Michelle Paver

CIENIE W MROKU

Przełożył Arkadiusz Nakoniecznik

Tytuł oryginału: Dark Matter

Copyright © Michelle Paver, 2010

First published by Orion, a division of The Orion Publishing Group Ltd., London

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Copyright © fot the Polish translation by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Wydanie I

Warszawa

24 listopada 1947

Embleton

Grange Cumberland

Szanowny Doktorze Murchison,

Proszę mi wybaczyć nieco spóźnioną odpowiedź. Niewątpliwie zrozumie Pan, dlaczego odpowiadam na Pańską prośbę bez najmniejszej przyjemności. Jeśli mam być szczery, przywołał Pan bolesne wspomnienia, które od dziesięciu lat staram się wymazać z pamięci. Ta ekspedycja okaleczyła jednego z moich przyjaciół, drugiego zaś pozbawiła życia. Nie mam ochoty do tego wracać.

Pisał Pan, że pracuje nad monografią dotyczącą „zaburzeń na tle fobii” – jak rozumiem, chodzi o irracjonalne lęki. Żałuję, iż nie mogę powiedzieć Panu niczego, co mogłoby się Panu przydać. Co więcej, nie rozumiem, w jaki sposób „przypadek” (jak Pan to ujmuje) Jacka Millera mógłby dostarczyć jakichkolwiek materiałów do Pańskiej pracy.

W swoim liście przyznał Pan, iż niewiele Pan wie o Spitsbergenie i w ogóle o obszarach często nazywanych Daleką Północą. Wcale mnie to nie dziwi. Tylko nieliczni wiedzą coś na ten temat. Proszę o wybaczenie, ale w związku z tym pozwalam sobie wątpić, czy zdołałby Pan pojąć, jaki wpływ może wywrzeć na człowieka konieczność spędzenia zimy w tamtym rejonie, co mogą z nim uczynić samotność i pustka, i to pomimo wielu wygód dostępnych w naszych czasach. A przede wszystkim – jak zniesie niekończącą się ciemność. Okoliczności sprawiły, że Jack miał nieszczęście zostać w tamtym miejscu zupełnie sam.

Wątpię, czy dowiemy się kiedykolwiek, co rzeczywiście wydarzyło się w Gruhuken. Wiem jednak wystarczająco wiele, aby mieć pewność, iż było to coś okropnego. Cokolwiek to było, doktorze Murchison, zdarzyło się naprawdę. Nie stanowiło rezultatu jakichś „zaburzeń lękowych”. Przy okazji pragnąłbym nadmienić, iż zanim poświęciłem się polityce, przez kilka lat studiowałem nauki ścisłe, i z tych dwóch powodów uważam się za osobę zdolną do rzetelnej oceny faktów. Co więcej, nikt nigdy nie podawał w wątpliwość mojego zdrowia psychicznego ani nie zamierzał włączyć mego „przypadku” do żadnej monografii.

Nie wiem, w jaki sposób dowiedział się Pan o tym, że Jack Miller prowadził dziennik wyprawy, ale istotnie, tak właśnie było. Wielokrotnie widziałem go piszącego. W związku z tym żartowaliśmy sobie z niego, on zaś nie reagował na nasze docinki, ale też nigdy nie pokazał nam żadnego wpisu. Z pewnością, tak jak Pan sugeruje, dziennik ów mógłby rzucić światło na tajemnicę spowijającą tamte wydarzenia – niestety, nie ocalał, a Jacka nie mogę o to zapytać.

Dlatego nie będę w stanie Panu pomóc. Życzę Panu powodzenia w pracy, równocześnie jednak czuję się zmuszony prosić, aby już nie zwracał się Pan do mnie w tej sprawie.

Z poważaniem

Algernon Carlisle

1

Dziennik Jacka Millera, 7 stycznia 1937 roku

Już po wszystkim. Nie jadę.

Nie mogę spędzić roku w Arktyce z tymi ludźmi. Umawiają się ze mną na drinka, a potem flekują i dają jasno do zrozumienia, co myślą o kimś, kto kończył uczelnię publiczną w Londynie. Jutro napiszę do nich i poinformuję, gdzie mogą sobie wsadzić tę swoją cholerną wyprawę.

Jak na mnie spojrzeli, kiedy wszedłem do tego pubu... Pełen zamożnych ludzi, zapewne z dobrymi zawodami, znajdował się przy Strandzie, a więc z dala od okolic, w których zwykle się obracam. Do tego zapach whisky i dym z kosztownych cygar. Nawet barmanka była z wyższej półki.

Siedzieli we czwórkę przy stoliku w rogu i patrzyli, jak się do nich przepycham. Mieli oksfordzkie torby i tweedowe marynarki, sfatygowane w elegancki sposób, świadczący o weekendach spędzanych w wiejskich rezydencjach. A naprzeciwko ja, w znoszonych butach i tandetnym garniturku. A potem zobaczyłem drinki na stoliku i pomyślałem: Boże, będę musiał postawić kolejkę. Miałem w kieszeni tylko dwa szylingi i trzy pensy.

Przywitaliśmy się. Odprężyli się trochę, stwierdziwszy, że nie mówię żargonem, ja natomiast byłem tak pochłonięty rozważaniami, czy wystarczy mi pieniędzy na drinki dla wszystkich, że minęło trochę czasu, zanim się zorientowałem, kto jest kim.

Algie Carlisle, gruby i piegowaty, ma jasne rzęsy i rudawe blond włosy. Raczej wykonuje rozkazy, niż je wydaje, i zwykle liczy na to, że ktoś mu powie, co powinien robić. Hugo Charteris-Black, o twarzy inkwizytora niemogącego się doczekać, żeby przytknąć zapałkę do stosu kolejnego heretyka, jest szczupły i ciemnowłosy. Teddy Wintringham ma wyłupiaste oczy, choć sam zapewne uważa, że jest obdarzony przenikliwym spojrzeniem. Gus Balfour natomiast to przystojny jasnowłosy bohater prosto z jakiegoś pisemka dla chłopców. Żaden jeszcze nawet nie zbliżył się do trzydziestki, ale wszyscy starają się sprawiać wrażenie starszych, niż są w istocie. Carlisle i Charteris-Black zapuścili wąsy, Balfour i Wintringham ściskają fajki w zębach.

Wiedziałem, że nie mam najmniejszych szans, pomyślałem więc: „O, co mi tam, walnę prosto z mostu, pójdę jak owca do rzeźni (o ile owce potrafią szczerzyć zęby, ma się rozumieć)”. Tak też uczyniłem. Szkoła podstawowa w Bexhill, studia na Politechnice Londyńskiej ukończone dzięki stypendium, marzenia o zostaniu fizykiem porzucone w związku z kryzysem. Od siedmiu lat w firmie Marshall Gifford jako urzędnik w dziale eksportu.

Przyjęli to bez słowa, ale ja i tak niemal widziałem ich myśli: szkoła dla średniaków z klasy średniej, w obrzydliwym miasteczku nad morzem, Uniwersytet Londyński, hm, to jednak nie całkiem to samo co Oksford albo Cambridge... Gus Balfour chciał wiedzieć więcej o moim miejscu pracy.

– Produkujemy najwyższej klasy papeterię, wysyłamy ją na cały świat – wyjaśniłem, po czym zaczerwieniłem się po czubki uszu. Na litość boską, Jack! Mówisz jak pan Pooter¹!

Algie Carlisle, ten tłusty, zapytał, czy umiem strzelać.

– Owszem – odrzekłem lakonicznie.

Naprawdę potrafię strzelać. Zawdzięczam to staremu panu Carwardine’owi, emerytowanemu urzędnikowi w protektoracie malajskim, który zabierał mnie na polowania na króliki. Podejrzewałem jednak, że nie o takie strzelanie im chodziło. Carlisle pomyślał chyba to samo, spytał bowiem z powątpiewaniem, czy mam własną broń.

– Stary karabin wojskowy – odpowiedziałem. – Nic nadzwyczajnego, ale obleci.

Wszyscy skrzywili się jak na komendę, jakby nigdy w życiu nie słyszeli normalnego, potocznego języka. Teddy Wintringham chciał wiedzieć, czy mam pojęcie o obsłudze radiostacji. Przytaknąłem; w końcu skończyłem uczelnię techniczną, a poza tym zależało mi na zdobyciu praktycznych umiejętności mających jakiś związek z moimi ukochanymi naukami ścisłymi. (Znowu pan Pooter. Muszę przestać ględzić).

Wintringham uśmiechnął się, widząc moje zmieszanie.

– Nie wiem, o czym mówisz, kolego, ale wydaje mi się, że będziemy potrzebowali kogoś takiego jak ty.

Wyszczerzyłem zęby w uśmiechu i wyobraziłem sobie, że zamiast do królika strzelam do niego. Na uśmiechy było jednak za wcześnie, ponieważ szanowny Gus Balfour zorientował się, że rozmowa zbacza z toru, i zaczął opowiadać mi o ekspedycji.

– Mamy dwa cele – rzekł z powagą. Jeszcze bardziej niż do tej pory przypominał teraz bohatera z powieści dla chłopców. – Jeden to prowadzenie badań biologicznych, geologicznych i dotyczących dynamiki lodu na Dalekiej Północy. W związku z tym założymy dwa obozy: jeden na brzegu, a drugi na polach lodowych. Dlatego będziemy potrzebować psów. Drugi, ważniejszy cel to prowadzenie obserwacji meteorologicznych i przesyłanie wyników trzy razy na dobę przez rok do rządowego centrum meteorologicznego. Dzięki temu otrzymaliśmy wsparcie od Admiralicji i z Ministerstwa Wojny. Najwyraźniej sądzą, że dostarczone przez nas dane mogą okazać się przydatne, jeśli... W razie gdyby doszło do kolejnej wojny.

Zapadło niezręczne milczenie. Było dla mnie oczywiste, że nie chcieliby, żeby rozmowa zboczyła na temat sytuacji w Hiszpanii albo neutralności Belgii i Holandii. Uczyniłem zadość ich niewypowiedzianemu życzeniu.

– I zamierzacie dokonać tego wszystkiego w pięciu? – zapytałem.

Ściągnąłem na siebie ostre spojrzenia wszystkich z wyjątkiem Gusa Balfoura, który wziął moje słowa za dobrą monetę.

– Istotnie, zadanie może się wydawać trudne do wykonania, ale dokładnie rzecz obmyśliliśmy – odparł. – Algie będzie głównym myśliwym, poganiaczem psów i geologiem. Teddy – fotografem i medykiem. Hugo – glacjologiem. Każdy z nas będzie pomagać przy pomiarach meteorologicznych. Ja będę biologiem i, ehm, dowódcą ekspedycji, a ty... – roześmiał się niezręcznie – ... dla ciebie przeznaczyliśmy funkcję radiotelegrafisty.

Odniosłem wrażenie, że naprawdę zależy mu na tym, by mnie zaangażować, i przyznam, że połechtało to moją próżność. Hugo Charteris-Black, Inkwizytor, zaraz wszystko zepsuł, pytając o to, co skłoniło mnie do zgłoszenia akcesu i czy zdaję sobie sprawę, na co się narażam.

– Wiesz, jak tam wygląda zima? – spytał, przeszywając mnie spojrzeniem swoich czarnych jak węgiel oczu. – Cztery miesiące całkowitej ciemności. Myślisz, że wytrzymasz?

Zacisnąłem zęby, po czym wyjaśniłem mu, że dlatego właśnie chcę jechać: by zmierzyć się z wyzwaniem. To im się spodobało. Chyba właśnie czegoś takiego uczą w szkołach publicznych. Całe szczęście, że nie podałem im prawdziwego powodu. Byliby mocno zażenowani, gdyby się dowiedzieli, że robię to z desperacji.

Nie mogłem już dłużej odwlekać chwili, kiedy powinienem zaproponować postawienie kolejki. Po dużym piwie (siedem pensów za kufel) dla Algiego Carlisle’a, Teddy’ego Wintringhama i Hugona Charterisa-Blacka, małe piwo dla mnie (trzy i pół pensa). Myślałem już, że zabraknie mi pieniędzy, kiedy Gus Balfour powiedział:

– Ja dziękuję.

Zrobił to całkiem naturalnie i przekonująco, ale ja i tak wiedziałem, że starał się mi pomóc. Zawstydziło mnie to.

Potem przez jakiś czas wszystko było w porządku. Piliśmy w milczeniu, aż w pewnym momencie Gus Balfour popatrzył na pozostałych, skinął głową i powiedział do mnie:

– No dobrze, Miller. Chcesz się do nas przyłączyć?

Przyznam, że odrobinę się zakrztusiłem.

– Eee... jasne – wyjąkałem. – Tak mi się wydaje. Nawet na pewno.

Tamci przyjęli to z ulgą, Gus Balfour natomiast niemal z entuzjazmem. Bez przerwy poklepywał mnie po ramieniu i powtarzał:

– No to świetnie! No to świetnie!

Wydaje mi się, że robił to całkiem szczerze. Umówiliśmy się na kolejne spotkanie, potem pożegnałem się i ruszyłem do drzwi. Zerknąwszy przez ramię, dostrzegłem grymas na twarzy Teddy’ego Wintringhama i zrezygnowane wzruszenie ramionami Algiego Carlisle’a: no cóż, może nie jest to towar pierwszej jakości, ale musi nam wystarczyć. Jak idiota dałem się ogarnąć wściekłości. Chciałem zawrócić i chlusnąć im w twarze absurdalnie drogim piwem. Macie pojęcie, co to znaczy być biednym? Chować przetarte mankiety, nosić cerowane skarpetki, zdawać sobie sprawę z tego, że się cuchnie, ponieważ można sobie pozwolić tylko na jedną kąpiel w tygodniu? Myślicie, że to lubię?

Zrozumiałem, że cała ta historia nie ma najmniejszego sensu. Nie mogłem dołączyć do ich ekspedycji. Skoro nie jestem w stanie wytrzymać z nimi przez dwie godziny, to co dopiero mówić o całym roku? Prędzej czy później zabiłbym kogoś.

Później

Jack, co ty wyprawiasz, do diabła? Co ty wyprawiasz?

Kiedy wracałem do domu, mgła nad rzeką zrobiła się już okropnie gęsta. Autobusy i taksówki pełzły w ślimaczym tempie, było słychać nawoływania gazeciarzy. Lampy uliczne stały się zaledwie rozmazanymi żółtymi plamami, które niczego nie oświetlały. Boże, jak ja nienawidzę mgły! Ten smród, łzawiące oczy, smak żółci w gardle...

Zatrzymałem się, zobaczywszy tłumek zebrany na chodniku. Przyczyną zbiegowiska było ciało, które właśnie wyławiano z rzeki. Ktoś powiedział, że to pewnie jeden z tych nieszczęśników, którzy nie mogą znaleźć pracy. Wychyliłem się za kamienny murek i ujrzałem trzech ludzi na barce, wciągających na pokład coś jakby stertę mokrych łachmanów. Dopiero po chwili dostrzegłem okrągłą głowę, przedramię rozorane osęką i całe ciało, szare i brzydkie jak zmurszała guma. Nie byłem przerażony, bo widywałem już nieboszczyków, tylko zaintrygowany. Wpatrując się w czarną wodę, zastanawiałem się, ilu ludzi straciło już w niej życie i dlaczego nie mieszka w niej więcej duchów.

Jeżeli przypuszczacie, że zetknięcie z ludzką śmiertelnością pozwoliło mi spojrzeć na wszystko z właściwej perspektywy, to się mylicie. Kiedy dotarłem do stacji metra, wciąż kipiałem wściekłością. Byłem tak bardzo wściekły, że przegapiłem właściwy przystanek, dojechałem aż do Morden i musiałem wsiąść do pociągu jadącego w przeciwną stronę, do Tooting. Tam mgła była jeszcze gęstsza. Zawsze tak jest. Idąc po omacku ulicą, czułem się jak ostatni żywy człowiek na Ziemi.

Na klatce schodowej cuchnęło gotowaną kapustą i jeyes fluid. Było tak zimno, że para leciała mi z ust, a w moim pokoiku na drugim piętrze panowała niewiele wyższa temperatura, ale mnie rozgrzewał gniew. Natychmiast usiadłem do dziennika i wylałem z siebie wszystko. Do diabła z nimi! Nie jadę.

To było jakiś czas temu.

W pokoju jest lodowato zimno. Płomień palnika gazowego rozsiewa wodnisty poblask, który drży za każdym razem, kiedy przejeżdża metro. Nie mam opału, zostały mi dwa papierosy i dwa i pół pensa, które muszą wystarczyć do wypłaty. Jestem tak głodny, że nawet żołądek przestał już burczeć, ponieważ zorientował się, że to nie ma żadnego sensu. Siedzę na łóżku w płaszczu. Czuć go mgłą oraz drogą, którą od siedmiu lat odbywam dwa razy dziennie i sześć razy w tygodniu, razem z innymi szarymi ludźmi. A także Marshallem Giffordem, gdzie mówią do mnie „kolego”, ponieważ skończyłem studia, i gdzie za trzy funty tygodniowo nadzoruję wysyłkę papieru do miejsc, których nigdy w życiu nie zobaczę.

Mam dwadzieścia osiem lat i nienawidzę swojego życia, ale wiecznie brakuje mi czasu i energii, żeby je zmienić. W niedziele włóczę się po muzeach, gdzie przynajmniej jest ciepło, albo zatapiam się w lekturze książki z biblioteki, albo bawię się radiem. Wiem jednak, że niebawem nadejdzie poniedziałek, a kiedy o tym myślę, ogarnia mnie panika, bo zdaję sobie sprawę, że donikąd nie zmierzam, tylko po prostu staram się przeżyć.

Nad kominkiem powiesiłem obrazek wycięty z „Illustrated London News”, zatytułowany Polarny krajobraz. Bezmiar lądu pokrytego śniegiem i czarne morze poznaczone górami lodowymi. Namiot, sanie i psy husky. Dwaj mężczyźni w strojach polarników nad martwym niedźwiedziem polarnym. Ilustracja ma dziewięć lat. Dziewięć lat temu wyciąłem ją z czasopisma i powiesiłem nad kominkiem. Byłem wtedy na drugim roku studiów i jeszcze miałem marzenia. Zamierzałem zostać uczonym, uczestniczyć w wyprawach naukowych i odkrywać zagadki pochodzenia wszechświata. Albo tajemnice atomu. Wszystko jedno.

I wtedy, kiedy gapiłem się na Polarny krajobraz, dotarło to do mnie. Przypomniałem sobie ciało wyciągnięte z rzeki i pomyślałem: Jack, ty idioto! To twoja jedyna szansa! Jeśli z niej nie skorzystasz, jaki jest sens ciągnąć to dalej? Jeszcze rok u Marshalla Gifforda i to twoje ciało wyłowią z Tamizy.

Jest piąta rano, pod oknem turkocą już wózki roznosicieli mleka. Przez całą noc nie zmrużyłem oka, ale czuję się wspaniale. Jestem zziębnięty, głodny i na wpół przytomny, lecz mimo to czuję się wspaniale. Wciąż widzę przed sobą twarz starego Gifforda. „Ależ, Miller, to jakieś szaleństwo! Przecież za kilka lat mógłbyś zostać naszym kierownikiem do spraw eksportu!”. Ma rację: to szaleństwo. W takich czasach rezygnować z bezpiecznej posady? Podwójnie bezpiecznej, bo w razie wojny byłbym zwolniony ze służby wojskowej. Teraz jednak właściwie mnie to nie interesuje. Kiedy wrócę, wojna i tak pewnie wybuchnie, więc będę mógł zgłosić się na ochotnika. A jeśli nie wybuchnie, to nic – wtedy również zgłoszę się na ochotnika i pojadę walczyć do Hiszpanii.

Dziwne. Zdaję sobie sprawę, że zbliża się wojna, ale niewiele mnie to obchodzi. Cieszę się tylko, że ojciec tego nie widzi. Nie dowie się, że na próżno walczył na Wojnie, Która Miała Zakończyć Wszystkie Wojny. Poza tym cała ta sytuacja wydaje mi się jakaś nierealna. Na rok zniknę z normalnego życia. Będę patrzył na słońce świecące o północy, na niedźwiedzie polarne, na foki ześlizgujące się z kry do zielonej wody. Pojadę do Arktyki.

Za pół roku wypływamy do Norwegii. Całą noc spędziłem na planowaniu. Zastanawiam się, kiedy powinienem wręczyć wypowiedzenie, żeby jakoś dotrwać do lipca. Kompletuję na papierze ekwipunek z wojskową listą zaopatrzeniową w ręce. Naszkicowałem plan ćwiczeń fizycznych oraz sporządziłem spis niezbędnych lektur, ponieważ uświadomiłem sobie, że w gruncie rzeczy nie wiem zbyt dużo o Spitsbergenie. Tylko tyle, że to gromadka wysp w połowie drogi między Norwegią a biegunem północnym, trochę większych od Irlandii i niemal w całości pokrytych lodem.

Rozpoczynając ten dziennik, byłem przekonany, że wyruszę na tę wyprawę. Teraz piszę, by utrwalić chwilę, kiedy podjąłem decyzję o wyjeździe. Trup w rzece. Gdyby nie ten nieszczęśnik, chybabym nie zmienił zdania. Dziękuję ci więc, bezimienny nieboszczyku. Mam nadzieję, że znalazłeś spokój, gdziekolwiek teraz jesteś.

Wyruszam do Arktyki.

Dopiero teraz dostrzegłem pewien szczegół na obrazku. Na pierwszym planie jest foka. Przez te wszystkie lata byłem przekonany, że to fala, ale jednak to foka. Wyraźnie widzę okrągłą, mokrą głowę wystającą z wody. Foka patrzy na mnie. Myślę, że mogę uznać to za dobry znak.

2

24 lipca, Grand Hotel, Tromsø, północna Norwegia

Aby nie kusić losu, postanowiłem nie pisać niczego aż do chwili, kiedy dotrzemy do Norwegii. Byłem przekonany, że wydarzy się coś, co storpeduje ekspedycję; niewiele brakowało, żeby tak się stało.

Dwa dni przed ustalonym terminem wyjazdu umarł ojciec Teddy’ego Wintringhama. Zostawił dwór w Sussex, „trochę wiejskich posiadłości”, sporo środków zainwestowanych w fundusze powiernicze i gromadkę osób na utrzymaniu. Spadkobierca był „potwornie wstrząśnięty” (nie zgonem ojca, lecz tym, co to oznaczało dla ekspedycji), lecz z ciężkim sercem musiał zrezygnować z wyjazdu. W tej sytuacji jego roczna nieobecność nie wchodziła w grę.

Pozostali całkiem serio zaczęli rozważać możliwość odwołania wyprawy. Czy będzie „odpowiedzialnie” wyruszyć bez lekarza? Z najwyższym trudem zapanowałem nad gniewem. Do licha z „odpowiedzialnością”! Przecież jesteśmy młodymi, zdrowymi ludźmi! Poza tym nawet jeżeli ktoś zachoruje, zostaje przecież lekarz w Longyearbyen, zaledwie dwa dni drogi od obozu!

Okazało się, że Hugo i Gus podzielali moją opinię, ponieważ zarządziliśmy głosowanie i okazało się, że jedynie ten tłusty Algie był za odwołaniem ekspedycji. Zresztą jak tylko się zorientował, że nikt poza nim nie żywi żadnych obaw, szybko wycofał swoje zastrzeżenia.

Po powrocie do pokoju zwymiotowałem, potem zaś wyciągnąłem mapę Spitsbergenu. Na tej mapie nosi nową nazwę Svalbard, ale i tak wszyscy posługują się starą, odnoszącą się także do największej wyspy archipelagu. Tam się właśnie udajemy. Zaznaczyłem naszą bazę czerwoną kropką. Tam, na północno-wschodnim skraju, na samym koniuszku tego cypla. Gruhuken. Gru-huken. „Huken” znaczy chyba hak, ale i ląd stały. Co może znaczyć „gru”, nie mam pojęcia.

Nic tam nie ma, tylko nazwa na mapie. Ogromnie mi się to podoba. Podoba mi się również to, że żadna z dotychczasowych trzech ekspedycji nie założyła obozu w tym miejscu. Chcę, żeby było tylko nasze.

W pociągu do Newcastle wszyscy byliśmy zdenerwowani. Mnóstwo soczystych żartów, których większości w ogóle nie rozumiałem. Gus próbował mi je tłumaczyć, ale odniosło to tylko taki skutek, że poczułem się jeszcze bardziej wyobcowany. W końcu dał sobie spokój, a ja wróciłem do gapienia się w okno.

Podróż pocztowym kutrem do Bergen i dalej na północ, wzdłuż wybrzeży Norwegii, była okropna. Algie i Hugo cierpieli na chorobę morską. Hugo wymiotował schludnie, jak kot, gruby Algie natomiast za każdym razem brudził nam cały bagaż. Gus sprzątał po nim bez słowa skargi; widać było, że od dawna łączy ich silna przyjaźń. Ja, dzięki Bogu, mam żołądek z żelaza, więc nie musiałem się martwić przynajmniej tą sprawą, ale co wieczór, kiedy przewracałem się z boku na bok na pryczy, śniło mi się, że wracałem do Marshalla Gifforda. Rankiem budziłem się mokry od potu i musiałem sam siebie przekonywać, że to nieprawda.

A teraz jesteśmy w Tromsø, skąd dziewięć lat temu Amundsen wystartował w swojej łodzi latającej i przepadł bez wieści. Tromsø: trzysta mil na północ za kołem polarnym. Moje pierwsze spotkanie ze słońcem o północy.

Niestety słońca nigdzie nie widać. Od wielu dni bezustannie siąpi wszechobecna mżawka. Tromsø to nieduże, ładne rybackie miasteczko z drewnianymi domami pomalowanymi na czerwono, żółto i niebiesko, jakby zbudowano je z dziecięcych klocków. Podobno otaczają je przepiękne, pokryte śniegiem góry; nie wiem, bo nie widziałem. Nie przejmuję się tym jednak. Podoba mi się tu wszystko, ponieważ to nie Londyn. Ponieważ jestem wolny. Uwielbiam wrzask mew i łoskot fal uderzających w kamienne nadbrzeża portu. Zachwycam się słonym powietrzem i zapachem smoły, a najbardziej podoba mi się to światło: łagodne, wodniste, niegasnące ani na chwilę. Hugo powiada, że katolicy zapewne w taki właśnie sposób wyobrażają sobie czyściec, i może ma rację. Tu nie ma ani zmierzchu, ani świtu. Czas stracił znaczenie. Opuściliśmy świat rzeczywisty i wkroczyliśmy do krainy snów.

Rzecz jasna, mewy wrzeszczą całą dobę, bo nie potrafią odróżnić dnia od nocy, ale nawet to mi nie przeszkadza. Piszę przy rozsuniętych zasłonach, w środku dziwnej, perłowej „nocy”, która wcale nie jest nocą. Nie mogę spać. Ekspedycja naprawdę doszła do skutku. Wszystko, co robimy, czyni ją jeszcze bardziej realną.

Miałem rację, porównując Gusa do bohatera powieści dla chłopców. Ma silnie zarysowaną szczękę i błękitne oczy; bardzo poważnie podchodzi do obowiązków dowódcy. Co najzabawniejsze, wcale mnie to nie irytuje, być może dlatego, że zdaję sobie sprawę, że dla niego ta wyprawa znaczy niemal tyle, ile dla mnie. Wiele miesięcy temu zatrudnił brytyjskiego wicekonsula, niejakiego Armstronga, jako naszego agenta. A ten dobrze się spisał. Wynajął statek, którym popłyniemy do Gruhuken. Zaopatrzył nas w węgiel, łodzie i materiały potrzebne do zbudowania chaty i zgromadził je na brzegu, skąd będziemy mogli łatwo wszystko zabrać. Kupił też sanie i psi zaprzęg i załatwił zgodę norweskiego rządu na zimowanie. Wynajął dla nas pokoje w tutejszym Grand Hotelu, który w pełni zasługuje na tę nazwę.

Armstrong namawia nas, żebyśmy pogadali z naszym szyprem, panem Erikssonem, któremu coś się nie podoba w Gruhuken. Chyba nie uważa, żeby to było właściwe miejsce na założenie obozu. Mogę z satysfakcją stwierdzić, że nikt z nas nie ma najmniejszego zamiaru o tym z nim dyskutować, i że Gus dał mu to delikatnie do zrozumienia. Wybraliśmy to miejsce po dogłębnej analizie raportów dostarczonych przez wcześniejsze wyprawy i byle norweski łowca fok nie będzie nam tu mieszał. Jego zadanie polega wyłącznie na tym, by dostarczyć nas tam najpóźniej w sierpniu, żebyśmy przed nastaniem zimy zdążyli zbudować drugi obóz, na polu lodowym.

26 lipca

To przerażające, ile pieniędzy wydajemy!

W Londynie to Hugo był odpowiedzialny za sprawy finansowe i muszę przyznać, że doskonale sobie radził. Jego umiejętności perswazji nie powstydziłby się żaden prawnik; uzyskał atrakcyjne rabaty od wielu firm, które dostarczały nam wyposażenie, Ministerstwo Wojny zaś namówił, żeby za darmo udostępniło nam sprzęt radiowy. Pozostałe koszty pokrywaliśmy z „funduszu eksploracyjnego”, na który składały się dotacje od Uniwersyteckiego Klubu Odkrywców, Królewskiego Towarzystwa Geograficznego, a także datki osób prywatnych (zapewne głównie zamożnych ciotek). W sumie dało to kwotę trzech tysięcy funtów. Gus wciąż powtarza, że musimy być rozsądni, w związku z czym większość rzeczy kupujemy tu, w Norwegii, gdzie jest znacznie taniej. Jego poczucie rozsądku i moje nie mają jednak ze sobą wiele wspólnego.

W Newcastle kupiliśmy to, czego nie dostalibyśmy w Norwegii: proszek jajeczny, czekoladę, a także (z powodu prohibicji) alkohol, tytoń i papierosy. Wtedy właśnie przekonałem się, że zamożni ludzie mają zupełnie inną hierarchię wartości: co prawda płynęliśmy do Norwegii trzecią klasą, ale zabraliśmy skrzynię oksfordzkiej marmolady i dwie butelki szampana na święta.

W Tromsø zachowywaliśmy się jak dzieci w sklepie ze słodyczami. Piramidy dżemów, herbaty, kawy, mąki, soi, cukru i kakao. Owoce w puszkach, suszone warzywa, masło (nie margaryna; wątpię, czy tamci kiedykolwiek mieli ją w ustach) oraz skrzynie wypełnione po brzegi pemikanem, czyli specjalnie konserwowanym mięsem, dla nas i dla psów.

A nasze wyposażenie! Długa jedwabna (jedwabna!) bielizna, wełniane skarpety, rękawice, szale i swetry, kapoki, spodnie zwykłe i nieprzemakalne, anoraki (coś w rodzaju kurtek z kapturem), gumowce, rękawiczki z końskiej skóry i kominiarki. Podczas największych chłodów miały nam służyć specjalne skórzane buty wyrabiane przez Lapończyków, nasmołowane i o parę numerów za duże, żeby można było wypchać je słomą.

Sfotografowaliśmy się w pełnym ekwipunku. Wyglądamy jak prawdziwi odkrywcy! Algie okrągły niczym jakiś Eskimos, Hugo i ja chudzi i ogorzali, jakbyśmy przez parę miesięcy dostawali zmniejszone racje żywnościowe. o Gusie zaś można by pomyśleć, że jest Skandynawem – kto wie, może młodszym bratem Amundsena?

Dopiero jednak zakupy pozostałego wyposażenia uświadomiły mi, na co się naprawdę porywamy. Namioty, śpiwory, amunicja, skóry reniferów (przypuszczalnie jako izolacja od podłoża), a przede wszystkim imponujący stos lamp naftowych, lamp czołowych i latarek elektrycznych. Teraz, w nieustającym blasku dnia, trudno w to uwierzyć, ale nadejdzie pora, kiedy zapadnie nieprzerwana ciemność. Na myśl o tym robi mi się jakoś dziwnie lekko na żołądku. W pewnym sensie nie mogę się tego doczekać – głównie dlatego, żeby sprawdzić, czy wytrzymam.

Bynajmniej nie zamierzamy żyć w spartańskich warunkach. Mamy skrzynię książek i gramofon, a nawet zastawę z chińskiej porcelany podarowaną przez mamę Algiego. Chwilami żałuję, że idzie nam tak łatwo, że to wygląda na zabawę, a nie na coś, co dzieje się naprawdę.

Skoro mowa o tym, co naprawdę: jutro z samego rana okrętujemy się na Isbjørna dowodzonego przez pana Erikssona. Kapitan jest doświadczonym łowcą fok i traperem, który już chyba z dziesięć razy zimował na Spitsbergenie. Jeszcze nigdy nie miałem do czynienia z traperami, ale znam ich z książek Jacka Londona. Oni też są naprawdę: walczą z naturą, polują na foki i niedźwiedzie polarne. W Norwegii mówi się o nich „prawdziwi myśliwi”. Przyznam, że trochę mnie to wszystko onieśmiela.

Z książek wynika, że złota era traperstwa przypadała na czas, kiedy Spitsbergen był jeszcze ziemią niczyją. Wciąż nie mogę tego zrozumieć. Pomyśleć, że zaledwie kilka lat temu te dzikie wyspy leżące tak blisko Europy do nikogo nie należały, że każdy mógł na nich robić, na co tylko przyszła mu ochota! Cudowna sprawa. Skończyło się to jednak w roku 1925, kiedy wyspy przyłączono do Norwegii. Jakie opowieści krążą o tamtych czasach! Włóczące się wszędzie niedźwiedzie, śmiertelne wypadki na polach lodowych, ludzie tracący zmysły z powodu ciemności i osamotnienia, mordujący się wzajemnie, strzelający do kolegów... Jest nawet na to specjalna nazwa: rar. Armstrong bagatelizuje to zjawisko i określa je jako specyficzny nastrój, jaki ogarnia niektórych zimujących w Arktyce, niewiele różniący się od obsesyjnych zachowań znanych nam z codziennego życia, takich jak układanie zapałek albo częste odwiedzanie sklepów. Ja jednak wiem z książek, że to poważniejsza sprawa. Mówi się też o czymś, co nazywa się „Ishavet kaller”, czyli „zew Arktyki”, i jest skrajną postacią raru. Dotknięty tą przypadłością człowiek któregoś dnia po prostu rusza przed siebie i spada z najbliższego klifu.

Kiedyś, wcale nie tak dawno temu, na Wyspie Barentsa znaleziono w chacie czterech martwych ludzi. Umarli z głodu, mimo że mieli broń i mnóstwo amunicji. Autor książki, który opisał to zdarzenie, był zdania, że bali się wyjść za próg chaty. Za bardzo przerażała ich ciemność i pustka. To ciekawa hipoteza, ale przecież niczego nie wie się na pewno.

Rar. Ishavet kaller. Gorączka polarna. Wyczerpanie nerwowe. Jestem w stanie zrozumieć, dlaczego takie rzeczy zdarzały się dawniej, gdy polarnicy byli zupełnie odcięci od świata, ale teraz jest całkiem inaczej. Mamy gramofon i radio. I całe szczęście, bo przecież w porównaniu z tymi traperami jesteśmy zupełnymi amatorami. Z nas wszystkich tylko Algie był kiedyś w Arktyce, a i to niewiele – spędził jedynie sześć tygodni na polowaniu na Grenlandii. Trzeba realistycznie oceniać siły.

27 lipca, Isbjørn, gdzieś na Morzu Norweskim

Piszę to w mojej kajucie. W kajucie... Cuchnie foczym tłuszczem i jest niewiele większa od trumny, ale jednak. Za to Isbjørn jest piękny: rączy nieduży żaglowiec, dokładnie taki, jaki wyobrażałem sobie podczas lektury Moby Dicka, tyle że wyposażony w pięćdziesięciokonny silnik Diesla, plujący czarnym smolistym dymem. Jak zwykle precyzyjny Hugo poinformował mnie, że to dziewięćdziesięciostopowy slup (cokolwiek to znaczy) służący do polowań na foki, i że o takim właśnie jego przeznaczeniu świadczy bocianie gniazdo umieszczone mniej więcej w trzech czwartych wysokości masztu. Większą część kadłuba zajmują ładownie. Znalazło się tam także miejsce na salonik i cztery przylegające do niego kajuty. Zajmuję jedną z nich. Nie mam pojęcia, gdzie sypia załoga ani nawet jak jest liczna, ponieważ wszyscy wyglądają dla mnie tak samo. To wspaniałe nordyckie typy o bujnych brodach, w zaskakująco czystych strojach. Nie wiem, jakim cudem nie cuchną foczym tłuszczem, w przeciwieństwie do wszystkiego dokoła. Ten kwaśny, oleisty smród wsiąkł głęboko w drewno, czuć go nawet w wodzie pitnej. Hugo i Algie mają zielonkawe twarze, a i ja odczuwam lekkie mdłości.

O dziwo, udało nam się załadować wszystko na statek, a załoga nie upuściła żadnej ze skrzyń z moim sprzętem radiowym. Są teraz bezpieczne w ładowni, nie na pokładzie z psami.

Przeklęte psy. Wiem, że potrzebujemy ich do poruszania się po polu lodowym, wolałbym jednak, żeby tak nie było. Jeśli wierzyć Algiemu, naszemu samozwańczemu myśliwemu i poganiaczowi psów, eskimoskie husky są najsilniejsze i najbardziej odporne na zimno. Dlatego sprowadziliśmy je aż z Grenlandii. Osiem potężnych, brudnych bestii, poirytowanych ciasnotą i długą podróżą na kolejnych statkach. Ludzie z wyższych klas traktują psy niemal z religijnym nabożeństwem, nic więc dziwnego, że Gus, Hugo i Algie zachwycają się naszymi. Twierdzą, że są „całkiem przyjaźnie nastawione” i że z radością przywitały swoich nowych panów. Nie wiem, nie byłem przy tym. Nie lubię psów, a one nie lubią mnie. Co prawda Gus twierdzi, że w końcu zdobędą moje serce, ale za bardzo bym na to nie liczył. Przypominają watahę wilków: obszarpane, z zębiskami, którymi potrafią zgnieść metalową miskę, z niepokojącymi, lodowatobłękitnymi oczami. A do tego są przebiegłe. W trakcie załadunku jeden z nich wyciągnął łapą skobel i uciekł z klatki. Po długotrwałej, szaleńczej pogoni po całym porcie w końcu wskoczył do wody, gdzie pływał w kółko, wyjąc przeraźliwie, aż wreszcie został wyłowiony. Algie powiada, że husky boją się wyłącznie morza. Jeśli tak, to dlaczego ten pies wskoczył do niego?

Sądziłem, że odbędą podróż w ładowni, pozostali doszli jednak do wniosku, że byłoby to okrucieństwem, puszczono je więc luzem na pokładzie. Wylegują się na zwojach lin albo wałęsają między skrzyniami. Niezbyt uśmiecha mi się perspektywa pięciodniowej żeglugi w towarzystwie ich zębatych paszczy. Czytałem gdzieś, że na Grenlandii, jeśli prowadzący sanie spadnie w śnieg przed psy, te pożerają go żywcem. Algie mówi, że to bzdura, ale skąd może wiedzieć na pewno?

Później tego samego dnia

To, co się zdarzyło, wciąż nie daje mi spokoju, spróbuję więc wszystko uporządkować.

