ZDZIWIĆ SIĘ ŚWIATEM

Nie był dziennikarzem sportowym. Na sporcie nawet się nie znał, a w każdym razie nie znał się na nim jak ktoś, kto zawodowo zajmuje się tematem. Mimo to wydał dwie książki, które w polskiej literaturze sportowej nie mają sobie równych. Czy można zrozumieć ten fenomen?

1.

Owszem, w tekstach Wiktora Osiatyńskiego widać solidny dziennikarski research. Pisząc o meczu drużyny Kazimierza Górskiego na Wembley w 1973 roku, opowiada najpierw szczegółowo historię piłki nożnej – może nawet zbyt szczegółowo, zważywszy na cierpliwość czytelnika (zastanawiam się, który z dzisiejszych redaktorów pozwoliłby na taki, niewątpliwie wytracający tempo narracji, wywód na samym początku reportażu); podobnie jest z dziejami turnieju wimbledońskiego. Zarazem zastrzega się, że swojego dzieła nie adresuje do fachowców. „Książkę tę napisałem przede wszystkim dla ludzi, którzy podobnie jak ja niejako przypadkiem zostali wciągnięci w piłkarskie emocje, a łatwość i skala naszego w nie zaangażowania skłaniają do zadumy i refleksji” – pisze niemal w pierwszych słowach Przez Wembley do Monachium¹.

Nie w solidności researchu tkwi jednak jego wielkość, tylko w świeżości spojrzenia. Jak Norman Davies opowiedział Polakom historię ich kraju na nowo, tak Wiktor Osiatyński pokazał ludziom żyjącym z pisania o piłce, tenisie, siatkówce, lekkiej atletyce i tak dalej, jaką miarą można mierzyć ten zawód.

Można powiedzieć, że jest niewiarygodnym szczęściarzem. Na wimbledoński turniej w 1979 roku przyjeżdża zbyt późno, żeby dostać akredytację, a przecież potrafi uprosić organizatorów o jakiś papier, dzięki któremu obejrzy mecz finałowy, siedząc kilka metrów od loży królewskiej. Kiedy indziej wyciąga swój aparat fotograficzny, wchodzi z nim na kort, a następnie odprowadza do szatni jedną z legend turnieju i nagrywa z nią rozmowę. Zaraz po meczu na Wembley z kolei przedostaje się do szatni Anglików: słucha przemówienia trenera Ramseya do załamanych piłkarzy, później zaś przeprowadza z nimi krótkie wywiady. Po przylocie na Wyspy dostaje w Angielskiej Federacji Piłkarskiej domowy numer szkoleniowca, wcześniej przygląda się zgrupowaniu reprezentacji Polski i towarzyszy zawodnikom w londyńskim hotelu. Czytając o tym wszystkim, niejeden z obecnych dziennikarzy sportowych wzruszy pewnie ramionami. Cóż, takie były wtedy czasy, że wiele rzeczy przychodziło łatwiej: dziś trenerzy czy zawodnicy żyją w wieżach z kości słoniowej, odcięci od świata murem nie tylko ochroniarzy, ale i agentów dbających o wizerunek swoich podopiecznych. Na konferencjach prasowych wygłaszają jedynie ogólne zdania, a jeśli w ogóle o sobie opowiadają, to w autoryzowanych biografiach, nad którymi ich spece od wizerunku czuwają równie pilnie jak nad wysokością kontraktów reklamowych.

Byłoby to jednak zbyt łatwe usprawiedliwienie, bo oprócz szczęścia Wiktor Osiatyński ma jeszcze szczególny rodzaj uważności. Jaki inny autor, opisując godziny największej chwały polskiego futbolu, dostrzeże jej bohaterów w momencie, kiedy jest już po wszystkim: kiedy zrobili swoje, mogą odejść i zaczynają w związku z tym błądzić po korytarzach Wembley w poszukiwaniu wyjścia („Będą się nawoływać, krzyczeć: »tu«, »nie tutaj, tędy, do końca«, i będą wyglądać jak zabłąkani kibice z jakiegoś dalekiego kraju”)?

Od pierwszego wydania tych tekstów upłynęło kilkadziesiąt lat. Widać to w zmienionych gruntownie realiach (omylnym z natury rzeczy sędziom Wimbledonu dziś pomagają fotokomórki, kwoty, jakie zarabiają zawodowi sportowcy – choć Osiatyńskiego bulwersowały już wtedy – stały się wielokrotnie wyższe i tak dalej). Upływ czasu widać też w tym, że zajmujący się dziś pisaniem o sporcie dziennikarze mają do dyspozycji narzędzia nieporównywalnie doskonalsze (on, patrząc na mecz, ledwo co widzi, dziś każdego z nas wspierają oczy kilkunastu kamer, mamy też na wyciągnięcie ręki mnóstwo statystyk, narzędzia do analizy taktycznej i temu podobne). Widać to także w ograniczeniach cenzorskich, którym podlegał: pisząc o pierwszym udziale Polaków w mundialu w 1938 roku, ani słowem nie wspomina o Erneście Wilimowskim, który był bohaterem meczu z Brazylią (czy nie dlatego, że ów wybitny napastnik ze Śląska podpisał później folkslistę i podczas II wojny światowej grał w reprezentacji hitlerowskich Niemiec?). Widać wreszcie w języku, jakim opisuje różnice między tenisem męskim i kobiecym (on, w ostatnich latach życia niestrudzony promotor i obrońca równości, z pewnością nie pisałby już o uczestniczkach miksta per „kobitki”).

