Edytorial

PREZENTACJE

Marian Skrzypek,
Tadeusz Kościuszko wśród oświeconych i romantyków

Jules Michelet,
Kościuszko

Józef Pawlikowski,
Sprostowanie pism względem Kościuszki

Teofil Lenartowicz,
O polskim Naczelniku Kościuszce i o racławickiej bitwie dnia 4 kwietnia 1794 roku

Kornel Ujejski,
Pogrzeb Kościuszki

Jan Paweł Woronicz,
Przemowa przy złożeniu do grobu śmiertelnych zwłoków ś.p. Tadeusza Kościuszki

Marian Skrzypek,
Republikańskie wyznanie wiary Tadeusza Kościuszki

ESEJE

Hannah Arendt,
Kłamstwo w polityce. Refleksje nad „teczkami Pentagonu”

Hannah Arendt,
Rozważania o polityce i rewolucji

Piotr Nowak,
Republikanka. Komentarz do republikańskich pism Hannah Arendt

Hannah Arendt,
Augustyn i protestantyzm

Margaret Canovan,
Konserwatyzm Hannah Arendt

Paulina Sosnowska,
„Wciąż to samo: pominięcie ludzi”. Hannah Arendt i Carl Schmitt

Giorgio Agamben,
O granicach przemocy

Giorgio Agamben,
Rzecz sama

Paweł Rzewuski,
Filozofia Józefa Piłsudskiego

ARCHIWUM FILOZOFII POLSKIEJ

Paweł Rzewuski,
Chrystus jest w Polsce – Mereżkowski a sprawa Polska

Dymitr Mereżkowski,
Józef Piłsudski

ANTYKWARIAT

Konrad Wyszkowski,
Tadeusz Kościuszko jako „wielki człowiek” i „nowoczesny Polak”

RECENZJE I POLEMIKI

Jakub Wolak,
Albert Lautman, filozof i matematyk platoński z XX wieku

KRONOS POLECA

SUMMARY

NOTY O AUTORACH

W następnym numerze kwartalnika „Kronos”

Przypisy

Karta redakcyjna

Kim jest bohater historyczny? I czy ta postać (a właściwie te różne postacie) są w ogóle tematem filozofii? Czy filozofia ma w kwestii bohatera historycznego coś do powiedzenia?

Filozof powinien zacząć od problemu metody. Decyzją filozoficzną jest rozstrzygnięcie, czy bohatera historycznego należy traktować w porządku subiektywnym, czy obiektywnym. W pierwszej chwili widzimy w nim pewne indywiduum psychiczne. Bohater, uważamy, jest jednostką, której życie wewnętrzne wyraża się w zewnętrznych działaniach. Ta jednostka jest następnie w trybie psychologicznym uznawana za bohatera przez inne indywidua. Bohaterstwo byłoby więc czymś subiektywnym. Rzeczą uznania. Kwestią opinii. Chwiejnych, jak chwiejna – niestała i zmienna – jest sfera naszych mniemań i wyobrażeń.

Taki pogląd łatwo obalić. Nie mamy bezpośredniego dostępu do życia wewnętrznego postaci historycznych. Są nam dane jedynie – w porządku całkowicie obiektywnym, który bada obiektywna nauka historii – fakty i dokumenty świadczące (już pośrednio) o intencjach i poglądach tych postaci. Także uznanie kogoś za bohatera nie jest kwestią naszej dobrej woli lub swobodnej opinii. Bohater może być – często jest – zbrodniarzem albo kimś, oględnie mówiąc, niesympatycznym, jednak skala i znaczenie jego czynów zmuszają nas do uznania go za postać ważną.

W ten sposób dochodzimy do następującej formuły: bohater historyczny to ktoś, kto ma znaczenie. To zdanie, banalne w swej oczywistości, kryje w sobie prawdziwą zagadkę. Na czym polega rzeczywistość znaczeń historycznych? Mówiąc o bohaterze, mamy najwyraźniej do czynienia z pewnym sensem obiektywnym, którego realność jest niezależna od naszej świadomości. Pierwsze formuły, jakie dla opisu tej realności podsuwa nam tradycja, pochodzą z heglowskiej filozofii dziejów. Bohater, uczy Hegel, jest jednostką realizującą powszechne cele Rozumu. Jego subiektywne decyzje i partykularne działania służą całości, która go obejmuje i przekracza. Na tym polega różnica pomiędzy bohaterem a resztą śmiertelników. Są oni, zjadacze chleba, tej całości podporządkowani, nie przybliżają jednak jej ostatecznego urzeczywistnienia. Siłą definicji heglowskiej jest jej amoralizm: bohaterami historii mogą być także zbrodniarze, jeżeli – choćby bezwiednie – przybliżają kres dziejów, czyli powstanie państwa racjonalnego. Takie państwo, będąc zwieńczeniem historii, pokazuje jej ostateczny sens i ustanawia jej całość.

W tym miejscu metafizyka Hegla – odrywając się od rzeczywistości – objawia jednak swoje ograniczenia. Bohater jest dla niej bohaterem tylko i wyłącznie w granicach dziejów powszechnych. W tych zamkniętych ramach ma on zawsze jeden i ten sam sens, który jest w dodatku czymś zewnętrznym względem jego działań i intencji. Schodząc na ziemię i trzymając się faktów (faktów sensownych albo zdarzeń znaczących), widzimy tymczasem wielokształtność i wieloznaczność figury bohatera, a co za tym idzie: wieloznaczność historii, której nie obejmuje żaden kształt ogólny ani powszechna celowość.

Świetnym tematem dla studium tej wieloznaczności jest postać Naczelnika Insurekcji – Tadeusza Kościuszki. W pierwszej chwili wydaje się on odpowiadać heglowskiej definicji bohatera historycznego. Kościuszko, dziecko oświecenia, podobnie jak Hegel rozumie kierunek dziejów: wyzwalając włościan, realizuje cele, które są celami Rozumu. Z drugiej jednak strony Kościuszko jest bohaterem przegranym. Państwo, któremu służy, upada, a logika wydarzeń spycha Naczelnika i jego żołnierzy na margines historii. Formę powszechną, a zatem uniwersalną rozumność wydają się w tamtej chwili reprezentować mocarstwa zaborcze, Prusy i Rosja.

Jednak Kościuszko jest zarazem bohaterem zwycięskim – choć nie wedle reguł i zasad heglowskich. Na czym polega zwycięstwo Kościuszki? Być może sprawa jest tak oczywista, że nie zwracamy już na nią uwagi. I dlatego umyka nam cała niezwykłość i niesamowitość tej postaci.

Insurekcja jest chwilą powstania narodu polskiego w jego nowoczesnym kształcie. W I Rzeczypospolitej narodem była tylko szlachta. Polacy byli narodem Sarmatów. Od czasu Kościuszki Polakiem jest każdy, kto chce być Polakiem, niezależnie od swojego pochodzenia społecznego (Bartosz Głowacki), a nawet od swojej przynależności etnicznej (żołnierzem Kościuszki był Berek Joselewicz; sama postać Naczelnika wzbudza zresztą do dzisiaj międzynarodowe spory, Białorusini nie bez podstaw uważają go za swojego rodaka). Polskość kościuszkowska jest zatem decyzją, a jej kryterium – mówimy o przywódcy powstania – jest gotowość do poświęcenia życia za Ojczyznę. Krótko mówiąc: Polakiem jest ten, kto gotów jest umrzeć dla Polski.

Kościuszko nie tylko więc ma znaczenie, lecz – w porządku głębszym i bardziej radykalnym – jego imię jest związane z powstaniem nowego znaczenia. W polskim panteonie narodowym Kościuszko zajmuje miejsce zaraz obok Mieszka I. Obaj są Ojcami Założycielami narodu. Mieszko jest znakiem stałości i trwania. Kościuszko symbolizuje natomiast zdolność do przemiany radykalnej, egzystencjalnej redefinicji narodu, w obliczu – dodajmy – śmiertelnego zagrożenia, jakim były rozbiory.

Ta przemiana okazała się skuteczna. I na tym właśnie polega zwycięstwo Kościuszki. Jest on dzisiaj jednym z nielicznych wspólnych bohaterów wszystkich Polaków. Mogą go uznać za swego zarówno socjaliści, jak narodowcy. Dlatego jest on także bohaterem żywym, a spór o niego – sporem otwartym. Pytanie, kim był Kościuszko, jaki jest sens tej postaci, jest bowiem w ostatecznym rachunku pytaniem o to, kim my sami jesteśmy i co chcemy ze sobą uczynić.

Wawrzyniec Rymkiewicz

Redaktor Naczelny

W następnym tomie kwartalnika „Kronos”, który poświęcony będzie radykalnym poszukiwaniom religijnym, neopogaństwu i narodowemu mesjanizmowi:

• Bronisław Trentowski, Bożyca

• Emilia Lipiec o zagadkowym dziele Trentowskiego

• Stanisław Pieróg o gnozie Trentowskiego i mistycyzmie Mickiewicza

• Wawrzyniec Rymkiewicz o różnojedni

Ponadto:

• Luo Bozhong o historiozofii Cieszkowskiego

• Dawid Rogacz o chińskich czytelnikach Cieszkowskiego

• Krystian Pawlaczyk o pojęciu narodu historycznego u Cieszkowskiego i Hegla

• Paweł Rojek o mesjanizmie i nowoczesności

• Daria Chibner o Niesamowitej Słowiańszczyźnie Marii Janion

• Antoni Szwed, Rozum i wiara u Johna Locke’a na historycznym tle siedemnastowiecznej Anglii

• Bronisław Świderski, Wiara jest buntem: Luter i Kierkegaard

• Andrzej Słowikowski o Mowach budujących Kierkegaarda

• Tadeusz Zatorski, Nawrócenie Winckelmanna

Nr 3 (42)/2017

Redaktor Naczelny:
WAWRZYNIEC RYMKIEWICZ

Zastępca Redaktora Naczelnego:
PIOTR NOWAK

Redaktorzy:
ANNA DZIEDZIC, PIOTR HERBICH, RAFAŁ KUCZYŃSKI, IZABELA MICHALSKA, JANUSZ OSTROWSKI, ANDRZEJ SERAFIN, JAN TOKARSKI, MATEUSZ WERNER

Sekretarz Redakcji:
KRZYSZTOF ROSIŃSKI

Recenzenci numeru:
STANISŁAW JANECZEK, ZBIGNIEW STAWROWSKI

Okładka:
JANUSZ BARECKI

Rada Redakcyjna:
SEWERYN BLANDZI, IFiS PAN
TADEUSZ GADACZ, IFiS PAN
STANISŁAW PIERÓG, IF UW

© Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Publikacja dotowana ze środków badań statutowych Instytutu Filozofii UW

Publikacja dofinansowana ze środków
Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego

ISSN 1899-9484

Adres redakcji:
Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-927
Warszawa
e-mail: redakcja@kronos.org.pl
www.kronos.org.pl

Wydawca:
Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja:
eLitera s.c.