Tytuł oryginału: Royal Pains. A Rogues’ Gallery of Brats, Brutes and Bad Seeds

Projekt okładki: Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Redakcja: Anna Jutta-Walenko

Redaktor prowadzący: Aleksandra Janecka

Redakcja techniczna: Anna Sawicka-Banaszkiewicz

Skład wersji elektronicznej: Robert Fritzkowski

Korekta: Kamil Kowalski

Zdjęcia wykorzystane na okładce:

© Sandra Cunningham/Trevillion Images

© n_astya/Shutterstock

© Ninell/Shutterstock

© Leslie Carroll, 2011. All rights reserved including the right of reproduction in whole or in part in any form.

This edition published by arrangement with New American Library, an imprint of Penguin Publishing Group, a division of Penguin Random House LLC.

© for the Polish edition by MUZA SA, Warszawa 2018

© for the Polish translation by Anna Rajca-Salata

ISBN 978-83-287-0884-6

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

Wydanie I

Warszawa 2018

FRAGMENT

Dla „Huna”, który zawsze maszerował do wtóru własnego bębna.

Kocham Cię, Tatusiu.

Nieposłuszeństwo sprawia mi radość!

księżniczka Małgorzata,
siostra królowej Elżbiety II,
do reżysera Jeana Cocteau

Pewna anonimowa osoba, mówiąc o jednym z największych osiemnastowiecznych skandali, stwierdziła, że postępowanie członków rodziny królewskiej „z racji ich tytułów i wysokiej pozycji społecznej było sprawą nie tylko prywatną, lecz także wagi państwowej”. Innymi słowy, właściwe zachowanie było ich obowiązkiem wobec kraju i korony.

Właśnie o zaniedbaniu tego obowiązku opowiada moja książka.

Ukazałam w niej sylwetki wielu okrutników, nicponi i czarnych owiec, będących braćmi, siostrami, kuzynami lub potomkami monarchów (a niekiedy także samymi monarchami). Tworzą oni galerię barwnych postaci, których karygodne postępowanie wywoływało swego czasu skandale w rozmaitych królestwach. Właśnie dlatego trafili do panteonu królewskich czarnych owiec i wywarli wpływ na bieg historii w swoich krajach.

Niektórzy z bohaterów, tacy jak Iwan Groźny, Wład Drakula czy Ryszard III, należeli do wyjątkowych okrutników i ponoszą odpowiedzialność za zamordowanie członków własnej rodziny lub tysięcy poddanych. Inni, jak książę Cumberland czy Paulina Bonaparte, swoimi nierozważnymi i manifestacyjnymi „sekscesami” przynosili wstyd koronowanym krewnym, a w konsekwencji także całym królestwom.

W epokach i krajach, w których istniała niezależna prasa, królewskie czarne owce padały ofiarą własnej popularności i trafiały na pierwsze strony gazet, gdzie bardziej lub mniej otwarcie opisywano ich wyczyny.

Bohaterowie trzech ostatnich rozdziałów, ułożonych w kolejności chronologicznej – Rudolf, Eddy i Małgorzata – nie mieli jako dorośli ludzie szans na samodzielność i pogubili się w życiu. Narzucone im zbyt silne przekonanie, że szlachectwo zobowiązuje, doprowadziło do nieprzemyślanych związków i szalonych zachowań, stawiających w złym świetle nie tylko samych winowajców, ale też ich królewskie rodziny.

Makabryczna umowa, jaką arcyksiążę austriacki Rudolf zawarł ze swoją nastoletnią kochanką Marią Vetserą, prawdopodobnie przerodziła się w pakt samobójczy, który – mimo prób jego zatuszowania – wywołał międzynarodowy skandal. Nieśmiały książę Eddy w czasie swego krótkiego życia zyskał w świecie opinię osoby nie tylko leniwej i głupiej, lecz także zamieszanej w ciemne sprawy homoseksualnego półświatka Londynu. Seksowna i ekstrawagancka księżniczka Małgorzata, przyłapana na paleniu papierosów w nocnym klubie, stała się znaną ze skandali królewską celebrytką, a jej nieszczęśliwy romans z rozwiedzionym dworzaninem postawił w niewygodnej sytuacji koronę, którą gromko oskarżono o wyjątkową hipokryzję.

Czarnymi owcami i okrutnikami w całym tego słowa znaczeniu bywali także władcy. Rządzili w swych królestwach żelazną ręką – nie widząc powodów do wkładania aksamitnej rękawiczki. Bez oporów pastwili się nad poddanymi i zwracali się przeciw najbardziej lojalnym sojusznikom, jeśli tylko dopatrzyli się u nich chociaż śladu sprzeciwu.

Na przykładzie bohaterów tej książki widać, jak zazdrość, żądza i zdrada popychają krewnych do walki o najwyższe stawki, a rywalizacja między rodzeństwem a kuzynami przybiera monstrualne rozmiary. Być może po tej lekturze ujrzycie nawet własną rodzinę w innym świetle.

1166 lub 1167–1216

PANOWAŁ W ANGLII W LATACH 1199–1216

Dzieci, ucząc się w szkole o średniowieczu, przy omawianiu postaci Jana bez Ziemi słyszą zwykle określenia w rodzaju „podły książę Jan” i „zły król Jan”. A większość naszej rzekomej wiedzy na temat tego angielskiego monarchy pochodzi z rozmaitych legend o Robin Hoodzie, w których Jana przedstawiano jako arcyłotra.

Jednak nawet odrzucając fikcyjne opisy, trudno zaprzeczyć, że Jan bez Ziemi spiskował przeciwko ojcu, Henrykowi II, oraz starszemu bratu, Ryszardowi Lwie Serce, którego wielokrotnie zdradził. Król Ryszard nie szczędził Janowi licznych zaszczytów, ale jemu nigdy to nie wystarczało – zawsze chciał więcej. Gdy po śmierci brata wstąpił na tron, uparł się, by poślubić młodziutką dziewczynę, zaręczoną z jednym z najpotężniejszych królewskich wasali. W efekcie doszło do konfliktu, który zmienił mapę Europy. Wiele lat później Jan wzbudził ogólną wrogość, napastując żony i córki angielskich baronów.

Był uzurpatorem, hedonistą i hipokrytą. A dla swoich baronów (a nawet dla matki) – prawdziwą udręką.

Urodził się jako najmłodsze z siedmiorga dzieci Henryka II i Eleonory Akwitańskiej i stał się ulubieńcem ojca oraz zmorą życia matki. Wydając go na świat, miała czterdzieści cztery lata (czterdzieści pięć, jeśli było to w 1167 roku). W tym czasie dumny tatuś, jedenaście lat młodszy od żony, przeżywał płomienny romans z szesnastoletnią jasnowłosą Walijką imieniem Rosamund.

Jan przyszedł na świat w rodzinie znakomitych, namiętnych, upartych i rywalizujących ze sobą strategów politycznych, nic więc dziwnego, że już w dzieciństwie był świadkiem niejednej zaciętej królewskiej batalii. „Diabeł ich zesłał i do diabła powrócą”, jak mawiał czcigodny opat Bernard z Clairvaux o gorącokrwistych angielskich królach z dynastii Andegawenów. Nazwa dynastii pochodzi od ojca Jana bez Ziemi, Henryka II, który był hrabią Andegawenii. Znana średniowieczna legenda głosi, że ród ten wywodził się od córki szatana, Meluzyny, a ci ze współczesnych, którzy mieli nieszczęście narazić się na gniew Andegawenów, dawali jej wiarę.

Linia dynastii, do której należał Henryk II, nosiła też nazwę Plantagenetów (z powodu gałązki janowca, czyli planta genista, noszonej przez mężczyzn na czapkach). Relacje Henryka z czterema synami, z których dwójkę przeżył, były skażone brakiem zaufania i niechęcią. Jeszcze w dzieciństwie starsi bracia Jana – Henryk, Godfryd i Ryszard – otrzymali na własność hrabstwa Normandii, Andegawenii i Akwitanii (co prawda tylko oficjalnie, gdyż nimi nie zarządzali). Janowi, najmłodszemu w rodzinie, długo odmawiano włości na kontynencie, przez co dostał przydomek „bez Ziemi”. W 1173 roku trzej starsi synowie, zachęcani przez matkę, wystąpili zbrojnie przeciwko ojcu, który chciał odebrać im część ziem, by je przekazać Janowi. Henryk II zamierzał uczynić go swoim następcą, częściowo dlatego, że jako sześcio- czy siedmiolatek był zbyt młody, aby dołączyć do zbuntowanych braci.

Mimo szczęśliwego dzieciństwa Jan okazał się nielojalnym synem. Nie można było mieć do niego zaufania. Podczas panowania ojca, a potem brata, Ryszarda, wypowiadał sojusze niemal równie często, jak się kąpał (swoją drogą, z rachunków prowadzonych w czasie jego panowania wynika, że w ciągu szesnastu miesięcy zapłacił łaziebnemu za dwadzieścia trzy kąpiele). Gdy Ryszard próbował odebrać Henrykowi tron, Jan początkowo poparł ojca. Kiedy jednak zorientował się, że nie mają szans na zwycięstwo, przeszedł na stronę brata i w 1189 roku walczył u jego boku przeciwko królowi. Henryk zmarł w lipcu, na łożu śmierci oskarżając syna o zdradę. Niektórzy ze średniowiecznych kronikarzy utrzymywali, że to nie choroba i zmęczenie bitwą, ale właśnie ten podły postępek zabił króla.

Henryk II nie wyznaczył Jana na swojego następcę. Ryszard zmusił umierającego ojca, by to jemu przekazał królestwo. Jan odziedziczył jednak po Henryku słynny andegaweński temperament. Według dwunastowiecznego kronikarza, Ryszarda z Devizes, pewnego razu tak bardzo rozzłościł się na lorda kanclerza Williama Longchampa, że „cała jego postać zmieniła się wprost nie do poznania. Gniew wykrzywił mu twarz, oczy rozbłysły ogniem, na różowych policzkach wystąpiły sine plamy i nie wiem, co by się stało z kanclerzem, gdyby w tamtej chwili szaleństwa Jana nawinął mu się pod rękę”.

Trzeciego września 1189 roku Ryszarda koronowano na króla Anglii. Zaledwie kilka dni wcześniej, dwudziestego dziewiątego sierpnia, Jan poślubił jedną ze swoich kuzynek, Izabelę z Gloucester, z którą zaręczono go w 1176 roku, gdy oboje byli jeszcze dziećmi. Małżeństwo z Izabelą uczyniło go dziedzicem teścia, uprawniając do tytułu hrabiego Gloucester i dochodów z ziem Izabeli. Na tym jednak poślubne korzyści się kończyły. Para nigdy nie zamieszkała razem jako mąż i żona, ponieważ ze względu na ich zbyt bliskie pokrewieństwo zaprotestował przeciw temu oburzony arcybiskup Canterbury. Państwo młodzi byli potomkami Henryka I, a papieska dyspensa, zezwalająca w takich wypadkach na małżeństwo, nigdy nie została wydana. Jan interweniował w tej sprawie u papieskiego legata, ale arcybiskup Baldwin zabronił poślubionej legalnie parze stosunków małżeńskich, a nawet wspólnego mieszkania.

Jan zaspokajał więc potrzeby seksualne, wdając się w liczne romanse, które jednak nie gasiły jego żądzy władzy oraz ziemi – chociaż Ryszard w prezencie ślubnym ofiarował mu Nottinghamshire i sześć innych angielskich hrabstw (przynoszących Janowi obfite dochody), a także hrabstwo w Normandii, uprawniające do tytułu hrabiego Mortain. Jan używał go przez cały okres panowania Ryszarda, mimo że po koronacji brata otrzymał tytuł księcia Anglii.

Plantageneci nie ufali sobie nawzajem. Wszystkie sojusze zawierano ze względów pragmatycznych i łamano równie często, jak zacieśniano. Ryszard miał pełną świadomość, że Jan jest człowiekiem zazdrosnym i skłonnym do zdrady. Mimo to obdarzał go niezwykle hojnie. Może była w tym szaleństwie metoda, lecz średniowieczni kronikarze nie potrafili jej dostrzec. Jeden z nich, William z Newburgh, uważał na przykład, że Ryszard jest zbyt szczodry i pobłażliwy, a jego hojne dary jedynie rozbestwiają hrabiego Mortain i kuszą go do sięgania po więcej.

Zaraz po koronacji Ryszard zaczął przygotowywać się do wyprawy krzyżowej. W obawie, że brat może w tym czasie podburzyć baronów do buntu lub nawet sięgnąć po koronę, nakazał mu trzymać się z dala od Anglii przez trzy lata – bo przypuszczał, że tyle czasu zajmie mu wyprawa. Choć Jan nigdy nie był ulubionym synem Eleonory, jej instynkt macierzyński wziął górę nad politycznym. Namówiła Ryszarda, by zwolnił brata z przysięgi pozostania na kontynencie. Ryszard uległ matce, a konsekwencje tego okazały się katastrofalne – Jan bowiem znów objawił swoją dwulicowość.

Nie tylko był gotów popełnić zdradę i sprzymierzyć się z największym wrogiem Anglii, lecz w dodatku zrobił to, dopuszczając się bigamii.

W 1191 roku król Francji Filip II August obiecał Janowi, że jeśli poślubi jego siostrę, Alicję Francuską, on ofiaruje mu wszystkie ziemie Ryszarda na kontynencie. Kiedy Alicja była małą dziewczynką, oficjalnie zaręczono ją z Ryszardem i wysłano na dwór angielski, aby zamieszkała ze swą przyszłą rodziną. W wieku kilkunastu lat została jednak kochanką Henryka II, a Ryszard, uznawszy Alicję za towar wybrakowany, odmówił przypieczętowania ślubem sojuszu z Francją. Ostatecznie, dzięki staraniom matki, ożenił się z Berengarią z Nawarry, którą zresztą przez większą część trwania małżeństwa ignorował. Filip II początkowo nie wiedział, dlaczego jego siostrę odrzucono, a gdy w końcu odkrył z odrazą, że splamiła honor własny i Francji, sypiając z Henrykiem, zapragnął, by odczuwany przez niego niesmak stał się także udziałem Ryszarda.

Jan poważnie zastanawiał się nad małżeństwem z Alicją, choć Filip nie miał prawa dysponować francuskimi ziemiami Ryszarda. Nie zważając na to, że był już mężem Izabeli z Gloucester, nawet jeśli ich związek nigdy nie został skonsumowany, zamierzał potajemnie wyprawić się na kontynent i zacząć pertraktacje z królem Francji. Wtedy jego plany odkryła matka. Aby nie dopuścić do wyjazdu syna, pospieszyła z Akwitanii do Anglii i zagroziła mu konfiskatą wszystkich ziem, jeśli będzie się upierał przy bezbożnym sojuszu z Filipem II.

Jan posłuchał matki o tyle, że pozostał w Anglii. Na tym etapie pragnął zresztą już czegoś więcej niż francuskich ziem brata. Chciał całego królestwa. Uważał, że skoro urodził się na angielskiej ziemi (a Ryszard w Akwitanii), to jemu właśnie należy się korona. Poza tym był na miejscu – gotów do sprawowania rządów!

W czasie gdy Ryszard przebywał na Cyprze, Jan zaczął więc szykować się do przejęcia korony. Był mistrzem socjotechniki na długo wcześniej, zanim stała się ona standardowym sposobem działania w każdej kampanii wyborczej, i podróżował po kraju, rozpuszczając plotki, jakoby brat wyznaczył go na swojego następcę. Dodawał przy tym, teatralnie tragicznym tonem, iż król zapewne nigdy nie powróci z Ziemi Świętej. Sugerował nawet, że już nie żyje – choć nikt mu nie wierzył. W następnym roku przyjął od różnych baronów przysięgę na wierność, a ze skarbca pobrał odpowiednie fundusze na własny użytek.

W grudniu 1192 roku powracający z wyprawy krzyżowej Ryszard Lwie Serce został uwięziony przez księcia Austrii Leopolda V. Kilka tygodni później Leopold przekazał jeńca swemu kuzynowi, cesarzowi Henrykowi VI, który za jego uwolnienie zażądał od Anglii ogromnego okupu. Eleonora Akwitańska z trudem wycisnęła z poddanych niezbędne środki, a Jan, zamiast zrobić wszystko, by jak najszybciej uwolnić brata, schował je do własnej szkatuły. Kiedy wielka suma marek w srebrze zniknęła, Eleonora, nie zapytała o nie zdradzieckiego syna, lecz podniosła uciemiężonym poddanym podatki i zebrała okup na nowo.

Wiosną 1194 roku, gdy Ryszard Lwie Serce powrócił do Anglii, baronowie zrozumieli, że roszczenia Jana były bezpodstawne, a oni, popierając go, dali się nabrać. Ryszard zaś, choć zachowywał odtąd wzmożoną czujność, przebaczył dwudziestosiedmioletniemu bratu. „Nie frasuj się już tym, Janie, jesteś tylko dzieckiem, które miało złych doradców”, powiedział skruszonemu, pokornemu księciu. „A co byś zjadł na wieczerzę?”

Szóstego kwietnia 1199 roku Ryszard zmarł w ramionach Eleonory. Gdy szykował się do oblężenia zamku Châlus w pobliżu Limoges, postrzelił go w ramię jeden ze stojących na murach łuczników. W ranę wdała się gangrena i króla nie udało się uratować. Eleonora nie miała wyboru – musiała jako następcę Ryszarda poprzeć Jana, mimo jego wcześniejszych prób przejęcia tronu i mimo kradzieży okupu. Choć był czarną owcą, nadal pozostawał jej synem.

Król Jan bez Ziemi przejął kraj w ruinie. Ryszard bezlitośnie cisnął poddanych, by zdobyć pieniądze na swoje liczne wyprawy wojenne, a co gorsza, niezadowolenie baronów z ciągle rosnących podatków i z arogancji Andegawenów osiągnęło właśnie punkt krytyczny. Tymczasem nowy król musiał znów podnieść podatki na sfinansowanie bieżących potrzeb. Postanowił też zawrzeć pokój z wasalami na kontynencie, płacąc im dwadzieścia tysięcy marek. Była to duża kwota, lecz wojna kosztowałaby drożej. Decyzją tą rozgniewał angielskich baronów. Za to, że w epoce wojen wolał kupić pokój, nadali mu przydomek „Miękki Miecz”.

Były to czasy zdrad i zmiennych sojuszy. Ludzie, których w jednym miesiącu łączyła przyjaźń, już w następnym mogli być śmiertelnymi wrogami. Imperium Andegawenów zajmowało Anglię, Irlandię i część Francji, jednak królowi angielskiemu niezwykle trudno było zarządzać ziemiami leżącymi po drugiej stronie kanału La Manche. Musiał polegać na zastępujących go tam urzędnikach, czyli seneszalach, którzy pilnowali pobierania podatków i sprawnego funkcjonowania hrabstw, a jednocześnie starali się tłumić bunty okolicznych magnatów oraz powstrzymywać roszczenia Kapetyngów, francuskiej rodziny królewskiej, wciąż usiłującej powiększać swoje posiadłości.

Andegawenowie i Kapetyngowie zabiegali o te same ziemie. Zupełnie jakby Francja była szachownicą, na której każda z dynastii chciała sprawować władzę nad jak największą liczbą przyległych do siebie pól. Liczyły się zwłaszcza trzy sąsiadujące ze sobą hrabstwa: Lusignan, La Marche i Angoumois, bo ten, kto miał nad nimi kontrolę, decydował o równowadze sił w całym regionie. To ostatnie miało szczególnie cenne atuty.

Izabela z Angoulême była dziedziczką bogatego hrabstwa w Akwitanii, zwanego Angoumois. Leżało na zachodnim wybrzeżu dzisiejszej Francji. Ojcem Izabeli był potężny hrabia Aymer (lub Adomar) Taillefer z Angoulême, a matka pochodziła z rodziny spokrewnionej z wieloma królami, w tym władcami Francji i Węgier.

Aby zdobyć dla Anglii zwarty pas ziem na kontynencie, Jan musiał znaleźć sposób na podporządkowanie hrabstwa Angoumois, leżącego pośrodku. Na francuskiej szachownicy zdołał już zająć pole północne, czyli Normandię, i pole południowe – Akwitanię. W 1199 roku królowa Eleonora uczyniła go bowiem, po śmierci Ryszarda, swoim następcą w Akwitanii. Nie było jednak gwarancji, czy dochowają mu wierności jej baronowie.

Jan potrzebował więc na kontynencie jak największej liczby sojuszników. W ciągu pierwszych dziewięciu miesięcy panowania zdołał zaszachować zagrażającego mu króla Francji Filipa II Augusta, kupując sobie lojalność dwóch najpotężniejszych wasali, w tym rodu Lusignanów, którym w zamian za poparcie oddał dużą część Akwitanii.

Latem 1200 roku Jan był już od ponad roku królem Anglii oraz hrabią Normandii i Akwitanii. Choć za najatrakcyjniejszą z ozdób uważał oczywiście koronę, lubił wspaniałe stroje i klejnoty. Według pomiarów dokonanych po otwarciu grobu w 1797 roku był niewysoki, mierzył zaledwie sto sześćdziesiąt dziewięć centymetrów. Świadomy swego nikczemnego (nawet jak na tamte czasy) wzrostu, popisywał się, by dorównać wyższym mężczyznom. Uważano go jednak za dość przystojnego, miał bystre oczy, ciemne włosy i ironiczne poczucie humoru. Chociaż w młodości chodził gładko ogolony, jako król nosił przystrzyżone wąsy i brodę. Co prawda z upływem lat zamiłowanie do dobrego jedzenia zaczęło wygrywać z metabolizmem i w końcu wyhodował sobie pokaźny brzuch.

W sierpniu 1200 roku Jan odwiedził Akwitanię, gdzie według relacji ówczesnych kronikarzy zupełnie stracił głowę dla młodej Izabeli. Ich spotkanie zmieniło bieg historii.

Nie zachowały się opisy wyglądu Izabeli, jednak średniowieczni kronikarze często wspominają o jej pożądliwości, przedstawiając ją jako przedwcześnie rozwiniętą lolitkę. Dwanaście lat uważano wówczas za wiek odpowiedni do zawarcia małżeństwa i panuje ogólna zgoda, że tyle właśnie wiosen liczyła sobie Izabela, gdy poznała Jana, choć niektórzy historycy twierdzą, że była nawet piętnastolatką. Inni utrzymują, że miała zaledwie osiem lub dziewięć lat, ale wtedy można włożyć między bajki historię, jakoby zachwycony jej urodą Jan nie mógł się doczekać, kiedy pójdą do łóżka. Nawet w 1200 roku uznano by to za pedofilię i na pewno dopisano do długiej listy występków „złego króla”. Niemniej, jeśli Izabela latem 1200 roku naprawdę miała dwanaście lat, to ponadtrzydziestoletni Jan (urodzony w roku 1166) i tak był w średnim wieku.

Niezależnie od tego, czy kierowała nim żądza, czy względy polityczne, aby poślubić córkę Aymera, gotów był zrobić wszystko, łącznie z anulowaniem swojego nieskonsumowanego pierwszego małżeństwa.

Szykował się więc skandal na skalę międzynarodową. Jan, zanim oddalił Izabelę z Gloucester, najpierw poprosił o radę sześciu biskupów – trzech w Normandii i trzech w Akwitanii. Ostatecznie anulowanie małżeństwa odbyło się w przyjaznej atmosferze. Długo po rozstaniu Jan wciąż posyłał byłej żonie hojne podarunki z okazji świąt Bożego Narodzenia. Izabela z Gloucester wyszła potem za mąż jeszcze dwukrotnie. A Jan, zawsze rozglądając się za dodatkowym dochodem, znalazł sposób, by na tym zarobić. Zażądał od Geoffreya de Mandeville’a (drugiego męża Izabeli) ogromnej sumy, dwudziestu tysięcy marek, za prawo do jej poślubienia. Próbując za wszelką cenę zapewnić sobie sojuszników, chciał w ten sposób zmusić nowego męża byłej żony do zaciągnięcia długu wobec królestwa, a wiedział, że dochody Geoffreya nigdy nie pozwolą mu tego spłacić. Prawdę mówiąc, Geoffrey nie oddał nawet pierwszej raty.

Choć Jan wyplątał się z małżeństwa z pierwszą Izabelą, przy próbie poślubienia dziedziczki Angoulême natrafił na poważne trudności. Według kronikarza Rogera z Howden Izabela w dzieciństwie „za radą i zgodnie z życzeniem króla Ryszarda” została zaręczona z kimś innym. Hrabia Aymer obiecał ją bowiem Hugonowi IX Czarnemu z Lusignan, lojalnemu wasalowi Jana, którego nie należało gniewać. Lusignanowie był to potężny ród mieszkający w Poitou, a jego członkowie towarzyszyli królowi Ryszardowi Lwie Serce podczas wyprawy krzyżowej.

Hugo IX Czarny z Lusignan rywalizował z hrabią Aymerem z Angoulême. Aymer, zwolennik strategii, że przyjaciół należy trzymać blisko, lecz wrogów jeszcze bliżej, początkowo uznał, iż świetnym umocnieniem sojuszu będzie małżeństwo jego małej córeczki z Hugonem. Zjednoczy w ten sposób dwa wielkie zwaśnione rody i zdenerwuje króla Jana.

Hrabia Aymer z Angoulême i Lusignanowie rywalizowali o rozległe, bogate hrabstwo La Marche, położone na wschód od Angoulême. Zanim Jan dowiedział się o planach małżeńskich Izabeli, wspierał roszczenia Hugona. Szybko jednak zrozumiał, że jeśli Hugo poślubi Izabelę, to będzie miał pod kontrolą trzy główne hrabstwa – Lusignan, Angoulême i La Marche – co zaburzy równowagę sił w regionie i uczyni Lusignana człowiekiem, z którym Jan będzie musiał się liczyć. Nie mógł więc dopuścić do tego małżeństwa. Choć wcześniej poważnie rozważał związek z księżniczką portugalską, porzucił te plany na widok córki hrabiego Aymera. Zdał sobie bowiem sprawę, że jeśli sam poślubi Izabelę, zapobiegnie powstaniu potężnego dynastycznego sojuszu między rodami Angoulême i Lusignan.

Nie wiedział jednak, że pospieszne małżeństwo będzie go kosztowało utratę połowy królestwa.

Wielu kronikarzy, zwłaszcza piszących w epoce gotyku dojrzałego, uważało, że nagłe zainteresowanie Jana Izabelą miało przede wszystkim charakter seksualny. Inni, być może patrzący na to z szerszej perspektywy, sądzili, że był to związek zawarty z powodów politycznych, by zahamować przejmowanie ziem przez ród Lusignanów. Prawda zapewne leży pośrodku.

