Tytuł oryginału: LADY KILLERS: DEADLY WOMEN THROUGHOUT HISTORY

Przełożył: JAROSŁAW MIKOS

Projekt okładki: MARZENNA DOBROWOLSKA

Opracowanie typograficzne i skład: MARZENNA DOBROWOLSKA

Redakcja: PAULINA POTRYKUS-WOŹNIAK

Korekta: MAGDALENA GERAGA

LADY KILLERS. Copyright © 2017 by Tori Telfer. All rights reserved.
Published by the Agreement with Dunow, Carlson & Lerner Literary Agency, USA and Book/lab Literary Agency, Poland.
Copyright © for the Polish translation by Jarosław Mikos
Copyright © for the Polish edition by Poradnia K, Wydanie I, 2017

Wydanie I

ISBN 978-83-63960-87-2

Poradnia K sp. z o.o.
ul. Wilcza 25 lok. 6, 00-544 Warszawa
e-mail: poradniak@poradniak.pl
www: www.poradniak.pl
Zapraszamy do naszej księgarni internetowej: sklep.poradniak.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Dla Charliego

Ta nienawiść przeciw temu,

co człowiecze, gorzej jeszcze, przeciw temu,

co zwierzęce, gorzej jeszcze, przeciw temu,

co materialne, ten wstręt do zmysłów,

do samego rozumu, ten strach przed szczęściem i pięknością,

to pożądanie ucieczki przed pozorem, zmianą,

staraniem się, śmiercią, życzeniem, pożądaniem samym

– wszystko to oznacza, ważmy się pojąć to,

wolę nicości, niechęć do życia, bunt przeciw

najbardziej zasadniczym warunkom życia, lecz jest

to i pozostanie zawsze wolą! ...

Nietzsche „Z genealogii moralności”[1]

Niech nikt nie sądzi, żem miękka lub słaba

Eurypides „Medea”[2]

Wstęp

Nieuchwytna populacja[3]

Kiedy mówi się o seryjnych zabójcach, zwykle na myśl przychodzą nam mężczyźni. No tak, „mężczyzna” – prawdę mówiąc, raczej jakiś działający samotnie, okrutny socjopata z zaburzeniami, najczęściej opatrzony budzącym grozę określeniem, nadanym przez media, z widocznym upodobaniem do precyzji: „Rozpruwacz”, „Wampir Gwałciciel”, „Syn Sama”, „Widmowy Zabójca”, „Berliński Rzeźnik”. Ten przydomek to jego marka, koszmarne imię koszmarnego człowieka, którego ofiarami są najczęściej niewinne kobiety.

I to jest prawda – sprawcami większości zbrodni w dziejach byli mężczyźni. Dotyczy to zwłaszcza seryjnych morderców. W ciągu minionych stu lat kobiety stanowiły mniej niż dziesięć procent sprawców seryjnych zabójstw, a w każdym razie tak się uważa. (Dane w tej sprawie nie są jednoznaczne[4]. W 2007 roku ukazała się książka, oparta na rzetelnych badaniach, w której wymieniono sto czterdzieści znanych nazwisk kobiet – seryjnych zabójczyń[5]. Pewien blog obrońców praw mężczyzn wymienia ich około tysiąc[6]. Niezależnie jednak od dokładnych danych wiemy, że liczba zabójczyń w USA wzrosła od lat siedemdziesiątych[7]). Społeczeństwo ma do tego stopnia skłonność do popadania w swego rodzaju „zbiorową amnezję” w kwestiach związanych z przemocą, której sprawczyniami są kobiety[8], że gdy w 1992 roku oskarżono Aileen Wuornos o siedem brutalnych morderstw, prasa okrzyknęła ją „pierwszą seryjną zabójczynią w dziejach Ameryki” i to określenie powtarzano w następnych dziesięcioleciach.

Aileen nie była pierwszą seryjną zabójczynią w Ameryce – miała wiele poprzedniczek. Seryjne zabójczynie potrafią się doskonale zamaskować: chodzą spokojnie wśród nas, a cały świat widzi w nich żony, matki, babcie. Nawet kiedy już zostaną schwytane i ukarane, większość z nich popada w kompletne zapomnienie, co, jak wiemy, nie przydarza się zabójcom mężczyznom. Historycy nadal zastanawiają się, kim był Kuba Rozpruwacz, ale prawie nikt nie interesuje się losami przerażającej Mary Ann Cotton, która prawdopodobnie miała na swoim koncie trzy albo cztery razy więcej ofiar, w większości dzieci.

Nie chodzi o to, że społeczeństwo nie dostrzega zła w kobietach, skoro już od czasu, gdy Ewa zjadła jabłko, przedstawiano je jako istoty podstępne i działające z niskich pobudek, które ściągają na świat apokalipsę. „Wygląda jednak na to, że wolimy traktować kobiety, dopuszczające się zła, jako postaci ze świata fikcji. Godzimy się z tym, że mogą zwieść mężczyzn na manowce (jak syreny), wrobić ich w morderstwo (Zaginiona dziewczyna) albo wyssać z nich ostatni oddech (w wierszu La Belle Dame sans Merci), ale kiedy pojawiają się w realnym życiu i naprawdę zaczynają mordować ludzi, nasza wyobraźnia rejteruje na całej linii. Nie potrafimy sobie wyobrazić, że one naprawdę to zrobiły, no wiecie... rozmyślnie? Zazwyczaj uważa się, że kobiety są zdolne najwyżej do zabójstwa w reakcji na coś lub na czyjeś działanie – czyli morderstwa w obronie własnej, zbrodni w afekcie, z powodu nierównowagi hormonalnej, nagłego ataku histerii – ale nie do zabójstwa popełnionego z zimną krwią, które można obmyślić, przygotować i przeprowadzić, biorąc pod uwagę bilans zysków i strat[9].

Stąd wzięło się zapewne słynne zdanie Roya Hazelwooda z FBI, który w 1998 roku powiedział: „Nie ma kogoś takiego jak seryjna zabójczyni”.

