KSIĄŻKI WYBRANE  •  TOM I

Tadeusz Konwicki

Dziura w niebie

WARSZAWA 2011

Spis treści

Rozdział I

Rozdział II

Rozdział III

Rozdział IV

Rozdział V

Rozdział VI

Rozdział VII

Rozdział VIII

Rozdział IX

Rozdział X

Rozdział XI

Rozdział XII

Rozdział XIII

Rozdział XIV

Rozdział XV

Rozdział XVI

Rozdział XVII

Rozdział XVIII

Rozdział XIX

Rozdział XX

Zawartość kolekcji

Metryczka książki

I

– Polek! Polek! – krzyczał Kajaki, biegnąc przez błotnistą łąkę. Bardzo mu się śpieszyło.

– Polek! Polek!

Przeskoczył rów z tęczowymi okami na smolistej wodzie. Potknął się, przyklęknął jakby z zamiarem związania sznurowadeł niewidzialnych butów na czarno spękanych stopach, i już pędził dalej, wołając rozpaczliwie:

– Polek! Polek!

Sina chmura połknęła nagle słońce. Ściana złotawego światła uciekała szybko w kierunku Puszkarni.

Polek ziewnął ze smakiem i powoli przewrócił się na drugi bok, aby przyjrzeć się nadbiegającemu przyjacielowi. Kajaki, powodowany przemożnym instynktem symetrii, krzyknął jeszcze raz: – Polek! Polek! – i usiadł w krwistym kręgu młodej koniczyny. Ostrożnie wyciągnął przed siebie stopę koloru marengo, poszperał przy niej z troską i wreszcie oderwał od pięty dno butelki z seledynowo błyszczącymi kłami odprysków.

– Umyj nogę w rzece – rzekł bez pośpiechu Polek.

– A guza. W wodzie żyją zarazki.

Starł z pięty błoto, poruszył niepewnie palcami skaleczonej stopy.

– Może by krwawnikiem, co?

– Ja przykładam liście babki.

– A guza. Babka tylko na stłuczenia. Łopian – co innego.

– Łopianem okłada się czyraki.

– A co to czyraki?

– Taka jedna choroba.

– Może ty ją miałeś?

– No pewnie.

– To jak ona wygląda?

– A ja tobie nie muszę mówić.

– No bo bujasz.

– Bujam? A komu zeszłej zimy rzuciła się krew nosem i ustami?

– A ja miałem liszaje.

– Chorobę znalazł: liszaje. Jak byłem mały, to spadłem z dachu świronu na kamienie.

– A mnie koń kopnął. O, widzisz, tu jest taki guz na żebrach.

– Jak koń kopnie, to nie choroba.

– A co?

– No pewnie, że nie choroba. Choruje się z niczego. Po prostu kładzie się do łóżka i już.

– A ty jak spadłeś na kamienie, to co?

– To szkło.

Polek leniwie przewrócił się na drugi bok.

– Pasiesz krowy? – spytał go po chwili Kajaki.

– Tak sobie leżę.

– Ale na otawie widzę wasze krowy.

– Mówię ci, że tak sobie leżę.

– No to przecież pasiesz krowy.

– Nie pasę, tylko pilnuję.

– I możesz w każdej chwili odejść?

– Mogę.

Kajaki przysunął się na kolanach do przyjaciela.

– Górale zajęli Puszkarnię.

– Nieprawda! – Polek zerwał się na równe nogi.

– Prawda. Łapa wysłał mnie po ciebie. Zbiórka jest o drugiej.

– A teraz która?

Kajaki spojrzał w niebo, na słońce grzęznące w obłokach.

– Pewnie trzecia.

– To czemu tak późno mówisz?

– No bo nogę przebiłem. Wiesz, chodźmy od razu pod Puszkarnię, to może zdążymy.

– A krowy?

– Gdzie one pójdą? Widzisz, nawet Batraczka się położyła.

– A jeżeli pójdą?

– Boisz się Dziadzi?

– Ja?

– Boisz się. Ja wiem.

– Ani trochę. Jak zechcę, mogę zaraz trafić kamieniem Pluskę.

Po drugiej stronie rzeki kamienną drogą toczył się ciężko wóz z workami mąki. Koń i jego właściciel, poważny rudy furman przezwiskiem Pluska, kiwali się miarowo, jednako ubieleni, jednako zrezygnowani wobec uciążliwej monotonii życia. Za skrętem Jaskuli, nieopodal Puszkarni, dzwonił jak druty telefoniczne przed deszczem – rozkraczony nad odnogami rzeki stary Młyn Francuski.

Polek wyszukał zgrabny kamień, taki poręczny „płaskun”, i z odpowiednim fałszem rzucił go ponad rzeczką. Pocisk zatoczył przepisowy łuk, rąbnął znienacka we wzdętą banię worka za plecami Pluski. Podniósł się z nagła biały tuman mącznego kurzu, co nie uszło uwagi ani sędziwego perszerona, ani pana Pluski.

– Ty, Polek ja tobie uszu oderwę! – krzyknął poirytowany furman.

– Może mi pan oderwać, ale z tego miejsca!

Tu Polek uczynił brzydki gest.

– Ty nie będziesz rzucać w starszego człowieka, jak ja ciebie dogonię!

– Pluska-kluska, wiatry puska!

Pan Pluska usłyszawszy tę popularną w Młynach Dolnych i Górnych zniewagę, zsiniał niebezpiecznie, zaczem skoczył z wozu i pobiegł ku brzegom rzeczki Jaskuli. Szpakowaty mustang oglądał się ze spokojem za swoim panem.

– Polek, ja przejdę wodę i pani Linsrum ciebie nie pozna.

– Właśnie czekamy na pana.

– Oj, Polek, oj, ja z ciebie trzy skóry zedrę.

Pan Pluska tupał nerwowo wielkimi umącznionymi buciorami. Ogromne biczysko, zdobne w buraczkowe pompony, insygnium fachu furmańskiego, groziło chłopcom zza Jaskuli dotkliwymi plagami.

– Polek, Łapa czeka – przypomniał Kajaki.

– Panie Pluska, dlaczego pan w charta jeździ? Patrzcie, jak on merda ogonem.

– Górale coś knują. U nich od wczoraj mobilizacja. Wszyscy dowódcy armii byli wzywani do Kękusia – szeptał Kajaki.

– Polek, gdzie ty widzisz charta, bo ja nie widzę. To jest dobry koń, a ja z ciebie bizunem zrobię zając.

– To ja idę. Powiem Łapie, że zdrefiłeś.

I Kajaki, trochę utykając, ruszył w poprzek łąki. Polek rozejrzał się niespokojnie. W otawie leżały krowy, żując starannie czarnymi żuchwami.

– Czekaj!

Pożegnawszy pana Pluskę kilkoma prowokacyjnymi uwagami, Polek rzucił się w pogoń za przyjacielem.

– Ja do ciebie przyjadę w gości, zobaczysz! – wołał porzucony i bezradny pan Pluska.

Polek i Kajaki zdecydowanym kłusem oddalali się w stronę Puszkarni, gdzie biały kij komina fabrycznego tkwił w mrowisku zieleni starych dębów. Pan Pluska napił się wody w Jaskuli i z ciężkim westchnieniem podszedł do wozu. Domyślny koń ruszył natychmiast przed siebie ciasną strugą drogi nabitą gęsto koślawymi kamieniami polnymi.

Przed Puszkarnią czyhała jednak na obu żołnierzy Dolnych Młynów bardzo poważna przeszkoda. Był nią pojedynczy i osamotniony w kępach leszczyny dom, dom schludny, kolorowy, oblany dokoła rabatami kwietnymi. Na werandzie owej willi siedział za stoliczkiem chłopczyk rówieśny Polkowi. Twarzyczkę miał miłą, układną i tak doskonałą, że aż nieprawdziwą. I oczka były błękitne, i cera jak z obrazka, i włosy delikatne niczym słoma jara. Pochylony nad kajecikiem pisał coś cierpliwie i starannie.

Polek oraz Kajaki zatrzymali się przed zieloną drucianą siatką ogrodzenia. Patrzyli przez chwilę na chłodny ogród z bezwstydnie kolorowymi kwiatami, na cienistą werandę i pracowitego kolegę.

Kajaki spróbował przez oko siatki zerwać uschniętą malinę.

– Może jego też zawołać? – spytał niepewnie.

Polek milczał pogardliwie.

– Zenuś! – odezwał się Kajaki. – Słyszysz, Zenuś?

– Proszę – Dobrzynkiewicz uniósł głowę znad zeszytu.

– Zenuś, chodź tu na chwilę.

– Nie mogę, ponieważ jestem bardzo zajęty.

– No chodź, nie wygłupiaj się.

– Przyjdźcie za pół godziny, wtedy będę rozporządzał odpowiednią ilością czasu.

– Chodź, coś ci powiem ważnego.

– Powiedz więc głośniej i nie będę musiał schodzić z terasy.

– Przypieprzę mu kamieniem – rzekł Polek.

Kajaki był jednak cierpliwszy.

– Zenuś, to tajemnica. No chodź, mówię ci chodź, nie pożałujesz.

Zenuś zamknął zeszyt i zszedł do ogrodu pod druciany płot.

– Jestem do twojej dyspozycji, lecz staraj się mówić krótko i rzeczowo, gdyż o piętnastej dwadzieścia mam ćwiczenia samopoczuciowe.

– Łapa wzywa wszystkich Doliniarzy: Górale zajęli Puszkarnię.

– Nie mogę mocować się w waszych bijatykach, ponieważ doktor mi zabronił. Moja głowa stanowi już dziś pewną wartość, nie powinienem jej narażać na wstrząsy, które mogłyby się odbić ujemnie na mojej pracy.

I spojrzał na nich poważnymi, mądrymi oczami.

– To znaczy drefisz?

– Nie znam się na waszym ordynarnym słownictwie. Jeśli natomiast chcecie, mogę wam odczytać fragmenty mego wypracowania domowego.

– Oj, jak ja bym mu przypieprzył – jęknął Polek w bezsilnej wściekłości. Oddzielała ich od chłopca z zeszytem bądź co bądź gęsta siatka płotu.

Zenek otworzył kajet, zmarszczył czoło, ślizgając się wzrokiem po stronach.

– O, mam. Tu, to właśnie jest interesujące od strony formalnej: „I poszli nasi chłopcy w bój, w śmiertelną krwawą walkę o wolność ukochanej ojczyzny. Przebiegali bory, lasy, przemierzali drogi i wertepy, miedze i żyzne pola, rosząc ziemię ojczystą rubinowymi kropli posoki”... Nie, to ostatnie nienadzwyczajne, będę musiał jeszcze przepracować. Rozumiecie: chciałem uniknąć powtórzenia słowa krew, ale ten archaiczny narzędnik brzmi trochę sztucznie, jak uważacie?

– Ty, wysuń rękę przez siatkę – raptem poprosił namiętnie Kajaki.

– W jakim to celu? – zdziwił się Zenuś.

– No wysuń, to zobaczysz – błagał Kajaki.

– Nie chcę.

– Co ci zależy, wysuń. Tylko jeden raz.

– Nie widzę w tym określonego sensu, więc po co się fatygować?

– Ale jeden jedyniutki raz.

– Chcemy się z tobą pożegnać – wtrącił perfidnie Polek.

– Wystarczy przecież ukłon. W społeczeństwach cywilizowa...

– Idziemy na wojnę, przyjacielu, no daj grabę, no Zenuś – żebrał Kajaki.

– Jeśli tak bardzo wam na tym zależy, to w ostateczności...

Zenuś przełożył zeszyt do lewej ręki, a prawą, czyściutką dłoń przecisnął przez drucianą szparę. Kajaki w mgnieniu oka skoczył jak tygrys i wpił się zębami w rączkę grzecznego chłopca.