Zgodnie z obyczajem tamtych czasów w przypadku małżeństw aranżowanych między potężnymi rodami młoda narzeczona wysyłana była na dwór przyszłego męża, gdzie mieszkała, dopóki nie weszła w wiek odpowiedni do zamążpójścia. Na obronę Jana warto dodać, że małżeństwo Izabeli z Hugonem nie uchodziło za sprawę całkowicie przesądzoną, gdyż, według słów biskupa Filipa z Durham, „nie była ona jeszcze panną na wydaniu i Hugo nie chciał poślubić jej in facie ecclesiae. Ojciec więc wykradł ją spod opieki Hugona, a zaraz potem arcybiskup Bordeaux udzielił jej ślubu z Janem”.

Według kronikarzy Jan poczuł namiętność do Izabeli od pierwszego wejrzenia. „Uważał, że posiada ona wszystko, czego mógłby pragnąć”. Oczywiście to zagadkowe zdanie może równie dobrze dotyczyć hrabstwa Angoumois, jak i wdzięków dziewczyny.

Z pewnością dopilnował, by hrabiemu Aymerowi opłaciło się go poprzeć. Hrabia, obiecując wspomóc króla Jana przeciw rodowi z Lusignan – rodzinie, do której miała wejść jego córka – podpisał dwa traktaty: oficjalny i prywatny. W zamian za rękę Izabeli Jan obiecał poprzeć roszczenia Aymara do hrabstwa La Marche. W ten sposób, dzięki małżeństwu Jana z Izabelą, hrabstwa Angoumois i La Marche trafiły pod władzę Andegawenów.

Dwudziestego trzeciego sierpnia 1200 roku Aymer zabrał Izabelę z domu Hugona. Choć pierwsze zaślubiny Jana nastąpiły trzynaście lat po zaręczynach, teraz był już nie pryszczatym młodzieńcem, lecz niecierpliwym (pod względem politycznym, seksualnym lub jednym i drugim) władcą w średnim wieku i nie interesowało go długie narzeczeństwo. Dlatego już dwudziestego czwartego sierpnia król Anglii Jan bez Ziemi pojął za żonę bardzo młodą Izabelę z Angoulême. Kilka dni później przedstawił nieletnią oblubienicę chorej matce, Eleonorze, która mieszkała teraz w opactwie Fontevraud. Synowa najwyraźniej przypadła jej do gustu.

Z drugim ślubem musiały jednak wiązać się jakieś problemy, gdyż Jan zabiegał o zgodę na niego u kilku biskupów. Historycy podejrzewają, że Izabela w czasie, gdy król „wykradł” ją swojemu wasalowi, naprawdę była za młoda, co potwierdzają także słowa biskupa Durham: „nie była ona jeszcze panną na wydaniu”. Podobno po przybyciu do Anglii wyglądała tak dziecinnie, że wielu z tych, którzy ją widzieli, wątpiło, czy skończyła przepisowe dwanaście lat.

Ósmego października 1200 roku Izabela została koronowana na królową Anglii przez Huberta Waltera, arcybiskupa Canterbury. Na jej ślubne szaty wydano około trzydziestu funtów, co było na owe czasy sumą astronomiczną, zważywszy że roczny dochód rycerza wynosił zaledwie sto pięćdziesiąt funtów. Jednak, nie licząc wydatków na koronację, król nie był wobec żony zbyt hojny, chociaż nigdy nie żałował pieniędzy na własne wydatki. Lubił dobrą muzykę, wykwintne jedzenie i drogie ubrania, a jego cudowny dwór wypełniały – zdaniem niektórych kronikarzy, aż do przesady – muzyka i wesołość. Tymczasem Izabela, czy to z winy czyichś knowań, czy z powodu opłakanego stanu angielskiej gospodarki, nie miała po przyjeździe do Anglii ani odpowiedniej świty, ani żadnych własnych dochodów.

Już wtedy, gdy Ryszard Lwie Serce tkwił uwięziony na zamku w Niemczech, Jan dał się poznać jako człowiek pazerny, zdolny sięgnąć po cudze pieniądze. Chyba trudno mu było rozstać się z tym nawykiem, bo krótko mówiąc, okradał własną żonę.

Gdy Izabela urodziła pierwszego syna, Jan zaczął przywłaszczać sobie „złoto królowej” (jak nazywano podatek wynoszący jedną markę w złocie od każdych stu marek w srebrze, płacony przez Żydów za to, że mogą w Anglii spokojnie żyć i pracować). Był to dochód tradycyjnie używany przez królewską małżonkę na własne wydatki oraz na cele dobroczynne. Czy zabierając go, Jan nieuczciwie napychał sobie kieszenie cudzymi pieniędzmi, czy też po prostu nie liczył się z żoną? A może uznał, że skoro Izabela spełniła już swój królewski obowiązek i urodziła następcę tronu, nie musi być wobec niej hojny?

Niestety opinia Izabeli w tej sprawie zaginęła w pomroce dziejów (o ile ją zapisano). Odnotowano jednak niezadowolenie innych osób.

Po ślubie Jana z Izabelą Lusignanowie przez pewien czas czekali na nagrodę za to, że wykradli Hugonowi przyszłą żonę. Gdy król ich zignorował, wściekli i obrażeni postanowili oddać swoje poparcie przedwcześnie wyłysiałemu i cierpiącemu na paranoję królowi Francji Filipowi II Augustowi.

Od tamtej pory rozpoczęły się kłopoty Jana bez Ziemi na kontynencie. W następnych latach został uwikłany w liczne konflikty na ziemi francuskiej, a pierwotną przyczyną ich wszystkich było jego małżeństwo.

Najpierw, w 1202 roku, przyszły rozpaczliwe wieści od hrabiego Aymera z Angoulême i od Eleonory Akwitańskiej, która, co prawda, mieszkała wówczas w opactwie Fontevraud, lecz wciąż miała wpływy i należało się z nią liczyć. Domagali się, by Jan natychmiast popłynął do Francji i doprowadził do zgody z rozgniewanym rodem Lusignanów.

Jan napotkał jednak problem z uzyskaniem wsparcia baronów. Nie mieli ochoty finansować jego wyprawy na kontynent (a tym bardziej mu w niej towarzyszyć). Trudno się dziwić, skoro król poinformował wcześniej, że zamierza ograniczyć im władzę w hrabstwach. Jan wolał rządzić poprzez zastraszanie niż wzbudzanie szacunku, więc zagroził, że tym, którzy nie poprą go podczas wyprawy do Francji, odbierze zamki.

Choć na tym etapie Jan i król Francji byli ze sobą skłóceni, Jan, będąc panem kilku francuskich hrabstw, nadal zaliczał się do wasali Filipa. Gdy przybył do Francji, obaj władcy traktowali się z „udawaną grzecznością” i usiłowali przejrzeć nawzajem swoje plany. Nie wiedząc, jakimi siłami dysponuje król Anglii, i chcąc zdobyć informacje na ten temat, Filip nakazał Lusignanom zachowanie spokoju, a sam z wielką pompą przyjął Jana i Izabelę.

Tymczasem Lusignanowie zwrócili się do niego z oficjalną skargą na Jana, twierdząc, że niesprawiedliwie na nich napadł, ograbił ich, przejął należące do Hugona hrabstwo La Marche, zaatakował brata Hugona, Ralfa, oraz zachęcał swoich zarządców, by „robili tyle szkody, ile tylko zdołają”. Jan zrewanżował się, oskarżając Lusignanów o zdradę, i wyzwał ich na pojedynek zwany sądowym – choć walczyli w nim rycerze, a nie prawnicy – aby rozstrzygnąć, kto ma rację.

Jako gwarancję dotrzymania warunków umowy obiecał przekazać trzy zamki sędziemu pojedynku, królowi francuskiemu. Kiedy ostatecznie nie zjawił się na placu boju, Filip August skonfiskował należącą do Jana Normandię i oddał ją w lenno jego bratankowi, Arturowi z Bretanii. Artur wychowywał się na francuskim dworze, więc wielu uważało, że będzie wolał wspierać Filipa niż własnego stryja.

Między 1202 a 1204 rokiem ludzie Jana stoczyli szereg walk z siłami Filipa Augusta. Jednak zepsuty łobuz zawsze będzie zepsutym łobuzem. Zastraszając ważnych wasali i grając na nosie królowi Francji, czyli własnemu suwerenowi na kontynencie, Jan zaczął przegrywać bitwy i tracić ziemie. Choć przekroczył już trzydziestkę i był tylko dwa lata młodszy od Filipa Augusta, wciąż zachowywał się jak nieodpowiedzialne dziecko, które przywłaszcza sobie to, czego zapragnie (pieniądze na okup brata, narzeczoną wasala), a potem, gdy spotyka go kara, ma do wszystkich pretensje.

Co prawda, zachował się jak mężczyzna i król, gdy ofiarą działań wojennych padła Eleonora Akwitańska. Na wieść, że jego niemal osiemdziesięcioletnia matka została uwięziona jako zakładniczka w zamku Mirebeau przez Lusignanów i własnego wnuka, Artura z Bretanii, Jan w ciągu dwóch dni przemaszerował z wojskiem sto trzydzieści kilometrów, starając się jak najszybciej do niej dotrzeć. Wieczorem trzydziestego pierwszego lipca 1202 roku zdobył zamek i ocalił Eleonorę. Artura, jeszcze nastolatka, pojmano i wraz z innymi buntownikami obwożono w kajdanach po kraju. Okrucieństwo Jana wobec jeńców odnotowano w L’Histoire de Guillaume le Maréchal: „Traktował więźniów bezlitośnie i trzymał w tak strasznych warunkach, że wszyscy, którzy tam byli, uważali to za haniebne i podłe”.

Szczególnie bezwzględnie potraktował swojego bratanka, Artura z Bretanii, choć trzeba przyznać, że miał ku temu powody. Artur nie tylko sprzymierzył się z królem Francji i zbuntował przeciw Janowi w Normandii, lecz także trzymał jako zakładniczkę własną babcię. Po bitwie o zamek Mirebeau Jan wziął Artura do niewoli i odtąd nikt młodzieńca nie widział. Podobno go torturowano i w końcu (w kwietniu 1203 roku) został zamordowany, być może osobiście przez stryja, który potwierdziłby tym swoją reputację „złego człowieka”. Według kroniki z opactwa Margam w Glamorgan w Szkocji: „król Jan pojmał księcia Artura, potem przez pewien czas trzymał go w więzieniu żywego, lecz na koniec, w zamku Rouen, w czwartek przed Wielkanocą, po obiedzie, kiedy był pijany i w mocy diabła (…) udusił go własnymi rękami i przywiązawszy mu ciężki kamień do szyi, wrzucił do Sekwany. Ciało, które znalazł w swej sieci rybak, wyciągnięto na brzeg i rozpoznano, a potem, z obawy przed gniewem tyrana, pochowano w tajemnicy w opactwie Bec, zwanym Notre Dame de Près”.

Niektórzy historycy uważają, iż opowieść ta może być zmyślona, ponieważ istnieją udokumentowane dowody, że Jan zawsze bardzo dobrze traktował siostrę Artura, Eleonorę, gdy przetrzymywał ją jako więźnia stanu. Choć niemal cały czas przebywała w areszcie domowym, obdarzał ją kosztownymi podarunkami, takimi jak futra, tkaniny, stroje czy siodła, a także przyznał roczną pensję z królewskiego skarbca.

Sąd Najwyższy we Francji potępił Jana za zamordowanie Artura, choć nie było na to dowodów, gdyż ciała nigdy nie odnaleziono. Francja zyskała jednak dogodną wymówkę, by zaatakować Anglię. Dlatego bunt francuskich baronów Jana może być uważany za bezpośredni skutek rzekomego zabójstwa bratanka.

Zdobycie zamku Mirebeau było największym sukcesem Jana na kontynencie. W sierpniu 1202 roku wrócił triumfalnie do Normandii, ponieważ ze strony Lusignanów nic mu już nie groziło. Jesienią podbił twierdze buntowników i wraz z Izabelą świętował Boże Narodzenie w Caen, według słów średniowiecznego kronikarza: „wystawnie ucztując i leżąc w łożu aż do wieczerzy”.

Królewskie małżeństwo rozpoczęło się od skandalu, gdyż Jan „ukradł” Izabelę jej narzeczonemu. Na temat królewskiej pary krążyły więc liczne plotki i wypisywano najróżniejsze rzeczy. Wiele utrzymujących się przez stulecia opinii zawdzięczamy kronice Rogera z Wendover, który na początku trzynastego wieku był mnichem w opactwie St Albans. Choć Roger naszpikował swoje dzieło niestworzonymi opowieściami, historycy łykali je przez stulecia. Równie bezmyślnie powtarzali najbardziej nieprawdopodobne pogłoski, których dostarczał następca Rogera w St Albans, Matthew Paris.

Paris miał bujną wyobraźnię i stał po stronie baronów, a jego opis Izabeli z Angoulême jako „skłonnej do kazirodztwa, złej, cudzołożnej kobiety” przetrwał wieki, utrwalając jej (niezasłużoną) opinię jako podłej megiery. W Chronica Majora Paris przytacza otrzymaną rzekomo z pierwszej ręki opinię pana Roberta z Londynu, który w 1211 roku był posłem Jana bez Ziemi do emira Maroka. Robert, z pewnością przekraczając swoje obowiązki służbowe, poinformował emira, że król poślubił wiedźmę, „która go nienawidzi. Wielokroć była winna kazirodztwa, czarów i cudzołóstwa, a schwytanych kochanków żony król rozkazał udusić sznurem w jej łóżku”.

Na potwierdzenie tej pikantnej opowieści – malującej dość drastyczny obraz królewskiej pary – nie pojawił się jednak przez następne stulecia nawet skrawek dowodu. Poprzednik Parisa także nie odróżniał zmyśleń od prawdy. Roger z Wendover (w 1225 roku, czyli około dziewięciu lat po śmierci Jana bez Ziemi) stanowczo utrzymywał, że Jan stracił Normandię rok po widowiskowym zdobyciu Mirebeau, gdyż usidlony „czarnoksięskimi sztuczkami” tak oszalał na punkcie żony, że nie interesowało go nic poza leżeniem w jej ramionach, gdzie pogrążony w „wiecznym próżniactwie” zaspokajał żądze, czyniąc miłość, nie wojnę. Zdaniem Rogera, Jan „doznawał z królową wszelkich rozkoszy i w jej towarzystwie wierzył, że posiadł wszystko, czego pragnie”.

Nie ma jednak na to żadnych rzeczywistych dowodów. Prawdą jest natomiast, że Izabela dopiero sześć lat po ślubie zaszła w ciążę. Jeśli liczne opowieści o nieokiełznanej żądzy króla są prawdziwe, ich autorzy nie biorą pod uwagę tego, że Izabela od roku 1200 do 1207 nie urodziła mu dzieci. Nikt nie wspomina też o jej poronieniach ani o chorobach któregoś z małżonków, wiadomo za to, że Jan spędzał dużo czasu na polach bitew we Francji. Jeśli zatem wierzyć średniowiecznym kronikarzom, a także jednemu z późniejszych biografów Jana bez Ziemi, dwudziestowiecznemu historykowi Alanowi Lloydowi, i para królewska rzeczywiście zachowywała się podczas pierwszych lat małżeństwa jak dwójka oszalałych z żądzy królików, to gdzie są dowody na owo seksualne rozpasanie? Nie używali raczej środków antykoncepcyjnych, a jedynym zadaniem Izabeli jako królowej było urodzić następcę tronu.

* * *

koniec darmowego fragmentu
zapraszamy do zakupu pełnej wersji

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

ul. Sienna 73

00-833 Warszawa

tel. +4822 6211775

e-mail: info@muza.com.pl

Dział zamówień: +4822 6286360

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Wersja elektroniczna: MAGRAF s.c., Bydgoszcz