A zatem co się dzieje, gdy zostaniemy skonfrontowani z seryjną zabójczynią? Gdy załamują się wyobrażenia na temat „słabszej płci” i wpatrujemy się w niewzruszone spojrzenie kobiety, która ma zaschniętą krew pod paznokciami? Być może najpierw sprawdzamy, czy jest seksowna. (W pewnym badaniu z 2015 roku bardzo pieczołowicie starano się ustalić, które z sześćdziesięciu czterech opisywanych seryjnych zabójczyń cechowała „atrakcyjność powyżej przeciętnej”[10]). Dzięki temu ich zbrodnie łatwiej przełknąć zaakceptować – odrobina cukru... Dziś pamiętamy seryjną zabójczynię Elżbietę Batory jako ponętnego wampira, który kąpał się w dziewiczej krwi, co ma niewiele wspólnego z prawdą, ale sprawia, że Batory staje się w mniejszym stopniu istotą ludzką, a bardziej postacią mityczną – a jednocześnie uwalnia nas od niewygodnych pytań w rodzaju: Jeśli uważa się, że to mężczyźni mają skłonność do przemocy, skąd biorą się takie postaci jak Elżbieta? Na ogół ludzie starają się na wszelkie możliwe sposoby łączyć seryjne zabójczynie z pożądaniem, nawet jeśli ich zbrodnie nie miały z tym nic wspólnego. Autor pewnego eseju z 1890 roku, opublikowanego pod krzykliwym tytułem Prawda o kobietach przestępczyniach, wykłada sprawę jasno, rzec by można: dużymi literami. „Miejscowa czy cudzoziemka, młoda czy stara, ładna czy odstręczająca, zawsze stara się z wielką pewnością siebie wykorzystać swoją PŁEĆ”[11].

A jeśli kobieta, o którą chodzi, nie jest atrakcyjna? To spalić ją na stosie! Opatrując przy okazji jakimś głupkowatym przezwiskiem w rodzaju „Chichocząca Babcia”, „Ślicznotka z Piekieł” albo „Arszenikowa Anna”. W 2015 roku schwytano pewną starszą Rosjankę – dzięki nagraniom z ulicznych kamer, na których było widać, jak niosła naczynie, zawierające ponoć głowę jej najlepszej przyjaciółki. Media natychmiast nadały jej imię „Babcia Lecter”. To nie są przydomki, które mają wyrywać nas ze snu w środku nocy; to raczej puenta do wielkiego, odwiecznego żartu, jakim jest kobieca agresja. (Oto idzie Arszenikowa Annie. Uważajcie, żeby mieć dla niej sądowy zakaz zbliżania się, jeśli wybieracie się na spotkanie!)

Obok przydomków równie użytecznym narzędziem porządkowania naszych myśli mogą być archetypy, ale i one często w efekcie raczej tłumią zniuansowane wyobrażenia na temat zła i mrocznej strony kobiecości. Na przykład obraz kobiety jako karmicielki jest bardzo piękny i przywołuje na myśl skojarzenia z Matką Ziemią, ale Matka Ziemia jest także bezlitosną niszczycielką, a jej gniew dotyka w równej mierze winnych, jak i niewinnych. Niemniej ten aspekt mitu Matki Ziemi zwykle bywa pomijany, kiedy mówimy o kobietach[12]. Albo archetyp gwałtownej kobiety o męskim usposobieniu? To już coś, z czym krytycy naprawdę mają kłopoty. Z powodu mitu „kobiecej bierności”[13] kobieta, która nie uwewnętrznia swojego gniewu, jest często postrzegana nie jako istota o męskich cechach, ale po prostu jako mężczyzna. Najwyraźniej to jedyny sposób na to, aby ją zrozumieć. Gdy w siedemnastowiecznym Paryżu zmagano się z falą trucicielek, pewien autor pokusił się o uwagę: „Nie należy ich uważać za istoty takie same jak inne kobiety, ale już trafniejsze wydaje się porównanie do najbardziej złowrogich mężczyzn”[14].

Oczywiście rozumiem, że łatwiej jest zaakceptować istnienie seryjnej zabójczyni, kiedy zneutralizujemy grozę za pomocą jakiegoś przydomka albo osłodzimy przez seks, bądź uporządkujemy za pomocą archetypu. Ludzie mają w rękawie niezliczone sztuczki, aby złagodzić obraz kobiecej przemocy: można dehumanizować seryjne zabójczynie, porównując je do potworów, wampirów, czarownic i zwierząt; można je erotyzować z takim uporem, aż wreszcie przestają budzić niepokój („Seksowne morderczynie, które przypuszczalnie chętnie zabrałbyś ze sobą do domu”, Bad Girls Do It!: An Encyclopedia of Female Murderers[15]) czy nawet przywoływać niemiłosiernie zdarty cytat z Kiplinga „Samica tego gatunku jest bardziej mordercza niż samiec!”, po czym odejść spokojnie z poczuciem zadowolenia, że udało nam się poddać sytuację wystarczająco głębokiej analizie. Rozumiem: morderstwo jest przerażające. Kto chciałby je uznać za swoje? Kto chciałby powiedzieć, że je rozumie? Ale, jak sądzę, w ostatecznym rachunku możemy coś zyskać, przyjmując do wiadomości istnienie kobiecej agresji, nawet jeśli jest chora i zdeprawowana. Inaczej będziemy żyli, zaprzeczając prawdzie. A tak na marginesie: właśnie z powodu tego zaprzeczania tak wiele uroczych babć mogło spokojnie zabijać przez dziesięciolecia i nawet nikomu nie przyszło do głowy, że to właśnie one za tym stoją.

Jeśli jest jakieś słowo/wyrażenie, którym chciałabym się posłużyć, mówiąc o kobietach opisanych w tej książce (inne niż „potwory”), byłaby nim „zaradność”. Wielokrotnie z niedowierzaniem kręciłam głową z podziwu na widok liczby prac, jakich te kobiety się podejmowały, liczby mężów, których zdołały zwieść, czy choćby przedstawicieli władz, których wyprowadziły w pole. Nie zgadzam się z ich stoickim i jednocześnie pełnym szaleństwa przekonaniem, że najlepszy sposób na to, aby pozbyć się problemów i pójść w życiu dalej, to kogoś zabić. Ale rozumiem w jakiś sposób ich niezdrowe pragnienie poprawy swojej sytuacji. (W istocie nie odnosi się to do takich superbogatych zabójczyń jak Elżbieta, które po prostu miotały się w mroku, dławiąc się własną nieograniczoną władzą). Nietzsche dotknął tego pragnienia w 1887 roku, gdy napisał: „[...] człowiek woli raczej jeszcze chcieć nicości, niż nie chcieć”[16].

Możemy sobie zadać pytanie, dlaczego kobiety zabijają? Ale myślę, że moglibyśmy równie dobrze zapytać, dlaczego w ogóle ktokolwiek morduje? A to byłby temat na dłuższą i bardziej otrzeźwiającą książkę niż ta. Ludzie zabijają z wielu najróżniejszych pobudek: pod wpływem gniewu, chciwości, chorobliwego narcyzmu czy małostkowej irytacji. Morderstwo to przerażająca zagadka, ponieważ jest czymś tak nienaturalnym (pozbawić kogoś życia to wejść w rolę Boga), a mimo to jest czymś tak przewidywalnym. Od niepamiętnych czasów człowiek spał, jadł, uprawiał seks i zabijał bliźnich (czasami w tej właśnie kolejności, kobiety modliszki!). To podstawowa wiedza na temat ludzkości. W historycznych dokumentach przytaczanych w tej książce mamy do czynienia z mnóstwem świętego oburzenia i wydaje mi się to w jakimś sensie zabawne. Och, jesteśmy zaskoczeni, że ludzie nadal zabijają się nawzajem? Jesteśmy zdumieni, że kobiety także są dziedziczkami tego horroru i same się go dopuszczają?

W posłowiu do Wojny i Pokoju Lew Tołstoj przywołuje przypadek Darii Nikołajewny Sałtykowej, rosyjskiej seryjnej zabójczyni z osiemnastego wieku, której historia znalazła się również na kartach tej książki. „Studiując listy, dzienniki i analizując zwyczaje [z czasów Darii], nie znalazłem świadectw takiego przerażającego barbarzyństwa, które przewyższałoby te, z jakimi mamy do czynienia współcześnie, czy w jakiejkolwiek innej epoce” – pisze. „W tamtych czasach ludzie także kochali, odczuwali zazdrość, dążyli do dobra i prawdy oraz dawali się ponieść namiętnościom”[17].

Każda kobieta występująca w tej książce została ukształtowana przez swoje czasy, jednak błędem byłoby sądzić, że ich zbrodnie, akty „przerażającego barbarzyństwa”, wydarzyły się w jakiejś pierwotnej społeczno-kulturowej zupie, którą my, w naszej niedościgłej teraźniejszości, dawno już zostawiliśmy za sobą. Oczywiście, spodziewam się, że pewnego dnia przyjdzie nam żyć w utopijnej kulturze, w której wszystkie opowieści o naszych minionych rozterkach zostaną chwalebnie spalone niczym Biblioteka Aleksandryjska, a następnie, poddawszy się praniu mózgu, uwierzymy w naszą doskonałość. Ale zanim to nastąpi, musimy stawić czoła faktom: seryjne zabójczynie naprawdę istnieją.

Te kobiety bywały sprytne, obdarzone wybuchowym charakterem, przebiegłe, uwodzicielskie, zuchwałe i wyrachowane, cierpiały na urojenia i były gotowe sięgnąć po wszelkie środki, aby dopiąć swego i zdobyć dla siebie lepsze życie, tak jak je rozumiały. Bywały bezwzględne i nieelastyczne. Bywały zagubione i wszystko im się myliło. Bywały psychopatkami i morderczyniami dzieci. Ale nie były wilkołakami. Nie były wampirami. Nie były też mężczyznami. Kroniki raz po raz to potwierdzają: w sposób przerażający były nieuchronnie i niepodważalnie istotami ludzkimi.

Rozdział pierwszy

Krwawa Hrabina[18]

Elżbieta Batory

Jest coś uwodzicielskiego w angielskiej wersji słowa „morderczyni”. Chodzi głównie o to wężowate podwójne „s” na końcu – murderess – które nadaje temu słowu jego trucicielski urok. A do tego te wszystkie opowieści: Lilith, Lady Makbet, Meduza, Medea. Ciągle nie mamy dość. To wspaniałe bohaterki dzieł literackich, ale rzecz staje się jeszcze bardziej ekscytująca – przynajmniej dla osób zafascynowanych tym, co chorobliwe – kiedy okazuje się, że ktoś taki kiedyś żył naprawdę.

Jedną z pierwszych seryjnych morderczyń w dziejach była kobieta, która rzeczywiście zasłużyła na to podwójne „s” w słowie murderess – i która żyje w zbiorowej wyobraźni jako obiekt fantazji seksualnych, a zarazem wampir od czasów, gdy w latach dwudziestych osiemnastego wieku odkryto akta sądowe z jej procesu. To była prawdziwa wielka dama wśród morderczyń; prawdziwa protoplastka sadomasochistek; kobieta, która zainspirowała powstanie nie jednej, nie dwóch, ale ośmiu nazw zespołów black metalowych; przerażająca węgierska hrabina we własnej osobie: Elżbieta Batory.

Dziś Elżbieta jest symbolem obłąkanego, sadystycznego zepsucia arystokracji albo przykładem tego, jak niebezpiecznie jest być kobietą dzierżącą ogromną władzę – w zależności od tego, po jaki akademicki tekst sięgniemy. Nie znaczy to, że mamy wszystkie niezbędne materiały, aby oskarżyć ją o popełnione zbrodnie. Krążą pogłoski o istnieniu obciążającego ją dziennika, który czeka na odkrycie gdzieś na Węgrzech, i są uczeni gotowi oczyścić jej imię. Od czasów gdy żyła, minęło tak wiele stuleci, że prawdopodobnie nigdy nie zdobędziemy ostatecznego dowodu jej winy, potwierdzonego przez specjalistów z zakresu medycyny sądowej.

Jednak z całą pewnością wszystko wskazuje na to, że wokół niej przelano wiele krwi.

Dziewczyna i jej zamek

Elżbieta Batory miała wszystko, czego trzeba, aby wieść życie, jakiego moglibyśmy jej tylko pozazdrościć. Urodziła się siódmego sierpnia 1560 roku w jednym z najpotężniejszych rodów Europy Środkowej. Miała do dyspozycji niewyobrażalne bogactwo i doskonałe wykształcenie. Jej rodzice, protestanci, nie szczędzili środków, aby zapewnić swojej niezwykle uzdolnionej córce klasyczną edukację. Elżbieta posługiwała się nie tylko węgierskim i słowackim – językiem, jakim mówiło wielu jej poddanych – ale także greką, łaciną i językiem niemieckim[19].