Tyle że jest w jego tekstach coś, co przyciąga uwagę niezależnie od poziomu kompetencji, historycznej aktualności, językowej wrażliwości nawet. Jaki inny autor, mówiąc o występie „swoich”, pytałby równocześnie – cytując przy okazji Antoniego Kępińskiego – o samoświadomość tych, co pisząc, zarazem kibicują swoim rodakom, i czy zdają sobie sprawę, że ich zaangażowane emocjonalnie mózgi zniekształcają obraz świata?

Pisanie o sporcie stało się od tamtej pory o wiele bardziej, by tak rzec, demokratyczne. On był korespondentem poważnego tygodnika, co dawało mu przewagę także nad dziennikarzami z branży. Z drugiej strony dziś ta branża ma jeszcze więcej konkurentów: kariera niejednego zajmującego się sportem autora zaczyna się nie od namaszczenia wielkiej redakcji, tylko od trafnej opinii na portalu społecznościowym czy blogu. Ma to wszakże swoje konsekwencje: szybkość przekazu źle wpływa na jego formę, a przywiązanie redaktorów do poczytności/klikalności powoduje wypieranie poważnej publicystyki przez sensacje. Sam Osiatyński narzekał na tych, co „ubarwiają, ukwiecają, nie myślą o tym, co jest, tylko o tym, co być powinno, żeby korespondencja była atrakcyjniejsza”, ale nie przypuszczał chyba, że sprawy zajdą aż tak daleko. Dziś, żeby opublikować na portalu sportowym materiał o Wimbledonie, trzeba zająć się nie tylko pensją, ale i życiem prywatnym sportowców, najlepiej zaś zrobić galerię tenisistek odzianych jeszcze bardziej skąpo niż na korcie, a jeśli już pisać o samych zawodach, to ograniczając się do analizy stękania zawodników.

A jednak napisana przez Osiatyńskiego relacja z meczu Pata DuPré z Adriano Panattą, choć ma tempo internetowego sprawozdania na żywo, zachwyca każdą frazą. Czytając, słyszymy eksplozję nagłej ciszy na korcie, choć wiemy już, że włoska w większości widownia wcześniej niestrudzenie skandowała imię swojego ulubieńca. Kiedy piłka znów jest w górze, widzimy zęby tenisisty, ale wiemy, że to nie uśmiech, tylko skurcz mięśni. Potem rozlega się świst rakiety i staje się cud: powściągliwa angielska publiczność bierze stronę Amerykanina i zaczyna przekrzykiwać Włochów. Nie zamierzam naśladować stylu Osiatyńskiego, choć przyznaję: miałbym ochotę zacytować tę relację w całości, aż do suspensu, w którym umiejętne zastosowanie wulgaryzmu mogłoby dać autorowi „szybę” na każdym dzisiejszym portalu.

Niemal za każdym razem, kiedy zaczyna rozmowę z wielkim sportowcem, brakuje mu refleksu. Chce wiedzieć na przykład, jak jego rozmówca ocenia zakończony właśnie mecz – czy to nie tak, jakby pytać pisarza czy muzyka, nad czym teraz pracuje? A przecież prawie natychmiast sprowadza swoje pytania do kwestii zasadniczych, nadając im kształt, z którym przyzwyczajeni do rozmów o karnych i spalonych albo smeczach czy returnach zawodnicy na co dzień konfrontować się nie muszą. Jak długo będą jeszcze grali i co myślą robić po zakończeniu kariery? Czy cieszy ich to, co robią?

Oto cały Wiktor Osiatyński. Ktoś, kto nie tylko chce zrozumieć świat (by odwołać się do tytułu serii jego słynnych rozmów z naukowcami), ale kto chce zrozumieć człowieka. Przede wszystkim zaś – chce zrozumieć samego siebie.

2.

Widząc na angielskim stadionie zatrzymanego przez policję za wtargnięcie na boisko jedenastolatka, przypomina sobie przecież małego Wiktora, wybiegającego z gorączką na warszawską ulicę po specjalne wydanie „Przeglądu Sportowego” podczas olimpiady w 1956 roku. Dorosły już Wiktor dzieli z angielskim chłopcem dziecięce marzenie otarcia się o sportowych idoli, mające (na jakimś kosmicznym poziomie, jak pisze) zrealizować się teraz, podczas wywiadów z angielskimi piłkarzami. Na kalifornijskim Uniwersytecie Stanforda zauważa z kolei, że korty tenisowe zajmują niemal tyle samo przestrzeni co budynki uniwersyteckie, biblioteki i akademiki, a mimo to niełatwo się na nie dostać („Gra w tenisa wchodziła w skład normalnego programu studiów, a za udział w tych zajęciach studenci otrzymywali punkty potrzebne do zaliczenia roku” – notuje).

Sport jest więc dla niego zarówno dziecięcą emocją, jak i elementem systemu edukacji i szerzej – kultury. W pewnym momencie zapyta też czytelnika o świat, w którym tłumy ludzi szczelnie wypełniają stadiony, a miliony widzów siadają przed telewizorami, ale sami niemal się nie ruszają: czy można jeszcze przywrócić harmonię między ciałem i umysłem, czy uda się wyciągnąć ich na boiska, korty, pływanie albo po prostu do lasu?

Chodzi nie tylko o fakt, że „bierność i bezruch fizyczny niosą w sobie jedną z największych gróźb współczesnej cywilizacji”. W pisarstwie Osiatyńskiego sport i sportowcy nigdy nie pełnią funkcji zastępczej. Nie są żołnierzami żadnej sprawy, narzędziem w rękach polityków („Oto, jaki jest dziś los piłkarza – musi on nie tylko dobrze kopać piłkę, ale też czuć się współodpowiedzialny za poważniejsze sprawy tego świata, często zabagnione przez innych ludzi, na których nie ma i nie może mieć żadnego wpływu”…). Jasne: po legendarnym meczu na Wembley cieszy się z polskiego sukcesu, ale pisze też o tym, jak żal mu pokonanych (a na kortach Wimbledonu najbardziej zachwyca go fakt, że widownia niemal zawsze trzyma ze słabszymi). W każdym bohaterze widowiska sportowego widzi człowieka: z jego wytrwałością, która prowadziła go na szczyt latami ciężkiego treningu, z jego pragnieniem zostawienia śladu w ludzkiej pamięci, a w końcu z jego emocjami. Björn Borg, największy tenisista w historii, nazywany wcześniej przez Osiatyńskiego doskonale zaprogramowaną maszyną do grania, która równie dobrze mogłaby toczyć swoje pojedynki w pokera, przestaje go irytować dopiero wtedy, gdy gubi na moment maskę i cieszy się ze zwycięstwa w turnieju („Dopiero teraz jest i wspaniały, i ludzki”). Później zresztą Osiatyński odkrywa – i nawraca się na Szweda całkowicie – że sport jest dla Borga sposobem radzenia sobie z nagromadzoną wewnątrz agresją; innymi słowy – że agresja jest u sportowca (czy tylko u sportowca?) źródłem i formą energii wykorzystywanej do działania.

Nikt nie pisał o sporcie tak jak Osiatyński. I pewnie dlatego, że w gruncie rzeczy nie o sporcie on pisał, a o ludzkich sprawach, jego pisanie przetrwało.

3.

A może inaczej? Może przetrwało dlatego, że tak naprawdę autor tych reportaży sportowych pisał o sobie?

Kiedy w 1998 roku rozgrywano mundial we Francji, przeprowadziłem z nim wywiad dla „Tygodnika Powszechnego” – umówiliśmy się na rozmowę późnym wieczorem, zaraz po meczu finałowym. Opowiedział mi wtedy (w książce tego nie znajdziecie), że kiedy pisał swój reportaż o piłce, był tylko na jednym meczu, a i to właściwie z musu. Pojechał do Anglii, bo umarł jego ojciec, a siostra, która mieszkała na Wyspach, nie mogła przyjechać na pogrzeb. Chciał się z nią spotkać, więc wziął pieniądze od tygodnika „Kultura”, żeby zrelacjonować zapowiadające się ciekawie starcie Polaków na Wembley, a przy okazji zrobić kilka wywiadów z uczonymi i ludźmi kultury. Z Lindsayem Andersonem zagadał się tak bardzo, że słynny reżyser musiał mu w końcu przypomnieć: „Słuchaj, ty się spóźnisz na ten swój głupi mecz!”.

I chyba to podejście zachwyca w jego pisaniu najbardziej. Podejście, w którym autor reportażu sportowego może w pewnym momencie stwierdzić, że ma już dość tego całego tenisa i tego, że piąty dzień siedzi, gapiąc się, jak ludzie odbijają piłkę.

4.

Najlepszy, moim zdaniem, fragment jego książki o Wimbledonie – rozmowa z wielokrotnym zwycięzcą londyńskiego turnieju, Johnem Newcombe’em – w moich uszach brzmi jak rozmowa z samym Wiktorem Osiatyńskim:

„– Pan jest jakiś inny.

– Że nienormalny? Ktoś mi to mówił. Dawno.

– Nie, przeciwnie. Panu nie zależy aż tak bardzo.

– Przeciwnie, bardzo mi zależy. Może tylko nie na tym samym.

– A na czym?

– Na życiu. Lubię żyć. Radośnie, cieszyć się. Dlatego gram. Zawsze dlatego grałem.

– A wygrywać?

– Strasznie lubię. Ale to już coraz trudniej. Więc sobie wymyśliłem, że skoro trudno mi wygrywać całe mecze, to mogę się cieszyć, jak wygram jedną piłkę. (…)

– Co panu dał tenis? Czego pana nauczył?

– Widzi pan. To są dwie rzeczy. Jak zacząłem naprawdę grać, to szybko doszedłem do wniosku, że każda piłka jest ważna. I zaraz do drugiego. Że tak naprawdę to żadna z nich nie jest najważniejsza. Ani piłka, ani gem, ani mecz. I to mi zostało. Myślę, że tak jest w życiu”.

Mam nadzieję, że ci, którzy mieli szczęście spotykać Wiktora Osiatyńskiego, przyznają mi rację. Nie chodzi o to, by przez jakieś tam Wembley dojść do jakiegoś tam Monachium (albo by napisać o tym książkę), ale o to, by przez sport (i przez pisanie) znaleźć przepis na życie.

„Cóż takiego robi ten Newcombe? Nic specjalnego. Po prostu bez przerwy się uśmiecha. I bez przerwy się dziwi. Hewitt zagra dobrą piłkę, którą pani Cawley puści – Newcombe się dziwi. Sam popsuje – i też się dziwi. Ale najbardziej się dziwi, jak nie popsuje.

Bardzo radosne są te zdziwienia Newcombe’a. (…) Czasem dziwi się ostentacyjnie – rakietą. Ale najwspanialej dziwi się samymi oczyma. Oczy ma w ogóle niesamowite. Tak jakby zamglone. Ale zza tej mgły przebijają się mocne źrenice. Jak się dziwi oczyma, to wygląda to tak, jakby roztapiał źrenice we mgle. I jakby nic nie widział.

Ma jeszcze Newcombe najróżniejsze sposoby dziwienia się. Właściwie to on cały jest jednym wielkim zdziwieniem. I wyraźnie widać, że on po prostu w ogóle nie może się nadziwić, że wciąż jeszcze ma szczęście grać w tenisa.

Temu zdziwieniu towarzyszy rozluźnienie. A rozluźnienie, wiadomo, udziela się”.

Zamieńcie w powyższym cytacie nazwisko Newcombe na nazwisko Osiatyński.

A najlepiej na swoje własne nazwisko.

Michał Okoński

WEMBLEY

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

WIMBLEDON

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

SŁOWNICZEK

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

NOTA WYDAWNICZA

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

¹ W niniejszym wydaniu reportaż ten nosi tytuł Wembley. (Wszystkie przypisy pochodzą od redakcji niniejszego wydania).

Wydanie pierwsze niniejszego układu tekstów (szczegóły: nota wydawnicza), Warszawa 2017

Copyright © Wiktor Osiatyński, 1974, 1979

Copyright © niniejszej edycji – spadkobiercy Wiktora Osiatyńskiego, 2017

Copyright © for this edition by Fundacja Instytut Reportażu, 2017

WSTĘP

Copyright © Michał Okoński, 2017

OPIEKA REDAKTORSKA

Olga Gitkiewicz, Julianna Jonek

KOREKTA

Monika Ochnik

PROJEKT GRAFICZNY I TYPOGRAFICZNY SERII I OKŁADKI

Dominika Jagiełło / OneOnes Creative Studio /

www.behance.net/OneOnes

ADAPTACJA PROJEKTU OKŁADKI

Barbara Niewiadomska

SKŁAD I ŁAMANIE, DTP

Michał Wysocki

ISBN

978-83-947254-9-5

REDAKTOR NACZELNA WYDAWNICTWA

Julianna Jonek

REDAKTOR SERII FAKTYCZNY DOM KULTURY

Mariusz Szczygieł

SEKRETARZ REDAKCJI

Olga Gitkiewicz

Wydawnictwo Dowody na Istnienie

Imprint Fundacji Instytut Reportażu

Gałczyńskiego 7, 00-362 Warszawa

www.dowody.com

dowody@instytutr.pl, promocja@instytutr.pl

Mocny reporterski debiut.

Urszula Jabłońska CZŁOWIEK W PRZYSTĘPNEJ CENIE. REPORTAŻE Z TAJLANDII

Premiera 16 października 2017