– Ua! – wrzasnął Zenuś, znienacka i brutalnie zaatakowany. – Ua! Świnie, łobuzy!

Polek rozpoczął staranne przemówienie:

– Ach że ty w spinozę kopany, ty szantrapo formalna, ty pimpusiu pomocą szkolną gładzony po ciemieniu, ty wybździuku w rumianku kąpany, ty glonie rumiany, pierniku piernikiem opierniczony, brodawko pedagogiczna, ty chwieju gałandzki.

– Ohyda! Ohyda moralna! – krzyczał Zenuś, uwolniwszy rękę z paszczęki Kajakiego.

– To my krew przelewamy z Góralami, a ty tu będziesz poezje pisał, taka twoja mać! – rozsrożył się Polek.

Zupełnie à propos na ganku ukazała się mama Zenusia, pani Dobrzynkiewiczowa.

– Cóż to za hałasy, co się dzieje, chłopcy?

– Proszę pani, on nas zaczepia bez przerwy – płaczliwym głosem poskarżył się Kajaki. – Mnie z nogi krew cieknie – uniósł wysoko skaleczoną szpetnie nogę.

– Mamo, jestem ranny – rzucił się ku rodzicielce Zenuś.

– Ach, Boże, co się stało?

– Ukąsił mnie Kajaki.

– On? Z takim stanem uzębienia? Boże, mógł cię zakazić bakteriami! Róziu, dzwoń po lekarza, Boże, jak to dziecko krwawi...

Rózia w oknie kuchni spokojnie piła ze spodka herbatę na „przykąskę”, to znaczy zagryzając kostką cukru.

– Do wesela zagoi się – uogólniła ze spokojem wschodnioeuropejskiego filozofa. Biały kot wskoczył na parapet, liznął kostkę cukru.

– Ech ty, skacina – westchnęła panna Rózia i zadumała się z nagła, topiąc nie nazbyt smukłe palce w futrze faworyta.

– Oczywiście Linsrum, zawsze on. Czekaj, łobuzie, powiem to wszystko pani Linsrumowej – groziła Dobrzynkiewiczowa.

– Mamo, a jakich on strasznych słów używał, ten pastuch. Mamo, czuję, że zbladłem. Jest mi zimno i słabo. Obawiam się, iż umrę z upływu krwi – Zenuś zatoczył się i byłby upadł, gdyby nie silne dłonie matki.

– Wiejmy – szepnął Kajaki – idzie ze stacji Dobrzynkiewicz.

Rzeczywiście dróżką od kolei szedł pan Dobrzynkiewicz, bawiąc się grubą i pięknie okutą laską.

– Zenuś, ja ci jutro też poczytam w szkole! – krzyknął na pożegnanie Polek.

– Mamo, on się odgraża, a ja jestem taki słaby, tyle przeżyłem niespodzianie – skarżył się Zenuś zamierającym głosem. – Dobrze, że idzie tatuś, który, mam nadzieję, skarci tych ohydnych wyrostków.

– Panicz to tak mówi, jakby z książki czytał – odezwała się Rózia z czeluści kuchennych.

Obaj przyjaciele byli już daleko. Po forsownym biegu, który ich zabezpieczył przed ewentualną pogonią, odczuli pragnienie. Siedli więc teraz nad rowem, żując stary, na wpół zeschły szczaw.

– Ja nie wiem, co to w ogóle będzie – rozmyślał Kajaki. – Oni sami nie dadzą rady. Łapa, Rymszowie, Bocian, Kaziuk, Lońka. Tylko sześciu ludzi.

– Zmitrężyliśmy u Zenusia przez ciebie. A ty wiesz, co się stanie, jeśli Górale zwyciężą?

– Będzie się liczyć, że przegraliśmy bitwę – rzekł niepewnie Kajaki.

– A jutro! Zostaniemy ich niewolnikami.

– O Jezu! I co?

– No wszystko. Jak Kękuś zechce, to będziesz musiał całą wodę z Jaskuli wypić.

– A guza.

– E, bratku, jak niewolnik, to niewolnik. Takie jest prawo.

Kajaki popadł w wyraźne przygnębienie.

– Czemu od razu nie poszedłeś, kiedy ciebie wołałem?

– Ba – rzekł wymijająco Polek. – Popatrz, leci Ferdzia.

Istotnie, stecką od Puszkarni pędził Ferdzia, chłopak złotowłosy i niedbale odziany. Gonił przed sobą fajerkę na drucie. Ujrzawszy wypoczywających przyjaciół, zatrzymał się, unieruchomił swój aparat i siąknął czerwonawym nosem. Polek przypatrywał się chwilę jego twarzy o wielkich, wypukłych oczach, ujętej z obu stron w misterne pierścienie pejsów.

– Skąd? – spytał lakonicznie.

– Z parpierni – odpowiedział basem Ferdzia. – Oj, oj, jaka tam bitwa.

– Biją się? Widziałeś?

– No, nie widziałem, ale wiem.

– Mów.

Ferdzia przydeptał nogą czyhunowy krążek, opuścił głowę z zażenowaniem.

– Podglądałem z dębniaku. Nasi weszli do parpierni i nie wyszli. To pewnie się biją.

– A ty?

– Łapa nie wziął.

– Czemu?

Ferdzia siąknął nosem i milczał.

– Ech ty, Ferdzia, starozakonny wojownik – westchnął Polek.

Chłopak uniósł trochę głowę, patrzył spode łba.

– No to goń fajerkę do domu, matka pewnie kwaśności nagotowała.

Nie odchodził.

– Czego gały wywalasz? – zdziwił się Polek. – Nie twoja to rzecz mieczem wojować. Skończysz szkołę – będziesz śledzie liczyć.

I chciał się odwrócić w absolutnym znudzeniu, gdy nagle a niespodzianie spadła nań huraganowa burza pięści i dotkliwych kopniaków. Zasłaniając się rękami, próbował perswadować:

– Ferdzia, zwariowałeś? Jak dam ci zaraz syfona, to bąble uszami pójdą. Ferdzia, odejdź, bo się zgniewam.

Lecz rozszalały chłopak z fajerką nie słyszał tych perswazji. Płacząc spazmatycznie, walił na oślep kułakami, bódł wielką, stanowczo za wielką w proporcji jego ciała głową, kopał zapamiętale przeciwnika. Zaskoczony furią Polek cofał się, niezdarnie parując gwałtowne razy. Próbował interweniować Kajaki, ale rychło odpadł z naderwanym uchem.

Nie pozostało nic innego jak ucieczka. Dopiero z bezpiecznej odległości zdecydowali się spojrzeć za siebie. Zgarbiony Ferdzia siedział pośrodku ścieżki przed fajerką nadzianą na drut i rzewnie płakał.

– Ale zajadły – powiedział Kajaki, przymocowując na powrót bardzo sfatygowane ucho.

– Jak będę miał czas, to mu jeszcze przysunę. Cały rękaw mi oderwał – rzekł Polek.

W dole przed nimi była Puszkarnia. W nadrzecznej zieleni leżała martwa jak biała dłoń. Biegł ku niej stromy skłon dębniaku, gęstwa leszczyn, dzikich malin i łopianów wdzierających się na łąki. Nad tą głęboką doliną wisiał posępny obłok ciszy.

– Polek, a może wszyscy poszli do domu? – spytał niepewnie Kajaki.

– Boisz się?

– Nie. Tak sobie pytam.

– Chciałbyś wrócić?

– Pewnie. Taki kawał drogi lecieć na darmo.

– A jeśli nasi zwyciężyli i teraz dzielą niewolników?

– Myślisz?

– No pewnie.

– To ja bym też dostał prawdziwego niewolnika?

– No pewnie.

Chwilę milczeli, patrząc już innymi oczami na dziwnie cichą papiernię.

– A co ty zrobisz ze swoim niewolnikiem?

– Będzie krowy pasł. A ty?

– Ja, ja... – zamyślił się Kajaki. – Jeszcze nie wiem.

– Możesz mu kazać robić to, czego sam nie lubisz.

– To niech się myje za mnie rano.

– Eee, nie wolno.

– Dlaczego?

– No bo jakoś durno. Niewolnik to niewolnik, no, rozumiesz...

– Lecimy?

– Lecimy.

Puścili się co sił zboczem przeciętym u dołu torami kolejowymi. Błyszczące szyny, zniekształcone przez rozpalone powietrze, pulsowały niespokojnym rytmem, niknąc w mętnym od upału horyzoncie. Przeskoczyli oba rowy wypełnione pokrzywami i już mieli zanurzyć się w dębniaku, gdy od przejazdu doszedł ich czyjś cichy jęk.

Ogromna i prosto ku niebu służąca czupryna Kajakiego w dziwny sposób jeszcze bardziej się wyprostowała. Oczy jego pięknie się zaokrągliły jak nowe mosiężne pięciogroszówki.

– Słyszałeś? – spytał.

– Mh.

– Co to może być?

– Nie wiem.

Żałosna skarga, niczym skowyt wilkołaka, zabrzmiała nagle po raz drugi. Kajaki przysiadł z wrażenia i szepnął od dołu, spomiędzy gęstwy jaskółczego ziela:

– To tam, w tych starych rejkach.

– Mh, coś się rusza.

– Może lepiej dać nogę?

– Ja nie wiem.

Gorączkową ich naradę przerwał po raz trzeci głos wydobywający się spod sterty zapasowych szyn leżących na szpałach koło przejazdu. Tym razem brzmieniem swym i charakterystycznym podtekstem zakatarzenia wydawał się dziwnie znajomy.

– Ludzie dobrzy, bracia w Chrystusie Panu, pomóżcie zbłąkanemu podróżnikowi.

Nie było wątpliwości, że w rowie, w naturalniej skrytce pod szynami, leży zacny rzemieślnik Dolnych Młynów pan Skierś. Chłopcy z zachowaniem resztek ostrożności zbliżyli się do sąsiada.

– Ach, chłopcy mili, zasłabłem, idąc z Podjelniaków, i życia tu chyba dokonam. Niesławne było one i nikczemne. A ja tak ludzi kochałem, Boże Ty mój, jak ja ich kochałem! Bywało, przechodzą koło mego domu, to ja do nich wybiegam ze szklaneczką pełną po gradusy. Tak ot z niczego, od serca, z miłości do bliźnich. Wypijaliśmy, Panie Boże, zakąszaliśmy kwasem chlebowym, który jeszcze, jak w piśmie piszą, Panienkę Niebieską od zgagi ratował, i dobrze było, mili moi, dobrze było na tym świecie.

Pan Skierś stęknął żałośnie, spróbował obrócić się śród niewdzięcznych pokrzyw poufale całujących go w oba policzki.

– A dlaczego mnie ludzie nie lubią, powiedzcie, kochani? Czymże to ja zasłużyłem? Może z podłego rodu jestem, może robotę nie tak wykonuję, może się komu naprzykrzam? Ze szlacheckiego stanu pochodzę, herb mój Kownia, trzy miecze na czerwonej tarczy, w wojsku cara jak służyłem, to „dwarianin” o mnie pisali w dokumentach i prędzej zwolnili. A że zbiednieliśmy za wolą boską, że pracą prostą muszę się trudzić, to nie grzech, mili moi. Święty Józef, wieczne odpoczywanie racz mu dać Panie, też fach zwykły miał i fuchę stolarską odwalał. A mnie jak wyjdą czasem kamasze – ludzie nadziwić się nie mogą. Jeden sędzia to z miasta do mnie przyjeżdża. Ileż razy naprasza się, spokoju nie daje: „Panie Skierś – mówi – zrób pan giemzowe sztyblety, bo w pańskich to i u wojewody nie wstyd na balu się pokazać”. Tak mówił, kochani, żebym jutrzejszego dnia nie doczekał. Bo ja, panie, i w obejściu delikatny jestem, i wiem, co trzeba. A w Podjelniakach, chłopcy moi, ty jeden zdaje się jesteś od Linsruma, buty tobie na zamówienie zeszłej zimy szyłem, a w Podjelniakach, chłopcy, skrzywdzili mnie, dali odczuć, że mnie nie lubią. Mnie, Skiersia, wyprosili ze sklepu i przykrym, plugawym słowem sponiewierali. Ach, życie moje, życie...

Tu pan Skierś rozpłakał się nagle i rzewnie, demonstrując obfitość łez godną dziecka.

– Nie ma już dla mnie życia. Nadojadłem wszystkim. Starych trzeba zabijać: sami się męczą i drugich męczą. Weźcie, chłopcy, mnie pod pachy, wyciągnijcie na tory. Zróbcie dobry uczynek.

Zacny rzemieślnik uniósł się odrobinę na łokciu i wyciągnął ku chłopcom błagalnym gestem rękę.

– Proszę was i zaklinam, chrześcijan małoletnich, skróćcie moje męki. Kochałem ludzi, ach jak ich kochałem, nie do wiary, tak kochałem, a to wszystko sukinsyny. Wyciągnijcie mnie, szlachcica, na tory, odwdzięczę się wam. Mówcie: co chcecie za ten uczynek?

Chłopcy powolutku, tyłem, wycofywali się z drastycznej sytuacji. Pan Skierś zapitym, jednakże bystrym okiem spostrzegł ich manewr i wzmocnił tembr głosu.

– Ludzie, pomóżcie, jak możecie! Skróćcie cierpienia waszego brata. Jeśli nie chcecie męczyć się w taki gorąc wyciąganiem starego na tory, to skoczcie po ćwiarteczkę. Skredytują wam, jak powiecie, że dla Skiersia, pana Skiersia. Nie dadzą ćwiarteczki – to niech będzie „kruczek”. Ulitujcie się, skaciny, bo was poprzeklinam na zawsze. W imię Boga...

Chłopcy nie czekali na dalszy rozwój wypadków. Za plecami słyszeli w stukocie swoich pięt ucichający z wolna krzyk pokornego szewca:

– Ach wy, darmozjady, bydliny, bodaj wam Matka Boska ręce i nogi...

W zeszłorocznych liściach, jak w rudym śniegu, zjechali zboczem dębniaku ku łąkom. Instynktownie skryli się za pokrętny, stary krzak leszczyny. Przed nimi stała nieczynna papiernia zwana Puszkarnią. Biały czworokąt ścian przykryty był sitem dachówkowego dachu. Główny budynek otaczała siwa, próchniejąca grzybnia przybudówek. Na wysokim kominie, w czarnej drucianej czapie, żyły ptaki.

– To co, wejdziemy? – spytał Kajaki zdławionym głosem.

– Ty idź pierwszy jako ubezpieczenie.

– Dlaczego ja?

– Bo jesteś mały. Zwiadowcy muszą być mali.

– Ale mnie noga boli.

– Cicho, ćśśś...

Lecz to tylko stadko gawronów poderwało się ze szczytu komina. Znów uczyniło się ciemno: czarna chmura pochyliła się nad doliną. Wiatr raptem przebiegł po koślawych daszkach przybudówek, szarpnął gdzieś ramą okienną.

– Czy musimy tam wchodzić? – upewniał się nagle skrupulatny Kajaki.

– Skoro przyszliśmy, to trzeba.

– Ale ja pierwszy nie pójdę, bo jestem skaleczony.

– No to chodźmy razem.

Ostrożnie, skradając się, ruszyli zygzakiem w kierunku szczerbatych drzwi.

– Cicho, tylko cicho – mówił Kajaki, bardzo głośno przełykając ślinę – to ich zaskoczymy.

– Kogo?

– Nie wiem. Kogoś zaskoczymy.

Naraz Polek pochylił się gwałtownie nad ziemią i uniósł coś ostrożnie w palcach. Kajaki podczołgał się do kolegi, przyciskając dłonią zbyt głośno bijące serce.

– Co to jest?

– Ząb.

– Ząb? Czyj?

– Ludzki.

– Ludzki? O Jezu.

– Aha. Jeszcze świeży, niedawno wybity.

– Może Kaziuka?

– Nie. To jest czysty ząb.

– Patrz, taki szeroki, zupełnie jak Łapy.

Polek wyprostował się nagle.

– Racja. To jest ząb Łapy.

– Bili się. Ferdzia nie kłamał.

– Szukajmy innych śladów.

Przeczesali trawę tam i z powrotem, bez rezultatu. Przez wyłamane deski drzwi widać było wilgotną, tajemniczą czeluść wnętrza opuszczonej papierni.

Polek znalazł kamień i cisnął nim w drzwi. Uderzenie rozbrzmiało złowróżbnym echem.

– Co ty robisz? – zląkł się Kajaki.

– Sprawdziłem, czy tam nikogo nie ma.

– Nikogo?

– Nie.

– Na pewno?

– Gdyby ktoś był, to wyszedłby na podwórze.

– Aha, rozumiem – rzekł już zupełnie innym głosem Kajaki. – No co, przeszukamy tę budę?

Pogwizdując niedbale, wsadził ręce do kieszeni i ruszył w kierunku drzwi. Kopnął nonszalancko drewniane wierzeje, zapomniawszy o skaleczonej nodze.

– Off – syknął – już ja was załatwię.

I jednym szarpnięciem wyrwał nadpróchniałą deskę.

– Polek, boisz się? Chodź no żywiej.

Co rzekłszy, Kajaki, nucąc, zniknął w czarnym wyłomie wrót. Polek zbliżył się do drzwi, wstrzemił głowę w otwór. Ciemno, gdzieś z rzadka padają krople wody do płytkiej kałuży.

– Kajaki!

Nikt nie odpowiedział.

– Kajaki! – powtórzył ze ściśniętym sercem.

Cisza.

Wstrzymując oddech, Polek ostrożnie przecisnął się do wnętrza. Tu wyprostował się i chciał już wołać przyjaciela, gdy nagle jakieś potworne, silne uchwyty spadły na jego ramiona i nogi, obaliły raptownie na mokry beton.

– Ratunku! – zdołał jeszcze krzyknąć.

II

Dziadzia Linsrum ciosał spokojnie kołki do podwiązywania pomidorów. Była to praca dosyć monotonna, więc zapadł się w sobie tylko wiadome rozmyślania. Trzaski miotały się wokół pnia jak żywe złote rybki. Zuchwalsze wskakiwały na solidne buciory Dziadzi, podbite własnoręcznie oponą samochodową – szczyt elegancji praktycznych Dolnych Młynów. Niezbyt inteligentna kwoka Zazula, stała towarzyszka prac Dziadziowych, próbowała dziobać smoliste drzazgi. Bezsensownej tej czynności przyglądał się leniwie Panfil, który leżał koło budy, złożywszy swą mądrą i doświadczoną głowę na wyciągniętych przednich łapach.

– Na podwórku pracuje i nie widzi, że krowy przyszły – odezwał się naraz w tej przedwieczornej leniwej ciszy głos Babki Linsrumowej.

Panfil, spostrzegłszy gospodynię, ożywił się gwałtownie, markując poważne zajęcie przy swym smolistym ogonie, Zazula rzuciła się bezmyślnie w stronę ganku, gdzie stała pani Linsrumowa, a Dziadzia wbił starannie siekierę w pień i obejrzał się na furtkę. Rzeczywiście, nad sztachetami widać było wyciągnięty łeb Batraczki, która w tym momencie ryknęła z gniewną niecierpliwością.

Dziadzia spojrzał na słońce, wysokie przecież jeszcze, i poszedł otwierać bramkę. Batraczka wpadła ochoczo na podwórko, przewracając wiadro z wodą. Dziadzia patrzył wyczekująco w ciasną perspektywę piaszczystej uliczki.

– A gdzie reszta krów? – zaniepokoiła się Babka. – Gdzie Polek?

Dziadzia wzruszył ramionami, popatrzył jeszcze raz na słońce i wrócił do pnia z siekierą. W ten sposób zademonstrował swój punkt widzenia: zupełną obojętność wobec tajemniczego wypadku.

Cały trud rozwikłania zagadki spadł więc na Babkę. Pani Linsrumowa wbiegła zatem do kuchni, aby się przyczesać przed lusterkiem i trochę ogarnąć. Po kilku minutach kroczyła już koślawą uliczką Młynową, odpowiadając godnie na pozdrowienia znajomych wysiadujących cierpliwie przy oknach w oczekiwaniu jakiejś bliżej nieokreślonej sensacji, takiego zdarzenia, które by rozdarło ten ckliwy i nudny, pachnący maciejką przedwieczerz letni.

W oddali, w tym miejscu głównej ulicy Dolnych Młynów, gdzie gubiła się już ona niejasno w prostokątach dojrzewającego owsa, pojawiła się jakaś chwiejna postać i zaraz też rozległ się zrazu niepewny, potem coraz donioślejszy śpiew. Piechur ów w sposób bardzo wyraźny mocował się z naturalną siłą przyciągania ziemi: zataczał się od jednego płotu do drugiego, potykał się w koleinach drogi, padał nawet na kolana, następnie prostował się do postawy żołnierskiej, acz chwiejnej. Tylko śpiew jego był zdecydowany i ponad miarę zwycięski:

Ura, ura,

Idziom my na wroga

Za światuju Rassiju,

Za bieławo cara...

Nie ulegało już wątpliwości, że ulicą Młynową zbliżał się pan Skierś, znany wszystkim rękodzielnik. Babka Linsrumowa zatrzymała się na chwilę, wahając się, czy nie wrócić do domu. Pan Skierś już ją jednak spostrzegł, przyśpieszył nawet wyraźnie, aby co rychlej paść na klęczki przed zakłopotaną kobietą.

– Niewiasto świątobliwa, orędowniczko nasza... – rozpoczął misterne przemówienie. Jednak Babka nie dała mu szansy wykorzystania porywu natchnienia.

– Wstyd, pan Skierś, wstyd, biały dzień, a pan po drogach wala się.

– Ach, Boże mój, za co Ty mnie tak poniżasz – zapłakał rzemieślnik, uderzając czołem o ziemię. – Lepiej było już pod pociągiem zginąć. Daruj człowiekowi słabemu. Wódka mnie gubi i nieżyczliwość ludzka. Byłem w Podjelniakach skórę kupować, Boże Ty mój, po drodze w lesie pieniądze zgubiłem, no to i z bólu „kruczek” niewielki wypić musiałem. Za co ty na mnie krzyczysz, czy za moje nieszczęście, czy za moje poniżenie? Kopnij psa, kopnij batraka, połam stare kości – tu pan Skierś rozdarł na piersi odzienie, przedstawiając Babce swoją lichą klatkę piersiową. Sytuacja stawała się powoli drażliwa, gdyż coraz więcej ciekawych głów wyglądało sponad płotów.

– Ot bezwstydny, dokazuje jak dziecko. Poszedłby wyspać się do domu. Tylko zgorszenie dla ludzi. Może gdzie widział Polka z krowami? – rzekła Babka, aby przerwać kłopotliwy incydent.

– I Polka widziałem, i krowy widziałem. Wszystko powiem jak na spowiedzi, tylko daj, święta kobieto, kielicha na pochmiałkę. Takie odczuwam boleści, że nie do wytrzymania, a twoje naleweczki wyleczyłyby i umarłego. Pan Jezus ci wynagrodzi, szlachetna, miłosierna istoto, którą wszyscy czcimy i kochamy – przy tych słowach pan Skierś ponownie zalał się łzami i jął gwałtownie całować kraj szaty Babki Linsrumowej.

– Niech puści, bezwstydny, niech opamięta się – broniła się Babka przed natarczywością Skiersia.

– Koło przejazdu był ten latawiec, naigrawał się ze mnie, starego. A i krowę widziałem, a jakże, chodziła po torach jak jaka hrabina, wszystko widziałem, tylko daj, siostro w Chrystusie, naparsteczek czegokolwiek. Jeśli żałujesz mnie nikczemnemu pestkóweczki, to daj choć denaturu, ulituj się...

Babka Linsrumowa wyrwała z trudem swoje ręce zroszone łzami zrozpaczonego rzemieślnika i szybciutko zaczęła uciekać. Pan Skierś podniósł się z klęczek i ujrzawszy tylu świadków swego upodlenia, jął wygrażać pięściami.

– Spalę was wszystkich, łachudry, bydliny...

Po dłuższej chwili, wyczerpawszy wszystkie groźby, ruszył w dalszą drogę wypełnioną piękną i męską pieśnią:

Ura, ura,

Idziom my na wroga

Za światuju Rassiju,

Za bieławo cara...

Tymczasem pani Linsrumowa podążała śpiesznie w kierunku kolei, gdzie spodziewała się zastać dwie pozostałe krowy, z których jedna była cudza, oddana do Linsrumów na letni wypas. Jakoż wkrótce spostrzegła dziwne ruchy w młodym owsie, szamotaninę, czyjś tupot i brzydkie przekleństwa. Po chwili na miedzę wypadł Ferdzia, okładając kijem zad poczciwej Krasuli.

– Ferdzia, kto ciebie tych słów nauczył? Innej wiary jesteś, ale i w żydowskim domu pewnie tak nie mówią?

– A bo nie słuchają się, chachary.

– Polka widziałeś?

– No nie – rzekł z wahaniem Ferdzia. – Nie.

– A skąd tu krowy?

– A bo Polek prosił, żeby zapędzić do domu...

Babka zręcznie chwyciła chłopca za ucho.

– Nie kłam, Ferdzia, powiedz prawdę, bo do ojca pójdę.

– Ja nie wiem, proszę pani, ja nic nie wiem, gonię krowy, żeby nie chodziły po torach.

– A gdzie jest Polek?

– Nie wiem, ja nic nie widziałem. Oj, oj jak boli! – krzyknął Ferdzia, przeląkłszy się energiczniejszej manipulacji Babcinej ręki przy jego uchu.

– Wszyscy Żydzi po śmierci idą do piekła, ale ty, gdybyś mówił zawsze prawdę i żył jak chrześcijanin...

– Ja chcę żyć jak chrześcijanin, ale ja nic nie mogę powiedzieć.

– Ach tak – rzekła rozgniewana Babcia i silniej ujęła Ferdziowy organ słuchu.

– Oj, oj, ja wszystko zaraz powiem: oni poszli na wojnę.

– Co ty pleciesz, na jaką wojnę?

– Oj, wielka wojna! Oni poszli walczyć naprawdę – w tym momencie udało mu się wyzwolić z rąk zdumionej pani Linsrumowej, skorzystał więc z najprostszego rozwiązania kłopotliwej sytuacji i rzucił się do ucieczki. Babka została sama z krowami skwapliwie zgarniającymi jęzorami dorodny cudzy owies.

– Ferdzia, poczekaj, dam ci cukierka!

– Ja nie mogę, mnie się śpieszy, ja nie lubię słodyczy!

Wobec tego Babka pognała krowy do domu. Ale i ta powrotna droga nie była usłana różami. Należało wszak przejść obok sklepu baptysty, a tam podrygiwała postać niestrudzonego pana Skiersia.

Dzieukom tugo, tugo, tugo,

A sałdatom lubo, lubo,

A sałdatom charaszo...

Z tym śpiewem podchmielony rękodzielnik próbował wkroczyć do sklepu, gdzie nawet piwa nie trzymano ze względu na alkoholowy charakter tego napitku. Niedźwiedziej postawy baptysta bardzo łagodnie wypychał szewca za próg, przechodząc do porządku nad jego niewybrednymi insynuacjami.

Jak na złość tu właśnie Krasula musiała się zatrzymać, aby szczypnąć niedojrzały słonecznik zwieszający się nad płotem. Skierś natychmiast skorzystał z nadarzającej się okazji:

– Dobrodziejko najmilsza, ozdobo życia mojego, lilijo czysta...

Lecz Babka, nauczona smutnym doświadczeniem, nie była ciekawa dalszych wynurzeń pana Skiersia. Nie żałując leszczynowej witki, zmusiła obie krowy do potężnego galopu. Sąsiedzi, nieruchomi i leniwi w oknach, z uwagą przyglądali się niecodziennemu wydarzeniu.

Niczego jednak los nie oszczędził tego popołudnia Babce Linsrumowej. Kiedy z kawalkadą krów zbliżała się już do bramy swego podwórza, zza rogu, uliczką wiodącą od stacyjki kolejowej, wyszli państwo Dobrzynkiewiczowie. Ubrani w białe, płócienne stroje, prowadzili przed sobą umytego ładnie, uczesanego Zenusia, który prawą rękę niósł na temblaku.

– Pani nie idzie na Majowe? – spytała Dobrzynkiewiczowa.

Babka gorączkowo mocowała się z zamkiem furty. Krasula, powodowana niezrozumiałą ciekawością, ruszyła w kierunku Zenusia.

– Mamo, ona bodzieee...

– Ach, pani, tyle zajęć, w domu się chyba pomodlę.

– Czy Polek wrócił?

– Przepadł, pani, co to za latawiec, tylko dokazywanie jemu w głowie.

– Muszę pani powiedzieć, że dziś ugryzł Zenusia w rękę. To niedobry chłopiec. W jego sytuacji, kiedy nie ma rodziców ani jasnej przyszłości przed sobą, powinien inaczej postępować, powinien zaskarbiać sobie życzliwość ludzi.

– Święte słowa, już ja mu, jak wróci...

– Chciałbym tylko dodać – wtrącił się Zenuś – że wybryki Polka idą w parze ze słabymi postępami w nauce. To nie jest pocieszające. Do widzenia pani.

– Do widzenia, aniołku – rzekła upokorzona Babka. – Jakiż to rozumny chłopczyk, bodaj go gęś kopnęła – dodała cichutko, otwierając bramę.

Dziadzia, na widok zdenerwowanej żony i krów wytrąconych z równowagi dziwnym popołudniem, przerwał na chwilę ciosanie kołków, pokiwał głową i splunął z dezaprobatą.

– Co ja się dziś wstydu najadłam – poskarżyła się Babka Linsrumowa. – A on przepadł. Ferdzia bredzi, że na jakąś wojnę poszedł. Boże Ty mój, co biedy z tymi dzisiejszymi dziećmi...

Zamknęła krowy w oborze, uczesała się ponownie, chcąc wrócić do przerwanych nieprzewidzianymi wypadkami zajęć. Lecz robota jakoś nie szła.

– Gdzie go licho poniosło? Co oni znowu wymyślili?

Dziadzia chrząknął w milczeniu, szybko ruszając zrudziałymi wąsami.

– Może pójść szukać? Żeby jakieś nieszczęście... – zastanawiała się głośno pani Linsrumowa.

Na ulicy zaskrzypiały rozeschnięte koła. Pustym białym wozem jechał do domu Pluska. Głowę zwiesił melancholijnie, suta jego broda rozpłaszczyła się na piersi jak jesienny liść klonowy. Widocznie drzemał. Koń znał drogę.

Babka Linsrumowa podbiegła do płotu.

– Panie Pluska, nie widział pan Polka?

Woźnica ocknął się, instynktownie sięgnął po bicz wetknięty za cholewę.

– Prr!

Powoli odwrócił się, spoglądając na Babkę bez przyjaźni.

– Pani pytasz o tego chuligana?

– Panie Pluska kochany, krowy wróciły, a on badzia się...

– Pani Linsrum, ja pani tylko to powiem: jak ja jego złapię, to pani możesz poszukać nowego chłopca.

– Boże, Boże, panie Pluska, co pan mówi?

– Ja mówię, co ja wiem. On we mnie rzuca kamieniami i poezje głupie wymawia. Żeby nie to, że ja dziś do wody wejść nie mogłem, to on by już nie był Polek.

– Jak pan może tak mówić o sierocie? Bóg raczy wiedzieć, co się z nim dzieje.

– Pani widzi tego Skiersia? Czy Żyd śpiewa głupie piosenki i leży na drodze? To jest takie wychowanie, pani Linsrum.

– My nie możemy uderzyć Polka.

– Każde dziecko ma miejsce, żeby bić, pani Linsrum. Pani krzyknie na konia: wio!, bo ja dziś nie mogę.

Zaprzęg pana Pluski ruszył w dalszą drogę z dzwonieniem sfatygowanej uprzęży, żałosnym skrzypem piast. Furman wsadził bizun za cholewę i popadł w senny namysł.

– Ach co za wstyd, jaka hańba – szeptała do siebie Babka, wracając na ganek. Usiadła tu z westchnieniem na zydelku, aby dokładnie przeanalizować sentencje pana Pluski.

Dziadzia zebrał kołki i odniósł je pod świron. W tej czynności towarzyszyła mu gorliwie Zazula. Znudzony Panfil próbował ją zaczepić, chwytając koniuszkami zębów wystrzępiony ogon, ale kura podniosła taki krzyk i tak nie posiadała się z oburzenia, że Babka musiała przerwać rozmyślania:

– Bodaj ciebie wilcy, leż spokojnie!

Panfil przymknął szybko powieki i zamarł w bezruchu, lecz Zazuli to nie zadowoliło. Jeszcze długą chwilę gdakała poirytowanym tonem.

Zadumę pani Linsrumowej przerwało tym razem głuche stęknięcie furtki. Zjawił się gość wcale niespodziewany: posterunkowy Maciejko. Ładnie zasalutował, otarł pot z czoła i wewnętrznego otoku czapki, następnie wysunął lekko lewą nogę do przodu, dając tym do zrozumienia, że przybywa tu na poły prywatnie.

– Gorąco, pani Linsrumowa.

– Oj tak, panie komendancie.

– Jeszcze nie komendant, może z czasem... No tak, co to ja chciałem powiedzieć? Maj, a takie silne słońce.

– Racja, panie komendancie.

Przez moment milczeli oboje. Maciejko sapał donośnie.

– No tak, co to ja chciałem powiedzieć? Namacha się człowiek przez cały dzień.

– Ugościłabym pana komendanta pestkóweczką, ale pewnie za gorąco?

– No, już, że tak powiem, wieczór, dzięki Bogu, ochładza się powoli.

– Może wstąpimy do kuchni.

– Z miłą chęcią, pani Linsrumowa.

Babka zajrzała do kredensu.

– A może spirytusiku na tureckim pieprzu?

– Z miłą chęcią.

Pan Maciejko przełknął zgrabnie kieliszek zwany służbowym i zastygł z ustami w trąbkę, wypuszczając ostrożnie powietrze.

– No tak, co to ja chciałem powiedzieć? Dobry trunek.

– Mój to lubi do obiadu wypić taką szklaneczkę. Starszy człowiek, panie komendancie, siły do roboty potrzebuje.

– I owszem. Do roboty siła potrzebna.

– Może jeszcze kieliszeczek?

– Broń Boże, chyba że nie taki pełny.

Babka nalała przez grzeczność do pełna.

– Nasz wiek nie jest długi, wypijemy kieliszeczek drugi – rzekł pan Maciejko.

Zrealizowawszy swą zapowiedź, chuchnął już żywiej.

– No tak, co to ja chciałem powiedzieć? Po sąsiedzku zaszedłem, że tak powiem, w pewnej sprawie.

– O Jezu – przestraszyła się Babka. – Przecież my wszystkie podatki jak należy płacimy i chorągiew na święta wywieszamy. Może jeszcze pieprzóweczki?

– Jak ten czas kochany leci, wypijemy kieliszeczek trzeci – rzekł na to posterunkowy Maciejko.

Zadość uczynił obietnicy i nie chuchnąwszy tym razem, rozpiął z lekka pas.

– No tak, co to ja chciałem powiedzieć? Pani gospodyni, sprawa, że tak powiem, obywatelska. Jesteśmy obywatelami państwa, a państwo jest naszym państwem. Państwo to wielka rzecz i nie na nasz rozum. Ja jestem państwowy, pani jest państwowa, wszyscy jesteśmy państwowi, że tak powiem.

– O Boże mój, naleję jeszcze?

– Nasz żywot nic nie warty: wypijemy kieliszeczek czwarty – odparł pan Maciejko.

Tym razem wyprostował nogi pod stołem i chwilę się namyślał.

– No tak, co to ja chciałem powiedzieć?... Przeciwko państwu nic nie wolno mówić. Nie wolno, tego-tam, podważać, żadnej, panie, że tak powiem, roboty, bo państwo to jest państwo. A u nas pojawili się jacyś, że tak powiem, włóczą się i podważają, i policja państwowa nie dopuści...

– Włóczą się i podważają, Matko Boska Ostrobramska, a nasz Polek zginął... Może jeszcze troszeczkę?

– Do wiersza już nie powiem, bo dalej po rosyjsku – usprawiedliwił się posterunkowy. Następnie kontynuował swój wykład: – Z czego oni, że tak powiem, niezadowoleni? Może im państwo nasze państwowe nie podoba się? Może jakieś inne państwo im potrzebne? A pani Linsrumowa na konto naszego państwa jak?

– Ach, panie Maciejko, dla mnie nasze państwo w sam raz. Dla takich ludzi jak my, niezamożnych, panie Maciejko, i prostych, każde państwo dobre, to jest, chciałam powiedzieć, nasze państwo kochane najlepsze. Może jeszcze kieliszeczek?

– Wystarczy, że tak powiem. Jest instrukcja, że na służbie i po służbie nie można. Co to ja chciałem powiedzieć?

– A Polka naszego nie widział pan?

– Że tak powiem, nie widziałem...

– Dziecko przepadło, panie Maciejko, a tu podważają, Boże, mój ty Boże...

– Znaczy, pani Linsrumowa, obywatel państwowy obowiązany jest uważać. Jeśli kto obcy pojawi się w Młynach Dolnych albo Górnych, trzeba melduneczek złożyć na posterunek, i to musowo. Dzieciom, i owszem, należy zaznaczyć, bo dzieci więcej czasem od starszych widzą. Kto obcy, niemeldowany – na posterunek, a my, że tak powiem, policja państwowa, wiemy, co dalej zrobić.

– Tyle tu różnych kręci się koło domu, i bezrobotni, i – wstyd powiedzieć – bradiagi.

– Wszystkich potrzeba zgłosić, policja państwowa, i owszem, sprawdzi jak należy.

– Polek, dziecko, gdzie ty jesteś, sieroto?... Może jeszcze kieliszeczek?

– Można tak na ostatek. Ale nie powiem już do wiersza, bo dalej to tylko po rosyjsku.

Pan Maciejko spełnił jeszcze jeden pucharek, zaczem jął doprowadzać do porządku mundur oraz całe państwowe wyposażenie.

– No tak, co to ja chciałem powiedzieć? Do widzenia, pani Linsrumowa. Niech pani pamięta: państwo to jest państwo.

– Gdzie by człowiek zapomniał taką rzecz, choć moja głowa drena, już nie ta, co dawniej – zapewniała Babka, odprowadzając posterunkowego Maciejkę do furtki.

Ze świronu wyszedł Dziadzia, niosąc świeżo oprawioną kozią nóżkę. Babka, widząc ten instrument kary cielesnej w rękach Dziadzi, rozrzewniła się niespodzianie:

– Ach, po co to? Ja mu wszystko daruję, byleby tylko wrócił.

Panfil, nieświadom sytuacji, chwycił za koniec dyscypliny i omal jej nie wyrwał z dłoni Dziadzi Linsruma. Za wybryk ten musiał spróbować na własnej skórze skuteczności koziej nóżki. Karę przyjął niegodnie, kryjąc się co rychlej za budę.

Z ziemi powstawał już mrok. Drzewa zastygły na noc w bezruchu. Ponad horyzontem, na obłoku, jak na fioletowej poduszce, leżał złoty kolczyk nowiu. Gdzieś w tym wieczorze ciągle jeszcze błądził niestrudzony Skierś, a z nim nieodstępna pieśń:

Ura, ura,

Idziom my na wroga

Za światuju Rassiju,

Za bieławo cara...

III

Polek nie mógł się ruszyć. Ręce i nogi miał związane, a klatka była ciasna. Pojedyncza świeczka skąpo rozświetlała tę gigantyczną piwnicę wypełnioną prawie do kolan czarną i wstrętną wodą. Tuż obok, zdawałoby się za ścianą, szumiała Jaskula, tocząc się po omszałych kamieniach. Wartownicy siedzieli na cementowej wysepce śród porozdzieranych rur i olbrzymich, zardzewiałych śrub. Wyglądali groźnie: wszyscy mieli szerokie pasy wojskowe i noże fińskie, a piersi generałów przecinały nawet koalicyjki. To była doprawdy klęska.

Generał Syrojeżka spojrzał na zegarek.

– Proszę, już dziewiąta. Wodza jeszcze nie ma.

– Major mógł mieć defekt w rowerze – rzekł pułkownik Rysio.

– Ile jeszcze będziemy czekać, panowie? Ja rozpocząłbym wstępne badania.

– Nie śpieszmy się, użyjemy sobie, czasu przecież dużo.

– Ale sztandar, sztandar?

– Są wszyscy w naszych rękach. Według prawa oznacza to, że przegrali. Od dziś będą niewolnikami.

– Wielka mi radość. Stado brudasów.

– Zaczniemy od mycia. Chude to, bo chude, ale siłę swoją mają. Ja bym wziął na przykład Polka.

– Dlatego, że ci oko podbił?

– Nie wiem, może. Lubię hardych.

– Na kartoflach hodowani, patrz, jakie mają brzuchy.

Generał z pułkownikiem, brnąc w wodzie, podeszli do pierwszej klatki, w której siedział Łapa.

– Widzisz go – powiedział generał Syrojeżka – sama skóra i kości. A jaki blady, pewnie ze strachu.

– Wódz go chyba weźmie. Trochę szkoda, że już się skończyło. Zostały tylko Zajelniaki i Podjelniaki, w ciągu tygodnia i tamtych podbijemy.

– Wiesz co, a może by popróbować Łapę? Jeśli wódz go zabierze, to ja bym miał ochotę teraz połaskotać.

W klatce Łapa poruszył się niespokojnie. Drobne krople potu wystąpiły mu na czoło.

– Może to i racja. Strupel, chodź no tutaj.

Wezwany podpułkownik żywo ruszył przez wodę ku swoim zwierzchnikom. Był to chłopak mocny, cały w czarnych piegach.

– Odejdźcie – warknął Łapa.

– No, dlaczego? – zdziwił się Syrojeżka.

– Nie wolno. Jestem dowódcą.

– Teraz wszystko wolno, pobiliśmy was, całe twoje wojsko jest pod kluczem. Ani jeden wasz żołnierz nie chodzi na wolności, kapewu?

– A Ferdzia?

– Ferdzia nie był w waszym wojsku.

– Był.

– To dlaczego go odpędziłeś?

– Bo... bo... bo był wysłany z rozkazem.

– Powiedz to cioci. Zresztą Żyda nie uważamy za żołnierza.

Polek czuł na głowie nieustanny, chłodny kompres wilgotnego powietrza. Gdzieś tu było jakieś źródło dokuczliwego przeciągu. Nie miał też gdzie oprzeć pleców, gdyż klatce brakowało tylnej ścianki. Górale przysunęli ją po prostu do muru, w ten sposób zatykając wyjście. A po murze ześlizgiwały się wielkie i zimne krople wody.

– No, Strupel, otwieraj – powiedział generał.

– Odejdźcie, bo was pozabijam! – rzucił się do tyłu spętany Łapa.

– Ty blacharzu śmierdzący, kogo chcesz zabijać?

Łapa leżał na boku, patrzył wielkimi, stężałymi oczami.

– Jeśli mnie ruszycie, zabiję – powiedział wolno.

– Dlaczego nie mamy cię ruszyć? – zdziwił się Syrojeżka. – No, dalej Strupel.

– Odejdźcie, odejdźcie, zagryzę! – wrzasnął Łapa.

Zdziwiony Strupel zatrzymał rękę na haczyku, pułkownik też był wyraźnie zbity z pantałyku.

– On widocznie bardzo tego nie lubi – rzekł półgłosem.

Ze wszystkich klatek patrzyły na nich czujne, uparte źrenice.

– Ale przecież chyba nie będziemy dyskutować godzinami – powiedział Syrojeżka. – Zwyciężyliśmy i kwita. Strupel, nie słyszałeś rozkazu?

Podpułkownik jeszcze raz wziął się do otwierania klatki.

– Powiedziałem wam: przestańcie – rzekł cicho Łapa. – Wojna wojną, zabawa zabawą, ale jeśli mnie ruszycie...

– To co? – spytał prowokacyjnie generał.

– Wiesz, może jednak poczekamy na wodza? – wtrącił się pułkownik Rysio.

– To was powyrzynam, zobaczycie. Ja długo pamiętam. Na jednym się tylko nie zemściłem, na Wiśluku. Ale jego zabił pociąg.

– Kogo ty straszysz? Mnie?

Generał wolno odczepił haczyk, drzwiczki przeraźliwie skrzypnęły zardzewiałymi zawiasami. Wszyscy patrzyli w napięciu na manipulacje Syrojeżki. Polek słyszał gdzieś nad sobą w gęstym mroku cichutkie przygwizdywanie wiatru.

– Nie, nie rusz! – wrzasnął Łapa, gdy generał pociągnął go za związane nogi. Poddarta koszula ukazała chudy, cienko żebrowany bok przywódcy Doliniarzy. – Oddam wam za siebie, kogo tylko zechcecie! Weźcie Kajakiego, daruję go na zawsze, ale mnie zostawcie, zostawcie, zostawcie! – krzyczał wyciągany ze sczerniałej kleci.

– Porucznik Szczypa, do mnie! – rozkazał generał, który wespół z Rysiem i podpułkownikiem nie mógł sobie poradzić ze zwinnym, rozhisteryzowanym Łapą.

Najniższy rangą Góral zlazł niechętnie z cementowej wysepki, ze złością rozbijając stopami wodę ruszył z opieszałą pomocą. Ujęli Łapę pod ręce i ustawili przy ścianie.

– Ty pastuchu kozi – warknął wściekły Syrojeżka – będziesz pluł na generała?

Zdjął czapkę i począł bić po głowie „kozyrkiem”, czyli twardym daszkiem.

– Nie męczcie dowódcy, łajdaki! – krzyknął naraz rozpaczliwie Kaziuk.

Górale spojrzeli ze zdziwieniem na klatkę, gdzie leżał na boku Kaziuk z twarzą przyciśniętą do drewnianej kraty. Spomiędzy szczebli widać było tylko jego wielkie, załzawione oko.

– Weźcie mnie, chłopaki, jak Boga kocham, a jego zostawcie – prosił gorączkowo.

– On chyba zbzikował? – rzekł zdziwiony Syrojeżka.

– Chłopaki, ja sam, na ochotnika, będę krzyczał lepiej od Łapy, ja się do tego nadaję, sami zobaczycie.

– Może jednak zaczekać na wodza? – wtrącił ostrożnie pułkownik Rysio.

– Ja bardzo chcę, mogę się pobożyć, chłopcy, bierzcie mnie, na co, do cholery, czekacie, no już, ruszcie się, kozie syny, ciumciszki góralskie, ja sikam na was, szenszyle prasowane, lizusy przeklęte, słyszycie i nie wstyd wam, pluję na wasze szarże, a wy boicie się mnie dotknąć.

