OPOWIADANIA

ŚWINIOBICIE

Zimowa noc dobiegała końca... W oddali, za czarnymi skupiskami zabudowań – tam, gdzie niewyraźnym konturem kończyły się pola – na niebie ukazała się szara smuga. W górze mrugały jeszcze gwiazdy. W dole, pośród domów, w głębokiej bezcienistej ciemności wypełnionej oddechami śpiących ludzi, nic jeszcze o owej szarej smudze nie wiedziano.

Maris przewróciła się na drugi bok, otworzyła oczy i wyjrzała przez okno. Potem bez namysłu wyskoczyła z łóżka i przeszła przez kuchnię po zimnej ceglanej posadzce. Jej stopy nie zdążyły jednak poczuć chłodu. Zapaliła zapałkę i odgarniając włosy z twarzy, czekała, aż płomień urośnie. Rozpaliła lampę i wzięła się do pracy. Nie musiała się przebierać, bo spała w ubraniu, zdjęła więc tylko kaftanik. Uczesała włosy, potem splotła je i upięła. (Były cienkie i jasne, podobne do pakuł i nie wymagały wielkich starań). Obmyła wodą swoją rumianą piętnastoletnią twarz, namydliła ręce – silne i czerwone, pokryte lekkim, jasnym meszkiem.

Wszystko to robiła szybko i bezdusznie, niby jakaś maszyna. Wreszcie włożyła kapcie, posłała łóżko i wyszła z kuchni.

Prószył drobny śnieg, i wyłożone kamieniami podwórze było śliskie. Dziewczyna się przewróciła.

– O, chol... – wyrwało się jej.

W drugim końcu podwórza pochrząkiwała i ryła w ziemi maciora, którą niebawem mieli zabić.

Maris podeszła do niej i pogłaskała ją:

– No tak, ty też już wstałaś, biedactwo, dziś cię ubijemy! Przyjdzie człowiek z wielkim nożem i wbije ci go w kark, ty moja nieszczęsna.

Maciora zaczęła ocierać się o dziewczynę, która po chwili poszła do łazienki rozpalić ogień pod kotłem.

Srogi styczniowy mróz nie był tu wcale lżejszy, zdawało się wręcz, że zimno zagnieździło się w ścianach i podłodze. Mimo to silne, piękne ciało licho odzianej Maris nie drżało. Klęcząc na chłodnych kamieniach, dmuchała w żar i dokładała słomy i drewna, aż w palenisku zapłonął ogień. Wtedy obudziła kucharkę, przygotowała naostrzone noże i pospieszyła z powrotem do paleniska. Słysząc chrząkanie maciory stojącej w drzwiach pralni, powiedziała:

– Nie ma rady, zabiją cię, i już. Przyjdzie rzeźnik z wielkim nożem i wbije ci go w gardło, możesz płakać, tylko płakać!

Kiedy rozniecała ogień, na dworze zrobiło się szaro, a na niebie widniało już tylko kilka gwiazd. Na podwórze wszedł mężczyzna. Był to rzeźnik. Rosły chłop o dziobatej twarzy i pięknych wąsach, po którym trudno było poznać, czy ma lat dwadzieścia pięć, czy czterdzieści.

Wszedł do kuchni.

– Dzień dobry!

– Szczęść Boże!

W milczeniu rozłożył noże, zdjął palto, podkasał rękawy koszuli i przypasał fartuch. Wszystko to robił powoli i ceremonialnie, nie spuszczał przy tym oczu z dziewczyny. Potem sprawdził ogień i zanurzył palec w nagrzewającej się wodzie.

– No, panienko, wystarczy – stwierdził, klepiąc Maris po ramieniu.

Dziewczyna nie odwróciła się, potrząsnęła tylko krnąbrnie głową i dalej dorzucała słomy.

Godzinę później cały dom był już na nogach. Na podwórze wyszły dzieci, synowie i córka gospodarza.

Wkrótce wygoniono maciorę. Rzeźnik chwycił ją za głowę, przytrzymał między nogami i raz-dwa, gładko się z nią uporał. Maris zasłoniła twarz fartuchem. Dzieci zaczęły krzyczeć:

– Patrzcie, Maris się boi!

Świnia nie płakała długo. Po godzinie była już w kuchni, podzielona na różnej wielkości części. Dom wypełnił się zapachem wieprzowiny. Na stołach leżały połcie słoniny, kawały mięsa, stały naczynia pełne drobniejszych kawałków, na ogniu gotowała się woda.

Rzeźnik, kucharka i Maris ciężko pracowali. Do południa zdążyli już zrobić wszystko poza kaszanką i kiełbasą. Rzeźnik wypił do obiadu trochę za dużo wina i podchmielony siekał mięso na farsz. Kobiety płukały kiszki. Gdy skończyły, Maris poszła pokazać je rzeźnikowi.

– Jeszcze nie dość czyste – powiedział – nie szczędź rąk, panienko (tu połaskotał Maris), bo inaczej nic z tego nie będzie.

– No to nie będzie! – wykrzyknęła dziewczyna, uderzyła rzeźnika pięścią w plecy i zarumieniła się.

Pod wieczór wszystko było gotowe. Kiełbasy, szynki i słoninę złożono w spiżarni; tylko rzeźnik pracował jeszcze na dole, zajęty szorowaniem szczeciny.

– Maris, chodź no tu! – zawołał.

W łazience nie było nikogo poza nim. Na górze kucharka gotowała kolację. Minęły już emocje wywołane świniobiciem, pozostało jedynie zmęczenie po ciężkiej pracy i otępienie, które wraz z silną wonią mięsa i krwi wkradało się do głów. Na dworze był mroźny zimowy wieczór, ale kuchnię wypełniało ciepło rozchodzące się od ognia.

Ledwie Maris weszła do kuchni, rzeźnik objął ją w talii i przylgnął do niej całym ciałem.

Już wcześniej próbowali ją obejmować inni, lecz zawsze zadawała ciosy, wyrywała się i uciekała. Teraz jednak przygniotło ją silne ramię, spętały i obezwładniły potężne mięśnie. Niemal straciła oddech, nie mogła wydobyć z piersi krzyku.

Pół godziny później wyszła na podwórze z chustką zsuniętą na oczy.

– Matula by mnie zabiła, gdyby się dowiedziała, i miałaby rację. Mówiła przecież, że tak skończę, jak będę głupia... Mówiła, że jak Julcsa Kovács... jak Julcsa...

Niebawem zawołali ją do domu. Trzeba było posłać łóżka i podać kolację. Miała dużo pracy. Musiała też uśpić malca. Pobawiła się z dzieckiem i pocałowała je na dobranoc.

Dopiero gdy leżała już w łóżku, znów pomyślała o tamtej sprawie, potem o chłopcu, którego przed chwilą położyła spać.

– Ja też będę miała... to nic strasznego... – pocieszała się, mimo to zaczęła cicho płakać. Po chwili jednak, oddychając czysto i głęboko, jak czynią to ludzie strudzeni pracą, zapadła w sen.

przełożył Wojciech Obiała

CZARNA CISZA

Wyjaśnię panu, doktorze, o co chodzi. Chodzi o mojego braciszka, rumianego chłopczyka o jasnych włosach i ciemnych oczach, które zawsze wpatrywały się w dal. I jeszcze o tę czarną ciszę.

Dorósł nagle i niespodziewanie.

Poprzedniego wieczoru był jeszcze milutkim, szczebioczącym dzieciakiem, a rano obudził się jako podrostek. Mocno umięśniony, o gęstej czuprynie i strasznym, płonącym spojrzeniu. Och, jakże bolało mnie serce tego ranka. Wiedziałem, czułem, że... nadlatuje czarna cisza. Na ogromnych skrzydłach nietoperza.

Nasze małe, schludne podwórko z krzewami róż zarosło wstrętnym, cuchnącym zielskiem. Z dachu spadały dachówki, a ściany obłaziły z tynku.

Nastały okropne noce. Młodsze siostry z głośnym płaczem zrywały się ze snu. Rodzice zapalali świecę i wpatrywali się w swoje puste, bezsenne twarze. Nikt nie wiedział, co się dzieje i co się jeszcze wydarzy. Wiedziałem tylko ja. I tylko ja czułem, że nadlatuje czarna cisza.

Richard, ten potwór, wyrwał w piątek młode drzewka na podwórku i przypiekał białego kotka Anikó. Zwierzak wił się straszliwie, kiedy jego delikatna, różowa skóra brązowiała, skwiercząc nad ogniem.

Jakże myśmy płakali! A Richard tylko się śmiał.

W nocy włamał się do sklepiku Żyda i ukradł pieniądze z szuflady. A potem biegł, rozsypując je po ulicy.

Kiedy rano spał, zauważyliśmy, że ma zranioną dłoń. To policjant go postrzelił. Mama przyklękła przy łóżku Richarda i delikatnie obmyła mu ranę. Spał spokojnie.

Och, jakiż on był odrażający!

Staliśmy wokół łóżka i opłakiwaliśmy Richarda, rumianego chłopca o jasnych włosach. I z trwogą czekaliśmy na czarną ciszę.

Zrozpaczony ojciec wrzasnął kiedyś:

– Richardzie, ty nikczemny bydlaku, idź precz, żebyśmy nie musieli cię więcej oglądać!

Richard na to bez słowa zjadł całe mięso z półmiska. Młodsze siostry patrzyły pożądliwie, jak sam pożera wszystko ze stołu. Płakały. Widziałem, że ojciec, śmiertelnie blady, drży. Bał się go.

Zerwałem się i uderzyłem Richarda w twarz. Cisnął mnie o ścianę i wybiegł z pokoju.

Leżałem w łóżku z gorączką. Rana na głowie po uderzeniu Richarda jeszcze mi krwawiła. Nocą wrócił. Wybił okno i wszedł do pokoju. Szczerząc zęby w szerokim uśmiechu, powiedział:

– Podpaliłem dom rządcy. Śpi tam w śnieżnobiałej pościeli jego córka. Pierś dziewczyny unosi się i opada miarowo. Za chwilę jej pokój ogarnie ogień. Mój ogień. Obudzi się w płomieniach. Czerwony ogień obsypie jej alabastrowe nogi ciemnobrunatnymi pocałunkami. I spłoną też jej włosy, i będzie łysa! Słyszysz? Całkiem łysa! Piękna jasnowłosa córka rządcy będzie łysa!

Zaprowadziliśmy Richarda do lekarza, który stwierdził, że Richard jest obłąkany.

Dlaczego miałby być obłąkany? Dlaczego właśnie obłąkany? Nie, och, nie. To wszystko przez tę czarną ciszę. Wiedziałem.

Oddaliśmy go do domu dla obłąkanych. Kiedy zorientował się, że pielęgniarze chcą go pochwycić, rzucił się na nich i wszystkich dotkliwie pobił. Związali go w końcu i wściekle klnąc, zaczęli okładać metalowymi prętami. Richard toczył z ust krwawą pianę i wył. Wył strasznym, przeraźliwym głosem, który słychać było w promieniu kilku mil.

Kiedy wracaliśmy z tatą do domu, odkryłem, że to okropne wycie siedzi przyczajone we wszystkich zakamarkach pociągu. Czegokolwiek dotknąłem, natychmiast rozlegał się tamten ryk.

Jeszcze tej samej nocy Richard wrócił do domu. Wyrwał kraty i zeskoczył z okna na ulicę, rozbijając sobie czoło. Mimo to wrócił. Biegiem.

...A w ślad za nim wróciła również czarna cisza.

Była trzecia nad ranem. Nie spałem, kiedy Richard przybiegł. Słyszałem, jak otwiera bramę.

A nasz dom okryły odrażające wilgotne skrzydła czarnej ciszy. Kwiaty w ogrodzie uschły. Śpiących domowników opadły ciężkie, dręczące sny. Skrzypiały łóżka i co chwilę rozlegały się jęki i bolesne westchnienia.

Tylko ja nie spałem.

Richard przebiegł przez podwórko, po chwili wszedł do pokoju, który do wczoraj zajmowaliśmy wspólnie. Bałem się poruszyć. On jednak w ogóle nie zwracał na mnie uwagi. Zdyszany zwalił się na łóżko i zasnął.

Potem wszystko potoczyło się zgodnie z wolą czarnej ciszy. Przygniotła mi pierś i wsączyła się w moje żyły. To było straszne. Chciałem uciec, lecz przygwoździła mnie do łóżka i złowieszczo szeptała mi do ucha przerażające rzeczy.

Wstałem. Poszukałem sznura. Zawiązałem na nim solidną pętlę i podkradłem się do łóżka Richarda.

Miałem wrażenie, że głowę i ramiona przygniata mi ciężki kamień. Kolana uginały się pode mną.

Przeciągnąłem pod zakrwawioną głową Richarda sznur i przewlokłem jego koniec przez pętlę.

Odczekałem chwilę.

Richard spał, oddychając głęboko i chrapliwie. Dobrze wiedziałem, że kiedy się obudzi, pozabija nas wszystkich, że pięścią uderzy ojca w smutną twarz, za włosy wywlecze siostrzyczki na podwórko. Więc nie wahałem się dłużej. Z całej siły ściągnąłem pętlę. Richard zaczął się dusić, ale się nie obudził. Potem jęknął straszliwie i wierzgnął nogami, przez kilka chwil jego mocne ciało wiło się na łóżku, aż wreszcie znieruchomiało.

I wtedy usłyszałem, jak czarna cisza się śmieje. Bezgłośnie, szaleńczo. Obleciał mnie strach.

Zimne ciało Richarda kurczyło się w moich rękach. Zapaliłem świecę.

Na łóżku leżał mały, delikatny chłopiec. Twarz miał sinoniebieską. To był mój mały szaleniec, mój braciszek Richard o rumianych policzkach i jasnych włosach. Jego ciemne oczy patrzyły w dal.

A czarna cisza – słyszałem wyraźnie – śmiała się i śmiała.

Już nigdy więcej nie chcę słyszeć tego śmiechu, bo głowa mi od niego pęka i ciarki chodzą po plecach. I nie chcę już widzieć ciemnych oczu małego Richarda wpatrzonych w dal. Bo kiedy je widzę, ściska mnie w gardle i nie mogę zasnąć. W ogóle mam kłopoty ze snem, doktorze.

przełożył Robert Żmùda-Trzebiatowsczi

JOLÁN

Jednym z moich najbardziej wyrazistych wspomnień z okresu dzieciństwa jest Jolán, córka naszego nauczyciela łaciny. Razem z Palim Telkesem uważaliśmy ją za najładniejszą dziewczynę w mieście i głosiliśmy to wszem wobec.

Jolán Koltai jest najładniejsza! I czerwieniliśmy się za każdym razem.

Zawsze traktowała nas bardzo grzecznie. Na przykład kiedyśmy przynosili zadania domowe z łaciny, nie mówiła wprawdzie nic szczególnie miłego, ale gdy otwierała drzwi i z uśmiechem wpuszczała nas do pokoju, żebyśmy zostawili zeszyty na biurku jej ojca, zawsze mieliśmy wrażenie, że obejmuje nas swoimi ramionami o gładkiej, białej skórze. Była wysoką i smukłą dziewczyną. Najczęściej nosiła czerwone i różowe empirowe sukienki. Nie sposób było oprzeć się myśli, jakie gorące ciało skrywa się pod nimi.

W jej ruchach była jakaś wytworna ospałość – i zawsze czuło się subtelny zapach jej jasnych, jedwabistych włosów. Często rozmawialiśmy o tym z Palim Telkesem, który był wtedy moim najlepszym kolegą. Dlaczego niektóre dziewczyny są ładne, a inne nie? Odkryliśmy na przykład, że duże, ciemnoszare oczy Jolán są tak piękne, bo pod nimi widnieją delikatne półkola barwy lilaróż. To one nadawały jej twarzy ów osobliwie smutny, a jednak miły wyraz.

I rzeczywiście, często rysowaliśmy Jolán, ja i Pali, i jeśli pominęliśmy te dwa pierścienie, to nie była podobna do siebie.

Obaj kochaliśmy Jolán, i jeszcze w siódmej klasie codziennie spacerowaliśmy pod jej oknami, zastanawiając się, co może teraz robić. Czasem widzieliśmy, jak w jednym z okien mignęła jej suknia, i to była cała nasza radość.

Rozmawialiśmy z nią tylko wtedy, gdy jej ojciec wysyłał nas po coś do swojego mieszkania. Poza tym z wielkim zapałem kłanialiśmy się jej na ulicy. Spoglądała na nas i odpowiadała lekkim skinieniem głowy. Zastanawialiśmy się wtedy z Palim, co też Jolán sobie o nas myśli.

Pewnego dnia – był to dziesiąty marca – nie wyszła na deptak, a potem tygodniami na próżno jej wyczekiwaliśmy. I to nie ona otwierała teraz drzwi w mieszkaniu nauczyciela.

Na przerwach i poza nimi rozmawialiśmy z Palim tylko o jednym – co mogło się stać. Ale udało nam się dowiedzieć jedynie, że Jolán wyjechała.

W odwiedziny do krewnych.

I nie wróciła. Pamiętam, że po Bożym Narodzeniu przez miesiąc wychodziliśmy na dworzec. Z czasem zapomnieliśmy o Jolán. Tylko z rzadka, gdy wałęsaliśmy się po dworze i o zmierzchu wracaliśmy do domu, zaczynaliśmy nagle mówić o niej i wtedy przez cały wieczór nie mogliśmy uwolnić się od wspomnień. Przychodziła do nas w snach i patrzyła tymi swoimi oczami o osobliwym, słodkim blasku. A mnie pozwoliła nawet raz ucałować swoją rękę.

Dopiero niedawno dowiedziałem się – przede wszystkim od babci – o losach Jolán.

Do ich domu rzadko przychodzili młodzi mężczyźni. Pamiętam, śmiano się nawet ze starego Koltaiego, że ze skąpstwa albo z jakichś innych względów nikogo nie zaprasza i nie zabiera nigdzie swojej córki. W ogóle zresztą przypominał wściekłego psa. W żadne święto nie mógł sobie odpuścić wizyty w kościele, gdzie wciąż przywoływał nas do porządku. Kiedy zobaczył, że ktoś nie klęczy w trakcie podniesienia, podchodził i go do tego przymuszał. Słowem był podłym człowiekiem, a przy tym nieustannie narzekał na powszechne zepsucie. Zapewne to te zasady moralne kazały mu odstraszać jednego po drugim wielbicieli córki.

Podobno już przy drugiej, trzeciej wizycie pytał ich, czy przychodzą z poważnymi zamiarami, bo jeśli nie, to niech nie psują reputacji jego córki, niech go na nic nie naciągają. Wtórowała mu w tym jego żona. Niewiele znalazłoby się par, które byłyby tak jednomyślne. Ta biedna dziewczyna musiała wiele przez nich wycierpieć.

Ponieważ matka wyszła za mąż już w wieku staropanieńskim, nie pozwalała córce na bale i zabawy. A przecież powinna była. Babcia wykpiwała za to rodziców Jolán. Co za nieznośne, głupie gbury. Jakby cały czas ssali cytrynę. Nie da się z nimi rozmawiać!

Tak czy owak, pod koniec przychodził do nich już tylko dalszy kuzyn Jolán, Zoltán Richter. Często widywaliśmy tego eleganckiego, postawnego młodzieńca, jak skręcał w ulicę Csokonaiego, gdzie mieszkał nauczyciel.

Zmarznięci snuliśmy marzenia na zaśnieżonej ulicy i zastanawialiśmy się, co dzieje się tam, w ciepłych pokojach, po których Jolán chodziła w empirowej sukni z miękkiej tkaniny i paliła w piecu pachnące listy... Nie wiedzieliśmy, że w pokoju, z którego przez zasłonę przeświecało blade światło lampy z różowym abażurem i wydobywały się melancholijne dźwięki mazurka Chopina, Jolán gra na pianinie – tak, gra, ale siedząc w czyichś objęciach. Przymyka oczy o długich, jedwabistych rzęsach i składa głowę na ramieniu tego kogoś, a jej delikatne wargi rozchylają się jak czerwone płatki dużego pachnącego kwiatu i przywierają do czyichś warg.

O tym wszystkim nikt jeszcze wtedy nie wiedział.

Jakiś czas potem Jolán napisała do swojego brata, który pracował w Peszcie jako lekarz. Według babci treść listu brzmiała tak:

„Przyjeżdżaj, jeśli nie przyjedziesz, będę zgubiona. Tylko ty możesz mi pomóc”.

I brat Jolán, wysoki, poważny mężczyzna z czarną brodą, o bladej cerze i takich samych oczach, jakie miała Jolán, przyjechał najbliższym pociągiem. Bardzo kochał siostrę, porzucił dla niej pacjentów i wszystkie swoje sprawy.

A dziewczyna, mówiła wzburzonym głosem babcia, wyjawiła mu to, co przemilczała przed rodzicami.

Wtedy lekarz udał się do Zoltána Richtera. I powiedział mu tak:

– Słuchaj, Zoltán, nie jesteś bardziej winny niż Jolán. Żadne z was nie jest winne. Zapytam cię jednak, zanim postanowię, co zrobić, czy nie chcesz się z nią ożenić. Nie odpowiadaj od razu. Najpierw chciałbym powiedzieć, że nie będę cię zmuszać do małżeństwa. Żadnymi środkami. Jeśli chcesz, to ją poślubisz, jeśli nie chcesz, to nie. Nie proszę cię też o nic, chcę tylko szybkiej i pewnej odpowiedzi.

A Zoltán Richter odpowiedział, że nie chce.

Brat Jolán chwycił kapelusz i wyszedł bez słowa.

Tak opowiadała babcia. (Chyba wiele nad tym rozmyślała, ale mogło tak być naprawdę).

O tym, co wydarzyło się później, też słyszałem od babci.

W domu lekarz zawołał rodziców do pokoju i powiedział im, jak sprawy stoją. Że za sześć, siedem miesięcy Jolán urodzi dziecko Zoltána Richtera.

Stary Koltai zaczął wrzeszczeć, że zaraz wyrzuci córkę z domu. A wtedy brat Jolán oświadczył, że zabiera siostrę do Budapesztu, i żeby ojciec nie ważył się źle o niej mówić. Dziewczyna zamieszka z nim – i kropka.

Na to ojciec:

– Spoliczkuj tego łotra i zastrzel jak psa.

Brat Jolán odrzekł:

– Właśnie z nim rozmawiałem. Nie chce poślubić Jolán.

– Więc go do tego zmusimy – powiedział stary Koltai.

– Nie będziemy go zmuszać – odrzekł brat Jolán.

– Boisz się, nikczemniku, chcesz zhańbić siostrę, boisz się, że to on zastrzeli ciebie!

– Nie chcę unieszczęśliwić siostry – ze stoickim spokojem odparł brat Jolán.

Stary na próżno mówił i krzyczał, syn się nie ugiął. A nazajutrz pojechał z Jolán do Pesztu. Odtąd mieszkała z nim. Tam urodziło się jej dziecko, które wychowywała razem z bratem, jakby było ich wspólne.

– Taka to historia! – zakończyła opowieść babcia.

Wczoraj po południu widziałem Jolán i jej brata na ulicy Üllői. Nic się nie zmieniła. Prowadzili za ręce małego chłopca. Byli roześmiani, spieszyli się gdzieś, nieśli pakunki. Szła lekko, wdzięcznym, dziewczęcym krokiem, ludzie się za nią oglądali. Jej ruchy były płynne i miękkie, jak dawniej. Dwa śliczne niebieskawe pierścienie otaczały jej szare oczy, wypełnione ciepłem i ogniem.

Kiedy ją pozdrowiłem, zarumieniła się i uśmiechnęła. Przyjaźnie i smutno.

Długo za nią patrzyłem.

przełożył Wojciech Obiała

PIEC

Student rozpalił w piecu. Najpierw zajął się papier, potem drewno. Po kilku minutach słychać już było łoskot żelaza.

Płomyki znalazły przytulne schronienie wśród gładkich ścian. Student dokładał do ognia, przemawiając do niego pieszczotliwie. Wrzucał węgiel do środka i patrzył, jak głodne języki trawią wilgotne czarne kamienie.

Pokój z wolna wypełnił się intymnym, leniwym ciepłem, i właśnie dla tego przyjemnego ciepła student pozostał w domu. Przez cały dzień. Siedział przy piecu w szerokim fotelu z zielonej skóry i obserwował taniec żółto-błękitnych płomyków i żar, na przemian blednący i czerwieniejący; wrzucał kawałki papieru i z zachwytem przyglądał się, jak w objęciach ognia bezsilnie obracają się w popiół.

Wpatrywał się w płomienie przez długie godziny. Pogrążony w rozmyślaniach, niekiedy szeptał coś pod nosem. Zapominał o uniwersytecie i o ulicach. A nawet o skąpanych w jasnym świetle kawiarniach, o błękitnym dymie z papierosów kołyszącym się nad stolikami, o białych i czerwonych kulach bilardowych, które, postukując jedna o drugą, tak gładko suną po zielonym suknie. Często nawet jadał przy piecu.

Nie umiał się z nim rozstać, jak z jakimś dobrym przyjacielem, którego przypadkowo spotkał.

Rzeczywiście przypadkiem wybrał ten pokój. Wydawał się ciasny i ciemny, a żądano za niego piętnaście forintów. Chciał już odejść, gdy gospodyni wskazała na piec:

– A jaki porządny mamy piec, proszę spojrzeć. W zeszłym roku był tu jeden pan i mówił, że takiego dobrego pieca jeszcze nie widział. Jak wieczorem napalimy, to do rana trzyma ciepło. Chociaż jest z żelaza.

Student obejrzał piec. Bardzo chciał mieć ciepły pokój, postanowił go wynająć. Pierwszy raz był w Peszcie.

Często w ciągu dnia, kiedy czuł ciepło rozgrzanego pieca, mawiał do siebie:

– Nie ma co, naprawdę porządny piec.

A piec czerwienił się od pochwał.

Także później student był wierny swojemu ciepłemu przyjacielowi. Prosto z zajęć spieszył do domu i czytał przy piecu. Co jakiś czas odkładał książkę i zmrużywszy oczy, z czułością spoglądał na żelazne żebra i wpatrywał się, wpatrywał w płomyki. Gdy jadł jabłko, też dzielił się z przyjacielem. Kładł owoc na piecu, a ten chciwie wysysał z niego sok, w podzięce wypełniając pokój przyjemnym zapachem.

Ale po jakimś czasie student przestał wracać o zwykłej porze. Przestał się troszczyć o piec. Ten zaś, strapiony tym zaniedbaniem, nie grzał już tak, jak przedtem. Niekiedy tylko na jego spodzie błyszczał z ospałą niechęcią popielejący żar. Student z roztargnieniem rozpalał ogień, a potem długo pisał przy świetle lampy. Co jakiś czas wstawał, ciężko wzdychał i niespokojnie przechadzał się po pokoju. Teraz piec współczuł już studentowi, przestał się gniewać.

Pewnego dnia chłopiec usiadł przy nim. Delikatnie pogłaskał letnie łopatki i szeroko otworzył drzwiczki, żeby piec mógł wyraźnie usłyszeć, co miał mu do powiedzenia.

I zaczął mówić.

– Zakochałem się... – wyszeptał ochrypłym głosem.

Płomienie strzeliły żywo w górę, stary piec załoskotał z aprobatą, a ogień jął potrzaskiwać w nim jeszcze weselej.

– Dziewczyna, którą kocham – ciągnął powoli student – jest bardzo piękna. Ma białą, miękką jak aksamit twarz i czarne włosy, a w jej oczach płonie taki ogień jak w tobie. Tylko że mocniej grzeje, znacznie mocniej...

Piec słuchał tego bez zazdrości, wydało mu się naturalne, że ogień w oczach dziewczyny jest jaśniejszy i gorętszy niż ten w nim.

Student westchnął głęboko, oparł głowę na dłoniach i zazdrośnie spoglądał na radosny taniec barwnych ogników. A potem szeptał dalej:

– Czy kocha mnie ta dziewczyna o płonących oczach? Czy kocha?

Piec nie odpowiedział. Języki ognia wyciągały się teraz w górę, przybierając kształt ponurych znaków zapytania.

Ale dusza chłopca wypełniła się słodko-gorzką nadzieją. Jego oczy skrzyły się w płomiennym blasku, włosy lśniły, twarz poczerwieniała. Zapalił papierosa i do rana przesiedział przy swoim wiernym przyjacielu. Kiedy szron na szybach począł migotać w jasnym świetle słońca, zmorzył go sen.

A piec nadal czuwał, płomienie tańcowały jednak coraz leniwiej, by w końcu zasnąć w stygnącym żarze.

Przebudziwszy się około południa, student ujrzał czarne gardło pieca, rozdziawione nań gniewnie. Przeciągnął się, wstał, zatrzasnął drzwiczki i wyszedł. Wrócił dopiero następnego ranka. Jego twarz była blada. Obojętnie przywitał starego przyjaciela, sprawiając mu tym wielką przykrość. Ale piec przebaczył chłopcu, gdy tylko ujrzał, jak zmęczona i zatroskana jest jego piękna, młoda twarz. I znów starał się spełniać swoją powinność, niemal pękając z wysiłku.

Student usiadł przy piecu, ściskając dłońmi skronie. Zdławionym, drżącym głosem powiedział:

– Nie, nie kocha mnie dziewczyna o płonących oczach, nie mnie, biednego studenta. Kocha innego, bogatego pana... – Piec zatrząsł się ze złości, najwyraźniej zagniewany na dziewczynę.

Student zaś załamał ręce w rozpaczy. W istocie, był bardzo, bardzo smutny! Nagle podbiegł do okna i wyjrzał w noc, po chwili wrócił i znowu usiadł.

– Skoro dziewczyna o płonących oczach mnie nie kocha, to na co mi dalej żyć? – powiedział i zaczął gorzko łkać. Wstrząsał nim szloch, z oczu płynęły mu łzy. Ogień zabarwiał je na czerwono i zdawało się, że nieszczęsny student płacze krwią.

Skulił się smętnie na krześle i znów patrzył na płomienie – tańczących mieszkańców gorącego pieca, tajemniczo lśniące, wesołe dzieci ognia.

W końcu zasnął...

A języki ognia wśliznęły się pod żar i buchnęły stamtąd ciężkimi kłębami brudnej zieleni. Dym wypełnił ciemny pokoik, otulił strapionego studenta, obcałował jego buty i ubranie, wpełznął mu na piersi, zakradł się przez usta do płuc i zatrzymał bicie jego serca.

Gdy szary blask pierwszych promieni światła wpadł przez okno, cały pokój, w którym kiedyś panowało przytulne, leniwe ciepło, wypełniony był śmiercionośnym dymem.

Na krześle spoczywa wyziębione ciało studenta. Piec także już ostygł. A zza okna zimowy poranek, mglisty i mroźny, wpatruje się w dwójkę przyjaciół.

przełożył Wojciech Obiała

MARISKA U MATKI

Mariska, o której tu mowa, jest moją babką.

Minęło już pełnych trzydzieści lat, odkąd Mariska ostatni raz widziała się z matką. Mimo że jej rodzinne miasto, w którym mieszka prababka Májkó, jest oddalone zaledwie o kilka stacji. Sęk w tym, że aby tam dotrzeć, trzeba jechać dwoma pociągami, a potem jeszcze trzy kwadranse wozem. Właśnie z tego powodu, jak często powtarzała Mariska w tonie usprawiedliwienia, przez tyle lat nie odwiedziła matki. Chociaż tak naprawdę była dobrą córką. W dzień imienin matki nigdy nie omieszkała westchnąć:

– Pomyśleć tylko, jutro są imieniny mamusi. Przy najbliższej okazji złożę jej życzenia. Co też może porabiać biedaczka?!...

Ale poza tym w ciągu roku imię Májkó padało rzadko. Czasem docierały do nas jakieś wieści, na przykład, że nie stroni od wina i innych trunków, ba, niekiedy nawet łyknie sobie rumu, jeśli nadarzy się ku temu okazja! Mariska wówczas zdecydowanie oponowała:

– Niemożliwe, mamusia nigdy nie lubiła wina, nigdy, jak sięgnę pamięcią. Nawet kiedy wychodziłam za mojego świętej pamięci męża, Pintéra, wypiła za nasze zdrowie ledwie pół kieliszka, a i to z oporami. Niech sobie gadają, co chcą, nie wierzę w ani jedno słowo. Zresztą, pojadę do niej i sama sprawdzę.

Na próżno jej tłumaczyłem, że jak ktoś ma dziewięćdziesiąt pięć lat, może odczuwać pociąg do wina, nic nie szkodzi, serce w tym wieku jest już zmęczone i nie tak żwawe jak kiedyś – Mariska przerywała mi poirytowana:

– Jest stara, ale zdrowa. Spójrz tylko na mnie, mam siedemdziesiąt lat. Czy coś mi dolega? Czy trzeba mi wina? Rano wypijam kawę, po południu drugą i przez resztę dnia już niczego nie piję.

Jeśli zaś chodzi o podróż, kończyło się zawsze na planach. Wnukom zaczęły się rodzić dzieci i któregoś lata babcia Mariska awansowała na prababcię. W tej właśnie roli doglądała przy połogu kolejnych wnuczek.

Tamtego lata również ja zacząłem się interesować losem babci Májkó i to dzięki moim staraniom poszedł do niej list następującej treści:

Droga Mamusiu, jeśli czas pozwoli, przyjadę w przyszłym tygodniu. W domu wszyscy zdrowi. Margit urodziła syna. Przekazuje wyrazy szacunku i całuje Cię Twoja kochająca córka, wdowa po Gyuli Pintérze, Mariska z domu Donner. Jeśli w przyszłym tygodniu nie przyjadę, w następnym już na pewno.

I tak pewnego bladego i nieco już chłodnego sierpniowego dnia przyjechaliśmy do babci Májkó. Kiedy weszliśmy do jej pokoju, od razu poczułem ów delikatny, osobliwy zapach, jaki unosi się tylko w pokojach bardzo starych kobiet i w którym mieszają się różne słodkie wonie: mięty, piasku do suszenia atramentu ze starych listów, starannie wyprasowanej i z biegiem lat nieuchronnie żółknącej bielizny, szkatułek na kosztowności, kadzidła i pelargonii. Babcia siedziała przy oknie w ogromnym skórzanym fotelu i patrzyła przed siebie smutnym wzrokiem charakterystycznym dla ślepców. Wpadający przez okno strumień światła rysował na jej delikatnej, bladożółtej twarzy białą, jaskrawą smugę. Miała na sobie czarną sukienkę, srebrne włosy przykrywał czepek tego samego koloru. Wystraszyła się, kiedy Mariska z wielkim rabanem wpadła do pokoju i pocałowała ją w obie dłonie i policzki:

– Oj, Marisko, Marisko, chyba zapomniałaś, że twoja biedna stara matka jest bardzo chora. Kto to widział, żeby tak straszyć ludzi. – Uśmiechnęła się. – To nie wypada, Marisko. Tylko mi tu nie rozrzucaj swoich rzeczy. Katalin ci pokaże, gdzie je zanieść.

Katalin miała dwadzieścia lat. Babcia nigdy nie przyjmowała na służbę starszych kobiet. Nie mogła ich znieść.

– Są chciwe i nie mają za grosz szacunku dla wieku!

Zatrudniała więc młode dziewczyny, upewniając się zawczasu, czy potrafią dobrze czytać. Często bowiem dostawała listy od wnuków (od dzieci prawie wcale) i dzięki temu zawsze była dobrze poinformowana o sprawach rodzinnych. Ostatnio jednak pamięć zawodziła ją coraz bardziej. Dochodziło więc do takich rozmów:

– Słuchaj no, Katalin, całkiem straciłam rachubę, ile dzieci ma Lujza?

– Piątkę, proszę pani.

– Niemożliwe, niespełna miesiąc temu miała ledwie trójkę.

– Kiedy tu przyszłam, miała już czwórkę, a to będzie z rok czasu.

Opowiadania prezentowane w zbiorze Opium pochodzą z tomów: A varázsló kertje (1908), Az albíróék és egyéb elbeszélések (1909), Délutáni álom (1911), Schmith mézeskalácsos (1912), Muzsikusok (1913) oraz A varázsló halála (1964). Za podstawę niniejszego wydania posłużył tom opowiadań zebranych Gézy Csátha Mesék, amelyek rosszul végződnek (Magvető, Budapest 1994).

Fragment dziennika Gézy Csátha pochodzi z tomu Napló 1912–1913 (Babits Kiadó, Szekszárd 1989).

Tekst Dezső Kosztolányiego Csáth Géza betegségéről és haláláról pochodzi z pisma „Nyugat” 1919, nr 16–17, s. 1105–1109.

Większość opowiadań oraz Dziennik 1912–1913 miały swój polski pierwodruk na łamach „Literatury na Świecie” (numery 2–3/2001, 7–8–9/2002, 3–4/2015 oraz 7–8/2015). Teksty Elżbiety Cygielskiej (po raz pierwszy) oraz Dezső Kosztolányiego (po raz pierwszy po polsku) ukazały się w numerze 3–4/2015 „Literatury na Świecie”.

Projekt okładki i stron tytułowych

FRYCZ I WICHA

Na okładce wykorzystano obraz Lajosa Gulácsyego Idill.

Reprodukcja dzięki uprzejmości Muzeum im. Rippl-Rónaiego w Kaposvár

Redaktor prowadzący

Kamil Piwowarski

Opracowanie redakcyjne

Anna Górecka

Korekta

Jadwiga Piller Maria Kaniewska

© for the Polish translation by Elżbieta Cygielska, Anna Górecka, Wojciech Obiała, Maciej Sagata, Miłosz Waligórski, Krzysztof Wołosiuk, Robert Żmùda-Trzebiatowsczi

Niestety, nie udało nam się dotrzeć do pana Roberta Żmùdy-Trzebiatowscziego. Bardzo prosimy o kontakt z sekretariatem PIW: piw@piw.pl

© for the Polish edition by PIW, Warszawa 2016

ISBN 978-83-64822-87-2

Państwowy Instytut Wydawniczy Sp. z o.o., Warszawa 2016

ul. Foksal 17, 00-372 Warszawa

e-mail: piw@piw.pl www.piw.pl

Wydanie pierwsze

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl