KSIĄŻKI WYBRANE  •  TOM IX

Tadeusz Konwicki

Mała Apokalipsa

WARSZAWA 2011

Oto nadchodzi koniec świata. Oto nadciąga, zbliża się, czy raczej przypełza, mój własny koniec świata. Koniec mego osobistego świata. Ale zanim mój wszechświat rozpadnie się w gruzy, rozsypie na atomy, imploduje w próżnię, czeka mnie jeszcze ostatni kilometr mojej golgoty, ostatnie okrążenie w tym maratonie, ostatnich kilka szczebli w dół albo w górę po drabinie bezsensu.

Zbudziłem się o tej mrocznej godzinie, która zaczyna beznadziejny dzień jesienny. Leżę i patrzę w okno pełne chmur, a właściwie pełne jednej chmury jak sczerniała ze starości tapeta. To jest godzina podliczania kasy życiowej, godzina codziennego obrachunku. Kiedyś ludzie podsumowywali się o północy, przed ciężkim zaśnięciem, teraz biją się w piersi nad ranem obudzeni łoskotem zdychającego serca.

Obok, w szafce, leży czysty papier. Nitrogliceryna współczesnego literata, proszek narkotyczny obolałego indywiduum. Można zanurzyć się w płytką, białą czeluść stronicy, schować się przed sobą i przed prywatnym wszechświatem, który już niedługo eksploduje i sczeźnie. Można tę biel bezbronną zbrukać złą krwią, wściekłym jadem, cuchnącą flegmą – a tego nikt nie lubi, nawet sam autor. Można na tę biel bezmyślną wysączyć słodycz sztucznej zgody, ambrozję fałszywej otuchy, ckliwy syrop pochlebstwa – a to wszyscy lubią, nawet sam autor.

W którą stronę skręcić na tym ostatnim okrążeniu? W gorzkie lewo czy w słodkie prawo? Za oknem ta sama chmura albo kolektyw ujednoliconych chmur. Przeleciał po zardzewiałym parapecie deszcz na długich, cienkich nogach. Coś tam kiedyś było. Gwałtowny ruch kształtów, barw, okruchów emocji. Moje życie albo cudze. Najpewniej jakieś wymyślone. Ulepiec z lektur, niespełnień, starych filmów, niedokończonych rojeń, zasłyszanych legend, niewyśnionych snów. Moje życie. Kotlet z białka i kosmicznego pyłu.

W tej chmurze albo w tych kilku scalonych chmurach jesiennych nurza się Pałac Kultury, który kiedyś, za młodu, był Pałacem Kultury i Nauki imienia Józefa Stalina. Ogromna, szpiczasta budowla budziła strach, nienawiść, magiczną zgrozę. Pomnik pychy, statua niewolności, kamienny tort przestrogi. A teraz to tylko wielki barak postawiony na sztorc. Zżarty przez grzyb i pleśń stary szalet zapomniany na środkowoeuropejskim rozdrożu.

Mruga do mnie kilkoma wątłymi płomyczkami okienek. Kokietuje z obleśną poufałością. A kto mnie postawił na sztorc? Mnie położono na boku. Odłożono na bok. Leżę na lewym boku i słucham swego serca, którego nie słychać. I myślę o tym wątłym łańcuszku reakcji chemicznych, który powoduje, że unoszę powiekę, że burczy mi w żołądku, że marszczy się skóra na czole, że skwierczy stłumionym bólem ordynarny pęcherz. Że w głowie albo poza głową odbywa się ruch słów, wyobrażeń, które nazywamy myślami, że pojawia się obłok fal, który jest tęsknotą albo spazmem nienawiści, że wystrzeliwuje się w przestrzeń kosmiczną pocisk lęku przed wiecznym nieznanym albo nabój rozkoszy poznania okruchu prawdy. U wielu moich przyjaciół pękł nagle jednego dnia ten łańcuszek reakcji chemicznych i nie wiem, gdzie oni teraz są, czy pokutują przy garści fosforu wietrzejącej w ziemi cmentarnej, czy oddalają się w konwulsjach drgań właściwych falom, czy pędzą w głąb nieskończoności i odbiją się od czarnej ściany końca tej nieskończoności i wrócą tu, gdzie już mnie nie będzie.

W domu słychać pierwsze odgłosy życia. Ta wielka lokomobila w postaci czynszowej kamienicy rusza powoli w codzienność. Więc i ja sięgam po pierwszego papierosa. Najsmaczniejszy jest ten papieros przed śniadaniem. Skraca życie. Od wielu lat mozolnie skracam sobie życie. I wszyscy ukradkiem skracają swoją egzystencję. Coś w tym musi być. Jakiś wyższy nakaz, albo może prawo natury przeludnionego globu.

Lubię ten mglisty zawrót głowy po mocnym zaciągnięciu się gorzkim dymem. Chciałbym się godnie pożegnać ze światem. Bo ja od dziecka rozstaję się z życiem i nie mogę rozstać. Marudzę na przejazdach kolejowych, chodzę pod ścianami, gdzie spadają dachówki, upijam się do utraty przytomności, napastuję chuliganów. I tak zbliżam się już do mety. Jestem na finiszowym odcinku. Chciałbym jakoś pożegnać się z wami. Pragnę zawyć nieludzkim głosem, żeby mnie usłyszano w najdalszym zakątku planety, a może nawet w sąsiednich gwiazdozbiorach, a może nawet w siedzibie Pana Boga. Czy to próżność? Czy to obowiązek? Czy to instynkt, który, jak rozbitkom, jak rozbitkom kosmicznym, każe nam krzyczeć przez wieki w rozgwieżdżoną przestrzeń?

Spoufaliliśmy się z wszechświatem. Kosmosem wyciera sobie gębę sprzedajny poeta, głupkowaty humorysta, zdradziecki dziennikarz, więc dlaczego i ja nie mogę zadzierać głowy do góry, gdzie szybują zardzewiałe sputniki i zmarznięte na kość odchody kosmonautów.

Więc chciałbym się jakoś pożegnać. Całą noc śniłem zęby. Trzymałem w garści kupę zębów wielkich jak ziarna kukurydzy. W jednym tkwiła nawet plomba, warszawska tania plomba ze spółdzielni dentystycznej. Coś powiedzieć o sobie do końca. Ani ku przestrodze, ani ku nauce, ani nawet ku rozrywce. Po prostu coś powiedzieć, czego nikt inny nie może wyjawić. Bo ja przed snem, albo może w pierwszym przelotnym obłoczku snu, zaczynam rozumieć sens egzystencji, sens czasu i sens bytu poza życiem. Rozumiem tę tajemnicę przez ułamek sekundy, przez mgnienie dalekich wspomnień, przez krótką chwilę kojących albo strasznych przeczuć i natychmiast spadam na kamieniste dno złych snów. Wszyscy z jako tako ukrwionym mózgiem napinają ostatek sił, żeby zrozumieć. A ja jestem blisko. To znaczy bywam blisko. I oddałbym, co posiadam, do ostatniej okruszyny, a przecież nic nie posiadam, więc oddałbym wszystko nic, żeby zobaczyć tajemnicę w całej jej prostocie, zobaczyć za jednym razem i zapamiętać ją na zawsze.

Jestem dwunogiem spłodzonym nieopodal Wisły przez starych rodziców, to znaczy, że odziedziczyłem w genach całe ich dwunożne doświadczenie. Sam widziałem wojnę, to znaczy straszny amok ssaków, które mordują się wzajemnie aż do ostatecznego wyczerpania. Obserwowałem rodzenie się życia i jego kres w postaci tego aktu, który nazywamy śmiercią. Poznałem całą zwierzęcość swego gatunku i całą niezwykłą anielskość. Przeszedłem tę ciernistą drogę pojedynczej ewolucji, którą zowią losem. Jestem jednym z was. Jestem doskonałym anonimem homo sapiens. Dlaczego więc kaprys przypadku nie miałby mnie zawierzyć tajemnicy, jeśli w ogóle jest przeznaczone jej ujawnienie.

To, co powiadam, wygląda na jakąś odświętność, na luksus nieroba, albo na dewiacje zboczeńca. Ale przecież wy wszyscy, którzy uruchamiacie od czasu do czasu swoje leniwe zwoje mózgowe, podlegacie takim samym pragnieniom i ambicjom. Takim samym strachom i odruchom samozagłady. Takim samym buntom i rezygnacjom.

Dwie pijane roznosicielki obaliły wysoką kolumnę skrzynek z butelkami mleka. Teraz, zamarłe w bezruchu, obserwują skutki kataklizmu, przeżywając skomplikowany, a zarazem prosty proces transformacji zgrozy w lekkomyślne rozradowanie. Przeźroczysty deszcz zawadził skrzydłem o nasz dom truchlejący ze starości. O nasz warszawski dom z epoki późnego stalinizmu, z ery dekadenckiego stalinizmu, z okresu spolszczonego i zeszmaconego stalinizmu.

Trzeba wstawać. Trzeba podnieść się z łóżka i wykonać piętnaście czynności, nad których sensem nie wolno się zastanawiać. Narośl automatycznych przyzwyczajeń. Błogosławiony rak bezmyślnego ładu tradycji. Ale ostatnia wojna nie tylko zabiła kilkadziesiąt milionów ludzi. Ostatnia wojna zdruzgotała niechcąco i przypadkowo wielki pałac kultury europejskiej moralności, estetyki i obyczaju. W rolls-royce’ach, mercedesach i moskwiczach ludzkość wjechała z powrotem do mrocznych pieczar i lodowatych jaskiń.

Za oknem moje miasto pod chmurą jak stara sczerniała tapeta. Miasto, do którego zapędziło mnie przeznaczenie z mojego własnego miasta, co go już nie pamiętam i coraz rzadziej śnię. Los mnie przegnał tylko kilkaset kilometrów, ale oddalił od niespełnionej egzystencji o całą wieczność reinkarnacji. To miasto jest stolicą narodu, który wyparowuje w nicość. O tym też trzeba powiedzieć. Ale komu? Czy tym, których już nie ma, albo którzy odchodzą w niepamięć? A może tym, co pożerają pojedynczych ludzi i całe narody?

Miasto zaczyna szumieć jak pas transmisyjny. Ruszyło z nocnego letargu. Ruszyło ku swemu przeznaczeniu, które ja znam i któremu chcę zapobiec.

Pająk zjeżdża na niewidocznej nici spod sufitu. Schudł biedak, zmizerniał, bo much coraz mniej. Współżyje tak ze mną od wiosny. Ułatwiałem mu swego czasu polowania. Zaprzyjaźniliśmy się z konieczności. On czemuś nie ma kolegów, a moi wyekspirowali.

Więc najpierw się pomodlę. Za siebie, za bliskich i za zmarłych przyjaciół. Moja modlitwa, ułożona praktycznie i spoiście przeze mnie, wygląda jak płaczliwe ultimatum. Same żądania i niewiele kurtuazji. Kiedy się modlę, płochliwe bluźniercze myśli pobzykują wokół głowy. Odpędzam je gorliwie, choć one tylko przymierzają moją skromną wiedzę do ogromnej i staroświeckiej konstrukcji aksjomatów religijnych winkrustowanych w to posępne i melancholijne gmaszysko wzniesione przez ludzi z epok światłych i ciemnych, dobrych i okrutnych. Potem długo się żegnam, rozpaczliwie żegnam się bez końca, żeby tym gestem rytualnym odpędzić złe myśli, złe pragnienia i złe duchy.

Jestem wolny. Jestem jednym z niewielu ludzi wolnych w tym kraju przeźroczystego zniewolenia. Zniewolenia pokrytego niechlujnie lakierem nowoczesności. Walczyłem długo i bezkrwawo o tę marną wolność osobistą. Walczyłem o moją wolność z pokusami, z ambicjami i z głodami, które wszystkich gnają na oślep ku rzeźniom. Ku niby nowoczesnym rzeźniom godności ludzkiej, honoru i czegoś tam jeszcze, o czym dawno zapomnieliśmy.

Jestem wolny i sam. Bo samotność jest dosyć niską ceną za ten mój niewielki luksus. Wyzwoliłem się na ostatnim okrążeniu, kiedy już gołym okiem widać metę. Jestem wolnym anonimem. Moje wzloty i upadki odeszły w czapkach niewidkach, moje sukcesy i grzechy pożeglowały w korwetach niewidkach i moje filmy oraz książki poleciały w przepaść w sejfach niewidkach. Jestem wolnym anonimem.

Zapalę sobie wobec tego jeszcze jednego papierosa. Na pusty żołądek. Oto nadchodzi mój koniec świata. To wiem na pewno. Mój przedwczesny koniec świata. Kto będzie zwiastunem? Czy nagły przeszywający ból pod mostkiem w piersiach? Czy przeraźliwy wizg opon hamującego samochodu? Czy wróg, a może przyjaciel?

A te baby za oknem ciągle jeszcze omawiają katastrofę z mlekiem. Przysiadły sobie na zabytkowych pojemnikach z ciemnoszarego plastyku, zapaliły papierosa i obserwują, jak wodniste mleko ścieka do ulicznej studzienki, z której bucha para, bo pewnie znowu przez pomyłkę do rur wodociągowych puszczono gorącą wodę z elektrociepłowni. I nagle uświadamiam sobie, że już od lat nikt nie roznosi mleka, że taki widok robotnych bab w nieokreślonym wieku pchających wózki z butelkami mleka, że taki widok już dawno zapomniałem, że ten obrazek kojarzy się w mojej świadomości z dawnymi laty, kiedy ja byłem młody i świat był młody.

Pewnie film kręcą kostiumowy, myślę sobie i przytykam czoło do wilgotnej szyby. Ale za oknem normalna, codzienna, zabłocona ulica. Niewielkie tłumki ludzi śpieszą pod ścianami domów do swoich zajęć. Z Pałacu Kultury, jak zwykle rano, kiedy wzrasta temperatura, odrywa się zmurszały blok kamiennej okładziny i leci z hukiem na dół po szczerbatych żlebach budowli. Dopiero teraz spostrzegam na ścianie tego gmachu wielkiego orła na czarnym tle, to znaczy na czerwonym, ale sczerniałym od deszczu. Biały nasz orzeł trzyma się nieźle, bo od spodu wspiera go ogromna kula ziemska opleciona ciasno sierpem i młotem. Jakaś rynna odzywa się głębokim głosem okaryny. To wiatr, może jeszcze letni, a może już zimowy, gna z placu Defilad i obraca topole srebrną stroną do słońca, które uwięzło w mokrych chmurach.

Skończyły się papierosy. A jak się skończą papierosy, wtedy ogarnia człowieka raptowna chęć zaciągnięcia się dymem. Więc otwieram kolejno szuflady mojego skarbczyka, w którym chowam obelżywe listy i stare rachunki, popsute zapalniczki i kwity urzędu finansowego, fotografie z młodości i proszki nasenne. A tu, między kłakami waty i rolkami bandaży z dawnych dobrych czasów, kiedy jeszcze opłacało mi się poddawać operacjom, więc w tym omszałym starością zakamarku znajduję zżółkłą stronę sprzed wielu lat, stronę jak kartusz pomnika albo jak płyta nagrobna, stronę, na której kiedyś rozpocząłem nową prozę nigdy już niedokończoną. A rozpoczynałem pracę w owej świetnej epoce na Nowy Rok, zaraz po sylwestrze, jeszcze z miłym kacem pulsującym w zdrowej głowie. A rozpoczynałem na Nowy Rok dlatego, że hołdowałem wtedy przesądom i chciałem nowy cykl biologiczny i astronomiczny uczcić pracą. Później zrozumiałem, że mój własny Nowy Rok zaczyna się w końcu lata albo na początku jesieni i dlatego pewnie przerwałem pisanie i nigdy już więcej nie napisałem ani słowa.

Więc leżała ta kartka, dawniej biała, dziś żółta, przez długie miesiące, kwartały i lata niedokończona, niezapełniona, z wyblakłym mottem, co miało błogosławić rzewnym scenom, podniosłym myślom i ślicznym opisom przyrody. Zdmuchuję proch warszawskich fabryk z tego woskowego trupa mojej wyobraźni i czytam słowa, które były dewizą życiową starego magnata polskiego z XIX wieku: „Jeżeli interesy Rosji na to pozwalają, chętnie zwracam uczucia ku swojej pierwotnej ojczyźnie”.

O co mi wtedy chodziło? Czy chciałem każdego ranka, na czczo, odczytywać to wyznanie swoim dzieciom? Czy zamierzałem rozesłać je na świątecznych kartkach do współczesnych sobie magnatów nauki, literatury albo filmu? Czy próbowałem pozyskać względy cenzora dla prozy umarłej już w łożysku anemicznego natchnienia?

Szyby w oknach brzęknęły boleśnie. Wyskoczył gdzieś z przecznicy histeryczny sygnał wozów milicyjnych. Spojrzałem na zegarek przywieziony mi kiedyś przez przyjaciela, Stanisława D., z wycieczki do Związku Radzieckiego. Dochodziła ósma. Wiedziałem, co to znaczy. Jak codziennie o tej porze pędziła przez miasto w asyście karetek milicyjnych pancerna chłodnia z artykułami żywnościowymi dla ministrów i sekretarzy partyjnych. Kawalkada maszyn przeleciała pod moim domem, rozbryzgując kałuże mleka na jezdni. Archaiczne mleczarki, wydobyte na ten dzień z jakiegoś domu starców, zadeptywały pety w błocie chodnika, żegnając się ukradkiem.

Nagle odezwał się gong przy moich drzwiach. Zamarłem koło okna, nie wierząc własnym uszom. Byłem przekonany, że to urządzenie nie funkcjonuje już od wielu lat. Ale wytworny dźwięk ksylofonu powtórzył się natarczywiej. Wciągając na grzbiet stary szlafrok, prezent od szwagra, Jana L., ruszyłem czujnie pod próg. Uchyliłem drzwi. Na podeście schodów stali Hubert i Rysio, obaj w odświętnych garniturach pamiętających środek pogodnych lat siedemdziesiątych. Hubert w prawej ręce trzymał laskę, a w lewej groźnie wyglądającą czarną teczkę. Zaczęło mi bić szybko serce, i nie bez powodu, bo obaj przychodzili do mnie jakieś dwa razy do roku i każda ich wizyta oznaczała radykalne zmiany w moim życiu.

– Można? Nie za wcześnie? – spytał jowialnym tonem Hubert.

Znałem dobrze te ich sztuczne uśmieszki, za którymi krył się cios wymierzany w moją wygodę.

Uśmiechnąłem się też swobodnie, rozwarłem gościnnie drzwi i kiedy wchodzili, ceregieląc się, do korytarza, ja błyskawicznie w myślach odgadywałem cel ich odwiedzin. Dzięki nim podpisałem dziesiątki petycji, memoriałów i protestów kierowanych przez lata do naszego małomównego w tym względzie reżymu. Kilka razy traciłem pracę, wiele razy byłem cichcem pozbawiany praw obywatelskich, prawie codziennie podlegałem jakimś drobnym, niewidocznym szykanom, o których wstyd nawet wspominać, ale które, zsumowane przez lata, mocno zniechęcały do życia. Więc ściskaliśmy się kordialnie, przepychając się w ciasnym korytarzu, ciągle z tymi uśmieszkami starych kumplów, ale ja już byłem dobrze napięty i zasychało mi w gardle.

Wreszcie znaleźliśmy się w moim pokoju i usiedliśmy w drewnianych fotelach, w jednym rzędzie niczym w samolocie lecącym ku nieznanym i podniecającym przygodom.

– Dobrze wyglądasz – rzekł Hubert, stawiając obok siebie tę złowróżbną teczkę.

– Tobie też niczego nie brakuje – powiedziałem życzliwie.

Chwilę przyglądaliśmy się sobie ze skrępowaniem. Hubert opierał żylaste dłonie na lasce. Oślepłe oko było nieruchome, drugie zmrużył i przyglądał mi się ni to przyjaźnie, ni to ironicznie. Kiedyś, w zamierzchłych czasach, został skatowany może przez podziemie antykomunistyczne, a może przez oficerów śledczych z Bezpieczeństwa, i od tego zapomnianego już przez wszystkich incydentu chodził zawsze o lasce i szwankował na zdrowiu. Rysio, którego pamiętałem jeszcze jako złotowłosego aniołka, był teraz przytytym łysawym blondynem, kapłanem afabularnych powieści bez znaków przestankowych i bez dialogów.

Dobrze wyglądaliśmy, jak na starych pryków, to fakt. Ale ta pauza milczenia trochę się przedłużała i należało coś powiedzieć.

– Może napijecie się kielicha?

– Kielich nie zaszkodzi – rzekł Hubert. – A co masz?

– Czystą. Kartoflaną. Z importowanych kartofli.

– To tym bardziej nie można odmówić – głos Huberta był tubalny, jakby ustawiony na większe pomieszczenie niż mój zagracony pokój.

Kiedy wydobywałem z szafki flaszkę i kielichy, obaj z Rysiem rozglądali się dyskretnie po pokoju. Zabulgotał płyn z importowanego surowca, przycupnąłem na brzeżku fotelu. Papieros na czczo to niezdrowo, ale seta kartoflanki to po prostu śmierć. Może i lepiej. Uniosłem kieliszek do góry.

– Za pomyślność.

– Twoje zdrowie – odezwał się wreszcie Rysio i szybko przełknął zawartość kieliszka.

Za oknem ucichł na chwilę wiatr i topole odwróciły się dojrzałą solidną zielenią w naszą stronę. Dom był, jak na złość, wyjątkowo cichy i nasze milczenie stawało się coraz głośniejsze. Ale postanowiłem twardo nie odzywać się i zmusić ich do odkrycia kart.

Hubert odstawił z rozwagą kieliszek.

– Mało wychodzisz z domu – powiedział.

– A tak. Jesień mnie rozstraja.

– Depresyjka?

– Chyba coś w tym rodzaju.

– Piszesz coś?

– Właśnie rozpocząłem.

Przyglądał mi się jakby z niedowierzaniem. Rysio nalał sobie następnego dzioba.

– I co to będzie?

– Nic rewelacyjnego. Przyszła mi ochota napisać trochę głupstw o sobie.

– Zawsze pisałeś o sobie.

– Może masz rację. Ale chciałem o innych.

– Najwyższa pora.

– Żeby się zagłuszyć.

Wszystko to wyglądało na egzamin. I ja czułem się jak maturzysta. Ale przecież całe życie czułem się jak maturzysta, najwyżej jak student.

– No co, Rysiu – rzekł raptem Hubert. – Czas chyba przystąpić do rzeczy.

Rysio skinął głową.

– Coś podpiszemy? – odgadywałem usłużnie, zerkając na czarną teczkę.

– Nie, tym razem mamy inną sprawę. Może ty, Rysiu, zaczniesz?

– Mów, mów, skoro zacząłeś – powiedział skwapliwie Rysio.

Jakieś głupkowate ciepło rosło we mnie. Machinalnie sięgnąłem po butelkę. Chciałem przy okazji nalać Hubertowi.

– Dziękuję. Wystarczy – powstrzymał mnie jakby odrobinę oficjalnie. A ja pomyślałem, że to niedobry znak.

Właściwie wszystko mi jedno. Jestem wolnym człowiekiem, który zawisł wysoko nad tym miastem i z oddali z łagodnym zdumieniem przygląda się dziwnym ludziom oraz ich dziwnym poczynaniom. Bezmyślnie włączyłem stojący na stole telewizorek. Odezwało się wycie wiatru, łopot jakichś płócien, a po chwili wypłynął ze srebrzystego punkciku obraz uroczyście udekorowanego lotniska. Kompania honorowa marzła w poprzek ekranu, jacyś cywile osłaniali się paltocikami przed wiatrem, a nad tą kompanią i nad cywilami wzdymały się jak żagle czerwone flagi przetkane gdzieniegdzie, jakby wstydliwie, biało-czerwonymi sztandarami.

– Właśnie – zdecydował się przerwać milczenie Hubert. – Dawno z tobą nie rozmawialiśmy.

Odetchnąłem, wstydząc się tego odetchnięcia. Siadłem głębiej w fotelu.

– Tak. Tracimy ze sobą kontakt – powiedziałem tonem światowca. – A coraz nas mniej.

– Każdy sobie rzepkę skrobie – dodał Rysio.

– Ale ja obserwuję waszą działalność.

– Jaka tam działalność – machnął ręką Hubert. – Podtrzymujemy tlący się płomyk.

– To fakt. Mam wrażenie, jakby ten kraj naprawdę umierał – rzekłem, nie wiedząc, do czego oni zmierzają.

– Tyle lat szarpaniny. Zestarzeliśmy się, skapcanieliśmy, wydając te nasze półlegalne biuletyny, periodyki, odezwy, które mało kto czyta. Owszem, młodzież. Ale młodzież żeni się, płodzi dzieci, kupuje małego fiata, wydzierżawia działeczkę, sadzi pomidory. Zalewa nas mieszczaństwo, sowieckie mieszczaństwo.

– Koniec. Mogiła – dodał Rysio, nalewając sobie kielicha.

Przez nieszczelne drzwi balkonowe sączy się na podłogę woda. Powinienem znaleźć ścierkę i zapobiec szkodzie, ale trochę mi się nie chce, a trochę się wstydzę kolegów. Ciężko nam idzie ta mowa. Niesporo ględzić o sprawach, o których myślimy cały boży dzień, o których nawet śnimy w kiepskie noce. Kiedyś wyglądało to lepiej. Byliśmy dziećmi XIX wieku. Ojcowie nasi należeli do Legionów albo do POW, my byliśmy w AK albo w ZWM-ie. To znaczy, jak to dziś powiedzieć, to znaczy, jak to po latach objaśnić, to znaczy, to nic nie znaczy, do diabła, w końcówce naszego wspaniałego XX wieku, wieku tyranii i rozpasanej demokracji, głupkowatej świętości i genialnego łajdactwa, skapcaniałej sztuki i rozwydrzonej grafomanii.

Widzę utkwione we mnie zdrowe oko Huberta.

– Słyszysz? – pyta.

– Tak, oczywiście.

– Chcemy ci coś zaproponować. W imieniu kolegów.

Czuję jakiś mróz na plecach. Odstawiam bardzo wolno niedopity kieliszek.

– Co chcecie zaproponować?

– Żebyś dziś o ósmej wieczorem spalił się pod gmachem centralnego komitetu partii.

W obrazie telewizora nic się nie zmieniło. Wiatr, gwałtowny łopot flag i oczekiwanie. Dopiero teraz wysupłuje się muzyka nadawana ze studia, czcigodna i uroczysta.

Przełykam ciężko ślinę zmieszaną z wódką.

– Żartujesz, Hubert?

– Nie. Nie żartuję – i ociera z czoła niewidoczny pot.

– Ale dlaczego ja? Dlaczego do mnie z tym przychodzicie?

– No a kto? Ktoś musi to zrobić.

– Rozumiem, wszystko rozumiem, tylko nie rozumiem, dlaczego ja?

Hubert spogląda na Rysia.

– Mówiłem, że tak będzie.

Rysio patrzy w podłogę.

– Słuchaj – odzywa się wreszcie z męką – myśmy długo rozmawiali. Przeanalizowaliśmy wszystkie kandydatury. Wyszło na ciebie.

Na oknie stoi moje drzewko szczęścia. Dopiero teraz widzę, jak wybujało ostatnio, jak obrosło w młode, silne listki. Tyle lat cherlało, a teraz nagle bez żadnej zewnętrznej przyczyny śmignęło w górę, puściło na boki wiele mocnych, węźlastych gałązek.

– Widzisz – powiada cicho Hubert – taki czyn będzie tylko wtedy miał sens, jeśli wstrząśnie ludźmi tutaj w kraju i wszędzie za granicą. Jesteś znany naszym czytelnikom, a i na Zachodzie gdzieniegdzie słyszano o tobie. Twój życiorys i twój charakter jak najbardziej pasują do tej sytuacji. Oczywiście my ciebie nie możemy namawiać i nie będziemy tego robić. To jest twoja sprawa i twego sumienia. Chcę ci tylko przekazać opinię nie tylko moją czy Rysia, ale całej tej społeczności, która próbuje walczyć. Wybacz, że nie użyję większych słów.

– Mam wątpliwości, czy moja śmierć spełni tę rolę, jakiej się po niej spodziewacie. Ja widzę takich, których ta ofiara uczyniłaby symbolem na miarę światową.

Popatrzyli na mnie z ciekawością. Hubert uporczywie rozcierał siniejące palce.

– Pewnie myślisz o Janie? – spytał.

– A chociażby. Jego filmy zna cały świat i jego książki są czytane w wielu krajach na prawach uniwersalnej literatury. Co roku czekamy z biciem serca, że zostanie nagrodzony Oscarem albo Noblem.

Hubert uśmiechnął się ledwo dostrzegalnie.

– To za duży koszt. Za duża cena dla tego kraju i tej społeczności. Sam sobie odpowiedziałeś.

– Dobrze. A nasi filmowcy, a nasi kompozytorzy? Mogę zaraz wymienić kilka nazwisk godniejszych ode mnie.

– Ty jesteś w sam raz, stary – powiedział Rysio i sięgnął po butelkę. Odczuł widać, że słabnę, nabrał nowej otuchy.

– Życiem i krwią trzeba szafować rozsądnie – odezwał się zmęczonym głosem Hubert. – Oni mają do spełnienia inną rolę. W tym zmasakrowanym narodzie każdy samorodek geniuszu posiada najwyższą cenę. Ich śmierć niewiele by nas wzbogaciła i straszliwie zubożyła.

– A dlaczego nie ty, nie Rysio?

Spojrzeli na siebie z niesmakiem. Zawstydzało ich moje mazgajstwo.

– Po cóż mielibyśmy wtedy do ciebie przychodzić? – spytał Hubert. – Powiedzmy sobie otwarcie: twoja śmierć jest o całą skalę bardziej spektakularna. Czy tego nie rozumiesz?

– Stary, ty jesteś w sam raz – dodał Rysio, który miał miękkie serce i męczył się teraz razem ze mną.

– Posłuchaj mnie, Hubert. Nigdy nie ingerowałem w funkcjonowanie naszego organizmu artystycznego. Do waszych spraw, spraw udręczonej opozycji w nikogo nieobchodzącym kraju, do tych waszych spraw także nigdy się nie wtrącałem. Ale teraz muszę ci powiedzieć, co o tym myślę. Wyhodowaliście głuchych i ślepych demiurgów. Takich, którzy w cudownym artystycznym uniesieniu, produkując piękną sztukę uniwersalną, nie zauważali ani nas czołgających się w błocie, ani codziennej męki społeczeństwa. Oni pilnowali skrzętnie buzującego w nich ognia genialności i skwapliwie korzystali z klaki masowej propagandy reżymu, która codziennie się nimi chwaliła i ich rozgłosem światowym karmiła swoje kompleksy. Wy, zabiedzona opozycja, również nie szczędziliście im klaki, namaszczając charyzmą aprobaty moralnej. Oni utuczyli się z naszej poniewierki, z naszych upokorzeń, z naszej anonimowości. Oni hasali swobodnie po uroczyskach sztuki narodowej, bo nas stamtąd wypędzono albo sami odeszliśmy z dobrej woli. Kiedy chodziliście żebrać o ich podpis pod najskromniejszym apelem humanitarnym, który nie podobał się rozwydrzonej ekipie rządzącej, oni was arogancko odprawiali z kwitkiem, mrugając do swoich orszaków dworskich, że jesteście prowokatorami, ajentami Bezpieczeństwa. Ich wielkość wzięła się z naszego dobrowolnego skarlenia. Ich geniusz wyrósł na naszych mogiłach artystycznych. Dlaczego któryś z nich nie ma zapłacić okrutną, fizyczną śmiercią za dziesięciolecia skradzionej, nadludzkiej wielkości?

Wyłączyłem telewizor, w którym cywile i wojskowi czekali na kogoś i nie mogli się doczekać. Po balkonie przeleciał grad, strącając w przepaść prezerwatywę więdnącą na żelaznej balustradzie. Te prezerwatywy to były bukieciki konwalii, którymi obdarowywali mnie sąsiedzi z górnych pięter w dni wolne od pracy.

– Każdego z nas w mniejszym albo większym stopniu dręczy zawiść – powiedział z zażenowaniem Hubert. Był blady i coraz gorliwiej rozcierał siniejące palce. – Ale o tym dziś nie mówmy, może kiedy indziej.

– A kiedy ze mną porozmawiasz, jeśli teraz usłucham twego rozkazu?

– No wiesz, stary – odstawił kieliszek Rysio. – To nieładne argumenty.

– Nigdy nic nie mówiłem, chociaż przewracały się we mnie flaki. Mam ci, Hubert, wymienić tych, którzy szli całe życie pod rękę z rządem, udając, że idą osobno? A swe dziełka co sprytniejsi przyoblekli w szatki mód uniwersalnych, światowych frustracji, zachodnich melancholii i niby to lewicowych newralgii. Kiedy zsowietyzowaliśmy się do tego stopnia, że i u nas wybuchł kult niedozwoloności, dwuznaczny głód lizania zabronionego, żałosna rozkosz z pornografii politycznej ubranej w desusy aluzji, kiedy i u nas pojawiło się to zboczenie udziału w wychytrzonej kontestacji dla samousprawiedliwienia się za wszystkie grzechy kolaboracji, to oni pierwsi, chciwi poklasku, żądni powodzenia, chwycili się nowej koniunktury i zaśmiecili sztukę fałszywymi gestami szczwanych Reytanów, skołowali tę naszą biedną sztukę, zadeptali w niej resztkę sumienia. Dlaczego ty przed nimi padasz plackiem, kiedy oni po twoich krzyżach wspinają się po złote jabłuszka, które sycą ich pychę? Po co kadzisz im uwielbieniem, kiedy ich los jest przeciwko twemu losowi?

– Sam wybrałeś swój los. To nie pora na takie dyskusje. Cóż, Rysiu, chyba na nas już czas? – Hubert pochylił się ciężko i wyciągnął spod stołu tę czarną teczkę, która mogła zawierać apel o zniesienie kary śmierci, tom niecenzuralnych wierszy albo zwykłą bombę domowego wyrobu.

– Zaczekaj, Hubert – przytrzymałem jego rękę. – Powiedz mi prywatnie, jak człowiek człowiekowi, dlaczego wyznaczyłeś mnie?

Wyrwał rękę z mojej dłoni.

– Ja nikogo nie wyznaczam. Mam takie same prawa jak ty. I obowiązki te same.

– Ale musi być coś we mnie takiego, że ja się nadaję, a inni mniej się nadają.

Deszcz zamglił szyby. Jakieś dziecko w sąsiedztwie grało jednym palcem melodię, którą pamiętałem z dawnych, bardzo dawnych lat.

– Przecież ty żyjesz obsesją śmierci – szepnął Hubert ochryple. – Ja nigdy twego kompleksu nie traktowałem jako maniery literackiej. Ty z tą śmiercią jesteś najbardziej spoufalony, ty się jej nie powinieneś bać. Najstaranniej przygotowałeś siebie i nas do swojej śmierci. O czym myślałeś, zanim tu przyszliśmy?

– O śmierci.

– Widzisz, ona jest przy tobie. Wystarczy podać rękę.

– Wystarczy podać rękę.

– Tak, tylko tyle.

– Dziś?

– Dziś o ósmej wieczorem, kiedy skończą się obrady zjazdu partii i delegaci z całego kraju wyjdą przed gmach.

– A oni wszyscy?

– Kto?

– Ci, potrzebni narodowi.

– Oni w grzechu i świętości, w konformizmie i buncie, w zdradzie i odkupieniu przeniosą w wieczność duszę narodu.

– Łżesz. Udławisz się tą brednią. Już wychodzą ci oczy z orbit.

Rysio zerwał się z fotela, przewracając kieliszek.

– Zostaw go! – krzyknął i zaczął szperać w zanadrzu Huberta, który zesztywniał, wyciągnął nogi, jakby chciał obejrzeć własne zabłocone buty. Rysio jął wpychać mu w zsiniałe usta białe grochy tabletek. Przemocą wlał między zaciskające się zęby kilka kropel wódki. Hubert ruszył żuchwami, przymknął powieki, potem rozgryzł jedną tabletkę i spróbował przełknąć.

Ktoś dzwonił do drzwi. Otworzyłem zatrzask trzęsącymi się rękami. W progu stał podchmielony gość, trzymając się futryny.

– Niech pan nabierze wody, bo zamykamy – buchnął kłębem niestrawionego alkoholu.

– Mnie już woda niepotrzebna.

– Do wanny proszę napuścić i gdzie się da. Na całą dobę odcinamy.

– Dziękuję. Pewnie rura pękła?

– Wszystko pęka. Można u pana posiedzieć z kwadransik, bo ledwo na nogach stoję?

– Przepraszam, ale przyjaciel zasłabł. Muszę sprowadzić pogotowie.

– Wszyscy słabi w dzisiejszych czasach. Nie będę przeszkadzać. Zdrowia życzę.

– Nawzajem.

Poszedł stukać do sąsiadów. Wróciłem biegiem przez korytarz. Hubert siedział już wyprostowany w swoim fotelu. Uśmiechał się boleśnie, żeby ukryć nagły popłoch.

– Zadzwonić po lekarza?

– Nie trzeba. Już dobrze. To na czym stanęliśmy?

Jak wielki latawiec płynął przez dachy miasta spłacheć słonecznego światła. Znajomy wróbel wskoczył na pręt balustrady i dziwił się, że go nie witam.

– Hubert, czy jest sens? Czy ty wierzysz w ten sens?

– Dzisiaj dopiero pytasz?

– Dlaczego całe życie byłeś taki zajadły? W każdą stronę. To sprawa hormonów czy wyższego nakazu?

– Zostaw go, on musi wracać do domu – odpychał mnie Rysio.

– A nie bliżej do gmachu partii?

– Widzisz, śmierć śmierci nierówna – rzekł zdławionym głosem Hubert. – Nam wszystkim potrzebna podniosła, majestatyczna, święta. Ty taką nam możesz ofiarować.

– Za grzechy, stary – dodał Rysio i spróbował się uśmiechnąć. – Masz sporo swoich i naszych grzechów na sumieniu.

– Ale oni wszyscy mają tyle samo – powiedziałem z rozpaczą, bo i mnie udzieliła się histeria tego paskudnego, jesiennego dnia.

– Ich już nie ma. Zostajesz sam na sam z Bogiem albo, jeśli wolisz, ze swoim sumieniem.

– A gdzie się podzieli?

– Zostali daleko na małej nieszczęśliwej planecie.

– Hubert, to jakiś głupi żart. Ktoś was podpuścił.

– Nie, to nie żart. Sam dobrze wiesz. Czekałeś na nas wiele lat. Bądź wreszcie uczciwy i powiedz, czy czekałeś.

Patrzył na mnie długo tym zdrowym okiem, a potem zaczął szukać teczki, którą wkopał pod stół w czasie ataku.

– Hubert, to ty mi odpowiedz, czy wierzysz, że to jest potrzebne.

Podszedł z trudem, objął mnie i pocałował zimnymi ustami w oba policzki.

– Bądź o jedenastej na ulicy Wiślanej 63. Tam czeka na ciebie Halina i Nadzieżda. One są od techniki.

– Od techniki samopalenia?

– Nie utrudniaj, stary – wtrącił Rysio.

Ogarnęła mnie nagła wściekłość.

– A co ty grasz tu jowialnego kmiecia spod kiosku z piwem? Zacznij lepiej, kurwa, stawiać przecinki i kropki.

Rysio zmieszał się, odstąpił w stronę drzwi.

– Przeszkadza ci brak kropek? – powiedział niepewnie.

– Bo gdybyś używał znaków przestankowych, to może nie trzeba by było w tym kraju umierać na pokaz.

Przetoczył się leniwy grzmot z jednego końca miasta na drugi. Drzwi balkonu otworzyły się z jękiem pod naporem wiatru. Chciałem je zamknąć, ale oderwała się klamka.

– Stary, to pożycz jeszcze pięć tysięcy na taksówkę. On nie dojdzie do domu w taką pogodę – Rysio odebrał Hubertowi zaczarowaną teczkę i spoglądał już w mrok korytarza.

Wygrzebałem z kieszeni pięciotysięczny banknot. Wzięli bez podziękowania, ruszyli do przedpokoju. A tu przywitało nas jakieś buczenie, wysoki dźwięk drutów telefonicznych zwiastujących niepogodę. Tak jęczały one szkliście przed wielu laty, kiedy świat był jeszcze normalny i spokojny.

Hubert zatrzymał się przy górze starych kapci, których nazbierało się nie wiadomo skąd przez całe życie.

– Kiedy przestałeś pisać? Już nie pamiętam – powiedział, spoglądając z ukosa niewidzącym okiem na te śmiecie walające się po podłodze.

– Przecież ja piszę.

– Zacząłeś pisać na nowo w tej chwili. Piszesz swój testament. Ale ja pytam o beletrystykę.

– Nie pamiętam. Może pięć, może siedem lat temu. Zniosłem wtedy za jednym zamachem dwie cenzury, własną i państwową. Napisałem opowiadanie do podziemnego pisemka i to był mój ostatni tekst. Stałem się wolnym impotentem.

– Urodziłeś się na niewolnika. Niewola cię wyemancypowała, przypięła skrzydła i uczyniła prowincjonalnym klasykiem. A potem za karę, jak zła czarodziejka, wszystko odebrała.

– Niewola zawsze ginęła z rąk niewolników – odezwał się Rysio. – Ty mnie rozumiesz, stary?

Ten dziwny dźwięk, dźwięk jakby do zabijania szczurów, pojawił się w naszym domu kilka miesięcy temu. Szukałem tygodniami jego źródeł, spenetrowałem strychy i piwnice, ale nic nie znalazłem. Odzywał się znienacka i raptem po kilku kwadransach zacichał. W dzień i w nocy. Utrzymywał domowników w stałym histerycznym pogotowiu.

– Ale ten raport napiszę do końca. Nie raport, tren żałobny. Napiszę w myślach i zaraz zapomnę. Dzieło literackie dla jednego czytelnika.

– Oszczędzaj słowa. Te najlepsze zachowaj na wieczór. Musisz tam krzyczeć z całych sił. Samymi złotymi myślami. Ludzie to zapiszą i przechowają jak wersety Biblii. Twoje arcydzieło literackie.

Poszukał w ciemności mojej ręki i ścisnął ją mocno. Wydało mi się, że dostrzegam szybkie ironiczne błyski w tym zdrowym jego oku. Ogarnęła mnie znowu wściekłość.

– Kto was podkusił? Jaki sukinsyn poszczuł na mnie?

– Ktoś musi to zrobić. Dajemy ci szansę. Ty będziesz pierwszy. Ubiegniesz wszystkich rywali. Oni cichcem będą pomniejszać twój czyn. Pierwszy raz pokonasz ich bezapelacyjnie.

– Czy warto? Trzeba palić się codziennie tam, w centrali, pod murami Kremla. Tamte pożary zachwycają gapiów na całym świecie. A nasze regionalne zaprószenia ognia irytują światową publikę, wprowadzają niepotrzebne komplikacje do emocjonującego widowiska walki dobra ze złem. Słuchaj, Hubert, a może nasz system słoneczny zszedł ze swego toru wyznaczonego przez opatrzność i pędzi teraz w głąb wszechświata, gdzie wszystkich nas pogodzi nieznany, kosmiczny los? Może nas czeka wspólna wygrana albo wspólna przegrana?

– Cóż można wygrać albo przegrać poza tym, co tu mamy do wygrania albo przegrania?

– Dobrze, idźcie już.

Otworzyłem drzwi. Marudzili jakoś z wychodzeniem. Hubert zaczął czytać wizytówkę sąsiada. Zawsze byli trochę ciekawi mojego życia, choć do dobrego tonu należało pogardzanie moją egzystencją. Czytał więc tę wizytówkę jak szyld sekretarza KC i nie wiedział, że za tymi drzwiami od dziesięciu lat umiera stary rencista, umiera z wysiłkiem co dnia i nie może umrzeć. Z góry, po stopniach i po krawędziach schodów, spadały brudne krople wody. To nasz dozorca, w dzisiejszych czasach nazywany już naczelnikiem domu, niepoprawny wariatuńcio, mył klatkę schodową. Już go tyle razy pokazywano w telewizji, opisywano w gazetach, a on ciągle z tym samym uporem mył co kwartał nasze schody, jedyny naczelnik domu w całym kraju, który to praktykował.

– Nie nawal, stary – odezwał się Rysio.

– Muszę się namyślić.

– One czekają o jedenastej. Halina i Nadzieżda – dodał Hubert.

– A jeśli tego nie zrobię?

– To będziesz żył, tak jak żyjesz dotąd.

Odchodzili w dół po schodach, podtrzymując się nawzajem niczym dwaj święci, niczym Cyryl i Metody. A ja przecież pamiętałem Rysia z dawnych lat, kiedy byliśmy młodzi. Pamiętam taką szaloną pijacką noc w jakimś dworze pod Warszawą i wspólny nocleg pokotem na słomie. Rysio był wtedy ni to krytykiem, ni to filmologiem i leżał obok, a między nami była pijana dziewczyna, której już potem nigdy nie spotkałem. Leżeliśmy półprzytomni na moim zielonym, brezentowym płaszczu, który rozesłałem usłużnie, dziewczyna pojękiwała przez ciężki pijacki sen, Rysio coś przy niej manipulował, posapując chrapliwie z raptownej chuci, więc ona odwróciła się twarzą do mnie, a plecami do Rysia. Czułem teraz jej wilgotny, senny oddech na moim policzku. Rysio nie zrezygnował, nieprzytomny, ale robotny, gmerał coś tam przy niej, szarpał jej odzież, podkładał się pod jej bezwładne ciało, dysząc histerycznie. A potem, kiedy już zapadałem w malignę, Rysio widać dopiął swego, bo zaskuczał raptownie, zaszamotał się w skotłowanej słomie. Ona, nieświadoma ekstazy sąsiada, owiewała mnie lekkim, spokojnym oddechem. Dopiero rano, kiedy w kacu zbieraliśmy się wszyscy z tej wiejskiej pościeli, naciągnąłem na grzbiet swój brezentowy płaszcz, machinalnie włożyłem rękę do kieszeni i ze zgrozą przekonałem się, że to moja kieszeń w ciemnościach nocnych stała się ofiarą namiętności Rysia, że moją kieszeń kochał młodzieńczą, zajadłą miłością, może nawet pierwszą miłością.

A teraz Rysio pisze amorficzną prozę bez znaków przestankowych, adiutantuje Hubertowi i jest czcigodną postacią świata literackiego. Wróciłem do swego pokoju, żeby spojrzeć na nich przez okno. Właśnie jakimś cudem trafiła się wolna taksówka, ale oni ją ominęli i poszli godnie w stronę Nowego Światu. Byłem ciekaw, czy są śledzeni. Ale żadne auto nie ruszyło się z chodnika i nikt nie wybiegł za nimi z podcieni sąsiedniego domu. Agenci mieli dzisiaj poważniejsze sprawy na głowie.

Hubert powiesił się swego czasu w szafie, tak go zaszczuto w jakiejś akcji, bo wtedy, pod koniec lat sześćdziesiątych, jeszcze reżym miał siłę do widowisk okrutnych i akcji zbrodniczych. Więc ten Hubert się powiesił, ale uczynił to pewnie pierwszy raz w życiu i nie miał wprawy. Wieszak się zerwał, szafa się przewróciła, a Hubert wyżył. Tak, wyżył, aby po latach przyjść do mnie z wyrokiem śmierci.

Znowu zagrzmiało w tym ciasnym niskim niebie. Poszedłem do łazienki, żeby się umyć. Rura zarzęziła boleśnie, czknęła, ale poszła jeszcze resztka wody. Myłem się machinalnie i myślałem, czy dobrze robię, myjąc się i ubierając wobec takiej perspektywy. Ale przecież śmierć trzeba przyjąć jak komunię, na czczo i schludnie. Czy jednak muszę umierać? Czy ktoś mnie siłą zepchnie z mostu albo obleje benzyną? Decyzja jest przecież w moich rękach. Mogę z honorem umrzeć i niehonorowo żyć dalej.

Znowu odezwał się gong. Pomyślałem, że Rysio i Hubert czegoś zapomnieli albo wracają odwołać wyrok. Ociekając skąpo wodą, podbiegłem do drzwi. Na stopniu schodów siedział staruszek z wielką skórzaną torbą.

– Pan do mnie? – spytałem.

– Tak, do pana. Mam polecenie odciąć gaz.

– Przecież już w tym roku odcinaliście trzy razy.

– Panie, ja tam nie wiem, każą, to odcinam, każą, to włączam. Oni, panie, potracili głowy. Codziennie jakiś dom wylatuje w powietrze, to żeby była podkładka, każą odcinać. I tak szczęście, że pana mieszkanie istnieje, bo tu, panie, mam numery, których nie ma w całym domu – i pokazał mi brudną karteczkę.

– No to niech pan za jednym zamachem i elektryczność odetnie. Mnie wszystko jedno.

– Panu wszystko jedno – rzekł z chytrym uśmiechem staruszek i zręcznie wskoczył do łazienki. – Ale mnie nie wszystko jedno. Ja mam uprawnienia tylko na gaz.

I rzeczywiście, w ułamku sekundy zakręcił zawór, zdemontował palenisko w piecyku i już siedział na krawędzi wanny, zapalając rozklejającego się papierosa.

– Dobrze się wykąpać w ciepłej wodzie, choćby tylko, za przeproszeniem, tyłek umyć – prawił staruszek, rozglądając się po łazience. – Ale co robić, jak rozkaz, to rozkaz. Chyba, żeby pogadać z kierownikiem, pan rozumie. Przemówić do ręki.

– Nie chce mi się rozmawiać z kierownikiem. Ja dziś umrę.

Staruszek hydraulik zachichotał wesoło.

– Co pan tak na dzisiejszy dzień wycyrklował? Nie szkoda okazji? Dziś ten ich ruski sekretarz przyjeżdża. Całe miasto udekorowane, od rana orkiestry wszędzie grają. Mówią, panie, że jakiś festiwal odbywa się, wielkie ichnie święto, a może i nasze. Rzucili towar na stoiska, wszędzie, panie, pod Pałacem Kultury, nad Wisłą, ludzie od rana stoją w ogonkach, a pan wybiera się umierać.

– To umrę im na złość.

Sędziwy rzemieślnik wycierał łzy radości.

– Panie, pan to komik. Jak by można było im na złość umierać, to już by nie było Polaków. Wiesz pan co, podłączę panu gaz, ale rączki od zaworów zaplombuję. Zrobię taką szeroką pętlę, że pan będzie mógł używać gazu, byle ostrożnie.

– Nie potrzebuję gazu. Niech pan weźmie piecyk na pamiątkę.

– Obraźliwy pan. Jak nie, to nie. Proszę tu podpisać.

Wyprowadziłem go do korytarza. Przy okazji pomacał mój płaszcz wiszący koło drzwi.

– Dobra wełna. Zagraniczna.

– Bierz pan na zdrowie.

– Coś pan, mogę zapłacić. Dam pięćdziesiąt tysięcy.

– Oddam darmo. Tylko niech pan, nakładając ten płaszcz, westchnie nad moją duszą.

– Pan to chyba artysta, nie? Do śmiechu pan lubi, nie?

Ale zręcznie zwinął płaszcz, wpakował go do torby i już był przy drzwiach sąsiada. Z surowym wyrazem twarzy nacisnął taster dzwonka.

Ja wróciłem do swego pokoju, siadłem na fotelu, który jeszcze nie wystygł po Hubercie. Rzeczywiście, wiatr niósł nad miastem jakieś strzępiaste dźwięki muzyki. Dobrze, że oddałem płaszcz, ubiorę się lżej, lżej będzie przeskoczyć na tamten świat. Tak jakbym od nich otrzymał życie i gniewnie im je zwracał. Jakiś symbol. Jeszcze jeden symbol. Wobec wieczności czy wobec idiotów współczesnych? Skomplikowany i nieczytelny gest. Gest piętnujący nasz marionetkowy, uwikłany w serwilizmie reżym czy gest oskarżający wieczną Ruś ukrytą za butwiejącym parawanem Związku Radzieckiego. Protest przeciwko niewoli społecznej czy przeciw niewoli narodowej. O jaką wolność tu chodzi, za którą z wielu wolności wskoczę w ogień, w święty ogień śmierci?

