Spis treści

Karta redakcyjna

Motto

Dedykacja

Wstęp do wydania polskiego

Przedmowa Autora

I. Akredytacja

II. Lend–Lease wskazuje drogę, kwiecień 1941

III. „Zmiana partnerów”, czerwiec 1941

IV. Sprawa Polski testem intencji

V. Współpraca

VI. Zbiera się na burzę

VII. Sikorski i Stalin, grudzień 1941

VIII. Taktyka kontra strategia

IX. Powstają Narody Zjednoczone, 1 stycznia 1942

X. Rosja domaga się drugiego frontu

XI. Ameryka reaguje na brytyjską politykę ustępstw, maj 1942

XII. Moskwa utrudnia utworzenie Polskich Sił Zbrojnych

XIII. Strach przed Rosją narasta

XIV. „Sowiecka zagadka” wprawia Waszyngton w zakłopotanie

XV. Impas w Casablance, styczeń 1943

XVI. Igranie z zasadami...

XVII. ...Kosztem Polski

XVIII. Sowieci zrywają z Polską, kwiecień 1943

XIX. Koniec z Kominternem, czas na myślenie życzeniowe, maj 1943

XX. Sikorski zabity – Polska walczy dalej

XXI. Huśtawka w Quebecu, sierpień 1943

XXII. Czy Ameryka i Wielka Brytania będą w stanie działać razem?

XXIII. Pan Hull leci do Moskwy, październik 1943

XXIV. Pan Stettinius w Departamencie Stanu

XXV. Wyłania się schemat

XXVI. Z Moskwy do Teheranu, grudzień 1943

XXVII. Po cichu pojawia się weto

XXVIII. Pierwsze owoce Moskwy i Teheranu

XXIX. Waszyngton drepcze w miejscu

XXX. Londyn idzie na kompromisy, Waszyngton się waha

XXXI. D-Day i polityka

XXXII. Czerwony dywan dla Mikołajczyka, czerwiec 1944

XXXIII. Dyplomacja czy polityka?

XXXIV. Sowiecki „realizm” kontra dobra wola

XXXV. Dyplomacja nacisków

XXXVI. Zobowiązanie z Teheranu potwierdzone

XXXVII. Operacja „Cztery wolności”

XXXVIII. Całkowita kapitulacja w Jałcie, luty 1945

XXXIX. Świat spogląda na Amerykę

XL. Sprawa Polski zamknięta

Załączniki

Źródła ilustracji

Przypisy

Tytuł oryginału: DEFEAT IN VICTORY

Opieka redakcyjna: JOLANTA KORKUĆ

Redakcja: WOJCIECH ADAMSKI

Korekta: EWA KOCHANOWICZ, LIDIA TIMOFIEJCZYK, ANETA TKACZYK

Wybór i układ ilustracji: MARCIN STASIAK

Projekt okładki i stron tytułowych: ROBERT KLEEMANN

Na okładce wykorzystano portret Jana Ciechanowskiego ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.

Redakcja techniczna: ROBERT GĘBUŚ

Skład i łamanie: Infomarket

© Copyright by Stanisław Ciechanowski & Alexander de Janzé Ciechanowski
© Copyright for the Polish translation by Wydawnictwo Literackie
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2017

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-06617-1

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Przedmowa Autora

Niniejsza książka odmalowuje prawdziwy przebieg wydarzeń oraz rzeczywiste zmiany trendów w polityce, jakie miałem okazję obserwować w Waszyngtonie podczas mojej ostatniej, czteroipółletniej misji dyplomatycznej jako ambasador Polski w Stanach Zjednoczonych. Jest to osobista relacja złożona z moich spostrzeżeń i opinii, przelana na papier z pełną szczerością. Nie jest to zatem żadną miarą oficjalna prezentacja kwestii polskiej.

Podczas omawianych w książce kluczowych lat wojny Waszyngton był sceną bezustannie zmieniających się tendencji i poglądów, które w istotny sposób wpłynęły na ukształtowanie się obecnej sytuacji na świecie. Znalazły one swoje odzwierciedlenie w losach każdego państwa i każdego narodu. Stały się nieodłączną częścią historii naszych czasów.

Uznałem zatem za swój obowiązek udostępnić opinii publicznej swoiste studium tego brzemiennego w wydarzenia okresu.

* * *

Cytaty w moich rozmowach z prezydentem Rooseveltem oraz z urzędnikami amerykańskiej administracji rządowej nie są ich dokładnymi wypowiedziami przytoczonymi słowo w słowo. Zostały zrekonstruowane na podstawie szczegółowych notatek osobistych będących zapisami tychże rozmów, sporządzonych przeze mnie bezpośrednio po ich przeprowadzeniu, a więc wówczas, gdy wciąż miałem je świeżo w pamięci.

Autor składa podziękowania i wyrazy wdzięczności Władysławowi Bestermanowi, byłemu attaché prasowemu w Ambasadzie Polskiej w Waszyngtonie, za jego cenne rady i uwagi.