– Jakoś teraz głupio – rzekł po chwili porucznik Szczypa. – Przestało mnie to bawić.

Milczeli, nie wiedząc, co dalej czynić. Polek zdecydował się oprzeć plecami o ścianę. Wyczuł ze zdziwieniem, że cała klatka odsunęła się od muru, tworząc szparę na szerokość dłoni. Ostrożnie zaparł się nogami o podłogę swego drewnianego więzienia i jak bochen chleba z worka – jął się wysuwać z kleci.

– No i co? – bąknął pułkownik Rysio.

W tym momencie zadudniły schody i do sadzawki piwnicznej spadł z rozpędem Major. Potknął się, łyknął tęgo niezbyt apetycznej wody. Gramoląc się z czworaków, krzyknął służbiście:

– Baczność! Wódz idzie.

Wódz Kękuś, poprzecinany rzemieniami we wszystkie możliwe strony, z kompasem na przegubie ręki, z torbą polową na biodrze, wyglądał jak samo uosobienie wojny i stanu żołnierskiego. Rynsztunek ten bojowy pięknie harmonizował z jego urodą czerstwą i gładką. Na policzkach wodza leżały chroniczne rumieńce koloru buraka, rumieńce okrągłe i tą właściwością obdarzone, że zawsze, bez względu na porę roku i okoliczności, utrzymywały się w jednakowym natężeniu.

– Cześć Polandzie! – krzyknął Kękuś, salutując.

– Cześć, cześć, cześć! – odpowiedzieli chórem oficerowie.

Wódz ostrożnie przebrnął wodę i znalazł się przy Łapie.

– Kaco kano kawe kago? – spytał generała.

– Kachce kamy kawziąć kago kana kator katu kary – odparł Syrojeżka w języku Górali.

Łapa spode łba patrzył niespokojnie, starając się domyślić, o czym mówią dostojnicy wroga.

– Kaco kaze kasztan kada karem?

– Kawła kaśnie kanie kawie kamy.

Wódz zmarszczył czoło, wetknął dłoń za jeden z wielu pasków koalicyjnych i chwilę trwał w głębokim zamyśleniu.

– Puśćcie go – rzekł wreszcie już w ogólnie zrozumiałym języku.

Oficerowie odstąpili od Łapy.

– Zanim podpiszemy akt kapitulacji pańskiej armii... pańskiego wojska – powiedział Kękuś – proszę przedtem podać miejsce, gdzie ukrywacie sztandar.

Łapa milczał.

– Czy słyszał pan moje pytanie?

Łapa milczał. Generał Syrojeżka uczynił ruch pięścią, jakby chciał pomóc dowódcy Doliniarzy w procesie przypominania.

– Zostaw – rzekł Kękuś. – Czy mam powtórzyć pytanie?

Łapa milczał.

– Ja go mogę zaprawić – zgłosił gotowość podpułkownik Strupel.

Kękuś namyślał się przez moment.

– Nie mamy sztandaru – prędko i szorstko powiedział Łapa.

– Jak to: nie mamy sztandaru? – zmieszał się Kękuś.

– No nie mamy i już.

– Ale przecież my musimy wam zabrać sztandar, bo tak powinno być.

Łapa milczał.

– Co to za wojsko? – zdenerwował się wódz Górali. – Bez mundurów, bez stopni wojskowych, bez niczego. Żebyśmy to wiedzieli, nigdy by z wami nikt nie walczył.

– Kaniech kazro kabią kasztan kadar – podsunął myśl pułkownik-dyplomata, Rysio.

– Musicie sobie uszyć sztandar – zdecydował Kękuś. – Jakie wybieracie barwy?

– Biały i czerwony – odparł Łapa po krótkim wahaniu.

– Bzdura. To nasz sztandar.

– Widzieliście ich, panowie, zachciało się tym dziamukom biało-czerwonego – zdumiał się generał. – To bezczelne.

– Czarny kolor im wystarczy. Jeden – zaproponował pułkownik.

– Eee, szkoda dla nich, przecież oni nie piraci – rzekł Strupel.

– Dobrze, niech będzie czarny. Chociaż piracki, ale nieefektowny. W akcie kapitulacji złoży pan zobowiązanie dostarczenia nam waszego sztandaru. To tyle.

Wódz chciał się już odwrócić, lecz powstrzymało go nieśmiałe pytanie Strupla:

– Jak to, to mu nie dosuniemy? Na czczo pójdzie spać?

– Nie ruszajcie go, my nie będziemy bić jeńców.

Kękuś energicznie skierował się przez wodę ku schodom. Generał spytał niepewnie:

– Kaco kabę kadzie kamy karo kabić kate karaz?

– Kanie kawiem, kachodź kamy kana kagó karę. Kaza karzą kadzam kana kara kadę – odparł wódz. – Proszę wszystkich za mną. Porucznik Szczypa będzie pilnował jeńców.

Korpus oficerski Górnych Młynów opuścił piwnicę starej papierni. Przy słabiutkim świetle dogorywającej świeczki zostali tylko Doliniarze uwięzieni w pakach do przewożenia maszyn i samotny wartownik łyskający okularami w niklowej oprawie.

Polek jeszcze raz pchnął nogami podłogę swojej prowizorycznej celi. Stęknęły deski, Szczypa obejrzał się leniwie. Polek przymknął powieki, udając, że drzemie. Dopiero gdy wartownik powrócił do absorbującej czynności ugniatania gorącej stearyny, Polek przyjrzał się wynikom swojej cierpliwej działalności. Szczelina pomiędzy klatką i ścianą poszerzyła się tak dalece, iż można się było przecisnąć na zewnątrz.

– Kajaki.

– Co?

– Chcesz tu długo siedzieć?

– A guza.

– Rób to, co ja. Tylko ostrożnie.

Polek przyciągnął nogi pod brodę, przewrócił się na plecy tak, że stopy jego związane starannie powrozem znalazły się koło ust.

– Jedry twoje pałki – zaklął cicho Kajaki. – Oj, jak mnie w krzyżu boli.

– Ale rozumiesz, o co chodzi?

Polek ostrożnie, z wysiłkiem, walcząc z równowagą i niewygodą, jął rozplątywać zębami sznury.

– Co wy tam robicie? – spytał porucznik Szczypa.

– Kości bolą, nie można usiedzieć. Jeszcze te wierówki... – narzekał obłudnie Polek.

– Ja tam was nie wiązałem – powiedział Szczypa. – W ogóle mi się nie podoba to wszystko. Mieszkam między Dolnymi a Górnymi Młynami, więc powinienem być neutralny. Pomyśleć, cztery miesiące jestem ciągle porucznikiem.

Płomyk świecy zmniejszył się jeszcze bardziej. Polek przegryzł ostatnie ścięgno sznura i z ulgą wyprostował nogi. Kajaki tarzał się po podłodze, stękając okrutnie.

– Ty, Szczypa, idź na górę i powiedz, żeby cię zmienili – rzekł Polek.

– Eee, nie zmienią.

– Zbujaj, że cię brzuch boli. My przez ten czas nic nie zrobimy.

– Poboż się.

– Jak Boga kocham.

– A dlaczego chcesz, żeby mnie zmienili?

– Nie pytaj się, ale idź.

– A jak nie pójdę?

– Idź, Szczypa, dobrze ci radzę.

– No, mogę pójść, mnie nie zależy – rzekł niedbale porucznik, ruszając do wyjścia. Kiedy zniknął w mroku schodów, Polek szepnął:

– Chłopaki, ja wam zaraz pootwieram klatki. Potem kombinujcie sami.

– Mnie rozwiążesz ręce i nogi – zadecydował Łapa.

– Nie zdążę.

– Zdążysz. Możesz innym nie otwierać.

– A guza! – stęknął Kajaki.

– Jestem dowódcą czy nie jestem?

– Cicho, już idzie – syknął Lońka. – Kłóćcie się, hamany, teraz będzie kiszka z wodą.

– Chodź tu szybko do mnie! – warknął Łapa.

– Jakże, a my to co? – zaoponował Bocian.

– Polek, słyszysz?

– A guza. Mnie obiecałeś.

– Polek, idź, rozwiąż dowódcę – błagał Kaziuk.

Do piwnicy wszedł Strupel. Rozejrzał się podejrzliwie, lecz Doliniarze leżeli już cicho w swoich drewnianych celach. Uspokoił się więc i nabrał od razu humoru.

– No co słychać, szympansy? Jak zdrowie? Udało ci się, Łapa, na razie, fakt. Ale nie bój się. Straciłem dziś kolację przez ciebie, a wiesz, co miało być: kotlety cielęce. Ja też jestem pamiętliwy, fakt.

Brnął hałaśliwie przez wodę w kierunku klatki dowódcy Doliniarzy. Łapa cofnął się instynktownie w przeciwległy kąt swego więzienia. Strupel usiłował wepchnąć pięść pomiędzy szczeble, w nadziei, że uda mu się dać syfona Łapie. Po kilku próbach zrezygnował jednak i poszedł do cementowej wysepki, gdzie była reszta świeczki.

– Z nami to nawet przegrać warto, fakt – medytował na głos. – Sami tylko popatrzcie: jeden syn asesora na kolei, drugi – syn przodownika, trzeci – syn kapitana, a wy co, łachudry?

– Ale ty jesteś syn hycla.

Strupel aż podskoczył.

– Kto to powiedział?

Cisza.

– Kto powiedział: syn hycla?

Milczenie.

– Kto pytam, bo was w tej chwili zaciukam.

Nikt się jednak nie przyznawał.

– Ech, wy tchórze, świniopasy bez żadnego honoru. Mój ojciec jest masarzem i wszyscy to wiedzą.

– Ale w szkole napisali: rzeźnik – powiedział życzliwie Kajaki.

– To było w zeszłym roku. Teraz jest masarzem, fakt.

– No bo ludzie prawią, że dodaje trochę kotów, trochę psów – mówił pokornie Kajaki.

– Kto tak mówi? – zaperzył się Strupel.

– No nie my, ludzie mówią – Kajaki spoglądał bacznie na podpułkownika i widząc jego nazbyt wyraźne podniecenie, dodał szybko: – My w to nie wierzymy.

– Mój ojciec zawsze księdza prowadzi na procesji, a w wojsku był plutonowym. Jeszcze w Legionach. Jak założy ordery, to bracie, fakt. Tylko Krzyża Oficerskiego nie ma, a tak wszystko... U was Polek, na przykład, w ogóle ojca nie ma... Nie wiadomo nawet, jak go nazywać: jedni mówią Krywko, drudzy Linsrum...

– Ty, zejdź mi z oczu – rzekł posępnie Polek.

– Mam ci dosunąć?

– Swoje smarki najpierw dosuń.

Strupel podniósł się z cementu, aby spełnić groźbę, lecz w tej właśnie chwili płomyk świeczki zachybotał, przygasł, znowu się rozświetlił, strzelając w górę jasną krechą, następnie opadał wolno i długo, aż wreszcie raptownie zgasł.

– O Jezu! – wrzasnął Strupel. – Kto zgasił świecę?

Polek wydobył się z klatki i po omacku jął szukać kolegów. Szamotał się z haczykami, kalecząc palce. Wiedział, że ma niewiele czasu.

– Nie ruszajcie się, bo was zaduszę! – krzyczał Strupel niepewnym głosem. – O Jezu, jak ciemno!

– Kajaki, Kajaki – szeptał Polek. – Odezwij się, Kajaki.

– Do mnie, Polek, tu jestem, rozwiąż mi ręce – warczał gdzieś w mroku Łapa.

– Nie mogę, sam mam ręce związane, pootwieram wam tylko skrzynie.

Strupel spadł widocznie do wody, bo zakotłowało się jak przy kąpieli hipopotama i rozległ się przeraźliwy, nieludzki wrzask podpułkownika armii Polandy:

– Ratunku! Ratunku! Topię się, ludzie, ratunku!

Polek, otworzywszy jeszcze jakąś klatkę, rzucił się z powrotem ku swojej drewnianej celce. Napotkał palcami mur, począł gorączkowo biec wzdłuż mokrej, chropowatej ściany. Nagle poczuł uderzenie chłodnego powietrza i związane jego dłonie spotkały żelazną klamrę.

– Chłopaki, tu jest luft! – zdołał jeszcze zawołać.

Na schodach dudniło już tak, jakby toczono tam ciężkie bale dębowe. Ktoś zwalił się do wody, ktoś rymnął głową w deskę, ktoś wołał zdenerwowanym głosem:

– Strupel, co ty wyprawiasz? Dlaczego zgasiłeś świecę!

– Tu jestem, o Jezu, ratujcie, jak ciemno!

Próbowano zapalić zapałkę. Siarka widocznie zmokła, gdyż tylko przez ułamek sekundy błysnęło krwawo i znów piwnica utonęła w absolutnej czerni.

– Strupel, oddamy cię pod sąd! Co z jeńcami?

– O Jezu, gdzie wy jesteście? Ja muszę iść do domu.

Polek tymczasem wspinał się do góry kanałem wentylacyjnym. Zimne krople spadały mu na kark jak mokre kamyki rzeczne. Kiedy zawisał na związanych rękach i stopami szukał następnej klamry, czuł dotkliwie, prawie namacalnie dwupiętrową, ciasną przepaść pod sobą. Głosy dobiegające z dołu były wydłużone przez echo i nazbyt donośne.

– Ja nie jestem winien, fakt! – wołał gdzieś Strupel. – Już późno, muszę iść do domu. Podajcie rękę, do cholery!

– Niech ktoś przyniesie świecę. Pilnujcie schodów, żeby Doliniarze nie uciekli. No, macie świecę?

– Zapałki mokre.

– To przynieś inne.

– Już raz latałem.

– Rozkazuję ci przynieść zapałki!

– Nie było umowy, żeby ganiać po nocy.

– Poczekaj, ja cię opracuję jutro.

– No podajcie rękę, jak Boga kocham – skamlał Strupel.

Klamry nagle skończyły się. Polek namacał krawędź żelaznej podłogi z obłymi guzikami nitów. Powolutku, centymetr za centymetrem, zaparłszy łokcie, wciągał się na metalową, szorstką powierzchnię. Była to galeryjka biegnąca wokół dawnej hali maszyn. Znał ją dobrze, zbierali tu stare książki przeznaczone na przemiał, kiedy likwidowano papiernię.

Zanim odszedł, pochylił się jeszcze nad otworem kanału i zawołał cicho:

– Chłopaki!

Cisza.

– Ej, chewra, jest tam kto?

Wielka kropla spłynęła mu spod palców i poszybowała w chłodnej ciemności. Usłyszał miękkie klaśnięcie, kiedy rozbiła się gdzieś po drodze.

Wstał z klęczek i ruszył w lewo, wlokąc dłonie po mosiężnej barierze. Gdzieś tu musiały być blaszane drzwiczki wiodące do jednej z przybudówek, gdzie kiedyś stały papiernicze żarna. Potknął się, galeryjka westchnęła jak gong. Spod stropu oderwał się ptak, chyba nietoperz, i począł krążyć niespokojnie, przecinając sine kratownice nagich okien. Polek wstrzymał oddech. Czekał dłuższą chwilę, licząc w duchu sekundy. Kiedy ptak, zachrobotawszy w belkowaniu, uspokoił się wreszcie, ruszył dalej.

Oto już i drzwiczki. Polek chce odszukać klamkę, ale słyszy gdzieś tuż obok niegłośną rozmowę. Rozgląda się uważnie dokoła: wszędzie ciemno. Tylko okna pulsują nikłym światłem nocy. Oczy są już zmęczone.

– Nie, nie dam fanaru. Niech popilnują w mroku. Wojsko to nie chichi – mówi ktoś rozdrażnionym głosem.

– To prawda. Wystarczy schodów pilnować. Nie uciekną, są zamknięci.

Polek widzi teraz niewielki pagórek różowego światła. Przysuwa się tam, staje nad prostokątnym otworem ujętym w zardzewiałe szyny. Na dole siedzą przy naftowej lampie Górale: Kękuś, Syrojeżka, Strupel, Rysio, Major i Szczypa.

– Kto na ochotnika? – pyta wódz.

Oficerowie milczą.

– No, co się dzieje? Długo będę prosił?

– Ja cały zmokłem, fakt – usprawiedliwia się Strupel. – Fater będzie zły, że późno wrócę.

– Nie ma, widzę, ochotników – stwierdza gorzko Kękuś. – Major, idź na dół.

– Może wystarczy, jak tu przy drzwiach postoję. Przecież innego wyjścia z piwnicy nie ma.

– Powiedziane było. Odmaszerować!

Major wyszedł niechętnie. Słuchali jego kroków, które dziwnie szybko umilkły.

– Na czym stanęliśmy? – pyta wódz.

– Przyczyny mobilizacji i konieczność opanowania terenu – podaje skrupulatnie pułkownik Rysio.

– Aha. Najpierw informacja: w okolicy pojawili się jacyś nieznani ludzie. Mogą to być włóczędzy, mogą też być bezrobotni albo bezdomni. Mogą też... – Kękuś zawiesza głos.

– Fanar gaśnie – stwierdza generał.

– Po polsku mówi się: latarka – prostuje pułkownik-dyplomata.

– To podkręćcie knot. Na czym to ja skończyłem? Aha. Mogą to być ludzie... ludzie... no... ludzie podejrzani.

– Co to znaczy: podejrzani? – pyta pułkownik.

– Jak dostaniesz zaraz po japie, to wszystko zrozumiesz, kapewu? – mówi wódz.

– Rzekłem podejrzani, i to wystarczy. Są tacy ludzie, którym zawsze to, co jest, nie podoba się. Mogą oni posiadać broń, jakieś magazyny, jakąś organizację, jakieś wojsko.

– O Jezu – szepcze Strupel. – To oni klawi, fakt?

– Strupel, żałuję, że dostałeś tak wysoką rangę. Na czym to ja stanąłem? Aha. Nic nie bujam, wiem dobrze. Za wykrycie takich ludzi otrzymuje się nagrodę.

– Jaką? – nie wytrzymuje generał.

– No, wielką. Krzyż Virtuti Militari albo Walecznych.

– Teraz nie ma wojny.

– Ale za takie rzeczy dają.

– Skąd ich wziąć, tych ludzi?

– Puszkarnia jest już nasza; zdobywszy papiernię, trzymamy całą okolicę w garści. Nikt też nas nie ubiegnie: Doliniarze od dziś będą naszymi niewolnikami. Trzeba obserwować uważnie. Będę codziennie wysyłał patrole.

– O Jezu – Strupel zaczyna drżeć – fakt.

– Każdy dostanie krzyż? – pyta generał.

– Jasne.

– Może lepiej podać do policji – mówi ostrożny pułkownik.

– Nie, nie, my sami musimy ich złapać.

– O Jezu, fakt, ale kogo łapać?

– Tłumaczyłem, cholera, a ten ciągle swoje.

– Jak ich poznać?

– Pokażę wam.

– Wolałbym coś innego – mówi naraz Szczypa. – Przecież my nie jesteśmy policją.

– Drefisz?

– Eee tam, ale mnie się to nie podoba.

– Szczypa!

– No słucham.

– Baczność! Przysiady ćwicz: raz, dwa, trzy, cztery... siedem... dziesięć. Starczy?

– Starczy.

– A co z Doliniarzami?

– Dzisiejszą noc posiedzą, a od jutra będą służyć.

– Ja nie wiem, czy mnie fater pozwoli wziąć takiego niewolnika.

– A Murzynka by pozwolił?

– Fakt.

– No to widzisz.

Polka ogarnęła nagle ochota, aby ukarać wrogów. Niewiele miał szans zemsty, więc wybrał tę najprostszą, choć może niezbyt ładną.

Jakoż po chwili Kękuś uniósł głowę i skonstatował:

– Zdaje się, że pada.

– Skąd, przecież dzisiaj pogodny wieczór.

– Ale jednak nieźle kropi.

– Patrzcie, w oknie widać gwiazdy.

– To dziwne – powiedział Kękuś. – A mimo to pada.

Polek nie czekał już na wynik meteorologicznych obserwacji Górali. Powrócił szybko do blaszanych drzwiczek. Kiedy je uchylił, jęknęły żałośnie. Zszedł ostrożnie na dół żelaznymi schodami. Było tu jeszcze ciemniej niż na górze, pod nogami zaszeleściła słoma. Nagle Polek potknął się na czymś, co z okropnym hałasem potoczyło się na betonowej podłodze. Przez chwilę zastygł z uniesioną stopą. Za ścianą ucichła naraz rozmowa oficerów.

– Ktoś tu chodzi, fakt – powiedział nieswojo Strupel.

– Pewnie wiatr – uspokajał generał.

– Dziwny wieczór – rzekł Kękuś – deszcz pada z pogodnego nieba, ktoś chodzi w pustej przybudówce.

– Nigdy tam nie zaglądaliśmy. Po prostu szczury – mówił pułkownik-dyplomata.

Polek nachylił się i jął szukać sprawcy potknięcia. Znalazł rychło blaszaną menażkę z przyschłymi resztkami jedzenia. Obok leżał ogarek świeczki przylepiony do deski. To nie były rzeczy Górali. Tu nocował albo dniował ktoś inny, ktoś nieznany, ktoś, kto czai się może gdzieś w załomie muru. Polek rzucił się gwałtownie w kierunku jasnej krechy drzwi, uderzając po drodze czołem w drabinę, która z hukiem obsunęła się ze ściany.

– Ktoś tu łazi, do cholery! – krzyknął wódz. – Strupel, jazda sprawdzić!

– Nie mogę, jestem mokry, fakt.

– No to wszyscy, ruszać zaraz!

Polek szarpnął drewniane drzwi. Nie chciały ustąpić. Mocował się chwilę, aż wreszcie przekonał się, że są zamknięte na topornie wystrugany skobelek. Kiedy je wreszcie otworzył, ujrzał przed sobą Jaskulę gadającą monotonnie w ciasnym korytarzu olszyn. Blade wióry światła biegły niespokojnie krętym nurtem.

Drzwiczki prowadziły donikąd. Pod nim była gładka, piętrowej wysokości ściana.

– Szczypa, weź fanar. My wejdziemy na górę – rzekł głucho gdzieś za ścianą podenerwowany Kękuś.

– Nie mówi się po polsku: fanar, lecz latarka – poprawiał trochę rozdygotanym głosem pułkownik Rysio.

– Jazda na dwór! Nie mądrzyć się, panowie.

Polek musiał ryzykować. Zamknął oczy i skoczył, sterując instynktownie ku krzakom gęstego łopianu. Zanim upadł na ziemię, zderzył się niespodzianie z czymś miękkim i ustępliwym, co ze strasznym rykiem przewróciło się obok w pokrzywy.

– O Jezu! Ratunku! Zabili mnie! Ja już nie żyję! – krzyczała poszkodowana istota, szamocząc się w wysokich pokrzywach.

– Co? Kto? – wołał od progu generał.

– O Boże! Ja nie wiem, fakt! Ratujcie, ja muszę do domu!

Polek wygramolił się spod liści łopianu i jednym susem skoczył za róg budynku.

– Trzymajcie go! To Polek! Ty ofiaro! Łapcie! – darł się generał Syrojeżka.

Polek słyszał za sobą tumult pogoni. Chciał już skoczyć w nadrzeczne krzaki, gdy spostrzegł naraz oparty o podmurówkę rower, na którym Major przywiózł Kękusia. W ułamku sekundy siedział już na siodełku i pocisnął z całej mocy pedały.

– Ucieka, patrzcie! – krzyknął nadbiegający generał. – A to świnia!

– Gońcie, łajdaki, to mój rower! – wrzeszczał wódz. – Nowiutka maszyna, Jezus Maria!

– Ja mam dość takiej zabawy i nie chcę orderów, fakt – narzekał płaczliwie Strupel.

Dopiero koło przejazdu kolejowego Polek zsiadł z roweru. Wyłączył dynamko, aby nie zdradzić się światłem, i wolno poprowadził półwyścigówkę Kękusia koleiną piaszczystej drogi. Piękny to był rower. Polek wyczuwał palcami smukłe i lekkie ścięgna konstrukcji, cicho szeleścił piasek przesypujący się między szprychami.

Związane dłonie dokuczały jednak coraz bardziej. Podczas chaotycznej ucieczki sznury wżarły się w ciało, z wielkim trudem utrzymywał kierownicę. Teraz skóra swędziała bezlitośnie i nie mógł się nawet podrapać. Zszedł więc do rowu, odłożył rower i jął się mocować z powrozem. Kiedy starał się przegryźć konopne więzy, gwałtowna oskoma zaciskała szczęki, a przed oczami biegały żółte i niebieskie koła.

Na trawie bieliła się już przedporanna rosa. Świerszcze wykłócały się na polach, w rozpadlinach stały wielkie jeziora mgły. Gwiazdy gasły jedna po drugiej.

Wtem jakaś ogromna na tle nieba, przygarbiona sylweta wynurzyła się zza krawędzi pagóra i wolno poczęła się zsuwać w stronę rowu, gdzie siedział Polek. Chłopak instynktownie podniósł się z trawy. Tajemniczy intruz widocznie spostrzegł Polka, gdyż zatrzymał się w połowie drogi i trwał w czujnym pogotowiu. Polek, nie spuszczając głowy, wyciągnął na ślepo stopę, żeby wymacać skarpę rowu i potrącił nagle rower, który brzęknął donośnie dzwonkiem. W tym samym momencie dziwny stwór rzucił się z powrotem na szczyt wzgórza, a Polek skoczył w owies. Biegł co sił pochylony nad ziemią, a mokre kłosy smagały go po twarzy i ramionach. Kiedy wypadł na miedzę, koszula była mokra od rosy i potu. Ciepłe krople staczały się na usta, budząc słony smak zmęczenia.

Teraz szedł już ostrożnie, wytężając słuch do tych granic, kiedy wszystko dokoła staje się jedną warstwą przenikliwych szmerów i szelestów. Nieopodal domu Małpowskich, wielkiej, trzypiętrowej budowli drewnianej wspartej ze wszystkich stron belkami, spostrzegł leżący na ziemi czerwony ogieniek, który rozjaśniał się i gasł w równych odstępach czasu. Polek przyklęknął koło dzikiej róży i patrzył chciwie. Stary i koślawy dom Małpowskich wyglądał teraz na tle seledynowego nieba jak wielki, czarny okręt przycumowany do ziemi grubymi linami. W miejscu, gdzie leżał krwawy okruch żaru, odezwał się chrapliwy kaszel i soczyste splunięcia. Ktoś tam mówił coś do siebie oraz chrypiał pustym jak gdyby gardłem.

Polek podczołgał się kilka metrów i spytał cicho:

– Pan Staś?

– Aha – odezwał się czerwony ogieniek. – A kto tam badzia się po nocy?

– To ja, Polek od Linsrumów.

– No to chodź, dostaniesz zapalić.

Polek usiadł koło pana Stasia, mieszkańca rudery Małpowskich. Pan Staś połowę życia przeleżał w szpitalach, lecząc rany odniesione w bójkach nożowniczych. W zeszłym roku poderżnięto mu gardło i odtąd mówił już tylko resztkami strun głosowych. Był to człowiek niezwykłej łagodności i Polek czuł się tu bezpiecznie.

– Umiesz kręcić bankrutki? – wycharczał pan Staś.

– Popróbuję.

Pan Staś sypnął na bibułkę garstkę tytoniu wydobytego z kieszeni i Polek rozpoczął żmudną pracę przy skręcaniu papierosa. Utoczył wreszcie niezdarną, prześlinioną pipę, a pan Staś podał ognia. Parę dymów wystarczyło, żeby chłopcu zrobiło się niedobrze. Położył się obok nożownika; niebo nad nim zataczało szybkie i chwiejne koła.

– To samosiejka, dobry tytoń – wyszeptał pan Staś straszliwym głosem. Niestety, od pamiętnego wypadku z zeszłego roku nie mógł już mówić normalnie, zadowalał się szeptem. – Obaliłeś się?

– Nie, tylko ręce mam związane.

– Kto cię tak przybłacił? – pytał pan Staś, rozsupłując postronek.

– A Górale, łachudry.

– Ty się z nimi nie zadawaj, oni to lepsi goście. Ty się trzymaj doliny, tu wszyscy swoi i jak przeżyjesz, to ci się nic nie stanie.

– Przykarauliłem im rower.

– Nowy?

– Nowiutki. Leży koło przejazdu.

– Aha, to niech trochę poleży. Lubię tamtędy przechodzić rano.

Leżeli chwilę w milczeniu.

– Panie Staś, co zrobić, żeby nie dostać nożem?

– Jest tylko jedna rada: samemu pierw uderzyć.

Znów jakiś czas milczenie.

– Ech, znali mnie kiedyś ludzie. W całym mieście: i na Łosiówce, i na Nowostrojce, i na Belmoncie nie było lepszego kozaka. Zmarnowały mnie te szpitale.

Pan Staś zacharczał jak stary miech kowalski, splunął smutno w czarną trawę i podłożył rękę pod głowę. Zmącone acz soczyste kółko dymu tytoniowego chybotało nad jego czołem.

– A czemu pan nie śpi?

– Nie mogę spać, próbuję i nie mogę. Za dnia bym spał, ale w nocy nie wychodzi. To patrzę tak na gwiazdy i myślę sobie, że marnujemy my wszyscy życie. Dawniej, bywało, leciałem na wieczorynki i na niedzielę warto było poczekać, i każdy nowy dzień cieszył. A teraz nic. Gdzie ja i po co pójdę? Et...

Pan Staś skrzypnął, plunął z nawyku.

– Szara-biała, chcesz jeszcze zakurzyć?

– Nie.

– Ot, myślę czasami, że zbiorę trochę złotych rubli i pojadę. Jest takie państwo, a może wyspa – gdzieś czytałem, ale nie pamiętam – gdzie dobrze ludziom. Ubierać się nie trzeba, żywność sama rośnie i starości nie ma. Zapomniałem tylko, taka mać, nazwy. A ty nie pamiętasz?

– Nie. Ja nie czytałem.

– Może to pisało w gazecie, a może w książce. Nie, książek nie czytam, pewnie w gazecie. Ciekawość, gdzie może to być?

Pasemko suchej, sypkiej czerwieni wysunęło się zza horyzontu. Cienkie pióra obłoków fosforyzowały delikatną zielenią. Gdzieś w zabudowaniach odezwał się kogut. Posłuchał z uwagą swego wilgotnego, jakby zakatarzonego głosu i zapiał powtórnie.

– Szara-biała, znowu będzie dzień – chrypnął pan Staś i jął kręcić nową bankrutkę.

– To ja już pójdę. Teraz mnie nie chwycą.

– Możesz iść. Koło mnie na pewno nie przejdą.

Polek ruszył ulicą Młynową. W niektórych zabudowaniach słychać już było szczękanie zasuwek, z kominów sączył się rzadki i cienki, ale za to ostro ku górze biegnący dymek. Od sklepu baptysty, spod dębowych okiennic, wyciekał na drogę słaby już, przytłumiony znużeniem śpiew w kształt obcego psalmu złożony. Nie dochodząc do swojej furtki, Polek omal się nie zderzył z Kajakim, który zmarznięty, trzęsący się i mokry od rosy leciał uliczką Stacyjną.

– Urwałeś się? – spytał Polek.

– Aha, oni pół nocy ganiali za tobą.

– A inni?

– Też chyba nawiali.

– To klawo.

– Ty, a ja spotkałem kogoś, chyba czorta.

– Gdzie?

– Godzinę temu, w rowie leżał. Kiedy podszedłem, to brzęknął tak jak dzwon, jedry jego pałki, i buchnął ogniem.

– Ale gdzie to było?

– No tam, w rowie koło przejazdu.

– Ech ty, Kajaki, to ja tam siedziałem.

– Ty? – zdziwił się rozczarowany.

– No tak. Ale wyrywałeś jak szalony.

– A guza. Ty byś nie uciekał?

– Ja? Nie takie rzeczy widziałem – rzekł pogardliwie Polek. – Cześć, idę spać.

– Powiem tobie jutro, co Górale gadali! Przewrócisz się, jedry twoje pałki!

Wchodząc na podwórko, Polek stracił jakoś animusz. Panfil, rozgrzewający się pogonią za swoim ogonem, przerwał zajęcie i patrzył teraz na chłopca z odrobiną zawiści i satysfakcji. Pani Linsrumowa doiła Batraczkę przed gankiem. Nie podnosząc głowy znad wiadra, rzekła:

– No tak, już po nocy wałęsasz się. Czasy takie niespokojne, był nawet pan Maciejko, a mnie serce cały czas bije i bije... Polek, Polek, ty pamiętaj, że jesteś sam, my, daj Boże, jeszcze kilka lat pożyjemy, a potem co będzie? Gdzie ty się obrócisz? Inni mają ojców, i to jakich: na stanowiskach, urzędników, oficerów, policjantów. Ich bieda nie spotka, mogą dokazywać i po nocy. Durny ty jeszcze, ale kiedyś zrozumiesz...

Doiła chwilę w milczeniu, lecz Polek wiedział, że płacze. Zrobiło mu się głupio i żal samego siebie. Poczuł nagle łzy w oczach.

– Ostatni grosz zbieramy, żeby ciebie wyuczyć na urzędnika, żebyś nie musiał harować tak przez całe życie jak my. Żebyś sobie z białymi rączkami do urzędu chodził. A ty zamiast nad książką posiedzieć, to latasz wiatrem w polu. Dziadzia już siły nie ma, pracuje od rana do nocy, krowy cudze bierzemy na wypas, każdy arszyn ziemi obsiewamy...

Babka Linsrumowa chlipnęła raptownie i umilkła. W tej chwili z kuchni wyszedł na ganek Dziadzia Linsrum. W prawej dłoni trzymał odświeżoną, okazale prezentującą się kozią nóżkę. Za nim dreptała pilnie Zazula, wydziobując ze szpar podeszwy jego butów uwięzłe tam ziarenka owsa.

Dziadzia bez słowa kiwnął palcem na Polka. Chłopiec wszedł posłusznie na ganek. Dziadzia uniósł dłoń z dyscypliną i począł mu wymierzać karę sprawiedliwą.

RYSUNKI

Danuta Konwicka

TEKST NA PODSTAWIE RĘKOPISU OPRACOWAŁ I PRZYGOTOWAŁ DO DRUKU

Przemysław Kaniecki

REDAKTOR SERII

Dariusz Fedor

KOREKTA

Teresa Kruszona

PROJEKT OKŁADKI

Maciej Kałkus

OPRACOWANIE GRAFICZNE

Artur Hanc

PRODUCENCI WYDAWNICZY

Robert Kijak, Małgorzata Skowrońska

KOORDYNACJA PROJEKTU

Joanna Batorska

© Copyright for illustrations: Tadeusz Konwicki, Maria Konwicka, Danuta Wesołowska-Sponar

© Copyright by Tadeusz Konwicki 2010

© Copyright by AGORA SA 2010

Wszystkie prawa zastrzeżone

Wydanie I elektroniczne

Warszawa 2011

ISBN 978-83-268-0171-6

Konwersja i edycja publikacji