Czy to błazenada, czy wniebowstąpienie?

– Zawsze mogę wskoczyć w ostatniej chwili w jakąś mysią norę – powiadam sobie na pocieszenie, ale wiem, że nigdzie indziej nie wskoczę, tylko tam, gdzie trzeba, gdzie mi kazali. Ubieram się skromnie, ale chędogo. Polecili krzyczeć, a to dla mnie najgorsze. Ogień może zniosę, ale wstydu nie przeżyję. Bojownik musi być nachalny i bezczelny. A ja wiele okazji erotycznych zmarnowałem, bo wstydziłem się rozpiąć spodnie.

Zapalam telewizor, muszę coś robić, trzęsą mi się ręce, nie mogę zebrać myśli. I na małym obrazku widzę samolot, a pod nim dwóch grubych facetów całujących się w usta. To nasz sekretarz i ten ich ruski, car carów, pan połowy świata. Nasz ma dobroduszną twarz kardynała albo dozorcy, dziś nazywanego naczelnikiem domu. Tamtego historia i geny wyposażyły w fizjonomię kałmucką. Popieścili się i słuchają hymnów. A naszym hymnem jest teraz „Międzynarodówka”. Dostaliśmy ją po starszym bracie jak kamizelkę.

Chowam do kieszeni dowód osobisty. Bez tego ani rusz. Nazwisko, imię, data urodzenia, ojciec, matka, wzrost, oczy, wszystko nieważne. Ważny jest mój kod, kilka liter i rząd cyfr. Takiego zna mnie policja, urząd miejski, służba zdrowia. Takiego znają mnie komputery i pilnują, żebym nie umknął, nie schował się przed ciemiężcami, nie wykręcił się od nachalnego protektoratu.

Wyjdę z domu. Trzeba wyjść z tych czterech ścian. Wyjście z mieszkania to jeszcze nie decyzja. Przede mną cały dzień. W ciągu dwunastu godzin rodziły się fortuny i ulegały zagładzie dynastie, w ciągu dwunastu godzin powstawały i ginęły imperia.

Schodząc po schodach, zajrzałem do skrzynki na listy, nawet ją otworzyłem na wszelki wypadek. Zazgrzytało, posypała się rdza. W środku było trochę zwietrzałej pajęczyny. No i chwała Bogu. Dobrych listów poczta nie roznosi już od wielu lat.

Na ulicy uderzył we mnie wielki zgiełk muzyki. Huczały gigantofony, pojękiwały jakieś kapele, gdzieś grzmiał z ponurym uporem bęben wojskowy. A pod Pałacem Kultury, który mnie kiedyś tak fascynował jak uroczysko, jak straszny kurhan, w którym pokutują złe duchy, więc pod tym Pałacem na estradzie hasało mnóstwo hożych par w kierezyjach i staniczkach obszytych cekinami, w pawich piórach i żywieckich koronkach. A wodzirej, przytupując, podśpiewywał ze złym akcentem: krakawiak wot tak ja!

Starym zwyczajem stanąłem w ogonku do kiosku z gazetami. Kupiłem paczkę papierosów, ale gazet już zabrakło. To też zły omen. Szczęśliwe kupno gazety rano było zawsze naszym pierwszym sukcesem. Z gazetą pod pachą człowiek zwracał uwagę. Kiedyś nawet nawiązałem intymne stosunki z dziewczyną, która łakomie patrzyła na moją gazetę. Gazet nikt nie czytał, choć zdobycie ich kosztowało wiele trudu. Ale gazetę należało mieć. Taki się wytworzył obyczaj.

Z kamienicy po drugiej stronie jezdni wyszedł jegomość o trochę cierpiących oczach w chudej twarzy. Znałem go już z widzenia i cała ulica go znała. Był to oryginał i dziwak, dygnitarz, który z niewiadomych powodów nie wybudował sobie zamczystej willi w rządowej dzielnicy i dalej mieszkał razem z nami, zwykłym bydłem peerelowskim. Spojrzał na mnie i ja spojrzałem na niego, nie ukłoniliśmy się sobie, bo jemu nie wypadało, a mnie honor nie pozwalał. Wsiadł do czarnego mercedesa i ruszył w głąb ulicy, za nim pomknął wóz ochrony.

Zawsze miałem jakieś dziwne przeczucie, że mój los splecie się z jego losem. Podejrzewam, że on również żywił podobne obawy. Dlatego obserwowałem ukradkiem ubogie życie dygnitarza, jego odjazdy i przyjazdy, jego nudne, tasiemcowe przemówienia w telewizji, śledziłem w gazetach jego podróże służbowe, życzliwie przyjmowałem pojawianie się rządowej chłodni, która przywoziła mu serwolatkę, karkówkę, podroby i twarożki niskotłuszczowe. Przypuszczam, że on także, tknięty jakąś złą myślą, dyskretnie interesował się moim równie nieciekawym żywotem.

Wyszedłem na Nowy Świat obrośnięty krzakami flag, flag czerwonych i biało-czerwonych. Ale w tych naszych biało-czerwonych przez lata czerwień z wolna rosła, a biel malała. I teraz nasze flagi też były czerwone, ale z małym białym szlaczkiem u góry. Więc te stare domki, jak ceglane larwy obłuskujące się permanentnie z kokonów tynku, wypuściły z siebie złą krew świątecznych flag i drzemały nad wąskim kanionem ulicy, po której maszerowała dziatwa szkolna i załogi urzędów oraz fabryk. A nad świątecznym tłumem łopotał gigantyczny transparent z napisem: „Niech żyje czterdziesta rocznica Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej”.

[...]

Seria „Książki Wybrane” Tadeusza Konwickiego obejmuje następujące pozycje:

I

Dziura w niebie

II

Sennik współczesny

III

Wniebowstąpienie

IV

Zwierzoczłekoupiór

V

Nic albo nic

VI

Kronika wypadków miłosnych

VII

Kalendarz i klepsydra

VIII

Kompleks polski

IX

Mała apokalipsa

X

Wschody i zachody księżyca

XI

Rzeka podziemna, podziemne ptaki

XII

Nowy Świat i okolice

XIII

Bohiń

XIV

Zorze wieczorne

XV

Czytadło

XVI

Pamflet na siebie

XVII

Rojsty

XVIII

Wniebowstąpienie (audiobook)

RYSUNKI

Danuta Konwicka

TEKST NA PODSTAWIE RĘKOPISU OPRACOWAŁ I PRZYGOTOWAŁ DO DRUKU

Przemysław Kaniecki

REDAKTOR SERII

Dariusz Fedor

KOREKTA

Teresa Kruszona

PROJEKT OKŁADKI

Maciej Kałkus

OPRACOWANIE GRAFICZNE

Artur Hanc

PRODUCENCI WYDAWNICZY

Robert Kijak, Małgorzata Skowrońska

KOORDYNACJA PROJEKTU

Joanna Batorska

© Copyright for illustrations: Tadeusz Konwicki, Maria Konwicka, Danuta Wesołowska-Sponar

© Copyright by Tadeusz Konwicki 2010

© Copyright by AGORA SA 2010

Wszystkie prawa zastrzeżone

Wydanie I elektroniczne

Warszawa 2011

ISBN 978-83-268-0179-2 (epub), 978-83-268-0863-0 (mobi)

Konwersja i edycja publikacji