Do tej pory prawie nie widywaliśmy kapitana, dlatego gdy pojawił się na kolacji, wszyscy byliśmy nieco onieśmieleni. Wygląda jak wiking o przenikliwych szarych oczach i ze zmierzwioną brodą. Ma stalowy uścisk dłoni i mówi do mnie „profesorze”. Nie tylko do mnie, do każdego z nas zwraca się w ten sposób. Nie mam pojęcia, czy sobie z nas żartuje, czy mówi poważnie.

Czuliśmy się jak uczniowie jedzący kolację w towarzystwie dyrektora szkoły. Salonik jest ciasny, ciepły i trochę cuchnący, ale nienagannie czysty. Czuć w nim i słychać nieustające dudnienie silnika. Na kolację podano pyszną duszoną rybę oraz kawę taką, jaką pijają Norwegowie: koszmarnie mocną, bez żadnych wymyślnych dodatków, takich jak mleko albo cukier.

Nie ulega wątpliwości, że twardy gość z kapitana Erikssona. Zapewne potrafi sporo wypić, a jak już sobie popije, sypie jak z rękawa sprośnymi dowcipami, ale i tak go lubię. I szanuję. Przyszedł na świat w biedzie. Nie w takiej biedzie jak ja, lecz w autentycznej, rozpaczliwej, beznadziejnej wiejskiej biedzie. W wieku jedenastu lat zaczął polować na foki, aż w końcu został kapitanem i współwłaścicielem Isbjørna. Trzeba przyznać, że odnosi się do nas bez zazdrości lub pogardy; traktuje nas po prostu jak młodych, zamożnych dżentelmenów, którym z niewiadomych powodów przyszedł do głowy pomysł, żeby spędzić rok w dziczy na badaniu zjawisk pogodowych.

Temat Gruhuken pojawił się tylko raz, za sprawą Gusa, dowódcy naszej wyprawy.

– Panie Eriksson – powiedział pod koniec posiłku. – Nawet pan nie wie, jak bardzo się cieszymy, że pański wspaniały statek będzie naszym domem podczas podróży aż do Gruhuken.

Uprzejmy, ale zarazem stanowczy ton nadawał tej wypowiedzi jednoznaczne przesłanie: płyniemy do Gruhuken i żadne pańskie zastrzeżenia nie mogą tego zmienić. Uśmiech znikł z twarzy Norwega, lecz kapitan nie podjął wyzwania.

– Tak, to dobry statek – wymamrotał, opuściwszy wzrok i skubiąc wąs. – Mam nadzieję, że wam się spodoba.

Ukradkiem wymieniliśmy spojrzenia, a Gus z satysfakcją skinął głową. Doskonale. Sprawa załatwiona. Później jednak zauważyłem, z jak poważną miną przygląda się nam pan Eriksson. Kiedy spojrzał na mnie, uśmiechnąłem się, lecz nie odwzajemnił uśmiechu. Bez względu na to, jakiej natury są jego zastrzeżenia, cieszę się, że zachował je dla siebie, ponieważ wcale nas nie interesują. Nie chcemy, żeby cokolwiek pokrzyżowało nam plany.

Przy papierosach (pomysł Hugona na dyplomatyczne przełamanie lodów) zamierzałem zapytać kapitana, jak to jest, kiedy spędza się zimę na arktycznym pustkowiu, ale jakoś nie mogłem się na to zdobyć. Ogarnęło mnie takie samo uczucie jak wtedy, kiedy byłem małym chłopcem i chciałem zapytać ojca o Wielką Wojnę. Nie mogłem tego zrobić, podobnie jak teraz, bo chyba przeczuwałem, że niczego nie osiągnę, że nie usłyszę tego, co mnie naprawdę interesuje.

Na szczęście gruby Algie nie miał takich obiekcji. Niczym ogromny labrador prostolinijnie zmierzał do celu. O dziwo, pan Eriksson chętnie się przed nami otworzył... albo przynajmniej stwarzał takie wrażenie. Zauważyłem bowiem, że chętnie opowiada o innych, ale nigdy o sobie. Najciekawsza historia dotyczyła trapera, który zimował z towarzyszem w maleńkiej chacie na wybrzeżu Ziemi Północno-Wschodniej. W połowie nocy polarnej, którą pan Eriksson nazywał „wielką ciemnością”, jego kompan zachorował i umarł. Traper nie mógł go pochować, ponieważ ziemia była zamarznięta na kość, nie mógł też usypać nad ciałem kopca z kamieni, by nie przyciągnąć uwagi niedźwiedzi. Wobec tego zostawił zwłoki w chacie i przez dwa miesiące mieszkał z trupem. Uratował go dopiero statek przepływający w pobliżu.

Kiedy pan Eriksson zakończył opowieść, zapadła cisza pełna powagi.

– A kiedy go znaleźli... – przerwałem ją po jakimś czasie – wszystko było z nim w porządku?

– Naturalnie.

– Ale przecież... Dwa miesiące... Jak sobie poradził?

– Śpiewał, czytał Biblię... – Spojrzał mi prosto w oczy i zarechotał. – Nie wszyscy tracą zmysły, profesorze.

Zarumieniłem się.

– Chodziło mi tylko o to, że pewnie było mu bardzo ciężko.

– Ciężko? Ja...

Ja, czyli „tak”, powiedział w taki sposób, w jaki czynią to Skandynawowie, na wdechu, przez co słowo to przypomina stłumione, zdziwione westchnienie.

Hugo pochylił się do przodu i przeszył Norwega swoim inkwizytorskim wzrokiem.

– Ja jednak chciałbym wiedzieć, po co to robił. Dlaczego zdecydował się na coś, co groziło śmiertelnym niebezpieczeństwem?

Eriksson wzruszył ramionami.

– Niektórzy są biedni. Mają kłopoty. Pragną szacunku.

– A pan? – zapytałem. – Dlaczego pan to robi?

Zmarszczył brwi.

– Hm... Nie wiem. Może dlatego, że na takiej otwartej przestrzeni człowiek może oddychać pełną piersią?

Gus skinął głową.

– Pewnie było jeszcze lepiej wtedy, kiedy ta ziemia do nikogo nie należała?

– Ziemia niczyja... – mruknąłem, po czym zapytałem kapitana, czy tęskni do tamtych czasów.

I właśnie wtedy to się stało. Pan Eriksson znieruchomiał z kubkiem w połowie drogi do ust i spojrzał na mnie. Twarz mu skamieniała, oczy były pozbawione wyrazu. Wszyscy to zauważyli, nawet Algie. Przemknęła mi przez głowę niespokojna myśl, czy czymś go rozgniewaliśmy. Wydawało mi się, że podejrzewa mnie, że starałem się nadać moim słowom podwójne znaczenie.

– Miałem na myśli całkowitą wolność, pełną swobodę wyboru celu i trasy wędrówki – wyjaśniłem pospiesznie. – To z pewnością wspaniałe uczucie, nieprawdaż?

Kapitan ocknął się, opuścił wzrok i pokręcił głową.

– Nie – odparł lakonicznie.

Zapadło niezręczne milczenie. Zaraz potem Hugo zmienił temat rozmowy, a parę minut później pan Eriksson odstawił kubek i wrócił na mostek. Opisałem to zdarzenie tak szczegółowo, ponieważ wciąż staram się je zrozumieć. Lubię naszego kapitana i z pewnością nie chciałbym go urazić. Nie pojmuję, w jaki sposób mogłem to uczynić. Czyżbym dotknął jakiejś niezagojonej rany? A może on po prostu uważa nas za głupców, za młodych zwariowanych dżentelmenów, nieświadomych tego, na co się ważą? Być może opowieść o traperze miała być dla nas ostrzeżeniem. Ale my przecież jesteśmy doskonale przygotowani i dobrze wiemy, na co się porywamy.

Bez względu na to, ile jeszcze takich historii nam opowie, nie lękam się niczego, co spotka nas w Gruhuken. Wręcz przeciwnie: nie mogę się tego doczekać.

3

29 lipca, Morze Barentsa

Teraz już wiem, że naprawdę znalazłem się w Arktyce.

Od dwóch dni płynęliśmy we mgle i w deszczu. Mimo to, szczelnie okutani, wychodziliśmy na pokład, ale było widać jedynie szare morze stapiające się z szarym niebem. Pan Eriksson prawie się nie pokazywał. Po tamtej kolacji pierwszego dnia podróży większość posiłków spożywał w swojej kajucie, kiedy zaś wychodził na pokład, zawsze był czymś zajęty. Morze się uspokoiło, statek kołysał się łagodnie, a Hugona i Algiego nie męczyła już choroba morska. Przywykliśmy także do woni foczego tłuszczu. Przestało nas mdlić, ale wszyscy mieliśmy nie najlepsze nastroje.

A teraz pojawił się lód.

Zdaniem pana Erikssona to pas dryfującej kry szerokości kilku mil. Nie mamy się czego obawiać, dla „Isbjørna” bowiem to żadna przeszkoda. Mimo to wrażenie jest doprawdy niezwykłe. Poczułem się dziwnie, kiedy z mgły wyłoniły się wielkie, poszarpane lodowe tafle, przypominające rozsypane fragmenty ogromnej układanki. W zagłębieniach na ich powierzchni gromadzi się błękitna woda z roztopionego lodu. Nie sądziłem, że widok będzie tak piękny. Z wrażenia aż zaschło mi w gardle.

Pan Eriksson kazał wyłączyć silnik. Wychylony za burtę, spoglądałem z góry na kołyszące się białe zręby. W pewnej chwili usłyszałem zagadkowy odgłos: trzaski i pyknięcia, niezbyt głośne, ale trwające niemal bez przerwy. Zapytałem innych, czy też to słyszą.

– To uwięzione w lodzie pęcherzyki powietrza – wyjaśnił Hugo. – Pękają pod wpływem ruchu fal i powietrze wydostaje się na zewnątrz.

– Zupełnie jakby lód mówił coś do siebie... – wyszeptałem.

Hugo z uśmiechem pokręcił głową, a gruby Algie wybałuszył na mnie oczy, jak gdyby obawiał się, że postradałem zmysły. Gus rzucił mi spojrzenie z ukosa.

– Mnie też przyszło to do głowy – przyznał.

Po jakimś czasie tamci znudzili się i poszli. Zostaliśmy we dwóch. Gus wychylił się za burtę. Wiatr rozwiewał jego jasne włosy.

– To nasz pierwszy lód – powiedział cicho.

Skinąłem głową.

– Niezły, prawda?

– Wspaniały.

– Przepraszam. Tak naprawdę to właśnie miałem na myśli.

Westchnął.

– Wiesz co, Jack? Czasem bywasz odrobinę przewrażliwiony.

– Naprawdę?

– Tak. Mnie na przykład ani trochę nie obchodzi, jakich słów używasz.

– Może na moim miejscu myślałbyś inaczej...

– Może, ale posłuchaj. – Skierował na mnie poważne spojrzenie błękitnych oczu. – Posłuchaj i uwierz mi, naprawdę nie obchodzi mnie, jakimi słowami się posługujesz. Interesuje mnie tylko to, co chcesz przekazać. A zresztą nie wydaje ci się, że wobec tego... – zatoczył ręką szeroki krąg – że wobec tego wszystkiego i tak nie ma to najmniejszego znaczenia?

– Wydaje mi się, że sprawa jest trochę bardziej skomplikowana – odparłem. – To, z jakiej klasy pochodzisz, ma znaczenie, bo pieniądze mają znaczenie.

– Wiem, ale...

Nie pozwoliłem mu dojść do głosu.

– Niczego nie wiesz. Masz dwudziestopięciopokojowy dwór w West Country i trzy samochody. Co możesz wiedzieć? Co możesz wiedzieć o tym, jak to jest, kiedy człowiek nagle traci szansę na sensowne życie?

– Przecież ty nie straciłeś szansy...

– Owszem, straciłem! – Ogarnął mnie gniew. – Kiedyś mojej rodzinie wiodło się nie najgorzej. Nie tak jak twojej, ale żyliśmy przyzwoicie. Mój ojciec był nauczycielem łaciny. Został zagazowany na froncie i po powrocie z wojny nie mógł już pracować. Musieliśmy się przeprowadzić, a ja poszedłem do szkoły, w której zamiast „wspaniale” mówi się „nieźle”. Potem ojciec zachorował na gruźlicę i umarł, ale mama nie dostała wojskowej renty, bo armia uznała, że gruźlica ojca nie miała nic wspólnego z gazami na froncie. A jeszcze później nadeszła recesja... Dałem sobie spokój z fizyką i zostałem cholernym urzędniczyną...

Głos uwiązł mi w gardle.

– Nie wiedziałem... – wyszeptał Gus.

– Ale teraz już wiesz, więc nie traktuj tego tak, jakby to nie miało żadnego znaczenia.

Na tym skończyła się nasza rozmowa. Gus obracał sygnet na małym palcu, ja zaś wstydziłem się i byłem na siebie wściekły. Co we mnie wstąpiło, żeby tyle gadać?

Później

Przez cały dzień przedzieraliśmy się przez lód. Jestem zachwycony niebezpieczeństwem i czystością tego doznania.

Człowiek w bocianim gnieździe wskazywał kierunek, a pan Eriksson sterował płynącym powoli Isbjørnem. W pewnej chwili wyłączył silnik, załoga spuściła na wodę szalupę i kilku ludzi wypłynęło łowić ryby. Pozostali zeszli po drabinie na krę wielkości boiska piłkarskiego, żeby napełnić beczki wodą z roztopionego lodu. Psy zeskoczyły za nimi z pokładu i zaczęły ganiać jak szalone, a my poszliśmy niebawem w ich ślady. Doprawdy, trudno w to uwierzyć: jeszcze kilka dni temu byłem w Londynie, a teraz stoję na krze lodowej na Morzu Barentsa!

Podczas gdy moi towarzysze bawili się z psami, ja podszedłem do krawędzi kry. Termometr na pokładzie wskazywał zaledwie kilka stopni poniżej zera, ale tu, na lodzie, było znacznie zimniej. Oddech ranił mi gardło, czułem, jak naciąga się skóra na mojej twarzy, i po raz pierwszy w życiu zacząłem traktować chłód jako zagrożenie. Fizyczne zagrożenie. Pod stopami miałem twardy, solidny lód, lecz zdawałem sobie sprawę, że zaledwie kilka cali niżej jest woda tak zimna, że gdybym do niej wpadł, najdalej po kilku minutach byłbym trupem, a tym, co mnie od niej dzieli, jest... także woda.

Zrobiłem jeszcze krok naprzód i spojrzałem w dół. Woda była szklistozielona, wręcz niewiarygodnie przejrzysta. Doznałem uczucia, jakie ogarniało mnie czasem, kiedy stałem na krańcu peronu: nie miałem najmniejszego zamiaru zrobić kroku poza krawędź, a równocześnie zdawałem sobie sprawę, że w każdej chwili mogę to uczynić i że powstrzymuje mnie przed tym wyłącznie moja wola.

Jakiś kształt przesunął się w głębinie i znikł pod lodem. Natychmiast zacząłem rozmyślać o rozlicznych stworzeniach, polujących w mroku pod moimi stopami.

Piszę te słowa o północy, a my nadal płyniemy wśród lodu. Czuję każdą zmianę kierunku, słyszę każde uderzenie kry w burtę, nagłe przyspieszenie, kiedy wypływamy na czystą wodę, wzmożony ryk silnika, gdy odpychamy na bok mniejsze kry. W moich uszach rozbrzmiewa głos rozmawiającego ze sobą lodu.

Gus chciał mi chyba powiedzieć, że tu, w Arktyce, pochodzenie społeczne nie odgrywa żadnej roli. Moim zdaniem nie miał racji. To zawsze i wszędzie jest ważne. Choć może tutaj nie aż tak bardzo, jak gdzie indziej.

31 lipca, Spitsbergen

Rankiem uwolniliśmy się z lodu, a pan Eriksson powiedział, że już minęliśmy Sorkapp, kraniec Spitsbergenu najdalej wysunięty na południe. Mgła była zbyt gęsta, żebyśmy mogli cokolwiek zobaczyć. Przez cały dzień kuliliśmy się z zimna na pokładzie w nadziei, że dostrzeżemy choć kawałek lądu. Robiło się coraz zimniej, więc co jakiś czas biegliśmy do kajut i wkładaliśmy kolejną warstwę ubrań. I wciąż nic.

Nasza cierpliwość została wynagrodzona krótko po północy. Mgła się przerzedziła, i choć niebo wciąż było zachmurzone, słońce przeświecające przez obłoki oświetliło stłumionym, zielonkawym blaskiem dziki krajobraz.

Holenderscy wielorybnicy w szesnastym wieku nadali mu właściwą nazwę: Spitsbergen, czyli „spiczaste góry”. Ujrzałem ostre, poszarpane szczyty pokryte śniegiem, wznoszące się nad wylotem fiordu. Woda była czarna, gładka jak lustro, poznaczona białymi górami lodowymi. Nieco dalej do morza zsuwało się czoło ogromnego, poszarpanego lodowca. A wszystko wydawało się trwać w niewiarygodnym bezruchu.

Hugo z niedowierzaniem kręcił głową. Nawet Algie wydawał się przejęty.

– Czy wiecie, że jest pierwsza w nocy? – zapytał cicho Gus.

Chciałem coś powiedzieć, ale nie mogłem. W życiu nie widziałem czegoś takiego. Widok był... przytłaczający? Nie, to niewłaściwe słowo. Czułem się po prostu zbędny. Cała ludzkość wydawała mi się zbędna. Ciekawe, czy w Gruhuken będzie tak samo.

Hugo, zapalony glacjolog, poprosił pana Erikssona, by ten skierował statek w głąb fiordu, bliżej czoła lodowca. Zadzierając głowy, podziwialiśmy poryte lodowe ściany i jaskinie wypełnione tajemniczym błękitem. Z wnętrza dobiegały zagadkowe trzaski i jęki, jakby jakiś olbrzym pracował ciężko, by wydostać się z pułapki. Nagle rozległ się huk bardzo podobny do wystrzału, wielki kawał lodu runął do wody, wzbijając w górę fontanny piany, a zaraz potem statkiem zakołysała łagodna fala. W miejscu, w którym lodowa bryła wpadła do morza, woda przybrała mleczny, bladozielony odcień. Trzaski i jęki nie ustawały ani na chwilę. Teraz już wiem, dlaczego przez wieki uważano, że Spitsbergen zamieszkują duchy.

W miarę jak posuwaliśmy się na północ wzdłuż brzegu, uświadamiałem sobie coraz wyraźniej, że pomimo wszystkich lektur popełniłem klasyczny błąd: wyobrażałem sobie Arktykę jako jałową pustynię. Wydawało mi się, że skoro lasy zostały daleko na południu, ujrzymy tam tylko lód i skały, a oprócz tego najwyżej parę morskich ptaków albo fok. Nie spodziewałem się ujrzeć tylu oznak życia.

Na górach lodowych siedziało mnóstwo mew, które od czasu do czasu podrywały się w powietrze nieprzeliczonymi chmarami i z wrzaskiem polowały na ryby. Przez zieloną łąkę przemknął lis z maskonurem w pysku. Renifery podnosiły głowy ozdobione porożem i śledziły nas wzrokiem. Na falach przewalały się morsy; jeden z przeraźliwym parsknięciem wynurzył się nagle tuż przy burcie i spojrzał na mnie sennymi brązowymi oczami. Tu i tam foki wystawiały na powierzchnię okrągłe głowy i przyglądały nam się z takim samym zdziwieniem, jak my im. Algie zastrzelił jedną, ale utonęła, zanim zdołaliśmy wciągnąć ją na pokład. Z pewnością zastrzeliłby też jakiegoś renifera, gdyby nie to, że te zwierzęta są pod ochroną. Mam wrażenie, że lubi zabijać.

Minęliśmy klif, na którym rozsiadły się tysiące morskich ptaków. Mewy wrzeszczały przeraźliwie, skalne ściany odbijały echem dziwne, przypominające grzechotanie, okrzyki czarnych ptaków o krótkich skrzydłach; jeśli wierzyć Gusowi, to są nurzyki. Gus twierdzi też, że te, które wziąłem za zwykłe mewy, w rzeczywistości są mewami trójpalczastymi, a wikingowie wierzyli, że ich krzyki to zawodzenie potępionych dusz.

Na wielu plażach leżą wysrebrzone drewno, przyniesione przez prądy morskie aż z Syberii, a także kości: ogromne, wykrzywione żebra wielorybów spoczywające tu od dziesiątków lat. Pan Eriksson powiada, że tu, daleko na Północy, wszystko co martwe trwa latami.

Są też inne, mniej malownicze pozostałości: opuszczone kopalnie, zrujnowane chaty... W jednym miejscu dostrzegłem kopiec z kamieni i sterczący z niego słup z przybitą poprzeczną belką. Sądziłem, że to grób, lecz inni wyjaśnili mi, że to jedynie znak własności. Nie podobają mi się te ślady zostawione przez ludzi. Nie chcę, by mi przypominano, że Spitsbergen przez setki lat był intensywnie eksploatowany. Wielorybnicy, górnicy, traperzy, nawet turyści... Dzięki Bogu, teraz pozostało na nim zaledwie kilka niewielkich osad, a my szczęśliwie będziemy omijać je wszystkie z daleka.

Tuż przed kolacją pan Eriksson dostrzegł na wyspie coś interesującego i skierował statek bliżej brzegu.

Początkowo widziałem tylko kamienistą plażę usianą drewnem wyrzuconym przez morze. Potem zauważyłem przypominające plamę, różowawe ciało martwego morsa. Leżał na grzbiecie, z żółtymi kłami wycelowanymi w niebo. Wydawał się dziwnie płaski, przypominał ogromną piłkę, z której ktoś spuścił powietrze. Dopiero po chwili zrozumiałem, dlaczego: coś wygryzło mu dziurę w brzuchu i częściowo wyżarło go od środka.

Zza pobliskiego głazu wyłonił się niedźwiedź polarny, przeciągnął się i wysunął długą szyję, żeby lepiej poczuć naszą woń.

Było to moje pierwsze spotkanie z królem Arktyki. W niczym nie przypominał śnieżnobiałego kolosa z moich wyobrażeń. Krew i wnętrzności morsa zabarwiły jego futro na brunatny kolor, głowa i kark były niemal czarne. Nie widziałem jego oczu, lecz wiedziałem, że na mnie patrzy. Po raz pierwszy w życiu poczułem się jak potencjalna zdobycz. Jeszcze nigdy nie byłem obserwowany tak uważnie przez stworzenie, które zabiłoby mnie, gdyby tylko nadarzyła się okazja. Patrzyłem na nie, a na mnie patrzyła śmierć.

Padł strzał, niedźwiedź odwrócił głowę. Algie wycelował ponownie, ale zanim zdążył znowu nacisnąć spust, niedźwiedź niespiesznie odszedł.

Zabij albo zostaniesz zabity. Do tego się tu wszystko sprowadza. Jakoś jednak wcale mnie to nie przeraża. Są w tym prawda i ponure piękno. Myślę, że to właśnie znaczy dla mnie Arktyka. Myślę, że tu będę „oddychać pełną piersią”, jak mawia pan Eriksson. Że odzyskam ostrość widzenia. Że po raz pierwszy uda mi się ujrzeć rzeczy takimi, jakimi są naprawdę.

Przekład: Arkadiusz Nakoniecznik

Redaktor prowadząca: Joanna Stryjczyk

Redakcja: Jadwiga Piller-Rosenberg

Korekta: Anna Mirkowska, Elżbieta Jaroszuk

Redakcja techniczna: Anna Gajewska

Projekt okładki: Mariusz Banachowicz

Na okładce wykorzystano zdjęcia: © Vitalii Nesterchuk / shutterstock.com, © Sergey Uryadnikov / shutterstock.com

Skład i łamanie: Tekst – Małgorzata Krzywicka

Piaseczno, Żółkiewskiego 7a

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./fax (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.wab.com.pl

ISBN 978-83-7881-064-3

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Wydawnictwo W.A.B.
i Ewa Krajewska / Virtualo Sp. z o.o.