Nie wszystko jednak działo się jak należy w świecie małej Elżbiety. Krążą pogłoski o tym, że w dzieciństwie cierpiała na ataki epilepsji[20]. Okazuje się też, że jej rodzice byli kuzynami[21]. Podobnie jak wiele potężnych rodów w tamtych czasach, rodzina Batorych przejawiała upodobanie do zawierania związków w kręgu osób ze sobą spokrewnionych, co, historycznie, dawało znane owoce: wielu arystokratów cierpiało na problemy zdrowotne i miało skłonność do szaleństwa.

Legenda głosi, że Elżbieta jako dziecko była świadkiem przerażających rzeczy, jak choćby upiorny widok zaszywania człowieka w brzuchu konia. Jego przestępstwo? Kradzież. Podobno mała Elżbieta chichotała na widok głowy wieśniaka, wystającej z końskiego ciała[22]. Liczne anegdoty, rodem z folkloru, opowiadające o jej dzieciństwie, stanowią próbę wyjaśnienia jej późniejszych zbrodni, ale niezależnie od podawanych szczegółów, Elżbieta rzeczywiście w dzieciństwie miała okazję widzieć na własne oczy mnóstwo przemocy. W tamtych czasach bicie służby uchodziło za rzecz oczywistą, wręcz naturalną – zgodnie z węgierskim prawem chłopi stanowili własność szlachty – i wydaje się całkiem prawdopodobne, że Elżbieta od czasu do czasu uczestniczyła w publicznych egzekucjach[23].

Ale na tym nie koniec. Nie dość, że Elżbieta była inteligentna i z niepokojącą obojętnością reagowała na akty przemocy, do tego była jeszcze naprawdę bardzo ładna. Portret z 1585 roku przedstawia uduchowioną, subtelną piękność o wysokim, jasnym czole – kobiety w jej czasach starały się przesunąć linię włosów do góry, aby wyglądać bardziej arystokratycznie, jak królowa Elżbieta I – która spogląda na nas dużymi, smutnymi oczami.

Elżbietę w wieku dziesięciu lat zaręczono z piętnastoletnim hrabią Ferencem Franciszkiem Nádasdym, synem innego potężnego rodu z Węgier. Zgodnie z ówczesnym zwyczajem Elżbieta, jako narzeczona, przeniosła się do pałacu rodziny Nádasdych i zaczęła wprawiać się w sztuce prowadzenia rozległych posiadłości ziemskich tego rodu[24]. Plotka głosi, że w tym okresie miała romans z młodzieńcem chłopskiego stanu, zaszła w ciążę i musiała oddać dziecko, urodzone potajemnie, podczas gdy jej narzeczony wykastrował nieszczęsnego chłopaka i rzucił go na pożarcie psom. Prawda to czy nie, Elżbieta wkrótce zyskała reputację kobiety o nienasyconym pożądaniu, a młody Nádasdy zdobył sławę z powodu swojej skłonności do przemocy, dzikiej i niepozbawionej pomysłowości.

Ósmego maja 1574 roku, na oczach czterech i pół tysiąca zaproszonych gości, czternastoletnia Elżbieta poślubiła swojego impulsywnego narzeczonego[25]. Wystawne uroczystości weselne trwały trzy dni. Nádasdy dla ukoronowania tego wydarzenia ofiarował swojej młodej żonie najbardziej odosobniony zamek na Węgrzech, Csejte, położony w skalistych ostępach, w którym miała zamieszkać. Zamek, zbudowany w stylu gotyckim, znajdował się na szczycie niedostępnego wzgórza. Nádasdy nie miał oczywiście pojęcia o zbrodniach, jakie Elżbieta z czasem popełni w odciętych od świata, mrocznych komnatach tego zamczyska.

Nádasdy-Batory byli teraz niewyobrażalnie zamożną parą, wysoko postawioną w hierarchii społecznej, ale rzadko się widywali. Dopiero po dziesięciu latach urodziło im się pierwsze dziecko, rzecz dość niezwykła jak na parę małżeńską w tej epoce. Gdyby Elżbieta okazała się bezpłodna, uznano by to za wystarczający powód do rozwodu, ale to nie biologia stanęła jej na drodze do macierzyństwa. To była wojna. Trzy lata po ślubie Nádasdy wyruszył w stronę granicy węgierskiej walczyć z Turkami. W tym czasie Elżbieta przemieszczała się między licznymi zamkami, należącymi do ich rodu, aby nadzorować majątki ziemskie i utrzymywać w ryzach liczną służbę. W listach do męża jest uprzejma i pełna szacunku i tylko od czasu do czasu pozwala sobie dać wyraz swojej silnej osobowości – którą na ogół starała się powściągać – jak choćby wtedy, gdy skarciła go, że nie mówiąc jej o tym ani słowa, wybrał się do Transylwanii[26].

W 1591 roku Turcy osmańscy przypuścili poważniejszy atak na Węgry – rozpoczęła się wówczas tak zwana długa wojna – i Nádasdy ponownie musiał wziąć udział w bardziej zajadłej i krwawej odsłonie tego konfliktu. Ten człowiek niewątpliwie kochał wojnę. I był wielkim wojownikiem. Mniej więcej w tym czasie za sprawą rozgłosu, jaki zdobył z powodu swojego coraz bardziej nieludzkiego okrucieństwa, zyskał przydomek Czarnego Rycerza z Węgier. Uczył się pilnie i zanim zgładził pojmanych wrogów, nie omieszkał poznać dzięki nim wszystkich wymyślnych kar, stosowanych przez Turków, a jeśli zdarzyło się, że był w nastroju, lubił nawet zabawiać się ich odciętymi głowami[27]. A potem wracał do żony, roznamiętniony świeżo przelaną krwią. W jego głowie wciąż rozlegały się wrzaski zamordowanych nieprzyjaciół.

„Długa wojna” powoli pochłaniała bogactwo Węgier i w końcu rządzącej dynastii Habsburgów brakowało gotówki. Elżbieta nigdy nie czuła jednak finansowych ograniczeń czasów wojny, ponieważ Nádasdy nieustannie posyłał żonie strumienie zdobytych skarbów. Nádasdy i Batory wzbogacili się tak bardzo, że w końcu zaczęli nawet pożyczać pieniądze Habsburgom, aby Węgry mogły dalej prowadzić wojnę[28]. A skoro sam król był ich dłużnikiem, dwójka naszych bohaterów musiała czuć się niezwyciężona.

Kopanie gwiazd

Nawet jeśli Elżbieta i Nádasdy nie widywali się zbyt często w tym okresie, znaleźli czas na to, aby nawiązać więź opartą na bardzo specyficznych wspólnych zainteresowaniach: torturowaniu młodych dziewcząt – służących.

Nádasdy oczywiście był aż za dobrze zaznajomiony z przemocą. Człowiek nie zdobywa przydomka Czarnego Rycerza z Węgier, nie przetrąciwszy w drodze na szczyt kości kilku wrogom! Ale i Elżbieta już wcześniej miała dość okazji do wprawienia się w sztuce karania służby, skoro na co dzień zarządzała setkami chłopów w swoich majątkach. Małżonkowie wspólnie przyglądali się aktom okrucieństwa i nawet pochwalali swoje praktyki. W rezultacie, choć nie widywali się często, ich związek miał w sobie element krwawej wzajemności; nie tyle „tęskne spoglądanie na ten sam księżyc”, co raczej „dźganie ludzi sztyletem w tym samym momencie”.

Nádasdy nauczył na przykład swoją młodą żonę, w jaki sposób zwinąć kawałek papieru nasączonego olejem i umieścić go między palcami nieposłusznego służącego, a potem podpalić – zabawa, którą nazwał „kopaniem gwiazd”[29]. Sprezentował także ponoć Elżbiecie parę rękawic, zakończonych szponami, których używała, kiedy miała ochotę uderzyć służącą w twarz. Pewnego razu Nádasdy kazał podobno posmarować młodą dziewczynę miodem i zmusił ją do stania na dziedzińcu, dzięki czemu ofiara była nieustannie narażona na ukąszenia owadów[30]. Krótko mówiąc, Czarny Rycerz był źródłem natchnienia dla podatnej na podobne nauki młodej socjopatki, takiej jak Elżbieta.

Nádasdy nie był także jedynym nauczycielem Elżbiety. W 1601 roku w jej otoczeniu pojawiła się tajemnicza kobieta, która nazywała się Anna Darvulia. Miejscowa ludność opisywała ją jako „dziką bestię w kobiecym ciele” i opowiadano sobie, że jest czarownicą[31]. Odkąd pojawiła się w zamku, osobowość Elżbiety zaczęła się zmieniać. „Pani stała się bardziej okrutna” – mówili później jej służący[32]. Jeśli Nádasdy nauczył Elżbietę, jak torturować ludzi, Darvulia nauczyła ją, jak ich zabijać.

„Nie było na ziemi bardziej okrutnego rzeźnika”

Od czasu do czasu wśród służby pary Batory-Nádasdy umierała jakaś dziewczyna, ale w końcu takie wypadki się zdarzały; nic, co mogłoby, choć przelotnie, zainteresować monarchę. W oczach klasy rządzącej te młode chłopki nie miały kompletnie żadnego znaczenia. Po stłumieniu antyfeudalnego powstania z 1514 roku nowy węgierski kodeks prawny, zwany Tripartitum[33], praktycznie skasował jakiekolwiek prawa chłopów pańszczyźnianych, a jednocześnie chronił szlachtę, która ich wyzyskiwała[34].

Elżbieta nie tylko mogła liczyć na ochronę ze strony prawa, ale wręcz stała ponad prawem. Król Węgier musiał już tak często pożyczać pieniądze od rodu Batory-Nádasdy, że Elżbieta była w zasadzie nietykalna. (W chwili śmierci Nádasdyego król był mu winien prawie osiemnaście tysięcy guldenów, dług właściwie nie do spłacenia[35]). Elżbieta, ukryta w swoim zamku na skale, mogła robić wszystko, na co miała ochotę.

Nie znaczy to, że nikt nie interesował się losem służby Elżbiety. Miejscowi duchowni nabrali podejrzeń, gdy zaczęła coraz częściej zwracać się do nich o odprawianie rytuałów pogrzebowych służących, które zmarły na „cholerę” albo „z przyczyn nieznanych i tajemniczych”[36]. Poprosiła nawet, aby pobłogosławili szczególnie dużych rozmiarów trumnę, jednak pastorzy odmówili, gdy dotarła do nich pogłoska, że w trumnie znajdują się trzy ciała[37]. Przerażające domysły nasiliły się tak bardzo, że jeden z duchownych ośmielił się wreszcie po niedzielnym kazaniu poprosić hrabinę Batory o rozmowę i rzucił jej w twarz oskarżenie o morderstwo. „Wasza wysokość nie powinna postępować w ten sposób, ponieważ to obraża Naszego Pana i spotka nas kara, jeśli nie wzniesiemy skargi i nie upomnimy waszej wysokości” – powiedział. „Zaś dla potwierdzenia prawdziwości moich słów wystarczy, że dokonamy ekshumacji ciała [ostatnio zmarłej dziewczyny], a wtedy przekona się pani, że ślady na ciele zmarłej wskażą na sposób, w jaki nastąpiła jej śmierć”.

Hrabina syknęła, że ma krewnych, którzy nie będą tolerowali takich bezwstydnych oskarżeń, na co pastor odparł: „Jeśli wasza wysokość ma krewnych, ja także mam pewnego krewnego: to Pan Bóg [...] wykopmy ciała, wtedy zobaczymy, co pani uczyniła”[38]. Elżbieta wzburzona wybiegła z kościoła i ostatecznie Nádasdy zdołał ułagodzić pastora. Ale nawet on nie mógł w nieskończoność ukrywać uczynków Elżbiety.

Czarny Rycerz zmarł na jakąś chorobę w 1604 roku, gdy Elżbieta miała czterdzieści cztery lata. I znów służący odnotowali zmianę w jej usposobieniu. Stawała się coraz bardziej gwałtowna, wręcz nienasycona. Być może działo się to pod wpływem stresu: musiała teraz zarządzać rozległymi majątkami, a jednocześnie nie mogła już liczyć na szybkie dochody, jakie wcześniej dawały łupy zdobyte podczas „długiej wojny”. A może przerażeniem napawała ją myśl o starzeniu się: legenda głosi, że była niesłychanie próżna. Lub też do głosu doszła ukryta wcześniej psychoza, następstwo związków, zawieranych w gronie bliskich krewnych rodu Batorych. Tak czy inaczej coś, co zaczęło się jako wspólne hobby, łączące ją z Nádasdym i Darvulią, szybko przekształciło się w pełnowymiarową obsesję. Elżbieta zaczęła z dzikim fanatyzmem torturować i zabijać młode dziewczęta. Wybierała je z pobliskich miasteczek – chłopskie dzieci zdolne do zamążpójścia, obdarzone silnym ciałem – a kiedy już z nimi skończyła, kazała zrzucać zwłoki z zamkowych murów na pożarcie wilkom.

Podobnie jak wcześniej, Elżbieta nie działała samotnie. Oprócz Anny Darvulii miała teraz wokół siebie ponure grono oprawców: znalazła się wśród nich opiekunka jej dzieci, Ilona Jó, dawna przyjaciółka Ilony Jó, Dorka, pewna praczka o imieniu Katalin oraz kaleki chłopiec, znany jako Ficzkó. Darvulia, Dorka oraz Ilona Jó były najokrutniejsze i chlubiły się swoją makabryczną pomysłowością. Ficzkó pomagał, ale był prawie dzieckiem. Katalin miała najmniej skamieniałe serce; czasami próbowała przemycać jedzenie dla dręczonych dziewcząt i pewnego razu sama została pobita, gdy odmówiła udziału w torturach[39].

Zwykle zaczynało się od jakiegoś błędu, popełnionego przez służącą. Wystarczyło, że dziewczyna pomyliła ścieg, na co hrabina wybuchała gniewem. Elżbieta zaczynała od bicia, kopania albo ubliżania, ale ostatecznie to nie wystarczało i aby zaspokoić swoją żądzę krwi, wymyślała rozmaite kary. Służące, które popełniały błąd podczas szycia, torturowano za pomocą igieł, gdy tymczasem tę, która ukradła monetę, piętnowano tą samą monetą. Elżbieta lubiła też dręczyć ofiary w inny sposób: wbijała im szpilki w palce, mówiąc: „Jeśli dziwkę to boli, może to wyciągnąć”. Po czym, gdy ofiara wyciągnęła szpilki, Elżbieta ucinała jej palce[40]. Często kazała rozbierać się służącym do naga, zanim zaczęła je bić. Pewnego razu, gdy sama była zbyt chora, żeby podnieść się z łóżka, odgryzła dziewczynie kawałek policzka.

Jeśli tortury na tym się skończyły, można było powiedzieć, że był to całkiem dobry dzień dla służących, ale Elżbieta rzadko ograniczała się do kłucia szpilką czy obcinania palców. Niezależnie od tego, w którym z licznych zamków hrabina się zatrzymywała, zawsze miała przygotowaną izbę tortur. Dochodziło tam do przerażających okrucieństw. Zespół oprawczyń przypalał dziewczęta rozżarzonym żelazem albo bił je tak długo, „dopóki ich ciała nie pękły”[41]. Pewnego razu Elżbieta włożyła służącej palce do ust i rozdarła jej twarz na strzępy. Krążyły także opowieści o obcęgach używanych do wyrywania dziewczętom kawałków ciała i pogłoski o wymuszonym kanibalizmie. „Co za okrucieństwo wołające o pomstę do nieba! Nie było na ziemi, jak mniemam, okrutniejszego rzeźnika” – pisał do przyjaciela przerażony pastor Csejte, kiedy się dowiedział, co się dzieje w głębi lochów na zamku Elżbiety[42]. Niektóre z oprawczyń miały swoje specjalności. Dorka lubiła obcinać dziewczętom palce nożycami, Darvulia wolała wymierzać im pięćset razów batem. Elżbieta lubiła po prostu wszystko[43].

„Gdziekolwiek pojechała – zeznała później Ilona Jó – natychmiast rozglądała się za jakimś miejscem, gdzie można było torturować dziewczęta”[44]. Pewien mieszkaniec miasteczka usłyszał od służących, że „ich pani nie może jeść ani pić, jeśli nie zobaczy wcześniej, jak jedna z dziewic spośród jej pokojówek nie zostanie krwawo zgładzona”[45]. Najwyraźniej jeśli ktoś nie zginął, Elżbieta czuła się, jakby czegoś jej brakowało.

Kąpiele we krwi

Zatrzymajmy się na moment. Czy to wszystko nie wydaje się nieco zbyt krwawe, aby mogło być prawdziwe? Piękna hrabina rozrywająca na strzępy twarze dziewcząt? Mordująca dziewice? Zmuszająca je do kanibalizmu? W którymś momencie lista zbrodni Elżbiety zaczyna brzmieć groteskowo. Za sprawą wyrazistych opisów, zawartych w aktach procesu, legenda Batory została w następnych stuleciach po śmierci Elżbiety rozdmuchana do ogromnych rozmiarów i na jej temat zaczęły krążyć liczne opowieści, w których splatały się potężne elementy seksu, obłąkanego narcyzmu i krwi.

Jedna z najbardziej uporczywie podtrzymywanych legend powiada, że hrabina lubiła kąpać się w świeżej krwi swoich ofiar, aby zachować na zawsze urodę. Opowieść brzmi następująco: kiedy pewnego razu jedna ze służących uszkodziła jakiś element stroju Elżbiety, ta uderzyła dziewczynę tak mocno, że krew ofiary spryskała szlachetną twarz arystokratki. Po zmyciu krwi Elżbieta zauważyła, że jej skóra wygląda młodziej niż poprzednio – stała się idealnie gładka, z tym nieuchwytnym blaskiem, który, jak jej się wydawało, straciła na zawsze. Zaczęła więc, podczas swoich sekretnych kąpieli o czwartej nad ranem, obsesyjnie nurzać się w wannach pełnych dziewiczej krwi.

Niestety, wbrew oczekiwaniom maniakalnych wielbicieli opowieści o wampirach, ta historia niemal na pewno jest nieprawdziwa. Żadna ze służących, które zeznawały przeciwko Elżbiecie, nie wspomina o tym, aby hrabina kiedykolwiek kąpała się we krwi. Prawdę mówiąc, opowiadają raczej o tym, że podczas sesji tortur przelewano tak wiele krwi, że można ją było zbierać łyżkami z podłogi, co oznaczało, że Elżbieta najwyraźniej nie przejmowała się gromadzeniem cennej krwi, która lała się z ciał jej ofiar, nie mówiąc już o tym, żeby się w niej kąpać. Okazuje się, że pierwsza wzmianka o kąpielach we krwi pojawiła się ponad sto lat po jej śmierci, w książce Tragica Historia z 1729 roku, napisanej przez pewnego uczonego jezuitę, który odkrył protokoły z procesu Batory[46].

Nietrudno się domyślić, dlaczego pogłoski o kąpielach we krwi zachowały taką żywotność. Nie dość, że kryją w sobie przerażający obraz, mocno działający na wyobraźnię, to przy okazji przynoszą także odpowiedź na niepokojącą zagadkę morderczyni, która nie zabija po prostu dlatego, że jest morderczynią. Legenda o kąpielach we krwi oznacza, że w przypadku Batory nie musimy się martwić problemem zła. Próżność to o wiele prostsze i łatwiejsze wyjaśnienie jej zbrodni, ponieważ wtedy cały ten przelew krwi można sprowadzić do opacznie rozumianego pragnienia, aby dobrze wyglądać i podobać się chłopcom. (Albo dziewczętom. Ponieważ Elżbieta zabijała tylko kobiety – rzadkość w krainie seryjnych morderczyń – krążą liczne plotki, że przyczyną jej okrucieństwa był stłumiony lesbianizm).

Nie należy się jednak martwić brakiem krwawych kąpieli. W zamkach drogiej Elżbiety rozlewano tak wiele krwi, że spływała ona ze ścian. Ubranie Elżbiety często było tak przesiąknięte krwią, że od czasu do czasu musiała przerwać sesję tortur, aby zmienić koszulę[47]. O ile jej upodobanie do rozbierania dziewcząt do naga może wskazywać na jakiś rodzaj fetyszyzmu, a jej związki z Darvulią i okultyzmem można by łączyć z praktykami mającymi na celu zachowanie wiecznej młodości, o tyle wydaje się, że sens upodobań hrabiny był całkiem prosty: uwielbiała doprowadzać ludzkie ciało do kompletnego zniszczenia.

Gynaeceum

W tej części historii o Elżbiecie pogłoski o jej okrucieństwie krążyły już niemal wszędzie, ale nikt nie mógł podjąć jakichkolwiek działań, ponieważ hrabina zabijała młode chłopki, a chłopi nie mogli wnosić oskarżeń przeciw szlachcie. Zdarzało się, że rodzice sprzedawali Elżbiecie swoje dziecko za okrągłą sumę i jeśli dziecko zmarło na „cholerę”, no cóż, to był po prostu zły los. Oczywiście Elżbieta zabijała wtedy już tak wiele dziewcząt, że nawet nie miała czasu należycie ich pochować – płytkie groby na dziedzińcach jej zamków czasami były rozgrzebywane przez psy[48] – ale wciąż pozostawała nietykalna.

W końcu jednak, podobnie jak wiele seryjnych zabójczyń, które przyszły po niej, zrobiła się lekkomyślna, w jej poczynania wdarł się chaos i wreszcie zaczęła zabijać nie te osoby co trzeba.

W 1609 roku okrutna wspólniczka hrabiny Darvulia zmarła na wylew, a sama Elżbieta miała coraz mniej pieniędzy. Słuchała teraz porad zarządczyni swego domu, Erzsi Majorowej, o której opowiadano, że jest „wiedźmą z lasu”, miejscowej chłopki dobrze zaznajomionej z ziołolecznictwem i praktykami okultystycznymi[49].

Z całą pewnością Elżbieta była już wtedy na wpół obłąkana z powodu samotności. Nádasdy i Darvulia nie żyli. Jej dzieci zawarły związki małżeńskie i opuściły dom. Jej powiernikami były teraz praczki, wiedźmy z lasu i młody chłopak, który nie bardzo wiedział, co robi. Żadna z tych osób nie potrafiła zrozumieć, co to znaczy być Elżbietą Batory: kobietą potężną i zamożną, piękną, starzejącą się i okrutną; co to znaczy samotnie próbować za wszelką cenę ocalić swój mroczny świat przed rozpadem. Czy Elżbieta miała przyjaciół w swoich kręgach społecznych? Raczej nie, skoro otaczała się głównie chłopkami oraz panicznie unikała większości powinności społecznych, rozładowując swój lęk na ciałach służących[50]. Nawet jej akty przemocy mają w sobie rys przerażającego osamotnienia. Nie można zatłuc na śmierć jakiejś dziewczyny w posępnej izbie tortur, nie wymachując na oślep rękami w ciemnościach.

Tak czy inaczej, w 1609 roku Elżbieta uznała, że potrzebuje więcej pieniędzy i zapewne źródła lepszej, bogatszej krwi. Ludowa wersja tej opowieści powiada, że chłopska krew przestała zapobiegać starzeniu się hrabiny, więc leśna wiedźma Majorowa wysunęła przypuszczenie, że skuteczniejsza może okazać się krew dziewcząt szlachetnego rodu. W rzeczywistości jednak Elżbieta po prostu nie miała już kogo zabijać. Gdy przyjeżdżała do miasteczka w poszukiwaniu dziewcząt „do pracy”, rodzice zaczęli ukrywać przed nią swoje córki. Może też zrobiła się nieco bardziej lekkomyślna. Bardziej mściwa. Z nowym pomysłem wiązał się jednak pewien problem. Z chłopami można było sobie łatwo poradzić, ale szlacheckie rodziny z pewnością zauważą zniknięcie swoich córek.

Elżbieta wpadła więc na błyskotliwy pomysł: postanowiła otworzyć szkołę dla młodych kobiet pod nazwą gynaeceum. Otworzyć na niby. Opłaty wnoszone przez rodziców za rzekomą naukę w tej rzekomej szkole dostarczą Elżbiecie tak bardzo potrzebnej gotówki, a od szlacheckich córek dostanie to, czego od nich potrzebuje. Nawet nie starała się przemyśleć swojego planu do końca – dziesiątki martwych dziewcząt i wpływowi rodzice, którzy na pewno oszaleją z niepokoju. Po prostu zaprosiła do siebie grono arystokratycznych panien i, no cóż, wykończyła je.

Kiedy zamożni rodzice zaczęli wypytywać o losy swoich pociech, niedorzeczne wyjaśnienie Elżbiety wzbudziło niepokój[51]. Oświadczyła, że jedna z dziewcząt była tak zazdrosna o biżuterię koleżanek, że zamordowała je wszystkie, a potem popełniła samobójstwo. Nie trzeba dodawać, że wtedy nikt już nie dawał wiary wyjaśnieniom hrabiny. Prawdę mówiąc, ludzie zaczęli nagle dostrzegać przerażające dowody jej zbrodni, od dawna widoczne gołym okiem: pokryte bliznami ciała dziewcząt, które załatwiały dla niej sprawunki w mieście, dziewczęta z poparzonymi dłońmi, wsiadające do powozu Elżbiety, dziewczęta o zniekształconych twarzach, które w otępieniu snuły się w świcie hrabiny, a nawet pewną dziewczynę, która uciekła z zamku i przybiegła do miasta z nożem wbitym w stopę[52].

Teraz jednak przelano szlachetną krew i dobrze urodzone rodziny podniosły wrzawę. To wystarczyło, aby król Maciej II podjął działania przeciw Elżbiecie.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] F. Nietzsche, Z genealogii moralności, przeł. L. Staff Kraków 2003, s. 125.

[2] Eurypides, Medea, przeł. J. Łanowski, w: Ajschylos, Sofokles, Eurypides, Antologia tragedii greckiej, Kraków 1975, s. 398.

[3] A.L. Farrell, R.D. Keppel, V.B. Titterington, Lethal Ladies: Revisiting What We Know About Female Serial Murderers, „Homicide Studies” 15, nr 3 (2011): s. 228–52.

[4] Według danych statystycznych zgromadzonych w bazie danych: Radford University/FGCU Serial Killer Database oraz informacji zawartych w: W. Eric, Serial Murderers and Their Victims, Belmont, CA, 1997.

[5] P. Vronsky, Female Serial Killers: How and Why Women Become Monsters, Nowy Jork 2007, s. 3.

[6] Zob. indeks na stronie: unknownmisandry.blogspot.com.

[7] D. Schurman-Kauflin, The New Predator – Women WhoKill: Profiles of Female Serial Killers, Nowy Jork 2000, s. 12.

[8] Pojęcie analizowane w: P. Pearson, When She Was Bad: How and Why Women Get Away with Murder, Nowy Jork 1998.

[9] F.S. Perri, T.G. Lichtenwald, The Last Frontier: Myths and the Female Psychopathic Killer, „Forensic Examiner”, lato 2010, s. 50–67.

[10] M.A. Harrison, E.A. Murphy, L.Y. Ho, T.G. Bowers, C.V. Flaherty, Female Serial Killers in the United States: Means, Motives, and Makings, „Journal of Forensic Psychiatry and Psychology” 26, nr 3 (2015), s. 383–406.

[11] M. Harland, The Truth about Female Criminals, „North American Review” 150, nr 398, styczeń 1890, s. 138–40.

[12] Perri, Lichtenwald, The Last Frontier.

[13] Ibid.

[14] Questions sur les empoisonneurs, BA, MS 2664, fol. 45 w: L.W. Mollenauer, Strange Revelations: Magic, Poison, and Sacrilege in Louis XIV’s France, University Park, PA 2007, s. 63, 159.

[15] Tę listę można znaleźć – dostęp z 6 listopada 2016 – na cieszącej się uznaniem stronie: holytaco.com/female-murderers-casey-anthony.

[16] Nietzsche, Z genealogii moralności, s. 125.

[17] Cytat pochodzi z tekstu Lwa Tołstoja: Несколько слов по поводу книги Война и мир, opublikowanego w 1868 r. w czasopiśmie „Русский архив”. W anglojęzycznych wydaniach Wojny i pokoju bywa umieszczany jako posłowie – przyp. tłum.

[18] Ten przydomek, dość popularny w odniesieniu do Elżbiety Batory, występuje w wielu pozycjach cytowanych poniżej.

[19] T. Thorne, Countess Dracula: The Life and Times of the Blood Countess, Elisabeth Báthory, Londyn 1997, s. 84. R.T. McNally, Dracula Was a Woman: In Search of the Blood Countess of Transylvania, Nowy Jork 1983, s. 19. V. Penrose, The Bloody Countess, Londyn 1970, s. 15. K.L. Craft, Infamous Lady: The True Story of Countess Erzsébet Báthory, Lexington 2009, s. 14.

[20] McNally, Dracula Was a Woman, s. 19. Craft, Infamous Lady, s. 13.

[21] McNally, Dracula Was a Woman, s. 16, 18–19. Penrose, The Bloody Countess, s. 15.

[22] McNally, Dracula Was a Woman, s. 21.

[23] Craft, Infamous Lady, s. 13.

[24] Thorne, Countess Dracula, s. 89.

[25] McNally, Dracula Was a Woman, s. 30. Thorne, Countess Dracula, s. 92.

[26] Craft, Infamous Lady, s. 41.

[27] Ibid., s. 63.

[28] McNally, Dracula Was a Woman, s. 60.

[29] Ibid., s. 127.

[30] Craft, Infamous Lady, s. 64.

[31] Ibid., s. 62.

[32] Zeznanie Ficzkó, przekład w dodatkach do: Craft, Infamous Lady.

[33] Tripartitum opus iuris consuetudinarii incliti regni Hungariae – przyp tłum.

[34] R.L. Bledsaw, „No Blood in theWater: The Legal and Gender Conspiracies Against Countess Elizabeth Bathory In Historical Context” (praca magisterska, Illinois State University, 2014), s. 30.

[35] Craft, Infamous Lady, 67.

[36] Ibid., s. 58, 116.

[37] Ibid., s. 57.

[38] Raport: Mózes Cziráky, 27 października 1610, Craft, Infamous Lady, dodatki.

[39] Craft, Infamous Lady, s. 104.

[40] Zeznanie Dorki, Craft, Infamous Lady, dodatki.

[41] Zeznanie Ficzkó, Craft, Infamous Lady, dodatki.

[42] List Janósa Ponikenusza, duchownego kościoła w Csejte, do teologa Éliasa Lanyíego, 1 stycznia 1611, Craft, Infamous Lady, dodatki.

[43] Wszystkie opisy tortur pochodzą z akt procesu oraz zeznań Dorki, Ficzkó, Ilony Jó oraz Katalin, ibid.

[44] Zeznanie Ilony Jó, ibid.

[45] Z raportu Andrása z Keresztúr dla króla Macieja II, 28 lipca 1611, ibid.

[46] Nazywał się László Turóczi.

[47] Zeznanie Ilony Jó, Craft, Infamous Lady, dodatki.

[48] Craft, Infamous Lady, s. 126, 127, 155.

[49] Ibid., 99.

[50] Ibid., 90.

[51] Ibid., s. 107–8, 113.

[52] Ibid., s. 110.