Prawo prywatne międzynarodowe

5. wydanie

prof. dr hab. Jacek Gołaczyński

Uniwersytet Wrocławski

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2017

Propozycja cytowania:
J. Gołaczyński, Prawo prywatne międzynarodowe, wyd. 5, Warszawa 2017

Wydawca: Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2017

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: TiM-Print, Warszawa
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

www.ksiegarnia.beck.pl

ISBN 978-83-812-8485-1

Wstęp

Podręcznik ten stanowi omówienie zagadnień prawa prywatnego międzynarodowego oraz wybranych zagadnień międzynarodowego postępowania cywilnego. Jest on adresowany do studentów prawa oraz aplikantów i zawiera podstawowe informacje dotyczące przepisów prawa prywatnego międzynarodowego: kolizyjnego i merytorycznego, a także wybrane poglądy doktryny i judykatury.

Publikacja składa się z 13 rozdziałów, zawierających omówienie zagadnień ogólnych oraz szczegółowych. Ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe została zaprezentowana wyczerpująco. Natomiast konwencje międzynarodowe, ze względu na ich liczbę i niekiedy szczegółową materię, zostały omówione skrótowo. Każdy rozdział zawiera także krótki wykaz literatury, który może służyć jako pomoc w poszukiwaniu dalszych informacji dotyczących omawianej kwestii.

Piąte wydanie podręcznika zostało wzbogacone o omówienie unormowań Unii Europejskiej dotyczących międzynarodowego postępowania cywilnego oraz prawa prywatnego międzynarodowego, ale przede wszystkim omówienie nowej ustawy z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe, rozporządzenia spadkowego, rozporządzenia o nakazie zabezpieczenia na rachunku bankowym, o europejskim nakazie zapłaty i europejskiego postępowania w sprawie drobnych roszczeń (po nowelizacji tych rozporządzeń) oraz rozporządzenia w sprawie wzajemnego uznawania środków ochrony w sprawach cywilnych. W tym zakresie publikacja została wzbogacona o dość licznie cytowane przypisy, co ma ułatwić Czytelnikowi lekturę.

Chciałbym podziękować moim współpracownikom na Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego – mgr Annie Sojat za pomoc w zebraniu materiałów do części podręcznika poświęconej prawu unijnemu.

Wrocław, lipiec 2017 r.

Jacek Gołaczyński

Wykaz literatury

K. Bagan-Kurluta, Prawo prywatne międzynarodowe, Warszawa 2011

J. Balcarczyk, Prawo właściwe dla dobrego imienia osoby fizycznej i jego ochrony, Warszawa 2014

M. Czepelak, Autonomia woli w prawie prywatnym międzynarodowym Unii Europejskiej, Warszawa 2015

M. Czepelak, Międzynarodowe prawo zobowiązań Unii Europejskiej. Komentarz do rozporządzeń rzymskich, Warszawa 2012

M. Czepelak, Umowa międzynarodowa jako źródło prawa prywatnego międzynarodowego, Warszawa 2008

J. Gilas, Prawo międzynarodowe prywatne, Warszawa 2002

J. Gołaczyński (red.), Kolizyjne aspekty zobowiązań elektronicznych. Materiały z konferencji, Warszawa 2007

J. Gołaczyński, Umowy elektroniczne w prawie prywatnym międzynarodowym, Warszawa 2007

J. Gołaczyński, Współpraca sądowa w sprawach cywilnych i handlowych w Unii Europejskiej, Warszawa 2007

J. Górecki, Osobiste zabezpieczenia wierzytelności w prawie prywatnym międzynarodowym, Warszawa 2014

J. Jakubowski, Prawo międzynarodowe prywatne. Zarys wykładu, Warszawa 1984

J. Jakubowski, M. Tomaszewski, A. Tynel, A.W. Wiśniewski, Zarys międzynarodowego prawa prywatnego, Warszawa 1983

K. Kruczalak, Zarys międzynarodowego prawa prywatnego, Gdańsk 2001

W. Ludwiczak, Międzynarodowe prawo prywatne, Warszawa 1990 (Poznań 1996 – oprac. K. Kruczalak)

A. Mączyński, Rozwiązanie małżeństwa w prawie prywatnym międzynarodowym, Kraków 1979

A. Mączyński, Rozwód w prawie prywatnym międzynarodowym, Warszawa 1983

M. Pazdan (red.), Międzynarodowe prawo handlowe, Warszawa 2007

M. Pazdan, Prawo prywatne międzynarodowe, Warszawa 2017

M. Pazdan (red.), System Prawa Prywatnego, t. 20a, 20b, Warszawa 2015

M. Pazdan, J. Górecki, Nowe europejskie prawo spadkowe, Warszawa 2015

M. Pilich, Zasada obywatelstwa w prawie prywatnym międzynarodowym. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 2015

J. Poczobut (red.), Prawo prywatne międzynarodowe. Komentarz, Warszawa 2017

J. Poczobut (red.), Współczesne wyzwania prawa prywatnego międzynarodowego, Warszawa 2013

W. Popiołek (red.), System Prawa Handlowego, t. 9, Międzynarodowe prawo handlowe, Warszawa 2013

P. Rodziewicz, Stwierdzenie treści oraz zastosowanie prawa obcego w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 2015

A. Sapota, Wybór prawa w międzynarodowym prawie rodzinnym, Warszawa 2016

M. Sośniak, Prawo prywatne międzynarodowe, Katowice 1991

M. Sośniak, B. Walaszek, E. Wierzbowski, Międzynarodowe prawo rodzinne, Wrocław–Warszawa 1969

M. Świerczyński, Delikty internetowe w prawie prywatnym międzynarodowym, Kraków 2006

M. Świerczyński, Naruszenie prawa własności intelektualnej w prawie prywatnym międzynarodowym, Warszawa 2013

B. Walaszek, M. Sośniak, Zarys prawa międzynarodowego, Warszawa 1973

E. Wierzbowski, Międzynarodowy obrót prawny w sprawach cywilnych, Warszawa 1971

A. Wróbel (red.), Stosowanie prawa Unii Europejskiej przez sądy, Warszawa 2004

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

CudzU

ustawa z 12.12.2013 r. o cudzoziemcach (Dz.U. z 2013 r. poz. 1650 ze zm.)

dyrektywa 2003/8/WE

dyrektywa Rady 2003/8/WE z 27.1.2003 r. w celu usprawnienia dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sporach transgranicznych poprzez ustanowienie minimalnych wspólnych zasad odnoszących się do pomocy prawnej w sporach o tym charakterze (Dz.Urz. WE L Nr 26, s. 41)

dyrektywa 2005/56/WE

dyrektywa 2005/56/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 26.10.2005 r. w sprawie transgranicznego łączenia się spółek kapitałowych (Dz.Urz. UE L Nr 310, s. 1)

dyrektywa 96/71/WE

dyrektywa 96/71/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 16.12.1996 r. dotycząca delegowania pracowników w ramach świadczenia usług (Dz.Urz. WE L Nr 18 z 1997 r., s. 1)

KC

Kodeks cywilny

KM

Kodeks morski

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm. i ze sprost.)

KonwBern

Konwencja berneńska z 9.9.1886 r. o ochronie dzieł literackich i artystycznych (zmieniona i uzupełniana, np. w Paryżu w 1896 r., Berlinie w 1908 r., Bernie w 1914 r., Rzymie w 1928 r., Brukseli w 1948 r., Sztokholmie w 1967 r., w Paryżu w 1971 r.); tekst rzymski – Dz.U. z 1935 r. Nr 84, poz. 515, tekst paryski – Dz.U. z 1990 r. Nr 82, poz. 474 z załącznikiem

KonwOdpRodz

Konwencja o jurysdykcji, prawie właściwym, uznawaniu, wykonywaniu i współpracy w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej oraz środków ochrony dzieci sporządzona w Hadze 19.10.1996 r. (Dz.U. z 2010 r. Nr 172, poz. 1158)

KonwRozTest

Konwencja dotycząca kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń testamentowych, sporządzona w Hadze 5.10.1961 r. (Dz.U. z 1969 r. Nr 34, poz. 284)

KonwRzym

Konwencja o prawie właściwym dla umownych stosunków zobowiązaniowych, podpisana w Rzymie 19.6.1980 r. (Dz.U. z 2008 r. Nr 10, poz. 57) – zastąpiona przez rozp. Rzym I

KP

Kodeks pracy

KPC

Kodeks postępowania cywilnego

KRO

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

KSH

Kodeks spółek handlowych

NabNierCudzU

ustawa z 24.3.1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1061 ze zm.)

PrCzek

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo czekowe (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 462)

PrLot

ustawa z 3.7.2002 r. – Prawo lotnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 959 ze zm.)

ProtHas

Protokół haski z 23.11.2007 r. o prawie właściwym dla zobowiązań alimentacyjnych (Dz.Urz. UE L Nr 331 z 2009 r., s. 19)

PrPrywM

ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1792)

PrPrywM z 1965 r.

ustawa z 12.11.1965 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. Nr 46, poz. 290 ze zm.) – akt nieobowiązujący

PrWeksl

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 160)

PrWłStMU

ustawa z 2.8.1926 r. o prawie właściwem dla stosunków prywatnych międzynarodowych (Dz.U. Nr 101, poz. 581 ze zm.)

rozp. Nr 1206/2001

rozp. Rady (WE) Nr 1206/2001 z 28.5.2001 r. w sprawie współpracy między sądami Państw Członkowskich przy przeprowadzaniu dowodów w sprawach cywilnych lub handlowych (Dz.Urz. WE L Nr 174, s. 1)

rozp. Nr 1347/2000

rozp. Rady (WE) Nr 1347/2000 w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej za wspólne dzieci obojga małżonków (Dz.Urz. WE L Nr 160, s. 19) – akt nieobowiązujący

rozp. Nr 1393/2007

rozp. Nr 1393/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z 13.11.2007 r. dotyczące doręczania w państwach członkowskich dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych i handlowych (doręczanie dokumentów) oraz uchylające rozporządzenie Rady (WE) Nr 1348/2000 (Dz.Urz. WE L Nr 324, s. 79)

rozp. Nr 1896/2006

rozp. (WE) Nr 1896/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z 12.12.2006 r. ustanawiające postępowanie w sprawie europejskiego nakazu zapłaty (Dz.Urz. UE L Nr 399, s. 1)

rozp. Nr 2157/2001

rozp. Rady (WE) Nr 2157/2001 z 8.10.2001 r. w sprawie statutu spółki europejskiej (Dz.Urz. WE L Nr 294, s. 1)

rozp. Nr 2201/2003

rozp. Rady (WE) Nr 2201/2003 z 27.11.2003 r. dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie (WE) Nr 1347/2000 (Dz.Urz. UE L Nr 338, s. 1) (Bruksela II bis)

rozp. Nr 4/2009

rozp. Rady (WE) Nr 4/2009 z 18.12.2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych (Dz.Urz. UE L Nr 7 z 2009 r., s. 1)

rozp. Nr 44/2001

rozp. Rady (WE) 44/2001 z 22.12.2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.Urz. WE L Nr 12 z 2001 r., s. 1) (Bruksela I) – akt nieobowiązujący

rozp. Nr 650/2012

rozp. Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) z 4.7.2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia dziedziczenia (Dz.Urz. UE L Nr 201, s. 107)

rozp. Nr 805/2004

rozp. (WE) Nr 805/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z 21.4.2004 r. w sprawie utworzenia Europejskiego Tytułu Egzekucyjnego dla roszczeń bezspornych (Dz.Urz. UE L Nr 143, s. 15)

rozp. Nr 861/2007

rozp. (WE) Nr 861/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z 11.7.2007 r. ustanawiające europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń (Dz.Urz. UE L Nr 199, s. 1)

rozp. Rzym I

rozp. Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 593/2008 z 17.6.2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Dz.Urz. UE L Nr 177, s. 6)

rozp. Rzym II

rozp. (WE) Nr 864/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z 11.7.2007 r. dotyczące prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych (Dz.Urz. UE L Nr 199, s. 40)

TFUE

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE C Nr 202 z 2016 r., s. 13)

TWE

Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską z 25.3.1957 r. – akt nieobowiązujący

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 152, poz. 1503 ze zm.)

2. Czasopisma i publikatory

AUŁ FI |  | Acta Universitatis Lodziensis. Folia Iuridica
AUWr |  | Acta Universitatis Wratislaviensis
AICr |  | Archivum Iuridicum Cracoviense
Dz.U. |  | Dziennik Ustaw
Dz.Urz. |  | Dziennik Urzędowy
EPS |  | Europejski Przegląd Sądowy
KPP |  | Kwartalnik Prawa Prywatnego
KSP |  | Krakowskie Studia Prawnicze
MoP |  | Monitor Prawniczy
M.P. |  | Monitor Polski
NP |  | Nowe Prawo
OSN |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego
OSP |  | Orzecznictwo Sądów Polskich
Pal. |  | Palestra
PiP |  | Państwo i Prawo
PiZS |  | Praca i Zabezpieczenia Społeczne
PN UŚl |  | Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego
PPH |  | Przegląd Prawa Handlowego
PPHZ |  | Problemy Prawne Handlu Zagranicznego
Pr. Gosp. |  | Prawo Gospodarcze
PS |  | Przegląd Sejmowy
PSM |  | Przegląd Stosunków Międzynarodowych
Rej. |  | Rejent
RPEiS |  | Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny
R.Pr. |  | Radca Prawny
Rzeczp. |  | Rzeczpospolita
SC |  | Studia Cywilistyczne
SI |  | Studia Iuridica
SIS |  | Studia Iuridica Silesiana
SP |  | Studia Prawnicze
SPE |  | Studia Prawno-Ekonomiczne
St. et Doc. |  | Studia of Documenta
Zb.Orz. |  | Zbiór Orzeczeń
ZNUAM |  | Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
ZNUJ |  | Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego
ZP UKSW |  | Zeszyty Prawnicze Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

3. Inne skróty

EFTA

Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu

ENZ

Europejski Nakaz Zapłaty

ETE

Europejski Tytuł Egzekucyjny

EWG

Europejska Wspólnota Gospodarcza

CFR

Wspólne Ramy Odniesień (ang. Common Frame of References)

nast.

następny (-a, -e)

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

tekst jedn.

tekst jednolity

TK

Trybunał Konstytucyjny

uchw. SN (7)

uchwała Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów

UE

Unia Europejska

UNIDROIT

Międzynarodowy Instytut Unifikacji Prawa Prywatnego

WE

Wspólnoty Europejskie

Rozdział I. Pojęcie prawa prywatnego międzynarodowego

Literatura: J. Gilas, Prawo międzynarodowe prywatne, Warszawa 2002; J. Jakubowski, Funkcje i zakres prawa prywatnego międzynarodowego, PiP 1966, z. 11; tenże, Nowe drogi rozwoju międzynarodowego prawa prywatnego, PiP 1975, z. 12; K. Kruczalak, Zarys międzynarodowego prawa prywatnego. Część ogólna, Gdańsk 2001; W. Ludwiczak, Między normą kolizyjną a prawem jednolitym, RPEiS 1958, z. 1; M. Pazdan, Prawo prywatne międzynarodowe, Warszawa 2001; K. Przybyłowski, Prawo prywatne międzynarodowe. Część ogólna, Lwów 1935; H. Trammer, Zasięg obowiązywania prawa prywatnego międzynarodowego, PiP 1966, z. 12; J. Poczobut, A.W. Wiśniewski, [w:] J. Poczobut (red.), Prawo prywatne międzynarodowe. Komentarz, Warszawa 2017, s. 40 i nast.; M. Pilich, Europeizacja prawa prywatnego międzynarodowego, cel, ograniczenia, wyzwania, PPPM 2013, t. 12; A. Mączyński, Polskie i unijne prawo prywatne międzynarodowe w perspektywie komparatystycznej, [w:] A. Wudarski (red.), Polska komparatystyka prawa. Prawo obce w doktrynie prawa polskiego, Warszawa 2016.

§ 1. Definicja

1

W sytuacji, gdy obywatel polski nawiązuje pewien stosunek cywilnoprawny z obywatelem innego państwa lub gdy osoba prawna mająca siedzibę w Polsce zawiera umowę z osobą prawną mającą siedzibę za granicą, wtedy powstaje zagadnienie kolizji między systemami prawnymi różnych państw. Ta kolizja jest rozstrzygana za pomocą norm prawa prywatnego międzynarodowego. Nikogo nie trzeba już dzisiaj przekonywać, że znaczenie prawa prywatnego międzynarodowego stale rośnie, co jest następstwem zwiększającego się obrotu międzynarodowego zarówno prywatnego (np. ruch turystyczny), jak i gospodarczego (profesjonalnego). Już od dawna socjologowie nazywają współczesny świat „globalną wioską”. Istotnie, zmniejszają się wszelkie odległości i bariery między ludźmi poprzez wykorzystanie nowoczesnych środków transportu oraz – a może przede wszystkim – poprzez rozwój komunikacji elektronicznej (Internetu, telefonii komórkowej, stacjonarnej, środków porozumiewania się na odległość, takich jak faksy, telefaksy, telewizję satelitarną, interaktywną itp.). Te wszystkie zjawiska dzisiejszego świata powodują także ujednolicanie naszych przyzwyczajeń, mód, sposobów spędzania czasu, a także prawa. Trudno jednak przypuszczać, aby kiedykolwiek nastąpiło ujednolicenie prawa, nawet na ograniczonym obszarze, jakim jest Europa czy Stany Zjednoczone Ameryki.

Jeżeli zatem pojawi się sytuacja prawna (stosunek prawny), w którym będą istniały wątpliwości, jakie prawo materialne należy stosować dla jego oceny, wówczas odpowiedzi należy poszukiwać w szczególnego rodzaju normach prawnych, zwanych kolizyjnymi (kompetencyjnymi). Te właśnie normy tworzą prawo prywatne międzynarodowe.

2

Prawo prywatne międzynarodowe (w znaczeniu wąskim – sensu stricto) stanowi zespół norm prawnych, których jedynym celem jest rozgraniczenie sfery działania różnych systemów prawnych państw, w zakresie jednak jedynie prawa prywatnego. W ten sposób zrezygnowano w ustawie z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1792) z rozróżniania w ramach prawa prywatnego – prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy. Przepis art. 1 PrPrywM stanowi bowiem, że: „ustawa niniejsza reguluje właściwość prawa dla stosunków z zakresu prawa prywatnego związanych z więcej niż jednym państwem”.

Sytuacja kolizyjna nie jest prosta, ponieważ mimo wielu zabiegów unifikacyjnych, również w sferze norm kolizyjnych nie udało się dotychczas stworzyć ponadpaństwowego prawa prywatnego międzynarodowego w znaczeniu wąskim. Przeciwnie, każde państwo ma własne prawo prywatne międzynarodowe, choć niektóre zagadnienia zostały w pewnym zakresie ujednolicone poprzez przystąpienie do międzynarodowych konwencji (liczba państw, które przystąpiły do konwencji, jest z reguły ograniczona). Należy zwrócić uwagę, że od dawna prowadzone są działania, w ramach różnych struktur międzynarodowych, w celu unifikacji zarówno prawa prywatnego materialnego, jak i prywatnego międzynarodowego. Te procesy spowodowały częściową unifikację przepisów prawa prywatnego międzynarodowego w znaczeniu wąskim oraz w zakresie norm merytorycznych prawa cywilnego, prawa pracy, prawa rodzinnego i opiekuńczego, które wyłączają normy prawa prywatnego międzynarodowego w znaczeniu wąskim.

Celem prawa prywatnego międzynarodowego jest:

1) zapewnienie sprawiedliwości międzynarodowej w dziedzinie prawa prywatnego przez wskazanie jako miarodajnego dla oceny danego stanu faktycznego lub stosunku prawnego takiego prawa, które jest najbardziej adekwatne z uwagi na okoliczności danej sprawy;

2) przyczynienie się w ten sposób do międzynarodowej harmonii rozstrzygnięć w sprawach z zakresu prawa prywatnego;

3) zapewnienie bezpieczeństwa i pewności obrotu międzyanrodowego;

4) ułatwienie i wspieranie stosunków prywatnoprawnych wykraczających poza granice poszczególnych państw (J. Poczobut, Statut personalny, osób prawnych w projekcie prawa prywatnego międzynarodowego z sierpnia 2010 r., [w:] J. Gudowski, K. Weitz (red.), Aurea praxis aurea theoria, Księga pamiątkowa ku czci Profesora Tadeusza Erecińskiego, t. 2, Warszawa 2011, s. 753; J. Poczobut, A.W. Wiśniewski, Prawo prywatne międzynarodowe, s. 43.

§ 2. Prawo prywatne międzynarodowe w znaczeniu wąskim i szerokim

3

Prawo prywatne międzynarodowe może być ujmowane szeroko i obejmuje normy prawa prywatnego międzynarodowego w znaczeniu wąskim, czyli normy kolizyjne (kompetencyjne) oraz normy merytoryczne, mające międzynarodowy zasięg. Jak już wyżej zaznaczono, normy merytoryczne prawa prywatnego międzynarodowego są wynikiem procesu unifikacji prawa, który postępuje we współczesnym świecie. Unifikacja zmierza do ujednolicenia norm zarówno kolizyjnych, jak i merytorycznych. Według J. Skąpskiego, celem unifikacji prawa materialnego jest wyeliminowanie konfliktów między systemami prawnymi różnych państw, co jednak jest trudne ze względu na dużą liczbę państw, które uczestniczą w tych procesach. Unifikacja dotyczy jedynie wybranych zagadnień prawnych, rzadko powstaje unifikacja zupełna, która prowadzi do stosowania tych samych norm dla stosunków prawnych powiązanych z prawem obcym, jak i ściśle wewnętrznych. Według M. Pazdana, zabiegi unifikacyjne we współczesnym świecie prowadzą najczęściej do powstania swoistego dualizmu prawnego. Obok siebie występują dwa odrębne systemy prawne – ten dotyczący stosunków prawnych powiązanych z prawem obcym i drugi, dotyczący stosunków prawnych powiązanych z własnym systemem prawnym.

4

Unifikacja prawa prywatnego przebiega na polu działalności różnych organizacji.

Na pierwsze miejsce wysuwa się Haska Konferencja Prawa Prywatnego, Unia Europejska, Rada Europy, Organizacja Narodów Zjednoczonych (poprzez agendy, np. UNCITRAL – United Nation Commission on International Trade Law, UNIDROIT – International Institute for the Unification of Private Law).

5

Duży wpływ na ujednolicanie prawa prywatnego, czyli prawa cywilnego, prawa rodzinnego i opiekuńczego, prawa pracy, odgrywa UE. Organizacja ta w celu realizacji swoich zadań prowadzi bowiem proces zarówno ujednolicania, jak i zbliżania różnych systemów prawnych obowiązujących w poszczególnych państwach członkowskich. Mechanizmem prawnym służącym tym zabiegom jest prawo europejskie. W doktrynie prawa europejskiego można wyróżnić prawo europejskie pierwotne i wtórne. Największe znaczenie w procesie ujednolicania i harmonizacji (zbliżania) prawa prywatnego odgrywa prawo europejskie wtórne. Do środków prawnych prawa europejskiego wtórnego zalicza się rozporządzenia i dyrektywy, zalecenia, decyzje i opinie. Rozporządzenie, zgodnie z art. 288 akapit 2 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE C Nr 326 z 2012 r., s. 47), jest wiążące zarówno dla państw członkowskich UE oraz podmiotów indywidualnych z tych państw. Oczywiście, aby można było zastosować w konkretnym wypadku przepis rozporządzenia, musi on być wystarczająco jasny i jednoznaczny. W prawie europejskim wyróżnia się także rozporządzenia tzw. podstawowe, które ze względu na swój stopień ogólności wymagają konkretyzacji w aktach wykonawczych. Takie rozporządzenia nie będą stosowane bezpośrednio. Rozporządzenie zatem jest instrumentem prawnym, który zapewnia osiągnięcie jednolitego porządku prawnego we wszystkich państwach członkowskich. Zazwyczaj zbędne są w tym przypadku jakiekolwiek zabiegi dostosowawcze. Jednak w obszarze prawa prywatnego większe znaczenie w procesie zbliżania prawa w państwach członkowskich UE odgrywają dyrektywy. Zgodnie z art. 288 akapit 3 TFUE dyrektywa adresowana jest do państwa członkowskiego i nakłada na nie obowiązek realizacji celu wytyczonego w niej, pozostawiając jednak swobodę w zakresie wyboru środków służących osiągnięciu tego celu. Dyrektywa pozwala zatem jedynie osiągnąć harmonizację różnych systemów prawnych, czyli ich zbliżenie poprzez osiąganie tych samych celów. W obszarze prawa prywatnego istnieje w Europie, a tym bardziej na świecie, wiele systemów prawnych wyrosłych z różnych tradycji. W Europie np. można wyróżnić dwa podstawowe systemy – prawa kontynentalnego, czyli prawa stanowionego, oraz anglosaskiego – precedensowego. W obrębie prawa stanowionego można także wyróżnić system prawa wywodzący się z tradycji prawa rzymskiego i system prawa germańskiego. Można także obserwować systemy prawne będące modyfikacją systemu prawa romańskiego i germańskiego, np. systemy prawne państw skandynawskich czy chociażby prawo polskie. W dziedzinie prawa prywatnego w UE posłużono się głównie dyrektywą i zharmonizowano prawo ochrony konsumenta, prawo spółek handlowych, prawo własności przemysłowej, prawo pracy oraz prawo rodzinne i opiekuńcze. Najwięcej dyrektyw wydano w obszarze ochrony konsumenta:

1) dyrektywa Rady 85/374/EWG z 25.7.1985 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych wykonawczych i administracyjnych Państw Członkowskich dotyczących odpowiedzialności za produkty wadliwe (Dz.Urz. WE L Nr 210, s. 29);

2) dyrektywa Rady 90/314/EWG z 13.6.1990 r. w sprawie zorganizowanych podróży, wakacji i wycieczek (Dz.Urz. WE L Nr 158, s. 59);

3) dyrektywa Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. WE L Nr 95, s. 29);

4) dyrektywa 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 25.5.1999 r. w sprawie niektórych aspektów sprzedaży towarów konsumenckich i związanych z tym gwarancji (Dz.Urz. WE L Nr 171, s. 12);

5) dyrektywa 2000/31/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 8.6.2000 r. w sprawie niektórych aspektów prawnych usług społeczeństwa informacyjnego, w szczególności handlu elektronicznego w ramach rynku wewnętrznego (Dz.Urz. WE L Nr 178, s. 1);

6) dyrektywa 2008/48/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 23.4.2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz.Urz. UE L Nr 133, s. 66);

7) dyrektywa 2011/83/UE Parlamentu Europejskiego i Rady z 25.10.2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniająca dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylająca dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.Urz. UE L Nr 304, s. 64).

6

Współpraca sądowa w sprawach cywilnych i handlowych rozpoczęła się od ustalenia, że zachodzi konieczność uznawania orzeczeń wydanych w jednym państwie członkowskim w innych państwach. Miało być to istotne z uwagi na cel, jakim jest zapewnienie realizacji wspólnego rynku gospodarczego. I dlatego, na podstawie art. 220 tiret 3 TWE (obecnie art. 293 tiret 4 TFUE), państwa członkowskie dawnej Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej zobowiązały się podjąć, w razie konieczności, negocjacje w celu zapewnienia swoim obywatelom „uproszczenia formalności dotyczących wzajemnego uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych i arbitrażowych”. W celu realizacji tego obowiązku na posiedzeniu Rady Ministrów Wspólnot Europejskich w Brukseli, czyli wówczas: Belgii, Francji, Holandii, Luksemburga, Niemiec i Włoch, przedstawiciele tych państw podpisali 30.10.2007 r. Konwencję o jurysdykcji i uznawaniu oraz wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych – Protokół 1 o niektórych zagadnieniach jurysdykcji, postępowania i wykonania – Protokół 2 w sprawie jednolitej wykładni konwencji oraz w sprawie Stałego Komitetu. Zrezygnowano jedynie z unormowania kwestii dotyczącej uznawania i wykonywania orzeczeń arbitrażowych wobec podpisania 10.6.1958 r. Konwencji nowojorskiej o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń arbitrażowych (Dz.U. z 1962 r. Nr 9, poz. 41).

Konwencja brukselska weszła w życie po jej ratyfikacji przez wszystkie państwa członkowskie EWG tj. 1.2.1973 r.

Rozwiązania zawarte w Konwencji brukselskiej były przedmiotem zainteresowania także państw niebędących członkami EWG, później WE. Państwa skupione w Europejskim Stowarzyszeniu Wolnego Handlu (EFTA) widziały w rozwiązaniach przyjętych w tej konwencji korzyści dla rozwoju handlu międzynarodowego. Jednak nie było możliwości przystąpienia do niej, ponieważ była ona aktem zamkniętym tylko dla państw członkowskich EWG (WE). Wobec tego podjęto decyzję o przygotowaniu konwencji bazującej na Konwencji brukselskiej, ale obejmującej także państwa EFTA.

Rozpoczęto zatem prace nad przygotowaniem takiej równoległej konwencji, które doprowadziły, po 3 latach, do przygotowania sprawozdania. Ze strony WE autorem sprawozdania był Belg, P. Jenard, ze strony EFTA, Fin – G. Moeller. Konwencja została podpisana przez 12 państw, ówczesnych członków WE, i 6 państw należących do EFTA w Lugano 16.9.1988 r. W stosunku do Polski konwencja ta weszła w życie 1.2.2000 r.

Po powstaniu UE większą wagę, niż dotychczas, przywiązywano do problematyki współpracy sądowej w sprawach cywilnych i handlowych oraz współpracy w sprawach karnych. Pierwotnie problematyka ta została ujęta w tzw. III filarze UE, obok filaru I – unijnego i filaru II, obejmującego wspólną politykę zagraniczną i bezpieczeństwa. Instrumentem prawnym tej współpracy w ramach III filaru w zakresie spraw cywilnych i handlowych miała być umowa międzynarodowa. Dotychczas istniała jedynie ww. Konwencja brukselska z 1968 r. oraz Konwencja rzymska z 19.6.1980 r. o prawie właściwym dla zobowiązań umownych (Dz.U. z 2008 r. Nr 10, poz. 57). W związku z tym przystąpiono do opracowywania kolejnych konwencji. Pierwszą w tym zakresie próbą było przygotowanie oraz podpisanie przez państwa członkowskie UE 23.11.1995 r. konwencji o międzynarodowym postępowaniu dotyczącym niewypłacalności. Nie została ona jednak ratyfikowana z przyczyn wyłącznie politycznych przez Wielką Brytanię i dlatego nie weszła w życie.

Przygotowano także Konwencję o doręczaniu pism sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlowych w państwach członkowskich z 27.5.1997 r. (Dz.Urz. WE C Nr 261, s. 1) oraz Konwencję o jurysdykcji oraz uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń w sprawach małżeńskich z 28.5.1998 r. (tzw. „Bruksela II”, Dz.Urz. UE C Nr 21, s. 1). Konwencja ta jednak nigdy nie weszła w życie.

Kolejnym krokiem było zaliczenie do dorobku prawnego UE, czyli tzw. aquis communautaire, niektórych konwencji opracowanych przez Haską Konferencję Prawa Prywatnego i Radę Europy.

Dopiero Traktat amsterdamski z 2.10.1997 r. utorował drogę dla dynamicznego rozwoju współpracy sądowej w sprawach cywilnych i handlowych w UE. Dostrzeżono, że istotną przeszkodą w rozwoju tej współpracy było wykorzystywanie dla ujednolicenia prawideł dotyczących głównie międzynarodowego postępowania cywilnego umów międzynarodowych, które wymagają procesu ratyfikacji. Traktat amsterdamski wszedł w życie 1.5.1999 r. i na mocy jego art. 61 lit. c, art. 65 i 67 przesunięto obszar „współpraca sądowa w sprawach cywilnych i handlowych” z filaru III do filaru I (unijnego) UE. W ramach bowiem filaru I UE współpraca mogła rozwijać się w oparciu o prawo unijne, czyli głównie rozporządzenia, dyrektywy oraz decyzje. Rada UE, na podstawie Traktatu amsterdamskiego, uzyskała uprawnienie do tworzenia prawa unijnego w tym obszarze. Problematyka współpracy sądowej w sprawach cywilnych została umieszczona w Tytule IV Traktatu, czyli wśród zagadnień dotyczących wiz, azylu, imigracji i innych, związanych ze swobodnym przepływem osób. Przepis art. 61 lit. c TWE, w wersji ustalonej Traktatem amsterdamskim, stanowił, że w celu stopniowego ustanowienia obszaru wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości Rada przyjmuje środki w dziedzinie współpracy sądowej w sprawach cywilnych przewidziane w art. 65 TWE. Przepis ten natomiast stanowił, że w niezbędnym zakresie, potrzebnym do zapewnienia właściwego funkcjonowania rynku wewnętrznego, środki w zakresie współpracy sądowej w sprawach cywilnych i handlowych mają charakter transgraniczny i powinny być podjęte, zgodnie z art. 67 TWE, oraz że zmierzają one m.in. do:

1) poprawy i uproszczenia systemu transgranicznego doręczania dokumentów sądowych i pozasądowych, współpracy w dziedzinie przeprowadzania dowodów, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych, w tym decyzji pozasądowych;

2) wspierania zgodności norm mających zastosowanie w państwach członkowskich w dziedzinie kolizji ustaw i sporów o właściwość;

3) usuwania przeszkód w należytym przebiegu postępowań cywilnych, wspierając, w razie potrzeby, zgodność norm postępowania cywilnego mających zastosowanie w państwach członkowskich.

Przepis art. 69 TWE oraz protokoły dotyczące pozycji Wielkiej Brytanii i Irlandii oraz Danii stanowiły, że te państwa nie uczestniczą w środkach podejmowanych przez Radę, a dotyczących współpracy sądowej w sprawach cywilnych i handlowych. Wielka Brytania i Irlandia mogą jednak brać udział w przyjmowaniu i stosowaniu tych środków przez każdorazowe złożenie odpowiedniego oświadczenia. Jednak, co warte podkreślenia, oba państwa uczestniczą we wszystkich środkach unijnych obejmujących ten obszar współpracy. Natomiast Dania nie uczestniczy w przyjmowaniu i stosowaniu tych środków. Protokół o pozycji Danii nie przewiduje bowiem przystąpienia przez to państwo do instrumentów wspólnotowych w tym zakresie poprzez złożenie oświadczenia. Podpisano umowy międzynarodowe w zakresie stosowania w relacjach między państwami członkowskim UE a Danią przepisów rozp. Rady (WE) Nr 44/2001 z 22.12.2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Bruksela I, Dz.Urz. WE L Nr 12 z 2001 r., s. 1) i rozp. Nr 1393/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z 13.11.2007 r. dotyczącego doręczania w państwach członkowskich dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych i handlowych (doręczanie dokumentów) oraz uchylające rozporządzenie Rady (WE) Nr 1348/2000 (Dz.Urz. UE L Nr 324, s. 79).

Istotne znaczenie ma też zniesienie exequatur, czyli obowiązku przeprowadzenia postępowania o uznanie czy o stwierdzenie wykonalności orzeczeń sądów w sprawach cywilnych w państwach członkowskich UE. Pierwszym rozporządzeniem wydanym w tym zakresie było rozp. (WE) Nr 805/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z 21.4.2004 r. w sprawie utworzenia Europejskiego Tytułu Egzekucyjnego dla roszczeń bezspornych (Dz.Urz. UE L Nr 143, s. 15). Następne akty prawne dotyczyły już europejskiego nakazu zapłaty i orzeczenia zapadłego w postępowaniu w sprawie drobnych roszczeń. Dotyczyło to jednak tylko orzeczeń sądowych, odpowiednio europejskiego nakazu zapłaty, wyroku w sprawach, które były prowadzone na podstawie tych rozporządzeń. W tych przypadkach zniesiono obowiązkowe postępowanie o stwierdzenie wykonalności orzeczeń. Podobnie rzecz miała się w rozp. Rady (WE) Nr 4/2009 z 18.12.2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych (Dz.Urz. UE L Nr 7 z 2009 r., s. 1). Ukoronowaniem tej tendencji było przyjęcie, za polskiej prezydencji, wskazanego wyżej rozp. Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1215/2012 z 12.12.2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.Urz. UE L Nr 351, s. 1), na podstawie którego zniesiono stwierdzenie wykonalności co do wszystkich orzeczeń pochodzących z państw członkowskich UE.

Jeśli chodzi zaś o rozwój europejskiego prawa prywatnego międzynarodowego, to najważniejszym osiągnięciem jest, jak do tej pory, ujednolicenie reguł dotyczących prawa właściwego dla zobowiązań umownych. Chociaż z propozycją unifikacji wystąpiły już w 1967 r. kraje Beneluksu, przygotowany w 1969 r. projekt nie został przyjęty. Jednak unifikacja prawa kolizyjnego znalazła się poza regulacją Traktatu rzymskiego o ustanowieniu Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej z 1957 r. (dlatego Konwencja rzymska nie odwoływała się do postanowień tego traktatu). Natomiast uważano, zasadnie, że unifikacja reguł dotyczących jurysdykcji i wykonywania orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych (Konwencja brukselska) przyczyni się do wzrostu liczby spraw międzynarodowych, a zatem powodujących kolizje praw. Utworzona grupa ekspertów rządowych opracowała projekt z 1972 r. o prawie właściwym dla zobowiązań, czyli zobowiązań umownych i pozaumownych. Po przystąpieniu jednak do WE Wielkiej Brytanii i Irlandii grupa robocza ograniczyła zakres swoich prac do zobowiązań umownych. Ostatecznie Konwencja rzymska o prawie właściwym dla zobowiązań umownych została wyłożona do podpisu 19.6.1980 r. i weszła w życie 19.4.1991 r., po jej ratyfikacji przez 7. państwo (Wielka Brytania). Następnie zakończono prace nad przekształceniem Konwencji rzymskiej w rozporządzenie i obecnie obowiązuje rozp. Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 593/2008 z 17.6.2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Dz.Urz. UE L Nr 177, s. 6), które jest stosowane od 17.12.2009 r. (Rzym I).

Jednocześnie w ramach tzw. Programu haskiego z 2004 r. zakończono prace nad ujednoliceniem norm kolizyjnych w zakresie zobowiązań pozaumownych. Przyjęto rozp. (WE) Nr 864/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z 11.7.2007 r. dotyczące prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych (Dz.Urz. UE L Nr 199, s. 40) (Rzym II), które jest stosowane od 1.1.2009 r. Podobnie przyjęto także rozp. Rady (WE) Nr 4/2009 z 18.12.2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych (Dz.Urz. UE L Nr 7 z 2009 r., s. 1). Rozporządzenie to jest stosowane od 18.6.2011 r. Przyjęto rozporządzenie Rady (UE) Nr 1259/2010 z 20.12.2010 r. w sprawie wprowadzenia w życie wzmocnionej współpracy w dziedzinie prawa właściwego dla rozwodu i separacji prawnej (Dz.Urz. UE L Nr 343, s. 10). Dotyczy jedynie 14 państw objętych wzmocnioną współpracą. Polska nie należy do tej grupy.

Ostatecznie doszło także do przyjęcia rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 650/2012 z 4.7.2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia dziedziczenia (Dz.Urz. UE L Nr 60 z 2013 r., s. 140)1.

7

W UE przebiegają obecnie prace nad unifikacją prawa prywatnego. Już 20 lat temu Parlament Europejski zajął się problemem opracowania Europejskiego Kodeksu Cywilnego. W 1994 r. Komisja pod przewodnictwem separacji O. Lando przygotowała Zasady Międzynarodowych Kontraktów Handlowych, zbliżone do Zasad Międzynarodowych Kontraktów Handlowych UNIDROIT oraz amerykańskiego Restatement II of Contracts. Na treść zasad opracowanych przez Komisję O. Lando składają się zagadnienia ogólne, czyli swoboda umów, zwyczaje, praktyki, ogólne i szczegółowe reguły wykładni, interpretacji i uzupełnienie luk prawnych, ogólne obowiązki kontrahentów, zawieranie umów, pełnomocnictwo, ważność umów, środki ochrony prawnej. Komisja ta nie zmierzała nigdy do stworzenia nowego prawa ius novum, ponieważ oparła się na aktach UNIDROIT i Konwencji wiedeńskiej o międzynarodowej sprzedaży towarów z 1980 r., ma też znaczenie inspirujące dla legislatorów krajowych.

Od 1998 r. prace Komisji O. Lando kontynuuje Grupa Studyjna C. von Bara. Prace dotyczą już jednak Europejskiego Kodeksu Cywilnego. Kolejną inicjatywą jest Acquis Group, skupiająca ok. 50 prawników, której celem jest stworzenie zespołu reguł i zasad europejskiego prawa umów sformułowanych na podstawie już obowiązujących norm prawa unijnego, przy czym metoda Acquis jest znacznie bliższa idei Restatement, niż PECL oraz UNIDROIT. Metoda Acquis stanowi próbę wskazania, że doszło w prawie unijnym do ujednolicenia czy zbliżenia zasad prawa umów i że te zasady są wspólne dla państw członkowskich.

Kolejnym zespołem, który niejako łączy Study Group i Acquis Group jest CFR Team, czyli zespół, którego celem jest sformułowanie wspólnych ram odniesień. Jego członkami są przedstawiciele obu grup badawczych.

Należy też rozważyć, czy istnieje prawna sposobność przyjęcia Europejskiego Kodeksu Cywilnego w UE. Trybunału Sprawiedliwości UE wypowiedział się, że nie ma obecnie takiej możliwości, aby za pomocą prawnych instrumentów, jakimi są rozporządzenia czy dyrektywy, wprowadzić regulację. Możliwe jest natomiast wprowadzenie Europejskiego Kodeksu Cywilnego jako „ustawy modelowej”, wiążącej jedynie częściowo, np. przy opracowywaniu nowych dyrektyw, rozporządzeń. Na tle Traktatu – Konstytucja dla Europy, przyjętego przez Radę Europejską w dniach 17–18.6.2004 r. w Brukseli, który został odrzucony, także formułowano oceny, że nie daje on organom UE większych kompetencji dla stanowienia prawa w obszarze prawa prywatnego. Obecnie jednak prowadzone są intensywne prace nad przyjęciem instrumentu opcjonalnego dotyczącego zobowiązań umownych zawieranych. Powołano grupę ekspertów, która przygotowała projekt rozporządzenia mającego się stać opcjonalnym (wybieranym przez strony) reżimem prawnym, istniejącym obok prawa krajowego państw członkowskich, które będzie miało zastosowanie do umów. W ramach polskiej prezydencji w Radzie Europejskiej (lipiec–grudzień 2011 r.) liczono na przyjęcie tego instrumentu, zbudowanego w oparciu o doświadczenia grup badawczych C. von Bara oraz Aquis Group, które przygotowały dokument, nazwany Wspólnymi Ramami Odniesień (Common Frame of References – CFR).

Powyższe prace zaowocowały przygotowaniem projektu rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie wspólnych europejskich przepisów dotyczących sprzedaży, Bruksela, 11.10.2011 r., COM (2011) 635 końcowy. Projekt został przyjęty przez Parlament Europejski i Radę. Instrument ten ma być opcjonalny, czyli będzie stosowany wyłącznie w razie wyboru przez strony. Strony powołując się na to rozporządzenie, będą wybierały prawo przewidziane w tym akcie prawnym jako właściwe dla umowy sprzedaży. Istnieje zatem pewne podobieństwo do wyboru kolizyjnoprawnego.

Ostatnio w Traktacie o funkcjonowaniu UE w art. 81 odłączono problematykę „współpracy sądowej w sprawach cywilnych” od zagadnień wizowych, azylu i imigracji. W art. 81 ust. 2 TFUE wymieniono także środki, które mogą być podejmowane w tym obszarze:

1) wzajemne uznawanie i wykonywanie przez państwa członkowskie orzeczeń sądowych i pozasądowych;

2) transgraniczne doręczanie pism sądowych i pozasądowych;

3) zgodność przepisów mających zastosowanie w państwach członkowskich, w dziedzinie prawa właściwego i sporów o jurysdykcję;

4) współpraca w zakresie przeprowadzania dowodów;

5) skuteczny dostęp do wymiaru sprawiedliwości;

6) usuwanie przeszkód w należytym biegu postępowań cywilnych;

7) rozwój alternatywnych metod rozstrzygania sporów;

8) wspierania szkolenia sędziów i innych pracowników wymiaru sprawiedliwości.

Ogłoszono także program „Sprawiedliwość” na lata 2014–2020 (rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1382/2013 z 17.12.2013 r. Dz.Urz. UE L Nr 354, s. 73). Celem tego programu jest ułatwienie i wspieranie współpracy sądowej w sprawach cywilnych i współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych; wspieranie i propagowanie szkoleń kadr wymiaru sprawiedliwości, w tym szkoleń językowych w zakresie terminologii prawniczej, ułatwianie faktycznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości.

§ 3. Prawo obcych

8

W każdym państwie istnieją normy prawne regulujące różne sytuacje prawne związane z cudzoziemcami. Wiele tych przepisów reguluje także stosunki prawne należące do prawa prywatnego (cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy).

Przykładem może być tu polska regulacja dotycząca nabywania nieruchomości przez cudzoziemców – ustawa z 12.12.2013 r. o cudzoziemcach (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1990 ze zm.).

§ 4. Przepisy wymuszające swoją właściwość

9

W systemach prawa merytorycznego różnych państw można także zaobserwować przepisy imperatywne, które rozciągają się na sytuacje powiązane także z obcym systemem prawnym. Te przepisy, poprzez możliwość oddziaływania w przestrzeni przekraczającej terytorium jednego państwa, są dla niektórych autorów podstawą wyszczególnienia jednostronnych norm kolizyjnych, określających ich właściwość. Są to przepisy nazywane „wymuszającymi swoją właściwość” (loi d’application necessaire) lub też „normami, które same określają zakres swego zastosowania” (normes fixant leur propre domaine d’application) albo „przepisami o bezpośrednim zastosowaniu” (loi d’application immediate). Trzeba zwrócić uwagę, że owe przepisy odnoszą się do stosunków prawnych powiązanych z obcym oraz własnym systemem prawnym. I tak, np. Konwencja rzymska o prawie właściwym dla zobowiązań umownych w art. 7 ust. 1 stanowiła, że w przypadku stosowania, zgodnie z konwencją, prawa określonego państwa, można przyznać skuteczność przepisom bezwzględnie wiążącym innego państwa, z którymi sytuacja wykazuje ścisły związek, wówczas i w takim zakresie, w jakim – według prawa tego państwa – przepisy te znajdują zastosowanie niezależnie od tego, jakiemu prawu podlega umowa. Przy podjęciu decyzji, czy takim przepisom bezwzględnie wiążącym przyznać skuteczność, należy brać pod uwagę ich charakter i przedmiot, a także konsekwencje zastosowania lub niezastosowania. I w końcu, według konwencji, jej przepisy nie naruszają stosowania przepisów prawa państwa sądu orzekającego, które w odniesieniu do danego stanu faktycznego wymuszają swoje zastosowanie, bez względu na to, jakie prawo ma zastosowanie do umowy.

1 Wiecej T. Pajor, P. Machnikowski, Prawo prywatne międzynarodowe Unii Europejskiej i jego wpływ na prawo polskie, [w:] System Prawa Prywatnego (red. Z. Radwański), t. 1, Prawo cywilne – część ogólna, red. M. Safjan, Warszawa 2012, s. 261 i nast.; odnośnie do rozporządzenia 1259/2010 – zob P. Mostowik, Prawo właściwe dla rozwodu i separacji w świetle rozporządzenia unijnego Nr 1259/2010, KPP 2011, z. 2, s. 337 i nast.