dziećmi. Ten rozdział sfer życia przypominał zwyczaje XIX-wiecznej burżuazji, nie był zaś typowy dla niemieckich wsi i miasteczek okresu wczesnonowożytnego, gdzie kobiety hodowały drób, wyrabiały produkty mleczne, zbierały własne zioła, a nadwyżki sprzedawały na targu. Musiały być gotowe do samodzielnego poprowadzenia gospodarstwa czy innej działalności, gdyby owdowiały. Ów ścisły rozdział między płciami w domu Luderów był więc raczej niezwykły i pomaga zrozumieć, dlaczego Luter przesadnie uwypuklał później różnice między kobietami a mężczyznami:

Mężczyźni mają szerokie ramiona i wąskie biodra i, stosownie do tego, obdarzeni są inteligencją. Kobiety mają wąskie ramiona i szerokie biodra. Kobiety powinny pozostawać w domu. Wskazuje na to kształt, w jakim zostały stworzone, mają bowiem obfite biodra i szeroką podstawę do siedzenia23.

Kobiety były jednak obecne na niższych szczeblach górniczej hierarchii społecznej. W księgach rachunkowych z początku XVI w. obok mężczyzn widnieją nazwiska ich żon, wraz z tygodniowymi zarobkami. Świadczy to o znaczeniu kobiet-górników dla całej branży24. Ramię w ramię z mężczyznami obracały kołowroty służące do wyciągania urobku z szybu, a także, wraz z dziećmi, sortowały rudę. Na ich barki spadała też ciężka praca przesiewania węgla drzewnego na drobny proszek niezbędny jako wsad do pieca hutniczego. Ponadto prały ciężkie od pyłu ubrania górników i opalały domy żużlem, który przynosili ich mężowie.

Ojciec Lutra był jednym z Hüttenmeister, mistrzów hutniczych, którzy nadzorowali wysokospecjalistyczny proces wytopu miedzi i, de facto, zarządzali kopalniami. Każdy szyb przypisany był do pieca („paleniska”). Hütten (huty) zlokalizowane były nad rzekami, bo do poruszania miechów, które podsycały ogień w piecach wykorzystywano przepływ wody. W jednej hucie mogło pracować kilka pieców; w 1508 r. w Mansfeld było około 95 „palenisk”, nadzorowanych przez blisko 40 mistrzów hutniczych25. Zawierali oni umowy z brygadzistami, którzy organizowali górników, kierując ich pracą pod ziemią. W ten sposób pomiędzy pracodawcami a pracownikami istniał szczebel pośredni. Gdy górnicy buntowali się przeciwko warunkom pracy, jak choćby w 1507 r., przedstawiali swe żądania hrabiom na piśmie. Ci z kolei woleli nie wystawiać cierpliwości górników na próbę: podczas gdy zbuntowanych chłopów posyłali po prostu na szafot, tym razem nałożyli potężne grzywny w wysokości 100 guldenów na kilkunastu prowodyrów, ale pozwolili im zapłacić w ratach26. Władza musiała zademonstrować siłę, ale wykwalifikowani robotnicy byli zbyt cenni, by lekkomyślnie się ich pozbywać. Górnicy, dumni i świadomi swej wartości, nie rezygnowali: w 1511 r. utworzyli bractwo, które miało zabiegać o ich interesy27.

Archiwa sądowe dostarczają rzadkiej możliwości wglądu w życie codzienne górniczego świata. Kradzieże drewna, drabin i sprzętu z szybów były na porządku dziennym, często dochodziło do aktów przemocy28. Pewien mężczyzna został stracony za zabójstwo prostytutki w lupanarze w pobliskim Hettstedt. Inny, którego dosięgła ta sama kara, zabił człowieka, a jego ciało strącił do szybu. Trzeci zaatakował własnego ojca, raniąc sobie przy tym dłoń tak poważnie, że nie mógł pracować29. W prawie karnym owego czasu prawo rzymskie łączyło się ze starszymi tradycjami, kładącymi nacisk na mediację: nawet morderca mógł uniknąć kary, płacąc odszkodowanie rodzinie ofiary. Mimo to co najmniej trzech ludzi zostało straconych za morderstwo w latach 1507–150930.

Poszczególne grupy górników toczyły pomiędzy sobą nieustanne spory. Haspeler, obsługujący kołowroty-wyciągarki, nie znosili Sinker, którzy drążyli szyby. Ci drudzy, pochodzący głównie ze Śląska, pogardzali małżeństwem: mieszkali w domach w pobliżu kopalni z niepoślubionymi dziewczętami, w obejściu trzymając kury i inny inwentarz31. Górnictwo było niebezpiecznym zajęciem. Tunele wychodzące z szybów były tak ciasne, że górnicy musieli pracować na brzuchach, i to przy skąpym oświetleniu. Gdy pogoda gwałtownie się pogarszała, lampy nagle gasły, a w szybach gromadziły się gazy siarkowe, zatruwając górników, którzy pozostali pod ziemią. Wierzono, że gazy pochodzą od złóż siarki i metali, skąd przynosi je złe powietrze wpadające do tuneli i zmrażające obecnych tam ludzi na śmierć32.

Praca w kopalni wzmaga pragnienie, a ponieważ woda nie nadawała się do picia, drugą główną gałęzią przemysłu w mieście było browarnictwo. Alkohol podsycał spory, a zważywszy, że niemal każdy mężczyzna nosił nóż, krew lała się obficie. Bijatyki wybuchały najczęściej w gospodach lub sklepach z alkoholem33. Rodzony wuj Lutra, znany jako Mały Hans – patentowany wałkoń włóczący się od knajpy do knajpy w poszukiwaniu zwady – znalazł wreszcie śmierć w jednej z takich burd w 1536 r.34 Ich uczestnicy używali wszystkiego, co nawinęło się pod rękę, wymierzając ciosy nie tylko nożem, ale i lampą czy beczką z piwem. Owe beczki miały zresztą znaczenie symboliczne jako oznaka przynależności do grupy: można było kogoś obrazić, stwierdzając, że nie zasługuje, by pić z jednej beczki z szanującym się człowiekiem35. Picie otaczały rytuały budujące męskie więzi: organizowano zawody w piciu, których uczestnicy musieli dotrzymać kroku pozostałym mężczyznom. W jednej z ulubionych zabaw wykorzystywano „szklankę przechodnią” z poprzecznymi paskami, z której należało wypić część zawartości dokładnie do następnego paska. Co najmniej jedną taką szklankę miała na pewno rodzina Luderów.

W tak przesyconej przemocą kulturze, obraza była na porządku dziennym. Mężczyźni prowokowali się nawzajem, mówiąc np. „Jeśliś się urodził z pobożnej [tzn. cnotliwej] niewiasty, wyjdź i stań do walki, a jeśli z ladacznicy, zostań w środku”. Za to próżno było w szynkach szukać rycerskości wobec dam. „Idź się parzyć z księżulkami i braciszkami w Hettstedt”, mówił mężczyzna kobiecie, która czymś go uraziła, „jak to masz pewno w zwyczaju”. „W całym Mansfeld nie masz więcej jak dwie albo trzy cnotliwe niewiasty” – zawtórował mu inny, ale zaraz zamilkł, gdy jeden z kompanów spytał, czy do tego grona zalicza jego żonę36. Konflikty związane z pracą szybko przeradzały się w kłótnie dotyczące seksualnych, moralnych i społecznych zachowań jednostek, honor bowiem – główna kategoria społeczna – miał wymiar zarówno seksualny, jak i ekonomiczny.

W okresie dorastania Marcina, Hans Luder był człowiekiem, z którym należało się liczyć. Był silny fizycznie: pewnego razu, gdy w jego obecności w szynku wybuchła bójka, rozdzielił walczących oblewając ich piwem i tłukąc kuflem po głowie aż do krwi37. W sprawach zawodowych także nie znosił sprzeciwu. Narzekał na wysokie stawki obsługujących kołowroty, a pewnego właściciela kopalni oskarżał o kradzież jego rudy (oskarżony odparował, że Luder kradnie jego węgiel drzewny)38. Akta sądowe wypełniają spory między przedsiębiorcami górniczymi, co nie dziwi, zważywszy że w szczytowym okresie na początku XVI w. w rejonie Mansfeld i Eisleben działały 194 szyby i trudno było rozgraniczyć terytoria poszczególnych kopalń. Inspektorów górniczych nieustannie wzywano na kontrolę kamieni granicznych. Tunele wrzynały się głęboko we wzgórza, a najdłuższy liczył 13,5 km. Podobno z zamku w Mansfeld można się było tunelami przedostać aż do Eisleben.

Był to również świat niezwykle zawiłych stosunków finansowych. Dużą część infrastruktury górniczej trzeba było utrzymywać wspólnie, co przekładało się na plątaninę pożyczek, hipotek i zabezpieczeń, w której pieniądze, inwestowane przez kapitalistów z Norymbergii, krążyły w obrębie niewielkiej grupy koncesjonariuszy kopalń, a kopalnie zmieniały dzierżawców39. Hans Luder był jednym z elementów układu rywalizujących ze sobą sił: hrabiów – właścicieli kopalń – którzy nieustannie dążyli do zwiększania swoich dochodów poprzez zmianę warunków dzierżawy; innych dzierżawców, którzy czyhali na każdą nadarzającą się okazję; górników, od których pracy zależało wydobycie całego tego bogactwa na powierzchnię i którzy zaczynali się organizować; oraz kapitalistów z odległych Norymbergii i Lipska, narzucających twarde warunki finansowe, jakich wielu kredytobiorców nie było w stanie wytrzymać.

Te nowe stosunki ekonomiczne były bardzo skomplikowane. Duże koncesje górnicze i technologia oczyszczania srebra wprowadzona w XV w. przyciągnęły kapitalistów z zewnątrz. Wywołało to powszechne poczucie niepewności – prawnej, ekonomicznej i społecznej. Nowe dzierżawy udzielane przez hrabiów nie były już wieczyste, tylko czasowe, a niewielka elita koncesjonariuszy kopalń funkcjonowała w dwupoziomowej strukturze prawnej. Co gorsza, nie było gwarancji sukcesu. Niektórzy przedsiębiorcy robili bajeczne fortuny – jak choćby rody Heidelbergów i Drachstedtów – podczas gdy inni coraz głębiej pogrążali się w długach.

Dzierżawcy kopalń w Mansfeld musieli często łączyć siły, by zapewnić sobie niezbędny kapitał i maszyny. Zamiast jednak tworzyć trwałe spółki, zawierali umowy, podobnie jak kupcy, zobowiązując się do wspólnych działań na określony czas40. Hans Luder, jako posiadacz siedmiu „palenisk” zatrudniający w drugiej dekadzie XVI w. około 200 pracowników, wyrobił sobie w Mansfeld wysoką pozycję41. Zdawał sobie sprawę, że potrzebny mu ktoś, kto zna się na umowach i pomoże chronić jego interesy przed zakusami finansistów i hrabiów. Z pewnością wpłynęło to na jego decyzję o posłaniu syna na studia prawnicze. Za wzór mógł mu posłużyć jego partner biznesowy Drachstedt, doktor prawa, który pod koniec lat dwudziestych XVI w. stał się najbogatszym dzierżawcą kopalń w całym okręgu42.

Gdy nie pomagały umowy, zawsze pozostawały jeszcze więzy krwi. Jak wszyscy członkowie owej niewielkiej elity górniczej, złożonej z 20–30 rodzin, Hans Luder posługiwał się koligacjami małżeńskimi do umocnienia swej pozycji. Mając trzech lub czterech synów (nie ma co do tego pewności) i cztery córki, Hans Luder mógł marzyć o dynastii. Niestety, w 1506 i 1507 r. na zarazę zmarło dwóch synów, a w 1520 r. jedna z córek43. Pozostałe trzy córki wżeniły się w miejscową elitę. Dorothea poślubiła członka klanu Mackenrodtów, związanego z regionem od ponad stulecia, i, jako jeden z nielicznych, posiadającego bezpieczne tytuły własności. Margarethe, nosząca imię po matce, wyszła za Heinza Kaufmanna, który w latach 1508–1512 dysponował wprawdzie tylko jednym „paleniskiem”, ale później przystąpił do spółki z teściem. Wszedł w nią także Jacob, młodszy brat Marcina (jego imię wymawiano w rodzinie „Jakaf”). Trzecia z sióstr poślubiła Clausa Polnera, należącego, podobnie jak Luder, do grupy dzierżawców pozbawionych bezpiecznych tytułów własności44.

Niestety, wszystkie te ostrożne kalkulacje i dalekosiężne strategie Hansa Ludera ostatecznie spaliły na panewce. Kopalnie Mansfeld były zarządzane wspólnie przez pięciu hrabiów, ze zmieniającą się wśród nich rotacyjnie jurysdykcją. Z punktu widzenia hrabiów ten sprawiedliwy w gruncie rzeczy układ musiał dostarczać wystarczających środków, by finansować budowę ich renesansowych pałaców górujących nad miastem. W latach dwudziestych XVI w., długo po wyjeździe Marcina, cały system zaczął się chwiać. Hrabiowie w dalszym ciągu pobierali należności od dzierżawców, ale dochody z kopalń zaczęły spadać: trzeba było eksploatować coraz głębsze złoża, wypompowywać wodę i używać więcej sprzętu. Zmniejszyła się liczba mistrzów hutniczych, a wytwórnie srebra (Saigergesellschaften), które dotychczas finansowały działalność koncesjonariuszy, zaczęły przejmować kopalnie od tych najbardziej zadłużonych45. Hans Luder, człowiek dumny i niezależny, począwszy od lat dwudziestych XVI w. także nie był w stanie spłacać swych długów i musiał zatrudnić się u znienawidzonych kapitalistów – w tym przypadku Saigerhandelsgesellschaft w Schwarzy – z roczną pensją 50 guldenów i, ku jego upokorzeniu, nadzorcą u boku46. Gdy zmarł w 1530 r., nie pozostała mu już żadna kopalnia, którą mógłby odziedziczyć jego syn, a jedynie majątek rodzinny – co prawda niebagatelnej wartości – do podziału między dzieci47. Z 42 mistrzów hutniczych pracujących w Mansfeld w 1508 r., w 1536 r. została tylko połowa48. W latach sześćdziesiątych XVI w., kiedy to hrabiowie już samodzielnie zarządzali kopalniami, cały przemysł górniczo-metalurgiczny w Mansfeld splajtował49. Pod koniec stulecia złoża były wyczerpane, a niemiecka produkcja srebra nie wytrzymała konkurencji ze srebrem z Nowego Świata.

Hans Luder i współcześni mu próbowali odnaleźć się w stosunkach gospodarczych, nad którymi żaden z nich nie panował, ani nawet w pełni ich nie rozumiał, i które ostatecznie miały przyczynić się do ich klęski. Niewiele pojmowali z teorii ekonomii czy z mechanizmów powstawania bogactwa: nikt nie potrafił wyjaśnić, dlaczego finansiści z Norymbergii i Lipska wciąż dobrze prosperowali, podczas gdy dzierżawcom kopalń w oczy zaglądała bieda. Ówczesna myśl ekonomiczna oparta była na założeniu, że bogactwo było ograniczone – jeśli ktoś dorobił się majątku, nie starczało go już dla innych. Sądzono, że metale powstają ze zmieszania rtęci oraz siarki i kształtują się pod wpływem oddziaływania planet. Powodzenie w górnictwie było kwestią szczęśliwego trafu. Pomocy szukano u jasnowidzów i w drukowanych poradnikach, ale nikt tak naprawdę nie wiedział, gdzie leżą bogate złoża. Nic dziwnego, że Los odgrywał tak przemożną rolę w życiu mieszkańców Mansfeld.

Il. 6. W górniczym folklorze, nad każdym minerałem opiekę sprawowała odpowiednia planeta (nad miedzią – Wenus). W podręczniku górnictwa Ulricha Rühleina von Calwa z 1527 r. miedź została przedstawiona pod postacią nagiej bogini miłości o obfitych piersiach i długich kręconych włosach spływających na plecy. Bogini spogląda w lustro, a w prawej dłoni dzierży wagę, symbol sprawiedliwości

Na Lutra wywarł niewątpliwie wpływ bogaty folklor górniczy. W dzieciństwie wierzył zapewne w „rusałki” czy chochliki wodne, złośliwe istoty płatające ludziom figle (co odzwierciedlało znaczenie wody w procesie wytopu metali). Skamieliny znalezione w kopalni traktowano jako rysunki wykonane przez duchy ziemi i powietrza, a dziwne światełka o nieznanym pochodzeniu miały wskazywać drogę do bogatych złóż. Przez całe życie Luter uważał te światełka za dzieło szatana, arcyoszusta i zwodziciela. „W kopalniach – pisał Luter – diabeł mami i zwodzi ludzi, podsuwa im pod oczy widok wielkiego stosu rudy i srebra, choć w rzeczywistości nic tam nie ma”. I choć oficjalnie odrzucał większość przesądów związanych z górnictwem, nie potrafił pozbyć się przekonania o znaczeniu trafu. Niektórzy, przyznawał, mieli szczęście znaleźć bogate złoża. „Mnie szczęście w górnictwie nie sprzyjało – pisał – albowiem diabeł nie dopuścił mnie do tego daru Boga”50. Jak to często czynił, tradycyjne wierzenia na temat ślepego losu Luter zastąpił wyjaśnieniem teologicznym, przypisując ową moc, tylko na wpół żartobliwie, samemu diabłu.

Gorzkie doświadczenia dzierżawców kopalń ukształtowały poglądy ekonomiczne Lutra. Jego okresowe ataki przeciwko „drobnym sztuczkom” „złodziei”, „rabusiów” i „rentierów” wyrażały nienawiść gminu do wielkich kapitalistów w rodzaju Fuggerów, którzy uprawiali grzeszną lichwę i próbowali zmonopolizować źródła bogactwa, takie jak surowce mineralne51. Luter posługiwał się religijnym językiem grzechu do wyjaśnienia zachowań ekonomicznych, potępiając chciwość jako jeden z siedmiu grzechów głównych, ale takie etyczne podejście do problemu uniemożliwiało mu obnażenie mechanizmów rodzącego się kapitalizmu. Odrzucał wiele praktyk gospodarczych jako niechrześcijańskie i przez całe życie twierdził, że lichwa jest grzechem, choć dopuszczał pobieranie minimalnych odsetek od pożyczek. Gdy w późniejszym okresie życia zaproponowano mu udziały w kopalniach książąt saskich, które przynosiłyby mu 300 guldenów rocznego dochodu, nie do pogardzenia w jego sytuacji, Luter odmówił, oświadczając: „Jestem wszą Papieża, dręczę go, a on mnie utrzymuje, żyję z jego dóbr”. Luter nie chciał być kapitalistą. Akcje były dla niego Spielgeld, zabawkowymi pieniędzmi52.

Trudno się dziwić, że kiedy Johannes Tetzel, kaznodzieja, który miał w przyszłości pobudzić Lutra do ogłoszenia 95 tez, rozpoczął w 1508 r. sprzedaż odpustów, skierował się prosto do nowego regionu górniczego St. Annaberg, zawdzięczającego swą nazwę matce Marii i patronce górników. Górnicy chwytali się każdego sposobu, by zapewnić sobie ochronę. Jak ujął to później Myconius, miejscowy kaznodzieja luterański, mieli nadzieję, że

skoro tylko wysupłają pieniądze na zakup łaski i odpustów, wszystkie góry wokół St. Annaberg natychmiast zamienią się w najczystsze srebro; a gdy monety zabrzęczą na tacy, dusza, za którą je ofiarowali, skoro tylko wyda ostatnie tchnienie, uleci wprost do nieba53.

Możliwe, że owa niepewność, niebezpieczeństwo i ryzyko, wszechobecne w świecie górników, zakorzeniły się w duszy Lutra i zrodziły w nim przekonanie o absolutnej wszechmocy Boga, poczucie, że istoty ludzkie są całkowicie zdane na jego łaskę, i że nie istnieją żadni pośrednicy ani jakiekolwiek środki, za którymi mogłyby się one schronić. Magia nie działała, ubezpieczenia nie istniały, prawo dawało iluzoryczną tylko ochronę. Górnik mógł wzywać świętych, zwłaszcza św. Annę. Ale koniec końców, zostawał sam na sam z Bogiem.

*

Około roku 1527 Łukasz (Lucas) Cranach Starszy namalował portrety rodziców Lutra podczas ich odwiedzin u syna w Wittenberdze. Hans ma kanciaste rysy, z których emanuje siła fizyczna. Odnosi się wrażenie, że taki jak on człowiek czynu czuje się niekomfortowo siedząc nieruchomo z nienaturalnie złożonymi rękami. Ubrany jest na czarno – kolor znamionujący ludzi zamożnych – z obowiązkowym futrzanym kołnierzem. Podobieństwo do Marcina od razu rzuca się w oczy: syn odziedziczył po nim głęboko osadzone oczy i podwójny podbródek. Biel czepka i koszuli Margarethe, matki Lutra, dobrze dopełnia ciemne barwy portretu jej męża. Ubrana prosto, konwencjonalnie i bez biżuterii, została przedstawiona jako wzorowa żona, choć mocno wysunięta broda mogłaby sugerować niepospolity charakter. Zachował się także rysunek przedstawiający Hansa wykonany przez Cranacha w ołówku i akwareli, prawdopodobnie szkic do portretu; dzięki temu, że malarz skupia się wyłącznie na twarzy, da się z niego więcej wyczytać. Wokół oczu rysują się zmarszczki od światła, a na twarzy znać ślady długoletniej pracy pod gołym niebem. Usta są mocno zaciśnięte, a nos wydatny. Sprawia wrażenie człowieka, który nie boi się mówić, co myśli, ale zamglone spojrzenie wskazuje zarazem, że jego siły są już na wyczerpaniu, niczym u starzejącego się patriarchy. Gdy powstawały te portrety, okres prosperity w górnictwie należał już do przeszłości.

Trudno ocenić, jakim ojcem był Hans Luder. Cechowała go konwencjonalna pobożność, wraz z wszystkimi praktykami typowymi dla jego pokolenia. Był członkiem bractw pw. św. Anny i św. Jerzego, a także współzałożycielem lokalnego bractwa maryjnego. Ze znalezionego w domu fragmentu rogu z Aachen można wnosić, że ktoś z rodziny udał się na tę słynną, odbywającą się raz na siedem lat pielgrzymkę (gdy wystawiano relikwie, dęto w rogi)54. Wątpliwe jednak, by intensywna duchowość Lutra pochodziła od jego ojca. Hans Luder przywykł do samodzielnego radzenia sobie w życiu, wolał brać odpowiedzialność na siebie niż pracować dla innych. Wiadomo, że Luter był zdumiony, gdy podczas pobytu w Möhrze po sejmie wormackim w 1521 r. poznał liczną rodzinę ze strony ojca, z którą Hans najwyraźniej nie utrzymywał kontaktu od chwili, gdy się usamodzielnił55. Wszystkie swoje umiejętności zdobył sam, talenty rozwinął dzięki własnej pracy. Nawet jeśli z domu wyniósł pewną podstawową wiedzę o górnictwie, nie mógł się tam nauczyć, jak prowadzić spore przedsiębiorstwo górnicze, zarządzać poważnym kapitałem czy utrzymywać w ryzach krnąbrnych pracowników. Ten wybuchowy, twardy mężczyzna, który potrafił radzić sobie w świecie bezwzględnej konkurencji, był z pewnością nietuzinkowym ojcem. Nie potrafił się chyba pogodzić z tym, że jego syn wybrał inną ścieżkę życiową. Ostry konflikt, w który popadł z Marcinem, gdy ten wstąpił do klasztoru, pokazuje, jak silnie Hans utożsamiał się z synem i jaki ból sprawiło mu odrzucenie przezeń drogi, którą dla niego wybrał.

Il. 7. Łukasz (Lucas) Cranach Starszy, Hans Luder, 1527 r.

Luter, który po ojcu odziedziczył wytrwałość w dążeniu do celu, sprawia wrażenie typowego pierworodnego syna, choć niewykluczone, że miał przedwcześnie zmarłego starszego brata56. Dom Luderów był pełen dzieci. Najbliższym towarzyszem zabaw Marcina był jego młodszy brat Jacob. Jak opowiadała ponoć ich matka, „Oni zawsze doskonale się ze sobą czuli, żaden nie pragnął innego towarzystwa, żadne jedzenie ani zabawa nie sprawiały im przyjemności bez drugiego”57. Zapewne, jak większość starszego rodzeństwa, Marcin wyczekiwał pojawienia się młodszych braci i sióstr, ale zarazem zazdrościł im uwagi, jaką poświęca im matka – niemowlęta były zwykle karmione piersią przez dwa lata. W 1532 r., obserwując własną żonę Katharinę von Borę przy karmieniu ich syna Martina, Luter stwierdził: „Trudno wykarmić dwóch gości, jednego w domu, drugiego u drzwi”58. Rok później, gdy trzymał na rękach ich piąte dziecko, syna Paula, Lutra naszła inna refleksja: „Jak bardzo Adam musiał kochać swego pierworodnego Kaina, a przecież ten został zabójcą własnego brata”. Z jednej strony było to konwencjonalne stwierdzenie, że ojcowie kochają swoje dzieci niezależnie od ich postępowania, zarazem jednak ta niespodziewana uwaga może świadczyć, że Luter doskonale pamiętał smak zawiści, jaką może odczuwać pierworodny odstawiony na boczny tor59. Tak czy owak, niezależnie od tego, czy Luter istotnie miał starszego brata, to właśnie w jego wykształcenie ojciec postanowił zainwestować. To wyróżnienie napełniło go dumą i wiarą w zdolność do osiągnięcia sukcesu, na wzór ojca.

Owej dumie mogło jednak towarzyszyć poczucie winy wobec rodzeństwa i obawa o zawiść z ich strony. Luter znał cenę swoich studiów w Erfurcie: stanowiła równowartość dwuletnich dochodów z przedsiębiorstwa ojca, o czym ten zapewne nigdy nie dał mu zapomnieć60. Wiedział także, że odbyło się to kosztem jego braci i sióstr. Z siedmiorga albo ośmiorga dzieci Luderów pięcioro dożyło dorosłości: chłopców trzeba było wyuczyć zawodu, dziewczęta wyposażyć, a wszystko to z górniczo-hutniczych dochodów Hansa. Struktura tego rodzinnego przedsiębiorstwa, które musiało zapewnić przyszłość dzieciom, wytworzyła poczucie wspólnego celu i silne więzi rodzinne, które utrzymywały się przez całe życie Lutra61. Po śmierci rodziców były jakieś nieporozumienia dotyczące spadku, który miał zostać rozdzielony po równo, jakieś żale, które rozbudziły może na nowo konflikty z przeszłości. Luter, jako najstarszy, wziął na siebie rolę mediatora i przygotował umowę o podziale majątku, żądając, by od tej chwili odłożyć na bok wszystkie „urazy i niechęci”62. Zarazem jednak uprzywilejowana pozycja Marcina mogła wciąż wywoływać zawiść i rozżalenie jego rodzeństwa. Niemal alergiczna reakcja na zawiść otoczenia utrwaliła się na zawsze w charakterze Lutra.

O ile większość uczonych z jego pokolenia pochodziła z miast rzemieślniczych, a wielu znało też duże miasta cesarstwa z ich wytworną modą i dumą obywatelską, osobowość Lutra ukształtowała się w znacznie surowszym świecie. Dorastanie w Mansfeld wyposażyło go w twardość i gotowość do stawiania czoła wyzwaniom, czyli cechy, które jego dojrzałe życie często wystawiało na najcięższe próby. Od ojca i innych dzierżawców kopalń nauczył się, jak ważne jest działanie kolektywne, tworzenie sieci społecznych – bez których reformacja nie byłaby później możliwa. Z Mansfeld wyniósł też rozumienie polityki oparte na silnej władzy i podziałach klasowych, z wyraźnym rozróżnieniem między hrabiami, którzy rządzili z wysokości wzgórza i „czarnymi górnikami”, jak ich nazywał, pracującymi na dole63. W życiu osobistym Luter doceniał znaczenie przyjaźni i więzów rodzinnych. Z większością swych kolegów z Mansfeld był spowinowacony poprzez małżeństwa; w przyszłości ten sam model powtórzył w obrębie duchowieństwa luterańskiego, tworzącego kastę zawodową połączoną więzami małżeńskimi64. Pod względem teologicznym dzieciństwo mogło wyrobić w nim przekonanie o nieprzekraczalnej przepaści dzielącej Boga od człowieka i nieprzewidywalności Bożych wyroków. Nic nie chroniło górnika przed tragedią, a na każdego, który szczęśliwie trafił na bogate złoże, przypadało kilku tracących wszystko. Tym zaś, którzy nie ufali Pani Fortunie i stronili od przesądów, pozostał gorzki realizm odnoszący się do świata i cyniczna nieufność wobec gwiazd.

1 WA Tr 5, 6250, „Ego sum rustici filius; proavus, avus meus, pater sein rechte pauren gewest”. Dodał do tego: „Darnach ist mein vater gegen Mansfelt gezogen vnd doselbes ein bergkheuer worden” („Potem mój ojciec przeniósł się do Mansfeld i został tam górnikiem”).

2 Kronikarz Cyriacus Spangenberg pozostawił dokładny opis okolicy, zaznaczając, że wiele pól wokół Mansfeld zostało zniszczonych przez górnictwo. Wspomniał też o wielkiej ilości drewna i węgla zużywanych w kopalniach: Spangenberg, Mansfeldische Chronica, cz. 4, ks. 1, 25, 27; D. Stievermann, Sozialer Aufstieg um 1500: Hüttenmeister Hans Luther und sein Sohn Dr Martin Luther, [w:] Knape (red.), Martin Luther und der Bergbau, 49; WA Br 11, 4157, 7 X 1545, 189: w tym liście do hrabiów Mansfeld Philippa i Johanna Georga, Luter podpisuje się jako „E.G. williges Landkind Martinus Luder D”.

3 Przykładowo, o ile biograf Johannes Mathesius wspominał o Mansfeld i górnictwie, a w ostatnim rozdziale zamieścił coś w rodzaju „kazania górniczego”, w którym podkreśla związki Lutra z tą profesją, wpływowa XVII-wieczna biografia autorstwa Nikolausa Selnceckera ani słowem nie wspomina o Mansfeld ani o górnictwie. G. Wartenberg, Martin Luthers Kindheit, Jugend und erste Schulzeit in frühen biografischen Darstellungen des Reformators, [w:] Knape (red.), Martin Luther und Eisleben, s. 152–153; Mathesius, Historien.

4 Na temat górnictwa i tła życia Lutra zob. M. Fessner, Die Familie Luder und das Bergwerks- und Hüttenwesen in der Grafschaft Mansfeld und im Herzogtum Braunschweig-Wolfenbüttel oraz A. Stahl, Baugeschichtliche Erkenntnisse zu Luthers Elternhaus in Mansfeld, [w:] Knape (red.), Martin Luther und Eisleben; Treu, […] von daher bin ich; Jankowski (red.), Zur Geschichte; Kramm, Oberschichten, I, s. 109–133; H. Freydank, Vater Luther der Hüttenmeister, [w:] Etzrodt, Kronenberg (red.), Das Eisleber Lutherbuch 1933; Freydank, Martin Luther und der Bergbau; Westermann, Das Eislebener Garkupfer; Mück, Der Mansfelder Kupferschieferbergbau; Möllenberg, Urkundenbuch.

5 Kramm, Oberschichten, I, na temat miedzi 111; Wartenberg, Martin Luthers Kindheit…, [w:] Knape (red.), Martin Luther und Eisleben, s. 36–37; M. Fessner, Das Montanwesen in der Grafschaft Mansfeld vom ausgehenden 15. bis zur zweiten Hälfte des 16. Jahrhunderts, [w:] Westermann (red.), Montanregion als Sozialregion, s. 293: pod koniec XV w. Schwaz w Tyrolu, Neusohl na dolnych Węgrzech i Mansfeld produkowały łącznie 80–90% europejskiej miedzi.

6 WA Tr 5, 5362, 95:4. Jak zauważa Andreas Stahl, biograf Johannes Mathesius jako jeden z nielicznych opisał Lutra trafnie w Sarepta z 1558 r. jako syna właściciela kopalń; Mathesius, Sarepta; Stahl, Baugeschichtliche Erkenntnisse…, [w:] Knape (red.), Martin Luther und Eisleben, s. 356; w swej biografii reformatora opisuje go jako syna ciężko pracującego górnika, który się dorobił; Historien, s. 5–6. Także Melanchton umniejszał bogactwo Luderów, kładąc nacisk na ich pobożność i charakter; Melanchton, Vita Lutheri, s. 9–10. Sam Luter podtrzymywał do pewnego stopnia ów mit, przywołując obraz matki noszącej na plecach drewno na opał i nazywając ojca górnikiem; Wartenberg, Martin Luthers Kindheit…, [w:] Knape (red.), Martin Luther und Eisleben.

7 R. Slotta, S. Müller, Zum Bergbau auf Kupferschiefer im Mansfelder Land, [w:] Knape (red.), Martin Luther und der Bergbau, s. 13.

8 M. Fessner, Die Familie Luder in Möhra und Mansfeld, [w:] Meller (red.), Fundsache Luther.

9 Fessner, Die Familie Luder und das Bergwerks…, [w:] Knape (red.), Martin Luther und Eisleben: ten tekst, wraz z rozdziałem Andreasa Stahla w tym samym tomie oraz Fessner, Die Familie Luder in Möhra und Mansfeld najlepiej omawiają środowisko, z którego wyrósł Luter.

10 Fessner, Die Familie Luder und das Bergwerks…, s. 20: w takim charakterze pojawia się w przypadkowym Urkunde (dokumencie) z 1491 r., widnieje tam jeszcze też w 1502 r., ale archiwa są niekompletne. Prawdopodobnie objął to stanowisko jakiś czas wcześniej.

11 Spangenberg, Mansfeldische Chronik, 4, 1, s. 68–71.

12 Stahl, Die Grafschaft, s. 14; Spangenberg, Mansfeldische Chronica, 4, 1, 94: pożar wybuchł w 1496 lub 1498 r.

13 Biering, Historische Beschreibung, 147, s. 150–151.

14 Spangenberg, Mansfeldische Chronik, 4, 1, s. 68–71; Historische Commission für die Provinz Sachsen und das Herzogtum Anhalt, Bau- und Kunst-Denkmäler der Provinz Sachsen, vol. 18, Der Mansfelder Gebirgskreis, s. 147–164; Stahl, Baugeschichtliche Erkenntnisse…, s. 368; S. Bräuer, Die Stadt Mansfeld in der Chronik des Cyriakus Spangenberg, [w:] Knape (red.), Martin Luther und Eisleben; Scheel, Martin Luther, I, 4–5.

15 Spangenberg, Mansfeldische Chronik, 4, 1, s. 68–71. Oryginał zawiera szkic planu Mansfeld z około 1560 r. z numerami oznaczającymi właścicieli domów; zob. A. Stahl, Historische Bauforschung an Luthers Elternhaus. Archivalische Voruntersuchungen und erste Baubeobachtungen, [w:] Meller (red.), Luther in Mansfeld, s. 123; Stahl, Baugeschichtliche Erkenntnisse…, s. 369–370.

16 Niedawne prace archeologiczne zmieniły naszą wiedzę na temat domu Luderów. Zob. zwłaszcza Meller (red.), Luther in Mansfeld oraz Fundsache Luther, a także wystawę w Halle w latach 2008–2009.

17 G. Wartenberg, Die Mansfelder Grafen und der Bergbau, [w:] Knape (red.), Martin Luther und der Bergbau, s. 34; Jankowski, Mansfeld Gebiet-Geschlecht-Geschichte. W XVI w. czterej spośród hrabiów zamieszkiwali w zamku Mansfeld, a graf Ernst rezydował w zamku w Heldrungen; Krumhaar, Versuch einer Geschichte, s. 6; G. Wartenberg, Martin Luthers Kindheit, Jugend und erste Schulzeit in frühen biografischen Darstellungen des Reformators, [w:] Knape (red.), Martin Luther und Eisleben.

18 Spangenberg, Mansfeldische Chronica, fo. 394 (r): był to jedyny spośród czterech tomów tego dzieła, który ukazał się drukiem w XVI w.; Spangenberg, Mansfeldische Chronik, 4, 1, 35. Por. Krumhaar, Versuch, s. 5–6.

19 Treu, … von daher bin ich, s. 33; Historische Commission für die Provinz Sachsen und das Herzogtum Anhalt, Beschreibende Darstellung der älteren Bau- und Kunstdenkmäler, vol. 18, Der Mansfelder Gebirgskreis, 116–147, s. 141. Hrabiowie Albrecht IV i Gebhard VII od początku popierali reformację Lutra. Autor ołtarza pochodzi prawdopodobnie z kręgu Cranachów, być może był nim Christian Döring; złodziej po prawej ręce Jezusa to ten, który został zbawiony.

20 H.-J. Döhle, Schwein, Geflügel und Fisch – bei Luthers zu Tisch, [w:] Meller (red.), Luther in Mansfeld. 60% kości znalezionych w domu Luderów pochodziło od świń, a tylko 10% od bydła – niezwykła proporcja, która świadczy o tym, że, jak wskazuje Döhle, rodzina przerzuciła się na gatunek mięsa, który zaczął ówcześnie znamionować dostatek, podczas gdy wołowina dominowała wśród biedniejszych warstw społecznych. Być może Luderowie sami od czasu do czasu hodowali świnie. Znaleziono także kości gęsi i innego drobiu, przy czym jedna trzecia pochodziła od młodych osobników, co pokazuje, że jadano dobre, delikatne mięso. Zob. także M. Fessner, Luthers Speisezettel. Die Versorgung der Grafschaft Mansfeld mit Lebensmitteln, Gütern und Waren, [w:] Meller (red.), Fundsache Luther.

21 H.-G. Stephan, Keramische Funde aus Luthers Elternhaus, [w:] Meller (red.), Luther in Mansfeld: ceramika, datowana ok. 1550 r., pochodziła przypuszczalnie głównie z Eisleben, gdzie znajdował się co najmniej jeden duży zakład ceramiczny. Zachowały się fragmenty przynajmniej 250, a może i 300 przedmiotów ceramicznych, w tym wiele sprzętów kuchennych. Są one proste, pozbawione ozdób, nie zdradzające jeszcze stylu i kolorystyki renesansowej. Ale nie są to także szare gliniane naczynia z połowy XV w., z czego należy wnosić, że rodzina kupowała nowe przedmioty.

22 LW 54, 8; WA Tr 1, 55.

23 LHASA, MD, Rep. F4, Ch. 19, Lambrecht Kegel und Hans Reinicke, 1516–1518: zob. np. fos. 11–15.

24 Nie są to jedyne ryciny przedstawiające kobiety. Zob. Agricola, De re metallica Libri XII.

25 LHASA MD Rep F4 Ak., No 1, Berg und Handelsbuch, 1507–1509, fo. 54 (v) wymienia czterdziestu Hüttenmeister, w tym Hansa Ludera; G. Vogler, Eisleben und Nürnberg zur Zeit Martin Luthers. Beziehungen zwischen zwei Wirtschaftspartnern, [w:] Knape (red.), Martin Luther und Eisleben, s. 61: do 1536 r. ich liczba spadła do 21.

26 LHASA MD Rep F4 Ak., No 1, Berg und Handelsbuch, 1507–1509, fos. 18 (r)–19 (v); 20 (v); 21 (r); 39 (v)–40 (r); 58 (r). Por. LHASA, MD, Rep F4 Bc, No 1, Beschwerden der Berg- und Hüttenleute wegen des Lohns, 1536, skierowane do hrabiów.

27 Mück, Der Mansfelder Kupferschieferbergbau, II (Beilage, 37); w tym samym roku Hüttenmeister skarżyli się, że najęci i opłaceni górnicy uciekali często do innego mistrza, II, 41, 115, 117–118, 120, 128, 130.

28 Zob. np. LHASA, MD, Rep F4 Db, No 1, Gerichtsbuch Hettstedt, Beilage, 1, fo. 63 (r) (1514).

29 LHASA MD Rep F4 Ak., No 1, Berg und Handelsbuch, 1507–1509, fos. 8 (v); 25 (v); 64 (v).

30 Tamże, fo. 57 (r–v): postanowiono, że nie wolno zatrudniać nikogo, kto byłby winny morderstwa.

31 Spangenberg, Mansfeldische Chronik, 4, cz. 1, 74–75.

32 Biering, Historische Beschreibung, s. 10.

33 W 1517 r. w okręgach Eisleben i Mansfeld, łącznie z Seeburgiem i Bornstedt, wypito 2196 beczek piwa: Spangenberg, Mansfeldische Chronica, 1, fo. 409 (v). Z ksiąg sądowych wyłania się charakterystyczny obraz bójek toczonych przez mansfeldczyków, którzy najchętniej dźgali się nożami. Pewien mężczyzna wyszarpnął z pochew dwa noże należące do jego żony, by zaatakować przeciwnika, inny posłużył się nożem do chleba, podczas gdy łaziebny próbował potraktować swego nieszczęsnego klienta nożyczkami: LHASA MD, Rep. Cop., No 427e, Gerichtsbuch Thalmansfeld 1498–1513, fos. 132 (v), 129 (v), 40 (v).

34 Fessner, Die Familie Luder in Möhra…, s. 21; „Clein Hans” Luder zamieszany był w co najmniej 12 bójek między 1505 a 1512 r. Zob. LHASA, MD, Rep. Cop., No 427e (Gerichtsbuch Thalmansfeld 1498–1513).

35 LHASA, MD, Rep. Cop., No 427e (Gerichtsbuch Thalmansfeld 1498–1513) fo. 126 (r).

36 Zob. tamże, fos. 125 (v); 65 (v): tę uwagę ilustrują jakieś bazgroły przypominające penisa na tle szubienicy; fos. 127 (v)–128 (v).

37 Zob. LHASA, MD, Rep. Cop., No 427e (Gerichtsbuch Thalmansfeld 1498–1513), fo. 135 (v) (1513). Figuruje tam Hans Luder, choć nie da się wykluczyć, że chodziło o Małego Hansa, który w aktach sądowych pojawiał się regularnie. Najprawdopodobniej jednak wpis dotyczy ojca Marcina Lutra, jego wuj występuje tam bowiem jako Mały Hans. Wpis jest przekreślony, co oznacza przypuszczalnie, że doszło do ugody.

38 LHASA MD Rep F4 Ak. No 1 Berg und Handelsbuch, 1507–1509, fos. 83 (r)–85 (v); 87 (r).

39 Zob. np. tamże, passim.

40 Dla przykładu, pierwszym i długoletnim wspólnikiem Hansa Ludera był Hans Lüttich, członek szanowanej rodziny górniczej. W 1507 r. Luder połączył dodatkowo siły z drem Drachstedtem, by kupić trzy „paleniska”, miał także szyby do spółki z Wilhelmem Reinicke; Freydank, Vater Luther, s. 67–70: zachowała się jedna księga rachunkowa z ich spółki, obejmująca okres około trzech miesięcy w 1519 r.; Freydank omawia ją w swojej pracy, wydaje się jednak, że obecnie zaginęła, choć jeszcze w 1936 r. była prezentowana na pewnej wystawie; LHASA Rep F4 Ch, No 19, Rechnungen Lamprecht Kegel und Hans Reinicke, 1516–1518. W skład majątku, który Margarethe wniosła w posagu Hentze Kaufmannowi w końcu 1511 lub na początku 1512 r., wchodził m.in. jeden piec hutniczy z przypisanymi doń kilkoma kopalniami; WA Br 11, 192, przyp. 28; obaj mężczyźni pracowali odtąd wspólnie.