Jan Ciechanowski

Rozdział I
Akredytacja

– Proszę wejść, panie ambasadorze. Cieszę się, że mogę pana powitać. Jeśli wierzyć mojej matce, jestem, zdaje się, jedynym Rooseveltem, którego pan jeszcze nie poznał.

Tymi oto przyjacielskimi słowami przywitał mnie prezydent Roosevelt słonecznego poranka 6 marca 1941 roku, po tym jak wkroczyłem do jego gabinetu w Białym Domu wprowadzany przez przesympatycznego George’a Summerlina, szefa Wydziału Protokołu Dyplomatycznego w Departamencie Stanu. Przybyłem tam, by złożyć pierwszą oficjalną wizytę prezydentowi Stanów Zjednoczonych w celu przedstawienia moich listów uwierzytelniających po niedawnym mianowaniu na stanowisko ambasadora Rzeczypospolitej Polskiej.

Pan Summerlin oświadczył mi wcześniej, że aby uniknąć komplikacji wynikających z neutralności Ameryki w świecie rozdartym przez wojnę totalną toczoną przez Hitlera, prezydent postanowił w znacznym stopniu uprościć wszelkie procedury protokolarne. Zrezygnował zatem z formalnych przyjęć w Białym Domu, podczas których dochodziło do krępujących sytuacji, kiedy to wysłannicy Niemiec i innych satelickich państw Osi musieli stanąć twarzą w twarz z przedstawicielami Wielkiej Brytanii i państw sojuszniczych. Niemniej wciąż spodziewałem się dość oficjalnego spotkania z prezydentem Rooseveltem, tymczasem zostałem przezeń przyjęty z dużym ciepłem i ujmującą prostotą, jakże uderzającą ze strony człowieka, który przez moich rodaków, ale chyba i przez wszystkich Europejczyków, postrzegany był jako Mąż Opatrznościowy.

Kiedy już uścisnąłem dłoń prezydenta, wskazał mi on krzesło przy swoim biurku, po czym rozpoczął rozmowę, prowadzoną w nader miłym i lekkim tonie. Na początek wyznał mi, że był świadom mojej wcześniejszej misji w Stanach Zjednoczonych, kiedy to w latach 1925–1929 reprezentowałem Polskę w Waszyngtonie. Powiedział, że jak mu wiadomo, już wówczas wykazywałem żywe zainteresowanie amerykańskim życiem i polityką.

– Pamiętając Amerykę z tamtych czasów, teraz dostrzeże pan zapewne wiele zmian – powiedział prezydent.

Ja ze swojej strony zapewniłem go, że tak naprawdę nigdy nie zaprzestałem przyglądania się najnowszym trendom w amerykańskim życiu politycznym, a ponadto śledziłem też jego własne wystąpienia i byłem pod dużym wrażeniem sposobu, w jaki starał się nadawać kierunek polityce swojego kraju od momentu wybuchu wojny w Europie.

Prezydent zapytał, co szczególnie uderzyło mnie zarówno jako Europejczyka, jak i pilnego obserwatora polityki amerykańskiej. Odparłem, że jako Europejczyk dostrzegam, że choć formalnie Stany Zjednoczone pozostają neutralne, to z ideologicznego punktu widzenia zaangażowały się w tę wojnę od samego jej zarania. Jako zaś obserwator amerykańskiego życia politycznego mam nieodparte wrażenie, że mój rozmówca niestrudzenie pracuje nad stopniowym przygotowywaniem społeczeństwa amerykańskiego do kolejnego etapu rozwoju wydarzeń, w którym Stany Zjednoczone będą bez wątpienia musiały odegrać znaczącą rolę, możliwe nawet, że jeszcze w trakcie samej wojny, a już z całą pewnością po jej zakończeniu, przy zaprowadzaniu światowego pokoju.

Prezydent zamyślił się na chwilę, po czym po krótkim milczeniu odparł:

– To w pełni zasadna opinia. Już teraz stajemy się swoistym arsenałem dla walczących państw demokratycznych. Wielka Brytania dokonuje cudów, ale potrzebuje naszej pomocy. Wasi polscy żołnierze, lotnicy i marynarze walczą z charakterystyczną dla was odwagą. Podobnie dzielnie spisują się pozostali sojusznicy Wielkiej Brytanii. Ale siły Osi są lepiej przygotowane do wojny i dysponują wielką potęgą militarną. Zadają swoim nieprzyjaciołom ciężkie straty. Jak panu wiadomo, Churchill i ja jesteśmy coraz bardziej zaniepokojeni możliwością zerwania linii zaopatrzenia między moim krajem a Wielką Brytanią. Tymczasem są one nieodzowne dla zaangażowania wojennego aliantów. Mam nadzieję, że zdołam utrzymać Amerykę z dala od tej wojny. Ale jestem też realistą. Niemcy stanowią zagrożenie dla całego świata, nie tylko dla Europy, a w razie pokonania Wielkiej Brytanii to właśnie Ameryka będzie następna w kolejce.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki