Italo Calvino

NIEWIDZIALNE MIASTA

Przełożyła Alina Kreisberg

Tytuł oryginału: Le città invisibili

Copyright © The Estate of Italo Calvino, 2002

All rights reserved

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Copyright © for the Polish translation by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Wydanie III

Warszawa

I

…

Nie jest powiedziane, że Kubłaj-chan wierzy we wszystko, co opowiada mu Marko Polo, opisując miasta, które odwiedził podczas pełnienia swoich misji, ale bez wątpienia władca Tatarów słucha młodego Wenecjanina pilniej i uważniej niż któregokolwiek ze swych posłów czy wysłanników. W życiu monarchów jest chwila, która przychodzi w ślad za uczuciem dumy z ogromu podbitych terytoriów, po melancholii i uldze wywołanej świadomością, że już wkrótce zrezygnujemy z poznawania ich i pojmowania, odczucie niby pustki, które ogarnia nas pewnego wieczoru, wraz z zapachem słoni po deszczu i popiołu drzewa sandałowego stygnącego w kadzielnicach; zawrót głowy, który wprawia w drżenie rzeki i góry, wypisane na płowych grzbietach planisfer, skręca w zwitek doniesienia o coraz to nowych klęskach, ponoszonych przez ostatnie nieprzyjacielskie oddziały, i łuszczy lak na pieczęciach królów, nieznanych nam nawet z imienia, którzy błagają, aby nasza krocząca zwycięsko armia zechciała udzielić im ochrony, w zamian za doroczne daniny z drogocennych kruszców, wyprawionych skór i szylkretu: to rozpaczliwa chwila, kiedy odkrywamy, że mocarstwo, które wydawało się nam summą wszelkich wspaniałości, jest w istocie bezkresnym i nieforemnym rumowiskiem, którego rozkład sięgnął zbyt głęboko, aby zaradzić mu mogło nasze berło, że tryumf nad wrogimi monarchami uczynił z nas spadkobierców ich nawarstwionej ruiny. Tylko w relacjach Marka Polo Chanowi udawało się dojrzeć, poprzez mury i wieże chylące się nieuchronnie do upadku, filigranowy rysunek tak subtelny, że mógłby wyśliznąć się ze szczęk termitów.

Miasta i pamięć. 1.

Jeśli wyruszyć stamtąd, jadąc trzy dni w kierunku wschodnim, przybywa się do Diomiry, miasta o sześćdziesięciu srebrnych kopułach, ozdobionego brązowymi posągami wszystkich bogów, z kryształowym teatrem i kurkiem ze złota, który każdego ranka pieje na jednej z wież. Wszystkie te cuda podróżnik zna już z innych miast. Lecz Diomira odznacza się tym, że kto przyjedzie do niej we wrześniowy wieczór, kiedy dni stają się krótsze i nad drzwiami wszystkich szaszłykami zapalają się równocześnie kolorowe lampki, a z tarasu dobiega kobiecy okrzyk: uch!, zaczyna zazdrościć tym, którzy w tej samej chwili myślą, że przeżyli już kiedyś taki wieczór i że byli wówczas szczęśliwi.

Miasta i pamięć. 2.

Człowieka, który przez długi czas przemierza konno dzikie bezdroża, nachodzi tęsknota za miastem. Wreszcie dociera do Izydory, miasta, gdzie pałace mają kręte jak muszla ślimaka schody, wysadzane morskimi muszlami, gdzie rzemieślnicy celują w wyrobie lunet i skrzypiec, gdzie przybysz, jeśli nie umie dokonać wyboru między dwiema kobietami, zawsze napotka trzecią, gdzie walki kogutów przeradzają się w krwawe bitki między stawiającymi zakłady. O tym wszystkim myślał podróżny, tęskniąc za miastem. Izydora jest zatem miastem z jego marzeń: z jedną tylko różnicą. Miasto, o którym marzył, obejmowało jego samego w młodości; do Izydory przybywa w podeszłym wieku. Na rynku jest murek, gdzie przesiadują starcy, by patrzeć na przechodzącą młodzież; on siedzi w rzędzie wśród nich. Pragnienia są już wspomnieniami.

Miasta i pragnienia. 1.

O Dorotei można opowiadać na dwa sposoby: mówić o czterech aluminiowych wieżach wznoszących się z jej murów po bokach siedmiu bram, ze zwodzonym mostem przerzuconym przez fosę, skąd woda napływa do czterech zielonych kanałów przecinających miasto, dzieląc je na dziewięć dzielnic, z których każda liczy trzysta domów i siedemset kominów; i biorąc pod uwagę, że dziewczęta na wydaniu z każdej dzielnicy poślubiają chłopców z innych dzielnic, a ich rodziny wymieniają ze sobą towary, na które każda ma monopol: olejek bergamotowy, kawior, astrolabia, ametysty, tak długo robić obliczenia na podstawie tych danych, aż będzie się wiedzieć wszystko o przeszłości, teraźniejszości i przyszłości miasta. Albo powiedzieć jak poganiacz wielbłądów, który mnie tam doprowadził: „Przybyłem tu we wczesnej młodości, rankiem, tłum ludzi spieszył ulicami w kierunku targu, kobiety miały ładne zęby i spoglądały prosto w oczy, na estradzie trzech żołnierzy grało na klarnetach i wszędzie wokół kręciły się koła i powiewały barwne transparenty. Przedtem znałem tylko pustynię i szlaki karawan. Tamtego ranka, w Dorotei, poczułem, że nie ma dobra, którego nie mógłbym spodziewać się od życia. W późniejszych latach moje oczy znów wpatrywały się w przestrzenie pustyni i szlaki karawan; ale teraz wiem, że jest to tylko jedna z dróg, jakie otwierały się przede mną owego ranka w Dorotei”.

Miasta i pamięć. 3.

Na próżno, wielkoduszny Chanie, próbowałbym ci opisać miasto Zairę o wysokich basztach. Mógłbym powiedzieć, ile stopni liczą strome ulice układane w schody, jak są sklepione łuki podcieni i jakie blachy cynkowe pokrywają dachy; ale wiem, że byłoby to tak, jakbym ci nic nie powiedział. Nie z tego składa się miasto, lecz ze stosunków między wymiarami jego przestrzeni a wydarzeniami z jego przeszłości: między odległością latarni od bruku a kołyszącymi się stopami powieszonego samozwańca; sznurem przeciągniętym między latarnią i przeciwległą balustradą a festonami zdobiącymi trasę orszaku ślubnego królowej; wysokością tej balustrady a skokiem cudzołóżcy, który przesadza ją o świcie; nachyleniem rynny a kotem, który posuwa się po niej, aby wśliznąć się przez to samo okno; linią ognia kanonierki, która wypływa niespodziewanie zza cypla, a kulą druzgocącą rynnę; dziurami w sieciach rybackich a trzema starcami siedzącymi na przystani, zajętymi naprawą i opowiadającymi sobie po raz setny historię kanonierki samozwańca, o którym mówią, że był nieprawym synem królowej, porzuconym w pieluszkach właśnie tu, na przystani.

Tą falą, płynącą ze wspomnień, miasto nasyca się jak gąbka i nabrzmiewa. Opis dzisiejszej Zairy powinien obejmować całą przeszłość Zairy. Ale miasto nie opowiada swojej przeszłości, zachowuje ją, jak linie dłoni, wpisaną w narożniki ulic, w kraty okienne, poręcze schodów, druty piorunochronów, drzewca chorągwi, a każdy segment jest poznaczony z kolei własnymi zadrapaniami, rysami, uderzeniami i nacięciami.

Miasta i pragnienia. 2.

Po trzech dniach podróży ku południowi trafia się do Anastazji, miasta skąpanego w koncentrycznych kanałach, nad którym szybują latawce. Powinienem teraz zacząć wymieniać towary, które można tu korzystnie kupić: agat, onyks, chryzopraz i inne odmiany chalcedonu, zachwalać smak mięsa bażanta złocistego, pieczonego tutaj na ogniu z suchych drew czereśniowych i posypanego obficie rozmarynem, opowiedzieć o dostrzeżonych tu kiedyś kobietach kąpiących się w ogrodowej sadzawce, którym zdarza się podobno zapraszać czasem przechodnia, aby zrzucił wraz z nimi odzienie i ścigał je w wodzie. Ale te informacje nie odkryłyby przed tobą prawdziwej istoty miasta, bowiem słuchając opisu Anastazji, możesz tylko odczuwać kolejne pragnienia, jedno po drugim i zaraz musisz je tłumić, natomiast człowieka, który rankiem znajdzie się wśród jej ulic, otaczają naraz wszystkie pragnienia, równocześnie rozbudzone. Miasto objawia ci się jako całość, gdzie nie gubi się żadne pragnienie i w której skład i ty wchodzisz, a ponieważ cieszy się ono wszystkim, czym ty nie możesz się radować, pozostaje ci tylko zamieszkać w tym pragnieniu i zadowolić się nim. Taka jest władza zwodniczej Anastazji, to zła, to łaskawa: jeśli codziennie przez osiem godzin pracujesz jako szlifierz agatów onyksów chryzoprazów, twój trud, kształtujący pragnienia, sam bierze swój kształt z pragnień i kiedy wydaje ci się, że radujesz się za całą Anastazję, jesteś w istocie tylko jej niewolnikiem.

Miasta i znaki. 1.

Całymi dniami człowiek wędruje wśród drzew i kamieni. Z rzadka oko zatrzymuje się na jakimś przedmiocie, a dzieje się to wówczas, kiedy rozpoznaje w nim znak innej rzeczy: ślad na piasku mówi o przejściu tygrysa, mokradła zapowiadają podziemne źródło, a kwiat chińskiej róży zwiastuje koniec zimy. Wszystko inne jest milczące i wymienne; drzewa i kamienie są tylko drzewami i kamieniami.

U kresu tej podróży człowiek dociera do miasta Tamary. Zagłębia się w ulice o ścianach gęsto najeżonych szyldami. Oko nie dostrzega rzeczy, lecz wizerunki przedmiotów oznaczających inne rzeczy: kleszcze wskazują dom rwacza zębów, dzban – karczmę, halabardy – posterunek straży miejskiej, waga – handlarkę zieleniną. Posągi i tarcze wyobrażają lwy delfiny wieże gwiazdy: znak, że coś – co, nie wiadomo – ma za znak lwa czy delfina lub wieżę czy gwiazdę. Inne sygnały uprzedzają, czego w danym miejscu się zabrania: wjeżdżać wozami w zaułek, oddawać mocz za kioskiem, łowić z mostu ryby na wędkę, i o tym, co jest dozwolone: poić zebry, grać w kule, palić zwłoki swych zmarłych. U wejścia do świątyń stoją posągi bogów, z których każdy został przedstawiony z właściwymi sobie atrybutami: rogiem obfitości, klepsydrą, meduzą, dzięki czemu wierny może ich rozpoznać i zwrócić się do każdego z nich z odpowiednią modlitwą. Jeśli na budynku nie widnieje żaden szyld czy wizerunek, już sam kształt i położenie w układzie miasta dostatecznie jasno określają jego funkcję: pałac królewski, więzienie, mennica, szkoła pitagorejska, zamtuz. Także towary wyłożone na straganach nie mają wartości same w sobie, lecz jako znaki innych rzeczy: haftowana przepaska na czoło oznacza elegancję, złocona lektyka – władzę, księgi Awerroesa – mądrość, bransoleta na kostkę u nogi – lubieżność. Wzrok przebiega po ulicach jak po zapisanych kartach: miasto podpowiada ci wszystkie myśli, każe powtarzać za sobą własną mowę i kiedy sądzisz, że zwiedzasz Tamarę, w rzeczywistości rejestrujesz tylko nazwy, jakimi określa ona siebie samą i wszystkie swe części.

Człowiek opuszcza Tamarę, nie dowiedziawszy się, jakie jest naprawdę to miasto pod gęstą powłoką znaków, co zawiera czy kryje. Poza jego obrębem rozciąga się aż po horyzont pusta ziemia, otwiera się niebo, po którym biegną chmury. W kształtach, jakie chmurom nadają przypadek i wiatr, człowiek skłonny jest już rozpoznać figury: żaglowiec, rękę, słonia…

Miasta i pamięć. 4.

Za sześcioma rzekami i trzema łańcuchami gór wznosi się Zora, miasto, które raz widziane pozostaje na zawsze w pamięci. Ale nie dlatego, żeby jak inne, godne zapamiętania miasta utrwalało się wśród wspomnień jakimś niezwykłym obrazem. Zora ma tę właściwość, że zapisuje się w pamięci, fragment po fragmencie, w kolejności ulic i domów wzdłuż ulic, i drzwi, i okien domów, chociaż nie przejawia w nich nic szczególnie pięknego lub osobliwego. Jej sekret – to sposób, w jaki wzrok przebiega po formach, które następują po sobie jak w muzycznej partyturze, gdzie nie można zmienić czy przemieścić ani jednej nuty. Kto zna na pamięć Zorę, wyobraża sobie, kiedy nocą nie może zasnąć, że idzie jej ulicami, i wspomina kolejność, w jakiej następują po sobie miedziany zegar, pasiasta zasłona balwierza, fontanna o dziewięciu strumieniach, szklana wieża astronoma, kiosk sprzedawcy melonów, posąg pustelnika z lwem, łaźnia turecka, kawiarnia na rogu, przecznica prowadząca do portu. To niezacierające się w pamięci miasto jest jak rusztowanie czy sieć, w której okach każdy może umieszczać to, co chce zapamiętać: nazwiska sławnych ludzi, cnoty, liczby, klasyfikację roślin i minerałów, daty bitew, gwiazdozbiory, części mowy. Pomiędzy każdym pojęciem a każdym z punktów swej drogi będzie mógł ustalić związek podobieństwa lub kontrastu, który posłuży pamięci za natychmiastowy punkt odniesienia. Toteż najwięksi mędrcy świata to ci, którzy znają Zorę na pamięć.

Ale na próżno wyruszyłem w podróż z zamiarem odwiedzenia tego miasta: Zora, zmuszona do trwania, nieruchoma i niezmienna, aby lepiej zapisywać się w pamięci, zasłabła, rozpadła się i znikła. Ziemia o niej zapomniała.

Miasta i pragnienia. 3.

Do Despiny można dotrzeć na dwa sposoby: statkiem lub na wielbłądzie. Miasto jawi się odmiennie temu, kto nadjeżdża od strony lądu, i temu, kto wpływa do niego morzem.

Poganiacz wielbłądów, który dostrzega wychylające się zza widnokręgu wyżyny szczyty wieżowców, anteny radarowe, powiewające na wietrze białe i czerwone rękawy portowe i dymy wyrzucane z kominów, myśli o statku, wie, że jest to miasto, ale myśli o nim jak o okręcie, który może go unieść z pustyni, jak o żaglowcu szykującym się do podniesienia kotwicy, z żaglami nierozwiązanymi jeszcze, lecz już wydętymi przez wiatr, albo jak o parowcu, z kotłem wibrującym w stalowym kilu, i myśli o wszystkich portach, o zamorskich towarach, które żurawie wyładowują na nabrzeżach, o tawernach, gdzie załogi spod różnych bander rozbijają sobie butelki na głowach, o oświetlonych oknach na parterze i o kobietach czeszących się w każdym z tych okien.

We mgle wybrzeża marynarz rozpoznaje kształt wielbłądziego grzbietu, wyszywanego siodła z frędzlami, które błyszczą między dwoma cętkowanymi garbami posuwającymi się kołyszącym ruchem; wie, że jest to miasto, ale myśli o nim jak o wielbłądzie, któremu z siodła zwisają bukłaki i juki z kandyzowanymi owocami, winem daktylowym, liśćmi tytoniu, i już widzi siebie na czele długiej karawany, która unosi go z pustyni morza ku oazie ze słodką wodą w pierzastym cieniu palm, ku pałacom o grubych wapiennych murach i dziedzińcach wykładanych mozaiką, po której tańczą bosonogie tancerki, poruszając ramionami, to kryjąc je, to wynurzając spod welonu.

Każdemu miastu nadaje kształt pustynia, której jest ono przeciwieństwem; w ten sposób poganiacz wielbłądów i marynarz widzą Despinę, miasto na pograniczu dwóch pustyń.

Miasta i znaki. 2.

Z miasta Zirmy podróżni wynoszą wyraziste wspomnienia: krzyczącego w tłumie ślepego Murzyna, szaleńca, który wychyla się poza gzyms wieżowca, dziewczyny spacerującej z pumą na smyczy. W rzeczywistości wielu ślepców, którzy uderzają laskami o bruki Zirmy, ma czarną skórę, w każdym wieżowcu ktoś popada w obłęd, wszyscy szaleńcy spędzają długie godziny na gzymsach i nie ma pumy, która nie byłaby hodowana dla zaspokojenia dziewczęcych kaprysów. Mowa miasta jest rozwlekła: powtarza, aby coś mogło utrwalić się w pamięci.

Ja też powracam z Zirmy: w moich wspomnieniach zachowały się sterowce płynące we wszystkich kierunkach na wysokości okien, uliczki kramów, gdzie kreśli się tatuaż na skórze marynarzy, koleje podziemne zatłoczone otyłymi kobietami cierpiącymi od duchoty. Moi towarzysze podróży natomiast zaklinają się, że widzieli jeden tylko sterowiec, jak wyswobadzał się spośród iglic miasta, jednego mistrza tatuażu, który rozkładał na ladzie igły i farby, i dziurkowane wzory, tylko jedną zwalistą babę, wachlującą się na pomoście wagonu. Mowa pamięci jest rozwlekła: zwielokrotnia znaki, aby miasto zaczęło istnieć.

Zwiewne miasta. 1.

Przypuszcza się, że Izaura, miasto tysiąca studni, wznosi się na głębokim podziemnym jeziorze. Wszędzie, gdzie mieszkańcy, drążąc w ziemi długie pionowe otwory, dokopali się do wody, do tego miejsca i nie dalej sięga miasto: jego wyznaczony zielenią obwód odtwarza zarys ciemnych brzegów pogrzebanego jeziora, niewidzialny pejzaż określa krajobraz widzialny, fala bijąca w zamknięciu pod wapiennym sklepieniem skały ożywia wszystko, co porusza się w blasku słońca.

Toteż w Izaurze głosi się dwa rodzaje religii. Zdaniem jednych, bogowie miasta żyją w głębinach, w czarnym jeziorze, które zasila podziemne nurty. Według innych, bogowie zamieszkują wyciągane na linach wiadra, kiedy ukazują się one nad cembrowiną studni, obracające się krążki linowe, wysięgniki żurawi, dźwignie pomp, śmigi wiatraków wydobywających wodę z wierconych otworów, konstrukcje kratowe, które wspierają spiralny ruch sond, zbiorniki wodne zawieszone nad dachami na końcach żerdzi, smukłe łuki akweduktów, wszystkie słupy wody, pionowe rury, zapadki, przelewy, aż po metalowe chorągiewki wieńczące powietrzne rusztowania Izaury, miasta, które całe pnie się ku górze.

…

Posłańcy i poborcy podatkowi Wielkiego Chana, wysyłani na inspekcje do odległych prowincji, powracali na czas do pałacu królewskiego w Kemenfu i do magnoliowych ogrodów, w których cieniu przechadzał się Kubłaj, wysłuchując ich długich relacji. Posłowie byli Persami Ormianami Syryjczykami Koptami Turkomanami; cesarz – to ten, kto jest cudzoziemcem w stosunku do każdego ze swych poddanych, a imperium mogło objawić Kubłajowi swoje istnienie tylko za pośrednictwem cudzoziemskich oczu i uszu. W niezrozumiałych dla Chana językach wysłannicy przekazywali wiadomości zasłyszane w językach dla nich niezrozumiałych: z tej nieprzejrzystej gęstwy dźwięków wyłaniały się sumy, wpływające do cesarskiego skarbu tytułem podatków, imiona i patronimika urzędników zdjętych z zajmowanych stanowisk i skazanych na ścięcie, wymiary kanałów irygacyjnych zasilanych w okresach suszy przez wątłe rzeczułki. Lecz kiedy przychodziła kolej na sprawozdanie młodego Wenecjanina, między nim a monarchą nawiązywał się inny rodzaj porozumienia. Nowo przybyły i całkiem nieobeznany z językami Wschodu Marko Polo mógł wypowiadać się jedynie za pomocą gestów, skoków, okrzyków zachwytu i zgrozy, zwierzęcego szczekania i pohukiwania lub za pośrednictwem przedmiotów wyciąganych kolejno z sakw: strusich piór, bambusowych dmuchaw, kawałków kwarcu, które rozkładał przed sobą jak figury szachowe. Po powrocie z wyznaczonych mu przez Kubłaja misji, pomysłowy cudzoziemiec improwizował pantomimy, które władca musiał interpretować: skok ryby, wymykającej się z dzioba kormorana, aby wpaść w sieć, oznaczał jedno miasto, inne było nagim człowiekiem, który bez poparzeń przechodził przez ogień, trzecie wyobrażała czaszka ściskająca krągłą, nieskazitelnie białą perłę w zielonych od pleśni zębach. Wielki Chan rozszyfrowywał znaki, ale związek pomiędzy nimi a miejscami, które odwiedził Marko, pozostawał dla niego niepewny: nie wiedział nigdy, czy cudzoziemiec chce przedstawić przygodę, jaka przytrafiła mu się w podróży, czyny założyciela miasta, przepowiednię astrologa, rebus czy szaradę dla wskazania jakiejś nazwy. Ale wszystko, co pokazywał Marko, czy oczywiste, czy niezrozumiałe, miało moc symboli, które raz ujrzane, nie mogą ulec zapomnieniu czy przemieszaniu. W umyśle Chana imperium odbijało się w pustyni danych nikłych i wymiennych jak ziarna piasku, z której dla każdego miasta i prowincji wyłaniały się figury, wyczarowane przez logogryfy Wenecjanina.

W miarę jak następowały po sobie pory roku i poselstwa, Marko wprawił się w mowie tatarskiej i poznał liczne języki narodów i dialekty plemion. Jego opowiadania były teraz tak dokładne i szczegółowe, jak tylko Wielki Chan mógłby zapragnąć, odpowiadały na wszelkie pytania i zdolne były zaspokoić wszelką ciekawość. A jednak każda wiadomość o jakimś miejscu przywodziła cesarzowi na myśl ów pierwszy gest czy przedmiot, jakim oznaczył je Marko. Nowe dane przejmowały znaczenie owego symbolu, a zarazem przydawały symbolowi nowego znaczenia. Może cesarstwo, pomyślał Chan, jest tylko zodiakiem urojeń umysłu.

– Czy w dniu, kiedy poznam wreszcie wszystkie symbole – spytał Marka – uda mi się na koniec posiąść moje imperium?

A na to Wenecjanin:

– Nie wierz w to, panie: w tym dniu ty sam staniesz się symbolem pośród symboli.

Przekład: Alina Kreisberg

Redaktor serii: Karolina Iwaszkiewicz

Korekta: Małgorzata Denys, Natalia Kraszewska

Projekt okładki: Przemysław Dębowski, www.octavo.pl

Skład i łamanie: manufaktura

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./fax (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.wab.com.pl

ISBN 978-83-7881-083-4

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Wydawnictwo W.A.B.
i Magdalena Wojtas / Virtualo Sp. z o.o.