41 E. Westermann, Der wirtschaftliche Konzentrationsprozess im Mansfelder Revier, [w:] Knape (red.), Martin Luther und der Bergbau, s. 70: autor przyjmuje, że na jedno „palenisko” przypadało 30 robotników, nie licząc ślusarzy, cieśli, węglarzy, woźniców i innych; Fessner szacuje ogólną liczbę zatrudnionych na 3000 we wczesnym okresie, a w 1525 r. nawet znacznie więcej; M. Fessner, Das Montanwesen in der Grafschaft Mansfeld vom ausgehenden 15. bis zur zweiten Hälfte des 16. Jahrhunderts, [w:] Westermann (red.), Montanregion als Sozialregion, s. 301.

42 Stahl, Historische Bauforschung an Luthers Elternhaus…, s. 368: Luder współpracował z Drachstedtem. Zob. także G. Vogler, Eisleben und Nürnberg zur Zeit Martin Luthers. Beziehungen zwischen zwei Wirtschaftspartnern, [w:] Knape (red.), Martin Luther und Eisleben; pod koniec lat dwudziestych XVI w. nawet Drachstedt popadł w tarapaty finansowe. Na temat Drachstedta, por. Kramm, Oberschichten, I, s. 113. Nie był on jedynym prawnikiem w okolicy – doktorat z prawa miał także Johann Rühel, inny Hüttenmeister.

43 Stahl, Baugeschichtliche Erkenntnisse…, [w:] Knape (red.), Martin Luther und Eisleben, s. 372.

44 LHASA, MD, Rep F4 Ch, No 16 (Wernigerode), Rechnung Hüttenzins 1506–1531. Liczba pieców, którymi dysponował Luder, zmieniała się. W 1515 r. miał trzy i pół własnego i tyle samo do spółki z innymi, ale już cztery lata później był samodzielnym posiadaczem wszystkich siedmiu. W 1522 r. zostały one podzielone: dwoma zarządzał on sam wraz z zięciem, a pozostałymi jego syn Jacuff, ale także w spółce. Być może dowodzi to szerszej zmiany pokoleniowej: skryba zaczyna od nowej strony, przyozdabiając nagłówek roku 1523 niezwykłym floresem, a datę zapisując w lustrzanym odbiciu: fo. 117 (r).

45 Westermann, Der wirtschaftliche Konzentrationsprozess…, s. 67.

46 Mück, Kupferschieferbergbau, I, 62–64; vol. 2, 88–93, szczególnie s. 91, gdzie w trakcie pertraktacji między hrabiami wspomniano o kłopotach Ludera; Fessner, Die Familie Luder in Möhra und Mansfeld, s. 23.

47 Majątek wyceniono na 1250 florenów, do podziału między wszystkie dzieci lub ich potomstwo. Otrzymał go w całości Jacob, który miał następnie spłacić pozostałych. Z konieczności spłata została rozłożona w czasie, przy czym Luter był ostatni w kolejności. Umowa spisana przez Lutra: WA Br 7, 88–89, 10 VII 1534. Zob. także Fessner, Die Familie Luder in Möhra und Mansfeld, s. 24, który wskazuje, że Luderowi udało się zachować odrębność swojego prywatnego majątku, w tym ziemi, od długów górniczych.

48 Ów proces skupiania siły ekonomicznej przez coraz węższą grupę ludzi prowadził ostatecznie do upadku: E. Westermann, Rechtliche und soziale Folgen wirtschaftlicher Konzentrationsprozesse im Mansfelder Revier in der ersten Hälfte des 16. Jahrhunderts, [w:] Jankowski (red.), Zur Geschichte; tenże, Der wirtschaftliche Konzentrationsprozess…, s. 65.

49 Fessner, Die Familie Luder und das Bergwerks…, s. 28.

50 WA Tr 1, 705, 25–27; WA Tr 4, 4617, 404: 11–13; 7–9; Luter dość wcześnie potępiał różdżkarstwo jako metodę poszukiwania skarbów, choć różdżki (często poświęcone za pomocą zaklęć magicznych) były powszechnie stosowane w górnictwie. Zob. Dym, Divining Science, s. 62; Luter potępił je w 1518 r. w Decem Praecepta Wittenbergensi praedicata populo, 1521. Kopalnie mogły jednak ujawniać prawdę Bożą: na Lutrze głębokie wrażenie wywarło znalezienie w kopalniach Mansfeld w 1538 r. skamieliny w kształcie papieża w sutannie i z potrójną tiarą na głowie. Dla Lutra był to kolejny dowód, że papież jest Antychrystem: Freydank, Martin Luther und der Bergbau, s. 64–66; Biering, Historische Beschreibung, s. 128–134; WA Tr 4, 4961.

51 Zob. zwłaszcza (Kleiner) Sermon von dem Wucher (1519), WA 6, 1–8; (Grosser) Sermon von dem Wucher (1520), WA 6, 33–60; Von Kaufshandlung und Wucher (1524), WA 15, 293–322 (tłum. polskie: M. Luter, O kupiectwie i lichwie, tłum. C. Królewicz, [w:] M. Luter, Pisma etyczne, Bielsko-Biała 2009, ss. 161–178); An die Pfarrherrn wider den Wucher zu predigen, Vermahnung (1540), WA 51, 331–424: później używał coraz ostrzejszej retoryki, wiążąc już, około 1540 r., lichwiarzy z diabłem i porównując ich do Beer wolff (wilkołaków): WA 51, 399. Na temat traktatu z 1524 r. i jego ekonomicznego kontekstu zob. Rössner, Martin Luther. On Commerce and Usury.

52 U. Wenner, Fundgrubner, Berckhauer und Schlacktreiber: Montanwortschatz bei Martin Luther, [w:] Knape (red.), Martin Luther und der Bergbau, s. 214, przyp. 18, 19; WA Tr 5, 630, 3–4, Nr. 6374; por. WA Tr 3, Nr. 3471, z jesieni 1536; oraz WA Tr 5, Nr. 5675, „Ich will kein kucks haben! Es ist spielgelt, vnd es will nicht wudelln, dasselbig gelt”. Akcje traktuje jako oszustwo.

53 Myconius, Geschichte, s. 14–15. O popularności św. Anny wśród górników w Mansfeld zob. A. Hornemann, Zeugnisse der spätmittelalterlichen Annenverehrung im Mansfelder Land, [w:] Knape (red.), Martin Luther und der Bergbau, na temat zaś jej kultu, który według Lutra pojawił się dopiero w okresie jego dzieciństwa, zob. Welsh, Anna Mater Matronarum, rozdz. 4 (dziękuję autorce za zgodę na przywołanie jej pracy, będącej jeszcze w druku [ukazała się ona w 2016 r.]).

54 Spangenberg, Mansfeldische Chronik, 4, 1, s. 94; Stahl, Baugeschichtliche Erkenntnisse…, [w:] Knape (red.), Martin Luther und Eisleben, s. 366–367; Schlenker, Archäologie am Elternhaus Martin Luthers, [w:] Meller (red.), Luther in Mansfeld, s. 96–99.

55 W 1520 r., gdy z oburzeniem zapewniał Spalatina, że jego rodzice nie są, jak twierdzono, Czechami, Luter odnosił się jedynie do krewnych swej matki z Eisenach, a nie swego ojca z Möhra. Możliwe, że dalszej rodziny ze strony ojca nie poznał aż do 1521 r., gdy odwiedził ją w drodze z sejmu w Wormacji. WA Br 1, Nr. 238, 10 I 1520; nr 239, 14 I 1520.

56 Według niektórych relacji dwoje dzieci Hansa i Margarethe zmarło w trakcie zarazy około 1506–1507 r. – możliwe, że dwoje najstarszych z rodzeństwa. Barbara, młodsza siostra Marcina, zmarła w 1520 r. Siggins, Luther and His Mother, 14. WA Tr 1, 1108 przytacza niejasną uwagę Lutra, że jego rodzice wyjechali do Mansfeld z synem, po której Luter wspomina o własnych narodzinach. Luter urodził się jednak w Eisleben, nie w Mansfeld, więc relację tę można by odczytywać jako zniekształconą historię wyjazdu jego rodziców z Eisleben właśnie z nim, a nie jakimś innym synem. W każdym razie dowody świadczące o istnieniu starszego brata Lutra nie są w pełni przekonujące.

57 Johannes Schneidewein (rektor uniwersytetu wittenberskiego) w Scriptorum publice propositorum a gubernatoribus studiorum in Academia Wittenbergensi 3, Wittenberg 1559 [VD 16 W 3761] fos. 190 (v)–191 (v): Siggins, Luther and His Mother, 14.

58 WA Tr 1, Nr. 1016. Najwyraźniej karmiła małego Marcina będąc w ciąży z Paulem.

59 WA Tr 3, Nr. 2963a, 2963b. W tym okresie noworodek Paul zajął miejsce swego starszego brata Martina przy piersi. Luter miał ponadto jednego starszego syna, Hansa.

60 Stahl, Baugeschichtliche Erkenntnisse…, [w:] Knape (red.), Martin Luther und Eisleben, s. 366; Mathesius, Historien, s. 537. Na temat użycia przez Lutra metaforyki związanej z górnictwem zob. Wenner, Fundgrubner, Berckhauer und Schlacktreiber…, [w:] Knape (red.), Martin Luther und der Bergbau. Luter zaskakująco rzadko posługuje się przenośniami zaczerpniętymi z języka górniczego, zwłaszcza jeśli zważyć, że niektóre z nich pojawiają się w Biblii. Bez wątpienia rozumiał metafory, które wykorzystywał. W swych wcześniejszych tłumaczeniach tekstów biblijnych, aż do połowy lat dwudziestych XVI w. używał słowa durchfewern (wypalanie), podczas gdy później wolał durchleutern albo leutern (oczyszczanie) – może to wskazywać na odejście od języka zapożyczonego z technologii wytopu metali.

61 Np. w 1529 r. Lutra odwiedzili ojciec, matka, bratowa i szwagier. Brat Jacob przyjechał do niego do Coburga niedługo po śmierci ojca, a potem odwiedzał go ponownie w 1538 i 1540 r. W 1536 r. Luter skarżył się, że Jacob do niego nie pisze, co by oznaczało, że wcześniej korespondowali; WA Br 5, 1410, 19 IV 1529; zob. także przyp. 4; WA Br 7, Nr. 2287, 19 I 1536. Jacob zaopiekował się też w Mansfeld trzema młodymi synami Lutra, gdy ten leżał na łożu śmierci; WA Br 11, 300, 16–17, nr 4207.

62 WA Br 7, 88–89, VII 1534.

63 WA Tr 5, Nr. 6424; Luter zdradził pogardę do nich, jaką żywił jego krąg społeczny, gdy w trakcie rozmowy o zamążpójściu jakiejś krewnej zagroził, że jeśli ta nie będzie się odpowiednio zachowywać, to wyda ją nie za uczonego, tylko za „czarnego górnika” i „żaden pobożny, wykształcony mąż” nie da się jej omotać.

64 W latach 1530–1538 na uniwersytet w Wittenberdze zapisało się aż 18 mieszkańców Mansfeld; Scheel, Martin Luther, I, 53.

a Zachowano układ przypisów zgodny z oryginalnym zapisem w książce L. Roper. W uproszczonej formie (zapis skrótowy) zamieszczono pozycje ujęte w bibliografii, przytaczając zarazem pełne zapisy innych (wybranych) pozycji.

b LW 31, 25; WA 1, 233 (tłum. polskie: 95 tez ks. Marcina Lutra z 1517 roku, [w:] Wyznanie augsburskie (Konfesja Augsburska) z 1530 roku. 95 tez ks. Marcina Lutra z 1517 roku, Bielsko-Biała 2014, s. 79); M. Luter, Tezy, tłum. I. Lichońska, [w:] Myśl filozoficzno-religijna reformacji XVI w., opr. L. Szczucki, PWN, Warszawa 1972, s. 12.

ROZDZIAŁ 2

UCZEŃ I STUDENT

Gdy Marcin Luter wyjeżdżał w 1497 r. z Mansfeld do szkoły w Magdeburgu, miał niespełna 14 lat. Towarzyszył mu Hans Reinicke, syn inspektora górniczego, najważniejszej persony w mieście. Ojciec Marcina, którego przyszłość jako poważnego mistrza hutniczego wciąż jeszcze rysowała się różowo, pragnął dla swego syna równie dobrego wykształcenia. Młody Marcin zamieszkał w domu urzędnika arcybiskupiego dra Paula Moshauera, także wywodzącego się z rodziny górniczej1.

Kariery tych dwóch zdolnych młodzieńców potoczyły się zupełnie inaczej. Marcin kontynuował naukę na uniwersytecie w Erfurcie, a następnie wstąpił do zakonu, podczas gdy Reinicke zajął się interesem rodzinnym, a w 1511 r., w wieku około 28 lat, ożenił się. W roku 1512 Luter awansował na zastępcę przeora i przełożonego szkoły klasztornej, a Reinicke przejął swoje dwa pierwsze piece hutnicze2. W 1519 r., gdy Marcin był sławnym mnichem bez grosza przy duszy, Hans odziedziczył dom rodzinny w Mansfeld, a w ciągu kolejnych trzech lat stał się jednym z najbogatszych przedsiębiorców górniczych w mieście3. W tym samym czasie Luter zdobył rozgłos swoim wystąpieniem na sejmie wormackim, a w 1522 r. ukrywał się na zamku Wartburg. W latach dwudziestych i trzydziestych XVI w. Reinicke, jako jedyny posiadacz kopalń ze swojego pokolenia, odniósł sukces: przyłączywszy się do kapitalistów z Saigerhandelsgesellschaft ze Steinacher, zdominował produkcję srebra w Mansfeld i stał się rzecznikiem przedsiębiorców górniczych. W tym samym okresie o Lutrze usłyszał cały świat4.

Reinicke prowadził życie, które mogło stać się udziałem Lutra, gdyby tylko tego zechciał. Pozostawali w kontakcie do końca życia i dla obu ta przyjaźń bardzo wiele znaczyła. Reinicke odwiedził Lutra w trakcie sejmu augsburskiego w 1530 r., gdy reformatorowi dokuczała samotność w zamku Coburg. To właśnie od niego Luter dowiedział się o śmierci Hansa Ludera: gdy tylko spojrzał na list od przyjaciela, powiedział „Teraz wiem na pewno, że ojciec nie żyje”. Jak ujął to Melanchton, „Lutra i Reinickego łączyła wyjątkowa więź, wynikająca bodaj z podobieństwa charakterów, a zadzierzgnięta w młodzieńczym okresie wspólnej nauki”. Gdy Reinicke zmarł w 1538 r., Luter był akurat chory. Jego najbliższe otoczenie przez kilka miesięcy trzymało ten fakt przed nim w tajemnicy, wiedząc, jakim ciosem będzie dla Lutra strata „mojego najlepszego przyjaciela”5. Wspólne przeżycia z dzieciństwa związały tych dwóch ludzi na całe życie.

Owa więź mogła wynikać zarówno ze wspólnych chłopięcych radości, jak i trosk, których doświadczali. Luter krytycznie wyrażał się o edukacji swojego pokolenia „Bezustannie mieliśmy do czynienia z nauczycielami i mistrzami, którzy sami o niczym nie mieli pojęcia i nie potrafili nas nauczyć niczego dobrego ani wartościowego. Nie wiedzieli nawet, jak zdobywać wiedzę i przekazywać ją innym”6. Gorycz bijąca z tych słów (napisanych w 1524 r.) mogła po części wypływać ze wspomnienia o tym, jak w szkole „pewnego razu bito mnie piętnaście razy z rzędu w ciągu jednego przedpołudnia”. Owszem, dzieci należy bić i karać, przyznawał, ale „zarazem trzeba je kochać”7. Samo istnienie szkoły łacińskiej w takiej mieścinie górniczej, jak Mansfeld, zaskakuje i świadczy o aspiracjach kulturalnych miejscowej elity. Niezależnie od wszystkich swoich niedostatków, szkoła ta zdołała przynajmniej porządnie nauczyć Lutra łaciny. Zdolność do wyrażania w tym języku całej gamy emocji, precyzyjnego formułowania myśli, a nawet gier słownych, mogła się wykształcić tylko w toku długiego z nim obcowania.

Łacina była językiem życia naukowego i intelektualnego w całej Europie, więc jej opanowanie stanowiło pierwszy krok do tej ekskluzywnej sfery. Dla dziewcząt była ona w zasadzie zamknięta. Pilnym adeptom łaciny w nagrodę otwierał się cały świat literatury antycznej, który wypełniali herosi, wojownicy, boginie i barwne opowieści. Im dłużej Luter podążał tą ścieżką, tym bardziej oddalał się od kręgu życia swego ojca: władał językiem, którego tamten nie rozumiał i dysponował narzędziami intelektualnymi, o których Hansowi Luderowi nawet się nie śniło. Ale tego właśnie, w jakimś sensie, pragnął dla Marcina ojciec.

Gdy obaj młodzieńcy wyruszyli do Magdeburga, wydawało się, że otwiera się przed nimi świetlana wspólna przyszłość. Ledwie rok później, w 1498 r., Marcin został jednak przeniesiony do szkoły w Eisenach, miasta, które miało odegrać ważną rolę w jego dalszym życiu. Było to z pozoru dziwne posunięcie, bo placówka w Eisenach nie cieszyła się jakąś szczególną estymą, a samo miasto, liczące 3–4 tysiące mieszkańców, nie mogło się równać z Magdeburgiem pod względem bogactwa ani prestiżu. Pod koniec XIV w. Eisenach stanęło po „złej stronie” w wojnach wettińskich, licząc na uniezależnienie się od swych saskich władców. W konsekwencji utraciło status ulubionej rezydencji książąt z dynastii Wettinów, którzy większymi względami obdarzali odtąd Gothę i Weimar. W XIV w. Eisenach dotknęła też kilkakrotnie epidemia dżumy, Żydów spotkały natomiast pogromy i wydalenie z miasta. Do obniżenia znaczenia miasta przyczyniły się też konflikty w łonie elity politycznej, utworzenie nowego sądu dla Saksonii w Lipsku, co podważyło pozycję Eisenach jako ośrodka prawnego, a także pogorszenie stanu zdrowia i zamożności mieszkańców8.

Można przypuszczać, że Luter przeniósł się do Eisenach za radą matki, której krewni należeli tam do najbardziej szanowanych obywateli9. Bez wątpienia matka wywierała silny wpływ na swego bystrego syna, choć niewiele wiemy o niej samej i o łączących ich relacjach. Z całą pewnością wywodziła się z zupełnie innego środowiska niż jej mąż. Niewykluczone, że to właśnie jej wpływ zadecydował, że Marcin nie obrał ostatecznie drogi, którą wyznaczył mu ojciec.

Luter wspominał później, że matka „zawsze dźwigała drewno na opał na własnych barkach”. Z nieco przygarbionych pleców na portrecie Łukasza (Lucasa) Cranacha możemy wnosić, że nie była to typowa mieszczańska żona, która noszenie wody czy dźwiganie ciężarów zlecała służbie. Zarazem jednak pochodziła z wykształconej rodziny i to właśnie ona tworzyła pomost do bardziej wyrafinowanego świata Eisenach10. Co wymowne, Luter podarował jej O miłości Boga, książkę napisaną przez swego mentora i spowiednika Johanna von Staupitza, z własnoręczną dedykacją „Kochanej matce”11.

Jeden z pierwszych biografów Lutra Johannes Mathesius opowiada ciekawą historię o odkryciu przez swego bohatera Biblii łacińskiej, która, jak się okazało, zawierała o wiele więcej „tekstów, listów i ewangelii” niż kiedykolwiek przypuszczał. Gorączkowo ją kartkując, natknął się na historię Samuela i jego matki Anny, którą przeczytał z „przepełniającą serce rozkoszą i radością”12. Anna była przez długi czas bezpłodna, a jej syn, poczęty w odpowiedzi na jej modlitwy, został nazwany „Bóg wysłuchał”. Oddała go kapłanowi Helemu z przeznaczeniem do posługi religijnej. Jak z pewnością pamiętali czytelnicy Mathesiusa, Bóg trzykrotnie wołał młodego Samuela, ten zaś odpowiedział wreszcie „Mów Panie, bo sługa Twój słucha”13. Ostatecznie Samuel nie został kapłanem, jak pragnęła jego matka, lecz prorokiem. Opowieść o pierwszym zetknięciu Lutra z Biblią pozostawili zresztą aż trzej jego towarzysze – Mathesius, Johann Aurifaber i Anton Lauterbach – notując ją w zapiskach z rozmów przy stole w latach 1531, 1538 i 1540, z czego widać, że Luter chętnie do niej wracał. Jej znaczenie emocjonalne wskazuje, jak ważną rolę odegrała matka – także zwana „Anną” – w powołaniu religijnym Lutra. On także pozował na proroka i, jak biblijny Samuel, poszedł inną ścieżką niż wyobrażała sobie jego matka14.

Matka Lutra stała się później celem ataków katolickich adwersarzy, którzy próbowali wykazać, że reformator był potomkiem diabła. Johannes Nas, katolicki polemista z drugiej połowy XVI w., twierdził, że matka Lutra pracowała jako łaziebna, co uchodziło za zajęcie niegodne, synonim lekkich obyczajów. Pewnego razu uwiódł ją nieznajomy odziany w szykowne czerwone szaty, który obiecał, że jeśli mu się odda, nigdy już nie zazna niedostatku i znajdzie sobie bogatego męża. Luter był więc owocem związku z samym diabłem. Ta historia mogła być po części inspirowana obelgami o podtekstach seksualnych, które na Lutra ciskał już w 1533 r. katolik Johannes Cochläus, początkowo jego sympatyk, a potem zagorzały wróg, nazywając go „nędznym zbiegłym mnichem, przydupasem łajdackich siostrzyczek zakonnych, bez ziemi i poddanych, tępym podrzutkiem urodzonym, jak mówią, z panny łaziebnej”15. Luter śmiał się z tych ataków: albo był synem łaziebnej, żartował, albo podrzutkiem, niechaj się wreszcie zdecydują. Jednak choć z pozoru obelgi nie robiły na nim wrażenia, dobrze je zapamiętał i wielokrotnie przytaczał16.

*

Choć daleko mu było do dawnej świetności, Eisenach całkowicie różniło się od rodzinnego miasta Lutra. Podczas gdy w pejzażu Mansfeld dominowały hałdy żużlu i gospody, Eisenach szczyciło się swymi kościołami, klasztorami i księgami. Wielu krewnych Lutra ze strony matki skończyło uniwersytet i zostało lekarzami, wykładowcami, urzędnikami i prawnikami. W takim środowisku w sposób naturalny zrodziła się u niego myśl o wyższym wykształceniu i aktywności publicznej. Co znaczące, gdy w 1520 r. gniewnie zareagował na insynuacje, jakoby jego rodzice pochodzili z Czech – które miały rzucić na niego podejrzenie o związki z heretyckimi husytami – powołał się właśnie na rodzinę z Eisenach: „Niemal wszyscy moi krewni mieszkają w Eisenach, znają mnie tam i do dzisiaj uznają za swojego… w żadnym innymi mieście nie jestem tak dobrze znany”17. Bez wątpienia to właśnie rodzina ze strony matki, a nie ojca, wywarła decydujący wpływ na naukową i religijną tożsamość Lutra.

Podobnie jak nad Mansfeld, nad Eisenach górował zamek – Wartburg. Stosunki między mieszczanami a okoliczną szlachtą nie zawsze układały się zgodnie. W XIII w. Zofia Brabancka zbudowała w mieście twierdzę. Miejscowi nazwali ją Klemme (kleszcze) – służyła bowiem do nadzorowania ich – i przy pierwszej okazji zniszczyli18. Konflikty powtarzały się jeszcze nie raz: w 1304 r. mieszczanie zburzyli, chcąc zapewnić sobie bezpieczeństwo, wieże kościoła pw. Najświętszej Marii Panny. Za to świętokradztwo całe miasto zostało obłożone interdyktem. W latach 1306–1308, ponownie próbując uwolnić się od zwierzchnictwa książąt, eisenachianie oblegli nawet Wartburg, po czym sami musieli odpierać kontratak. Wszystkie te wydarzenia zaszczepiły w mieszkańcach miasta silne poczucie niezależności i zapiekłą niechęć wobec panów ze wzgórza19.

Eisenach niewiele wytwarzało, specjalizowało się za to w usługach religijnych. Jak ujął to pewien XVII-wieczny kronikarz, miasto stanowiło „istne religijne centrum handlowe”, wypełnione instytucjami religijnymi: naliczył tam jedną fundację, trzy kościoły parafialne, siedem klasztorów i dziewięć kaplic. Kościół pw. NMP miał 23 ołtarze, św. Jerzego – 18, a przy każdym z nich musieli służyć duchowni. Możliwe jednak, że naszym kronikarzem powodował po trosze lokalny patriotyzm, bo niektóre z owych „klasztorów” były nader małe i niewiele znaczące20.

W Eisenach, podobnie jak w Mansfeld, czczono św. Jerzego, ale dla wojowniczego ducha pogromcy smoka przeciwwagę stanowił kult świętej – kobiety, czyli św. Elżbiety Węgierskiej, która w 1221 r. poślubiła Ludwika IV z Turyngii i zamieszkała w Wartburgu. Elżbieta była szczerze oddana franciszkanom, którzy w tym samym czasie przybyli do Eisenach. Wspaniale niepokorna, odrzuciła władzę i splendor dworu książęcego, przebywając wśród nędzarzy, opiekując się chorymi i działając na rzecz budowy szpitali. Stała się bohaterką wielu legend. Pewnego razu, pod nieobecność męża, pozwoliła trędowatemu spać w jego łożu. Gdy, dowiedziawszy się o tym po powrocie, książę, w zrozumiałej bądź co bądź irytacji, odrzucił kołdrę, ujrzał odciśnięty na prześcieradle znak krzyża. Kiedy jednak Ludwik umarł na wyprawie krzyżowej, władzę regenta objął jego brat Heinrich von Raspe, który ponoć wygnał Elżbietę z zamku, tak że księżna musiała szukać schronienia u franciszkanów21.

W rzeczywistości nie ma dowodów na okrucieństwo Heinricha; wydaje się raczej, że Elżbieta z własnej woli przeniosła się do Marburga, by oddać się ascezie. Dla dynastii przedstawiała w istocie tak dużą wartość, że szwagier sam ufundował poświęcony jej kościół. Elżbieta odegrała także ważną rolę w życiu Lutra. Wiele lat później potrafił przypomnieć sobie szczegóły z jej biografii, włącznie z datą urodzenia i śmierci22. Zawsze wyrażał się o niej z szacunkiem, nawet gdy na innych świętych miotał przekleństwa. Jej imieniem ochrzcił też swoją pierwszą córkę.

Reputację Eisenach jako ośrodka życia duchowego wzmacniały dodatkowo opowieści o wymyślnych pokutach i nagłych nawróceniach możnych tego świata. Baron Hermann Dreffurt, znany rozbójnik, dziwkarz i okrutnik, w 1329 r. uświadomił sobie nagle ogrom swych błędów i wstąpił do klasztoru franciszkanów w Eisenach. Przed śmiercią – dwadzieścia lat później – zażądał, by pochowano go w „dole kloacznym, z którego korzystali uczniowie”23. Ta gorączkowa duchowość prowadziła też zarazem często do nadużyć. Luter i Melanchton wspominają, że właśnie w Eisenach widzieli najgorsze przykłady ruchomych figur24. Były to figury świętych złożone z przesuwających się części, za pomocą których oszukiwano naiwnych, którzy wierzyli, że posąg cudownie się porusza, wodzi oczami i nawiązuje z nimi kontakt. Takie praktyki stanowiły część kultury dewocyjnej, obliczonej na wywołanie u wyznawców silnych przeżyć, zarazem jednak stawały się łatwym celem ataków sceptyków.

Na początku swej nauki Luter musiał żebrać o jedzenie. Ułatwiał mu to dobry głos, który wyćwiczył śpiewając w chórze (ów talent muzyczny ujawnił się później także w pracy kaznodziejskiej i w komponowanych przezeń hymnach). Żebranie było powszechne zarówno wśród mnichów franciszkańskich, którzy nie mogli posiadać nic na własność, a prośba o jałmużnę traktowana była jako element ich pobożności, jak i wśród uczniów, którzy w ten sposób zapewniali sobie utrzymanie. Mimo to, gwałtowne ataki na religijne żebractwo, które później wygłaszał, świadczą o tym, że zwyczaj ten uwierał Lutra już w czasach szkolnych. Około 1520 r. napisał do przyjaciela, że wolałby wyuczyć się jakiegoś fachu niż żyć z jałmużny. Potępiając w tym samym czasie monastycyzm, Luter narzekał, że „mnisi wędrują z jednego końca kraju na drugi, nie przynosząc żadnego pożytku. Radziłbym połączyć po dziesięć, czyli ile tam trzeba domów zakonnych w pojedynczą instytucję i odpowiednio ją wyposażyć, aby nie było potrzeby żebrać”25.

Przez cztery lata Luter żył w świecie swej matki, mieszkając u jej krewnych o nazwisku Schalbe. Głowa tej szanowanej rodziny, Heinrich Schalbe, był rajcą miejskim, a w latach 1495 i 1499 piastował urząd burmistrza26. Schalbowie żyli w kulcie franciszkańskiej skromności i dobrych uczynków, a szczególne związki łączyły ich z niewielkim klasztorem braci mniejszych, który wywodził się z instytucji założonej przez samą św. Elżbietę27. Taka pobożność wywarła silny wpływ na Lutra, a rodzina Schalbów pozostała dla niego na tyle ważna, że pragnął ją zaprosić na swą prymicję w 1507 r. Ostatecznie zrezygnował z tego wyłącznie z powodu kosztów, na jakie by ich to naraziło.

Niewiele wiadomo o edukacji Lutra w Eisenach. Budynki szkoły nie były zapewne zbyt okazałe, bo zostały wyburzone już w 1507 r.28 Jedna z opowieści przekazanych przez Matthäusa Ratzerbergera, lekarza i jednego z pierwszych biografów Lutra, przypuszczalnie zresztą apokryficzna, tchnie atmosferą szacunku dla studentów i nauki. Podobno rektor zdejmował czapkę przed uczniami i to samo nakazywał nauczycielom, mówiąc im, że być może zwracają się do przyszłego burmistrza, kanclerza, doktora nauk albo regenta29. Ta anegdota w niczym nie przypomina wspomnień o razach, jakie Luter otrzymywał w swej poprzedniej szkole; możliwe, że szkoła w Eisenach istotnie przyczyniła się do rozkwitu intelektualnego młodzieńca. Opanowawszy jako tako łacinę w Mansfeld, Luter zainteresował się teraz literaturą, a owo zanurzenie w klasykę wyraźnie wpłynęło na styl jego pisania. Pokochał poezję, a pierwszym autorem, którego wiersze czytał, był, jak później wspominał, współczesny mu Baptista Mantuanus. W tym samym czasie, a może nieco wcześniej, przeczytał Metamorfozy Owidiusza i bajki Ezopa30.

Luter zadzierzgnął trwałe więzi z jednym z nauczycieli, Wigandem Guldenäpfem, któremu jeszcze 15 lat po opuszczeniu szkoły wysłał jedno ze swych kazań. Zaprzyjaźnił się także z innym starszym mężczyzną, Johannesem Braunem, wikarym z kościoła pw. NMP. Braun, absolwent uniwersytetu erfurckiego z 1470 r., utrzymywał bliski kontakt ze szkołą imienia św. Jerzego, regularnie zapraszając uczniów do domu i pożyczając im książki. Już wówczas pielęgnował kult wiedzy naukowej, na podobieństwo kręgów humanistów złożonych z nauczycieli i ich byłych uczniów, które stały się charakterystycznym składnikiem krajobrazu edukacyjnego drugiej połowy XVI w. Tak jak i Schalbów, Luter chciał go zaprosić na swoją pierwszą mszę31. Ich więź przetrwała lata szkolne, uniwersyteckie i utrzymywała się jeszcze po wstąpieniu Lutra do zakonu. Uległa rozluźnieniu dopiero po przeniesieniu się Lutra do Wittenbergi. Reformator usprawiedliwiał się wtedy przed przyjacielem, który sądził zapewne, że „zimny i dumny wiatr północny zmroził mu serce”; w rzeczywistości jego milczenie wynikało po prostu z braku „wolnej chwili” na pisanie – tłumaczenie, które starca w pełni chyba nie uspokoiło32.

Lata spędzone w Eisenach bez wątpienia wywarły trwały wpływ na Lutra. Od rodziny Schalbów usłyszał o franciszkańskim odstępcy Johannie Hiltenie, którego historia nabrała dlań znaczenia w późniejszym życiu33. W latach siedemdziesiątych XV w. Hilten zaczął głosić apokaliptyczne przepowiednie, ostrzegając przed potęgą Turcji i otwarcie krytykując życie zakonne. Skończył w celi w Eisenach, gdzie na przełomie stuleci – jeśli wierzyć późniejszym propagandzistom luterańskim – umarł z głodu, padając ofiarą okrucieństwa mnichów. Wiele lat później, w 1529 r., Luter przypomniał sobie o tej postaci, gdy przyjechał w odwiedziny do swego przyjaciela Friedricha Myconiusa. Analogie między Lutrem a Hiltenem były teraz uderzające: obaj byli absolwentami uniwersytetu w Erfurcie, którzy wstąpili do zakonu, a potem zbuntowali się przeciwko Kościołowi. Na dodatek Turcy oblegli właśnie Wiedeń, wypełniając co do joty proroctwa Hiltena. Po powrocie do domu, Luter napisał gorączkowy list do Myconiusa, prosząc go o wszelkie dostępne informacje o zakonniku i zaklinając przyjaciela, żeby niczego nie pominął34.

Dlaczego Luter był tak podekscytowany? Otóż Hilten przepowiedział, że niedługo powstanie ktoś, kto wystąpi przeciw papiestwu. W relacji, którą usłyszał po raz pierwszy od Myconiusa, wydarzenie to miało się dokonać w roku 1514, ale istniały też inne wersje przepowiedni, które wyznaczały 1516 jako rok przyjścia proroka. Biografowie Lutra uznawali to potem za dowód jego Boskiego powołania, nawet jeśli daty nie zgadzały się dokładnie. Sam Luter przywoływał później proroctwo z datą 1516 r. wierząc, że odnosiło się do niego. Melanchton, najważniejszy współpracownik Lutra, w roku 1531 w swej Obronie Wyznania augsburskiego bronił Wyznania augsburskiego z 1530 r., założycielskiego wyznania wiary luteranizmu. Rozpoczął część poświęconą ślubom zakonnym od przypomnienia historii Hiltena i jego cierpień spowodowanych przez „faryzejskiej nienawiści” mnichów. Jak dodał Melanchton, Hilten, idąc w ślady Jana Chrzciciela, przepowiedział przed śmiercią: „Lecz […] przyjdzie ktoś inny, kto was [mnichów] powali i [nie] zdołacie mu się oprzeć”35.

Postać Hiltena na trwałe zagościła w hagiografii Lutra, a jego proroctwa były publikowane w XVI i w XVII w. Późniejsi luteranie uznawali go za prawdziwego proroka, który dostarczył dowodu na to, że Luter był człowiekiem Bożym. Zarazem jednak Hilten był bohaterem nieco niewygodnym, który podobno pisał listy do ukochanej własną krwią, a jego bezkompromisowa apokaliptyczna pasja nasuwała skojarzenia z zaburzeniami psychicznymi. Może właśnie dlatego luterański kronikarz Ludwig Rabus, przez pewien czas mieszkający w domu Lutra, choć wspomniał o przepowiedni, to nie umieścił Hiltena w swym kompendium luterańskich męczenników i „wybranych przez Boga”.

Sposób myślenia Lutra o wpływie dzieciństwa na kształtowanie jednostki zasadniczo różnił się od współczesnych mu poglądów. Zainteresował się Hiltenem nie dlatego, że był on więziony w klasztorze niedaleko szkoły, do której sam uczęszczał, przez co bezwiednie stał się częścią jego dzieciństwa. Czuł raczej, że Hilten wypełnił swą prorocką misję i odbył krucjatę przeciwko mnichom. Nie liczyła się jednostka, ale Boży plan. Zarazem jednak dzięki tej fascynacji wyraźniej zarysowuje się pejzaż emocjonalny samego Lutra. Czytając w 1531 r. Obronę Wyznania augsburskiego Melanchtona, podkreślił nazwisko Hiltena na czerwono i zapisał na marginesie, że usłyszał o nim jako „czternastoletni albo piętnastoletni” chłopiec, gdy mieszkał w Eisenach z rodziną Schalbów. Jak doskonale rozumiał jego przyjaciel, proroctwo Hiltena umieściło walkę z ascetycznym monastycyzmem w centrum teologii Lutra. Tym samym Melanchton zarejestrował w swym ważnym dla teologii luterańskiej dziele ciekawą obserwację o samym założycielu ruchu36.

Pośrednio potwierdził również doniosłość Eisenach i świata jego matki dla rozwoju duchowości Lutra. Bez wątpienia rodzina Schalbów i grupa skupiona wokół Johannesa Brauna ukształtowały jego podejście do praktyk religijnych37. Ta pobożność mogła zawierać silny pierwiastek żeński: św. Anna i Matka Boska stały się ważnymi postaciami w uniwersum religijnym Lutra, a mity i opowieści z czasów jego pobytu w Eisenach podsuwają obraz młodego chłopaka przebywającego z dala od domu rodzinnego i matczynej opieki, łaknącego czułości. Według jednej z anegdot, wdowa Ursula Cotta przyjęła go pod swój dach, bo lubiła jego śpiew i podzielała jego niechęć do żebrania. Zgodnie z inną chory Luter, pozostawiony w domu z wysoką gorączką, gdy reszta domowników udała się do kościoła, musi pełznąć na czworakach do kuchni po kubek wody38. Choć opowieści te nie muszą do końca odpowiadać prawdzie, odzwierciedlają stan ducha Lutra, który w Eisenach poszukiwał – i ostatecznie odnalazł – tak bardzo mu potrzebną więź psychiczną z matką.

*

Po zakończeniu nauki w Eisenach Luter wstąpił w 1501 r. na uniwersytet w Erfurcie, uczelnię, do której uczęszczał jego szanowany stary przyjaciel Johannes Braun. Do domu było stąd co prawda dalej niż z konkurującego z nim uniwersytetu lipskiego, ale za to bliżej do Eisenach i rodziny ze strony matki. Luter zamieszkał albo w akademiku św. Jerzego (kolejnej instytucji noszącej imię patrona Mansfeld), albo w Collegium Amplonianum, zwanym też Bramą Niebios, przy kościele pw. św. Michała – największym kolegium z bursą studencką. W placówkach tych obowiązywał ścisły, na poły klasztorny porządek dnia: studenci, mieszkający w pokojach wieloosobowych, musieli kłaść się o 20.00 i wstawać o 4.00. Wydaje się jednak, że bez większego trudu obchodzili te reguły. Jak kwaśno wspominał Luter, „Erfurt to jeden wielki burdel i szynk; tych dwóch rzeczy uczą się pilnie wszyscy studenci tej szkoły”39.

Uniwersytet erfurcki, założony w 1392 r., był najstarszą niemiecką uczelnią posiadającą własny statut. W początkach XVI w. działała tam grupa wybitnych humanistów, dążąca do odrodzenia nauki starożytnej i powrotu do źródeł. Choć te trendy intelektualne bez wątpienia oddziaływały na Lutra, nie nawiązał, jak się zdaje, kontaktów z Eobanusem Hessusem, Conradem Mutianem, ani żadnym innym z najważniejszych erfurckich humanistów. Z kręgu Mutiana wywodzili się natomiast dwaj jego późniejsi przyjaciele, Georg Spalatin i Johannes Lang. Wprawdzie humanista Crotus Rubeanus nazywał później Lutra dobrym przyjacielem i wspominał, jak połączyła ich pasja do nauki, ale jego górnolotne zapewnienia, że „moja dusza zawsze pozostaje twoją”40 wydają się mocno na wyrost. Należy wszak pamiętać, że pisał to w 1519 r., gdy Luter stał się już sławny.

Luter zaczął całkiem przeciętnie, zajmując trzydziestą lokatę spośród 57 bakałarzy41. Nie wiadomo, co w okresie studiów rozbudziło jego naukową wyobraźnię – można przypuszczać, że była to filozofia, choć skarżył się później, że zmuszano go do nauki tego przedmiotu42. Uniwersytet erfurcki był rozsadnikiem via moderna i nominalizmu, kierunku filozoficznego sięgającego korzeniami nauk Williama Ockhama z XIV w. Wśród wykładowców Lutra byli czołowi nominaliści, autorzy dzieł, które stawały się klasycznymi podręcznikami. Via moderna przeciwstawiała się via antiqua, reprezentowanej przez Tomasza z Akwinu i Dunsa Szkota. Via antiqua, wywodząca się z filozofii Arystotelesa, stała na stanowisku, że rzeczy są tym, czym są, ponieważ stanowią szczególne przypadki tego, co uniwersalne. Nominaliści twierdzili natomiast, że powszechniki nie są realnymi bytami, a jedynie nazwami zbiorów pojedynczych obiektów. Oto jak Luter scharakteryzował tę dyskusję – dla następnego pokolenia już bodaj dość abstrakcyjną – dwadzieścia lat później:

Bezustannie sprzeczali się o to, czy słowo takie jak humanitas, Ludzkość (i inne podobne słowa), oznacza „ludzkość” jako właściwość, w którą wyposażeni są wszyscy ludzie, jak głosi Tomasz i inni, czy też, jak powiadają ockhamiści i „terminiści”, taka powszechna „ludzkość” nie istnieje, a słowo to oznacza po prostu wszystkich poszczególnych ludzi, podobnie jak namalowany wizerunek ludzkości oznacza wszystkie istoty ludzkie43.

Znaczące dla rozwoju Lutra okazały się metody via moderna, a nie program rodzącego się humanizmu. Niezależnie od tego, jak krytycznie odnosił się później do filozofii, został ukształtowany przez jej techniki argumentacji44. Jasno dawał do zrozumienia, że stał po stronie ockhamistów, którzy zachęcali do krytycznego myślenia i podkreślali znaczenie dowodów empirycznych. Zgodnie z humanistycznym ideałem powrotu do źródeł, jego nauczyciele Bartholomäus Arnoldi z Usingen i Jodokus Trutfetter posługiwali się oryginalnymi tekstami Arystotelesa, a nie tylko średniowiecznymi komentarzami do nich. Możliwość obcowania z samym dziełem zamiast patrzenia na nie przez pryzmat zastanych komentarzy i glos musiała przyprawiać młodego Lutra o dreszcz emocji.

W tym momencie nic nie wskazywało jeszcze na kierunek, w jakim rozwinie się myśl przyszłego reformatora. Zanurzywszy się w filozofii Arystotelesa, Luter w dalszym ciągu czytał Cycerona, Liwiusza i Wergiliusza. W 1505 r. uzyskał dyplom magistra. W jego relacji z uroczystości da się wyczuć satysfakcję z tego osiągnięcia: „Boże, jakaż to była podniosła i wspaniała chwila, gdy uczczono nowo promowanych Magistrów, niosąc przed nimi pochodnie; nie znam żadnej ziemskiej, doczesnej radości, która mogłaby się z tym równać”45. Zostając „mistrzem”, absolwent otrzymywał specjalny pierścień oraz biret i musiał wygłosić mowę. Dla okazania szacunku, ojciec zwracał się od tego momentu do Lutra przez „Ihr”, a nie potoczne „du”46. Marcin, zapewne na życzenie ojca, postanowił studiować teraz prawo. Otwierała się przed nim jasna perspektywa: za parę lat powróci do Mansfeld, wżeni się w miejscową elitę przedsiębiorców górniczych, jak zrobiło potem jego rodzeństwo, i wykorzysta swą wiedzę prawniczą dla pożytku rodzinnego interesu.

*

Nie było mu to jednak pisane. Życie Lutra miało się niebawem zmienić na zawsze. Na uwagę zasługują trzy wydarzenia z okresu erfurckiego, dające pojęcie o udręce, jaką cierpiał ten młody człowiek, przed którym, zdawałoby się, otwierała się perspektywa udanego życia. Najpierw dotknęła go i wtrąciła w stan melancholii choroba i śmierć kolegi z uczelni. Następnie, w drodze do Mansfeld, z pół mili od Erfurtu, jakimś cudem udało mu się poważnie zranić własnym mieczem w udo. Ściskał palcami rozciętą tętnicę, by zatamować krwotok, ale noga zaczęła potężnie puchnąć. Luter, uświadomiwszy sobie, że może wykrwawić się na śmierć, zdjęty przerażeniem zaczął się modlić: „Mario, pomóż!” Wezwany lekarz opatrzył ranę, ale wieczorem, gdy leżał w łóżku, rana znów się otworzyła i Luter jął ponownie błagać Marię o ratunek. Wyglądało na to, że modlitwy zostały wysłuchane, bo rana się ostatecznie zagoiła. Gdy opowiadał tę historię wiele lat później przy stole, zgrabnie odwrócił jej sens, twierdząc, że prawdziwy cud polegał nie na tym, że Matka Boża uratowała mu życie, ale że Bóg ustrzegł go od śmierci w chwili, gdy pokładał nadzieję w Marii, nie zaś w Chrystusie, jak powinien czynić chrześcijanin47.

Niedługo potem doszło do zdarzenia podobnego, ale o daleko poważniejszych konsekwencjach. Luter ponownie podróżował, tym razem wracając pewnego letniego dnia z Mansfeld do Erfurtu. W pobliżu Stotternheim zaskoczyła go gwałtowna burza z piorunami. W przerażeniu zaczął wzywać św. Annę, patronkę górników, ślubując, że jeśli zostanie ocalony – wstąpi do klasztoru. Reakcja ta wydaje się znacznie przesadzona, ale trzeba pamiętać, że burze przypisywano wtedy działaniu diabła albo czarownic, bito nawet w dzwony kościelne, by odpędzić te złe moce. Tak jak poprzednio, Luter nie wezwał na pomoc Chrystusa, tylko świętą. I znowu, opowiadając tę historię w 1539 r., Luter przeinaczył jej sens: Bóg w swej dobroci przyjął słowo „Anna” jako oznaczające, z hebrajskiego, „łaskę”, nie zaś jako imię świętej. Ta na poły żartobliwa interpretacja pozwalała mu utrzymywać, że ślubowanie złożone w trakcie burzy było w istocie kolejną Boską interwencją, ale, znów, bez kobiecego pośrednictwa48.

Gdy burza minęła, Luter dotrzymał przyrzeczenia: 17 lipca 1505 r. w Erfurcie wstąpił do zakonu augustianów. Był to krok brzemienny w skutki. W jednej chwili wszystkie plany jego ojca legły w gruzach, a kosztowne inwestycje w wykształcenie syna zostały obrócone wniwecz. Luter odesłał swą uniwersytecką togę i pierścień do domu, oświadczając rodzicom, że tę część swojego życia oddzielił już grubą kreską. Część znakomitych podręczników prawniczych, które kupił mu ojciec, rozsprzedał, a pozostałe podarował klasztorowi49. Następnie zaprosił kolegów z uczelni na wystawną biesiadę, z muzyką i innymi rozrywkami. W kulminacyjnym momencie imprezy zakomunikował zszokowanym kompanom swe postanowienie przywdziania habitu, oświadczając melodramatycznie: „Widzicie mnie dzisiaj i więcej już nie ujrzycie”50, po czym, w towarzystwie wstrząśniętych kolegów, udał się do klasztoru. Luter zainscenizował swe odejście na podobieństwo Ostatniej Wieczerzy, spektakularnie podkreślając rozstanie ze światem ciała51.

Wstąpienie Lutra do klasztoru było poważnym aktem nieposłuszeństwa, podważającym zarówno plany jego ojca, jak i system wartości społeczności Mansfeld. Przez pierwszy miesiąc pozostawał tu w odosobnieniu, uniemożliwiającym jakąkolwiek interwencję rozdrażnionemu ojcu czy przyjaciołom, którzy chcieli wyperswadować mu tę decyzję. Co gorsza, nie wrócił do domu, by wyjaśnić motywy swego postępowania, tylko zawiadomił rodzinę o swej decyzji listownie. Ojciec odpisał gniewnie, zwracając się doń z powrotem nieformalnym zaimkiem du. Początkowo nie wyrażał zgody na pozostanie syna w zakonie, potem zaś, jak zauważył Luter, udzielił jej „bardzo niechętnie”. Według jednej z wersji, ustąpił dopiero po tym, jak stracił dwoje dzieci podczas epidemii dżumy z 1506 r.

Relacja Lutra z jego inauguracyjnej mszy odprawianej w 1507 r. w obecności ojca uświadamia, jak wiele kosztował go ten akt buntu. Tuż przed konsekracją, gdy opłatek miał zamienić się w ciało Chrystusa, Lutra ogarnęła taka panika, że niechybnie uciekłby sprzed ołtarza, gdyby nie powstrzymał go przed tym przeor52. Jak opowiadał trzydzieści lat później, w takie przerażenie wprawiły go słowa tibi aeterno Deo et vero („tobie, Bogu wiekuistemu i prawdziwemu”), będące częścią cudu Mszy świętej, kiedy to chleb, przeistoczony w ciało Chrystusa, jest pokazywany, a następnie udzielany przez kapłana wiernym.

Na uroczystym przyjęciu prymicyjnym, na które ojciec Lutra, jak zawsze człowiek o szerokim geście, ofiarował dwadzieścia guldenów, rozłam między ojcem a synem był wyraźnie widoczny. Luter zapytał ojca, czy akceptuje w końcu jego decyzję, na co Hans Luder, przy wszystkich obecnych, odparł: „Nie zapominaj o czwartym przykazaniu, by być posłusznym ojcu i matce”, po czym, nawiązując do tego, co zdarzyło się w trakcie burzy, zapytał: „A jeśli to był zły duch?” Było to poważne oskarżenie, na dodatek wysunięte w chwili, gdy Luter po raz pierwszy wystąpił jako przedstawiciel Chrystusa na ziemi. Jak dobrze wiedział każdy ze zgromadzonych, szatan potrafił bez trudu zwieść człowieka, przedstawiając mu jako boskie to, co w rzeczywistości pochodzi od demona. Trudno wyobrazić sobie uwagę, która mogłaby bardziej zachwiać powołaniem i poczuciem pewności młodego człowieka. Wstrząs, jakiego doznał wtedy Luter, pobrzmiewa jeszcze wiele lat później w jego relacji o tym wydarzeniu, w której podkreślał, że komentarz ojca został wygłoszony w obecności innych gości53. W liście do Melanchtona z 1521 r. Luter wyznał, że „zapuściło to w moim sercu tak głębokie korzenie, że nic, co kiedykolwiek wyszło z jego ust, nie zapadło mi w pamięć tak mocno”54. Przeciwnicy Lutra, najpierw Cochläus, a potem Johannes Nas, umyślnie podważali znaczenie burzy. Piorun, ironizował Nas, nie był wyrazem Bożego powołania, tylko oznaką jego gniewu55.

Biograf Lutra psycholog Erik Erikson słusznie twierdził, że trudne relacje z ojcem znalazły odbicie w teologii Lutra: Bóg stał się jego ojcem, stokroć potężniejszym od Hansa Ludera56. Ale na tym sprawa się nie kończy. Lutrowe rozumienie Boga wyraża dystans, jaki dzieli od niego ludzi oraz zasadniczą niepoznawalność Boga i niedostępność jego męki na Krzyżu ludzkiemu pojmowaniu. Uwypuklał rozmaite ojcowskie aspekty natury Boga, kosztem sympatycznego ewangelicznego obrazu Jezusa jako przyjaciela każdego człowieka. Poglądy Lutra na to, co znaczy być mężczyzną i ojcem ukształtowały się w surowym świecie Mansfeld i w stosunkach z własnym ojcem. Trzeba przy tym pamiętać, że nie tylko Luder miał wpływ na syna: ważną rolę odegrali także matka oraz rodzeństwo. Ostatecznie jednak bunt Lutra doprowadził go do konfrontacji z władzami, w tym papieżem i cesarzem, które w owym czasie pojmowane były jako formy panowania patriarchalnego. Zdolność do przeciwstawienia się takim postaciom musiała mieć źródła wewnętrzne, a pierwszym krokiem w tym kierunku był bunt przeciwko ojcu.

1 WA Br 2, 510, 15 VI 1522; Moshauer należał do tych, którzy osiągnęli awans społeczny dzięki wykształceniu: D. Stievermann, Sozialer Aufstieg um 1500: Hüttenmeister Hans Luther und sein Sohn Dr Martin Luther, [w:] Knape (red.), Martin Luther und der Bergbau, s. 48.

2 W wykazie mistrzów hutniczych figuruje jako „młodszy” Hans z dwoma piecami „na łące”, LHASA, MD, Rep. Cop., No 425b, fo. 121 (r), 1516; w następnym roku kupił dom w pobliżu Silberhütte w Tal Mansfeld, fo. 126 (r), 1517; a w 1519 r., po śmierci ojca, przejął dom rodzinny w Tal Mansfeld, pomiędzy dziedzińcem kościelnym a domem Nickella Lobestocka, fo. 174 (r); w tym samym roku kupił też nieruchomość w Eissbergu, a w 1526 r. przejął kilka innych należących wcześniej do Steffana Schmida, fo. 175 (v). On i Jacob Luder wymienieni są wśród Hüttenmeister w 1534 r., LHASA MD Rep F4 Ak No 8; nazwisko Reinickego pojawia się wraz z innymi finansistami górniczymi z Lipska i Stolbergu w umowie z książętami z 1536 r., Möllenberg, Urkundenbuch, s. 194.

3 E. Westermann, Der wirtschaftliche Konzentrationsprozess im Mansfelder Revier, [w:] Knape (red.), Martin Luther und der Bergbau, s. 67.

4 Kramm, Oberschichten, I, s. 114.

5 WA Br 5, s. 1595, Beilage, 19 VI 1530, list Veita Dietricha do Kathariny von Bora, 379: s. 16–17; Melanchton w biografii Lutra napisał o Reinickem, że jego „cnoty przysporzyły mu wielkiego poważania w tych regionach”, Vandiver, Keen, Frazel (red. i tłum.), Luther’s Lives, s. 15; Melanchthon, Vita Lutheri, fo. 10 (v); WA Br 8, s. 3255, 1 IX 1538, 280, s. 4–5; Mathesius wspomina o nim krótko w Historien, s. 6; Adam, Life and death, s. 2.

6 LW 45, s. 375; WA 15, 51,13–16.

7 WA Tr 3, 3566A.3566B. W rzeczywistości ta druga uwaga pochodzi z 1543 r., a pierwsza z 1537, ale Aurifaber, redaktor pierwszego drukowanego wydania Mów stołowych, połączył je.

8 Kramm, Oberschichten, 1, s. 36, dane z 1557 r. obejmujące 748 obywateli. Z powodu niszczycielskiego pożaru z 1636 r. zachowało się niewiele źródeł do wcześniejszych dziejów Eisenach, przez co musimy polegać na kronikarzach. „Wielcy” posiadacze ziemscy, zgodnie z przepisami obowiązującymi w Eisenach, to tacy, którzy mieli „dwa Hufen gruntów ornych i łąk, sześć krów mlecznych i cztery inne zwierzęta gospodarskie”, co wskazuje, że rolnictwo pozostawało ważnym źródłem utrzymania dla większości mieszkańców. W XVI w. niemal połowa z nich posiadała ogrody, ziemię orną, winnice lub uprawy chmielu. Uwaga notariusza Johannesa Biermasta, który przestrzegał w 1466 r., że „gdy władza słabnie, rządy przejmują rzemieślnicy”, świadczy o istniejących w mieście napięciach społecznych i politycznych: Kramm, Oberschichten, 1, s. 187; 2, s. 683, przyp. 4; 1, 253, Strenge, Devrient, Die Stadtrechte, Nr. 34, s. 70–71; Nr. 43, s. 85. W połowie XVI w. w mieście działało tylko pięciu dużych kupców – tyle samo co w mniejszym Weimarze: Kramm, Oberschichten, 1, s. 166; 2, s. 670, przyp. 112: na podstawie rejestru podatkowego z 1542 r. liczbę ludności oszacowano na 3030 osób. Zob. także Bergmann, Kommunalbewegung. Mieszkańcy mieli świadomość stopniowego upadku miasta. Już w drugiej połowie XV w. skarżono się na stagnację ekonomiczną, podobnie wnioski pojawiły się w raporcie rady miasta z 1509 r. Staatsarchiv Weimar, 389 Eisenach, 14, fo. 102 z 1509 r. wymienia przyczyny kłopotów miasta, m.in. zbyt dużą powierzchnię w granicach murów miejskich, nadmiernie wystawny tryb życia mieszkańców i brak monopolu browarniczego.

9 Siggins, Luther and His Mother, s. 46. Nazwisko panieńskie jego matki było przez jakiś czas niepewne – w starszej literaturze podawano „Ziegler”, myląc je z nazwiskiem jej dziadka. Wofgang Liebehenschel twierdzi, że urodziła się w Bad Neustadt, około 80 km od Eisenach, a jej ojciec był jakimś „Zieglerem”, tj. właścicielem pieca ceglarskiego: W. Liebehenschel, CURRICULUM VITAE der Mutter Martin Luthers. Die Herkunft der Mutter Martin Luthers, [w:] Knape (red.), Martin Luther und der Bergbau; zob. także K. Löcher, Martin Luthers Eltern – Ein Bildnispaar Lucas Cranachs von 1527 auf der Wartburg, [w:] Knape (red.), Martin Luther und der Bergbau. Melanchton utrzymuje, że Luter został wysłany do Eisenach, „bowiem jego matka pochodziła z porządnej, starej rodziny z tych stron”, a także z powodu wyższego poziomu nauczania w Eisenach: Vandiver, Keen, Frazel (red. i tłum.), Luther’s Lives, s. 15; Melanchthon, Vita Lutheri, s. 10–11. Podobnie, w biografii z 1620 r., Melchior Adam podaje, że Lutra przeniesiono, „bo jego matka wywodziła się z zacnej i dawnej tutejszej rodziny” (Life and death, s. 3). Także Mathesius w swoim pierwszym kazaniu twierdzi, że Luter przeprowadził się do Eisenach „da er seiner Mutter Freundschafft hatte”: Mathesius, Historien, s. 7, a według lekarza Lutra Ratzebergera, został on wysłany „kegen Eisenach zu seinen gefreundten”, Ratzeberger, Die handschriftliche Geschichte, s. 43. Zob. także Richter, Genealogia Lutherorum, s. 13–23, który poprawnie wywodzi matkę Lutra z Lindemannów.

10 WA Tr 3, 51,9–10, Nr. 2888; Siggins, Luther and His Mother, daje wspaniały obraz ich relacji.

11 Posset, Front-Runner, xx: Ein seligs newes Jar. Dedykacja brzmi: „Meyner Lieben Mutter Margarethen lutherin”.

12 Mathesius, Historien, s. 8.

13 Siggins, Luther and His Mother, s. 52; o Lutrze jako proroku zob. I. Kasten, „Was ist Luther? Ist doch die lere nitt meyn”: Die Anfänge des Luther-Mythos im 16. Jahrhundert, [w:] Bok, Shaw, Magister et amicus, s. 899–931; Kolb, Martin Luther as Prophet, Teacher, and Hero, s. 75–101.

14 Nie ma pewności, gdzie dokładnie Luter zetknął się z tą historią. Niektórzy badacze twierdzą, że w Eisenach, inni, że w Erfurcie, przed lub po wstąpieniu do klasztoru, WA Tr 5, E. Kroker, Einleitungen, xv–xvii. Por. WA Tr 1, nr 116 i WA Tr 5, nr 5346, gdzie mowa o historii Samuela jako tej, którą Luter przeczytał przy swoim pierwszym zetknięciu z Biblią. WA Tr 3, 3767 nie wspomina o Samuelu. Podobnie jak w przypadku tego bohatera biblijnego, powołanie prorockie Lutra różniło się od drogi, na którą wkroczył pierwotnie.

15 J. Cochläus („Georg Sachsen”), Hertzog Georgens zu Sachssen Ehrlich vnd grundtliche entschuldigung, wider Martin Luthers Auffruerisch vn[d] verlogenne brieff vnd Verantwortung, Dresden 1533 [VD 16 C 4323], fo. B iii (v). Ów paszkwil ukazał się pod pseudonimem księcia Jerzego z Saksonii, ale w rzeczywistości wyszedł spod pióra długoletniego wroga Lutra Cochläusa. Powtórzył on swoje pomówienia we wstępie do biografii Lutra z 1549 r., która miała szersze grono czytelników. O to samo oskarżali Lutra Georg Witzel oraz Petrus Sylvius, Die Letzten zwey beschlisslich und aller krefftigest büchleyn M. Petri Sylvii, so das Lutherisch thun an seiner person…, Leipzig 1534; I. Siggins, Luther’s Mother Margarethe, „Harvard Theological Review” 1978, t. 71, s. 125–150, 132.

16 Siggins, Luther’s Mother, s. 133; Luter powrócił do tego w 1543 r. w Von den Juden und ihre Lügen (O żydach i ich kłamstwach). Zob. także WA Tr 3, nr 3838: w 1538 r. Luter wspominał – odnosząc się do wymienionego wcześniej pamfletu Cochläusa wydanego pod pseudonimem księcia Jerzego z 1533 r. – jak książę Jerzy nazwał jego matkę łaziebną, a jego samego wechselbalck.

17 LW 48, 145; WA Br 1, 610,20–23, Nr. 239, 14 I 1520.

18 Topp, Historia, s. 8: istniały też, rzecz jasna, inne wersje tej historii.

19 Tamże, s. 6–32; Bergmann, Kommunalbewegung, s. 11–15, 33–37.

20 Topp, Historia, s. 10–13; zob. także Stadtarchiv Eisenach, Bestand Chroniken, 40.1/9.1 Chronik Joh. Michael Koch.

21 Chronik Eisenachs bis 1409 (red. H. Helmbold), s. 27–40; Kremer, Beiträge.

22 WA Br 1, 353,29–30, Nr. 157, 24(?) II 1519; WA Tr 3, 3626.3653.

23 Topp, Historia, s. 15.

24 Topp opowiada o posągu Madonny z Dzieciątkiem w miejskim klasztorze św. Pawła. Jezus odwracał się plecami do modlących się przed figurą wiernych, odtrącając symbolicznie grzeszników, lecz tym, którzy obiecali datek na rzecz klasztoru, pokazywał twarz, a szczególnie hojnych obdarzał błogosławieństwem: tamże, s. 15.

25 LW 44, 172; WA 6, 438,18–22; WA Br 2, Nr. 262, 29 II 1520. Niesmak z powodu żebrania pozostał w Lutrze na długo. Wspominał później, jak w Mansfeld w trakcie karnawału wraz z innym uczniem poszli żebrać o kiełbaskę, jak było w zwyczaju, ale gdy jeden z mieszczan zaczął im dokuczać, wzięli nogi za pas, tak że darczyńca musiał ich gonić z kiełbaskami: WA Tr 1, Nr. 137. Luter wykorzystał tę opowieść jako parabolę relacji wiernego z Bogiem i, co ciekawe, łączył ją ze wspomnieniem o lęku, jakiego doznał na widok hostii niesionej przez Staupitza w trakcie procesji w Eisleben.

26 Brecht, Luther, I, s. 18.

27 Rodzina wspierała klasztor tak szczodrze, że wśród miejscowych stał się znany jako „Collegium Schalbense”. Zob. Kremer, Beiträge, zwłaszcza s. 69 i 89.

28 Scherf, Bau- und Kunstdenkmale, 9.

29 Ratzeberger, Die handschriftliche Geschichte, s. 43–44. Ratzeberger, nie należący do najwiarygodniejszych źródeł, identyfikuje owego rektora jako Joannesa Treboniusa, nie ma jednak pewności, czy ktoś taki w ogóle istniał ani też, czy bohaterem anegdoty nie jest Trebelius, humanista z Eisenach, niebędący nauczycielem Lutra, albo wreszcie jakiś inny nauczyciel z tej samej szkoły (Brecht, Luther, I, s. 19). Opowieść tę powtarza Paullini, Historia Isenacensis, s. 125–126.

30 WA Tr 1, Nr. 256.

31 WA Br 1, Nr. 3, 22 IV 1507; Nr. 4, 28 IV 1507.

32 List sugeruje, że Braun regularnie pisywał do młodego Marcina, ale ten nie odpowiadał. Najpierw w trzech akapitach Luter w przesadny sposób zapewnia przyjaciela o swoich uczuciach, a potem przechodzi do właściwego celu listu, jakim jest wyjaśnienie, dlaczego przeniósł się do Wittenbergi i przeprosiny, że go o tym nie zawiadomił ani nie odwiedził przed wyjazdem, WA Br 1, 16,10–11; 17,38, Nr. 5, 17 III 1509. Luter wysłał mu kopię swego kazania z Gothy z 1515 r. (zob. niżej), ale nie zaprosił go na uroczystość z okazji promocji doktorskiej.

33 Paullini, Historia Isenacensis, s. 122–124 wspomina o jego nagrobku odrestaurowanym w 1669 r., „non cultus, sed memoriae causa”, stanowiącym wymowny pomnik antykatolicki – „błędna” data 1516 została poprawiona na 1517. Zob. Engel, Kurzer / Jedoch gewisser: Engel pamięta, że proroctwa Hiltena zostały przetłumaczone z niemieckiego na łacinę jeszcze w jego czasach szkolnych w Strausbergu (fo. A 11 (r)–(v)). Mathesius przytacza przepowiednie Hiltena jako trzecie proroctwo dotyczące Lutra. Dwa pierwsze pochodziły od starego księdza, który młodemu Lutrowi, złożonemu chorobą, przepowiedział, że Bóg uczyni z niego „wielkiego męża” oraz od Jana Husa, który prorokował, że po gęsi (Hus) przyjdzie łabędź. Przepowiednie następują tuż po opowieści o pierwszym zetknięciu Lutra z Biblią: Mathesius, Historien, s. 8–9. Zob. także Topp, Historia, s. 16–18. O przeświadczeniu Lutra, że proroctwo odnosi się do niego: WA Tr 3, Nr. 3795. Myconius nie pisze o Hiltenie w swej historii reformacji, ale nawiązuje do niego pośrednio opisując własny sen. Por. Lehmann, Historischer Schauplatz, s. 799, gdzie los samego Myconiusa w rękach okrutnych mnichów porównany jest do losu Hiltena.

34 WA Br 5, Nr. 1480, 17 X 1529 i Nr. 1491, 7 XI 1529; pełna odpowiedź Myconiusa: Nr. 1501, 2 XII 1529. Zob. także WA Br 5, 194, Nr.1501: Luter wiedział od świadków, indagowanych przez Myconiusa, że Hilten zmarł śmiercią naturalną po przyjęciu sakramentów – nie ma tu mowy o śmierci głodowej. Także przez Myconiusa Luter dowiedział się, że w przepowiedni wymieniony był rok 1514 (WA Br 5, 191).

35 Die Bekenntnisschriften der evangelisch-lutherischen Kirche (Apologia Confessio Augustana), s. 378 (tłum. polskie: Obrona Wyznania augsburskiego, XXVII, 2n, [w:] Księgi wyznaniowe Kościoła luterańskiego, Bielsko-Biała 2011, s. 313). Hilten prorokował, że atak na papiestwo potrwa 30 lat, dzięki czemu hagiografowie luterańscy mogli precyzyjnie powiązać tę przepowiednię ze śmiercią Lutra w 1546 r. W ten sposób Hilten zajął swoje miejsce w dziejach jako ważny prekursor Lutra, przepowiadający, na wzór Jana Chrzciciela, nadejście nowego proroka. Według wersji XVII-wiecznego teologa luterańskiego i superintendenta Eisenach Nikolausa Rebhana, Hilten miał nawet przed śmiercią odmówić przyjęcia komunii pod jedną postacią, jak gdyby był zwolennikiem Husa (WA Br 5, 195, Nr. 1501; Beilage II).

36 Zob. WA 30 III, 491; notatki Lutra na marginesach CA z 1531 roku.

37 Co ciekawe, w liście napisanym do Brauna po wstąpieniu do zakonu Luter wychodzi z założenia, że jego starszy przyjaciel życzliwie odnosi się do jego decyzji o studiowaniu teologii, a nie filozofii. Wskazywałoby to, że jego zainteresowanie religią datuje się już od lat szkolnych.

38 Paullini, Historia Isenacensis, s. 125–126; Mathesius, Historien, s. 7. Cotta należała, jak się zdaje, do rodziny Schalbów, anegdota ta wyjaśniałaby zatem, jak doszło do tego, że Luter z nimi zamieszkał. Drescher, De festis diebus […], [190–191] (Narratio I) [VD 16 D 2723] podkreśla współczucie, jakie okazała mu „matka”, gdy nie udało mu się nic wyżebrać. Ratzeberger, Die handschriftliche Geschichte, s. 41–42; Luter twierdził, że woda uleczyła go z gorączki.

39 WA Tr 2, 613,28–9, Nr. 2719a; WA Tr 2, Nr. 2719b. Zob. Brecht, Luther, I, 30; WA Tr 2, Nr. 2788b.2894b.

40 Scheel, Dokumente, s. 15, 16. Na temat uniwersytetu erfurckiego i Lutra, zob. Brecht, Luther, I, s. 40, 163; B. Scribner, Die Eigentümlichkeit der Erfurter Reformation, [w:] Weiß (red.), Erfurt 742–1992, s. 241–274.

41 Brecht, Luther, I, s. 33.

42 WA Br 1, Nr. 5, 17 III 1509: Luter mówi, że wolałby studiować teologię niż filozofię.

43 WA Tr 5, 653,24–28, Nr. 6419.

44 Zob. Oberman, Masters of the Reformation.

45 WA Tr 2, 660,24–26, Nr. 2788b.

46 WA 49, 322,12–13 (kazanie z 20 I 1544).

47 Vandiver, Keen, Frazel (red. i tłum.), Luther’s Lives, s. 16; Melanchthon, Vita Lutheri, s. 13; WA Tr 1, 46,23–24, Nr. 119: „O Maria, hilff! Da wer ich, inquit, auff Mariam dahin gestorben!”

48 WA Tr 4, Nr. 4707, 16 VII 1539; co ciekawe, opowiedział tę historię w, jak twierdził, rocznicę wstąpienia do zakonu, a zatem data ta pozostała dla niego ważna.

49 Albo też, jak sam później utrzymywał, zwrócił książki księgarzowi, zostawiając sobie jedynie Wergiliusza i Plauta (WA Tr 1, Nr. 116).

50 WA Tr 4, 440,14–15, Nr. 4707. Por. wersję opowiedzianą przez Justusa Jonasa w 1538 r., według której Luter w trakcie biesiady grał na lutni (Scheel, Dokumente, 151, Nr. 412).

51 Cała ta historia dostarczyła wzorca do naśladowania innym, jak choćby Myconiusowi, który zorganizował podobne pożegnanie przed wstąpieniem do zakonu (Lehmann, Historischer Schauplatz, s. 799).

52 WA Tr 2, Nr. 1558, maj 1532; WA Tr 4, Nr. 4174; WA Tr 5, Nr. 5357, lato 1540 – w obu przypadkach Luter przyznaje na koniec, że jeszcze i wówczas, wiele lat później, msza wywołuje u niego skrępowanie i dziękuje Bogu, że mu tego oszczędził. Zob. także WA Tr 4, Nr. 4574.

53 WA Tr 4, 384,24–25, Nr. 4574; WA 49, 322,32–34 (kazanie z 20 I 1544); zob. także relację Valentina Bavarusa z 1549 r., Rapsodiae et Dicta quedam ex ore Doctoris Martini Lutheri, II, 752–754, [w:] Scheel, Dokumente, 184–185; WA 44, 711nn; WA Tr 1, Nr. 623; WA Tr 1, Nr. 881; WA Tr 2, Nr. 1558; WA Tr 3, Nr. 3556A. Zob. także Ratzeberger, Luther, s. 48–49: u tego autora ojciec karci Lutra za to, że został mnichem, zamiast wspierać rodziców na stare lata, nie stawia natomiast pytania, czy Marcin nie padł ofiarą diabelskiego złudzenia. Hans Luder jest tu przedstawiony jako konsekwentny przeciwnik mnichów i monastycyzmu w ogóle, co stanowi raczej echo późniejszych poglądów samego Lutra.

54 LW 48, 301; WA Br 2, 385,3–4, Nr. 428, 9 IX 1521; podobną uwagę zawarł w Dedykacji dla Ojca w De Votis monasticis, 21 XI 1521, WA 8, 573; zob. także WA Tr 1, Nr. 872, pierwsza połowa lat trzydziestych XVI w.

55 Nas, Quinta Centvria, fos. 70 v–71 r; Nas zauważa z przekąsem, ale bardzo trafnie, że Melanchton świadomie unikał przedstawiania burzy jako zdarzenia proroczego, a następnie (fo. 73 (r) ff) naigrawa się z luterańskich przepowiedni, w tym Hiltena. Nie brakuje też mszy „irrequiem” dla Lutra (fo. 490 (v)) oraz parodii credo: „Wierzę w Lutra, który się począł z heyllosen Geist, narodził się z łaziebnej panny” (fo. 493 (r)).

56 Erikson, Young Man Luther, s. 94–95, 164–166, 232–233.