Mojemu wspaniałemu tacie Wacławowi,

który nauczył mnie, jak należy czytać książki,

oraz Tomkowi, który nauczył mnie, jak czytać historię.

Spis treści

Przedmowa

Słowo wstępne

CZĘŚĆ PIERWSZA

Rozdział 1. Dziedziczka

Rozdział 2. Córka swojej matki

CZĘŚĆ DRUGA

Rozdział 3. Monsieur Joliot

Rozdział 4. Radość odkrywania

CZĘŚĆ TRZECIA

Rozdział 5. Nobel i polityka

Rozdział 6. Nemezis

Rozdział 7. Znowu wojna

CZĘŚĆ CZWARTA

Rozdział 8. Zmierzch

Rozdział 9. Pustka

Aneks

Kalendarium życia Ireny Joliot-Curie

Podziękowania

Nota o autorze

Bibliografia

Indeks osób

Nauka leży u podstaw każdego postępu,

który ułatwia ludzkie życie i zmniejsza cierpienie.

Irena Joliot-Curie
(1897–1956)

Wszystkie odkrycia są jednocześnie pożyteczne i niszczące.

Trzeba iść do przodu, jesteśmy zobowiązani

prowadzić badania i poszerzać naszą wiedzę.

Nie tylko gwarantuje ona postęp,

ale pomaga zwalczać nieszczęścia, które niesie ze sobą przyszłość.

Fryderyk Joliot-Curie
(1900–1958)

Młodzi ludzie, w szczególności młode kobiety, często proszą mnie o radę.

Oto ona – nie rozpoczynaj kariery naukowej dla pieniędzy czy sławy.

Są łatwiejsze sposoby, by je zdobyć. Podejmij się jej, tylko jeśli wiesz,

że nic innego nie da ci satysfakcji. Nic innego nie będziesz z tego miała…

Cecilia Payne-Gaposchkin
(1900–1979)
anglosaska astronomka

Przedmowa

W 2015 roku dr Tomasz Pospieszny wydał nakładem wydawnictwa Novae Res pierwszą książkę ze swojej, nazwijmy to, kobiecej trylogii o uczonych. Była to „Nieskalana sławą. Życie i dzieło Marii Skłodowskiej-Curie”; rok później światło dzienne ujrzała druga pozycja, pt. „Zapomniany geniusz. Lise Meitner – pierwsza dama fizyki jądrowej”. Bieżący rok przynosi kolejną książkę tego autora. Tym razem bohaterką jest Irena Joliot-Curie. Doskonale się złożyło, że pozycja ta ukazuje się właśnie teraz. Dlaczego? Otóż ten rok przynosi kilka rocznic związanych z rodziną Curie. W listopadzie minie sto pięćdziesiąt lat od narodzin Marii Skłodowskiej-Curie, tej, od której nie tylko w tej serii wszystko się zaczęło; we wrześniu obchodzić będziemy sto dwudziestą rocznicę przyjścia na świat tytułowej radowej dziedziczki, Ireny Curie (późniejszej Joliot-Curie); wreszcie w październiku minie dziesięć lat od śmierci młodszej córki Marii i Piotra, Ewy Curie (późniejszej Labouisse), autorki hagiografii o Marii Skłodowskiej-Curie pt. „Madame Curie”, działaczki UNICEF. Wreszcie w maju przypada osiemdziesiąta piąta rocznica otwarcia Instytutu Radowego w Warszawie, placówki naukowo-medycznej utworzonej na wzór Instytutu stworzonego przez Marię i działającego w Paryżu.

Książka o Irenie Joliot-Curie, naukowej spadkobierczyni Marii, jest swoistą klamrą. Łączy bowiem losy i działania dwóch poprzednich bohaterek. Wszystkie panie się znały, reprezentowały prężne ośrodki naukowo-badaw-cze i można powiedzieć, że choć Maria Skłodowska-Curie była niekwestionowaną pionierką, to Irena i Lise rywalizowały ze sobą na polu naukowym i nie bardzo za sobą przepadały. Co nie przeszkodziło im doceniać się wzajemnie i publicznie zauważać osiągnięcia drugiej strony.

Co determinuje naszą przyszłość? Co zdecydowało, że z dwóch córek Marii i Piotra Curie starsza poszła w ślady rodziców, młodsza zaś, choć nie została uczoną, odważnie, tak jak rodzice i siostra, głosiła swoje poglądy i zaangażowała się w działalność na rzecz pokoju? Wydaje się, że po śmierci ojca dziewięcioletnia Irena widziała jedyną szansę częstszego przebywania z matką w wejściu w świat nauki, najpierw matematyki, potem fizyki, a z upływem lat relacje między matką a córką zmieniały się w kierunku przyjacielskich i partnerskich. Po śmierci ojca życiowym przewodnikiem młodziutkiej Ireny stał się dziadek, doktor Eugeniusz Curie. To on pokazywał dziewczynce świat, to on opowiadał ciekawe historie, to od niego przyjęła poglądy społeczne i religijne. Kiedy Maria pracowała w laboratorium, wiedziała, że Irena jest bezpieczna i spędza czas z człowiekiem, który, tak jak kiedyś jej własny ojciec, tłumaczył zawiłości nauki, ukazywał piękno sztuki, uczył wrażliwości i otwartości; uczył jeździć na nartach, zabierał na wycieczki, uczył piosenek i wierszy, uwrażliwiał na piękno przyrody. Ta cecha pozostała jej do końca życia, umiała pięknie łączyć kolory tulipanów w ogrodzie. Irena zresztą traktowała dziadka jak chodzącą encyklopedię i wyrocznię, tak jak kiedyś młodzi Skłodowscy ojca. Myliłby się jednak ten, kto uważa, że Maria cały ciężar i radość z wychowania córek zrzuciła na teścia. Nic bardziej błędnego. Po prostu ona sama, trzydziestodziewięcioletnia wdowa, musiała poradzić sobie ze stratą, na którą nikt nie był w stanie jej przygotować; z pustką, która pojawiwszy się nagle, jak szary dym wpełzała w każdy zakątek. Wydawało się, że wraz ze śmiercią Piotra dla Marii skończyło się wszystko. Jednak w liście do brata, Józefa Skłodowskiego, napisała kiedyś, że musimy jak te jedwabniki tkać dalej swój los, żyć pomimo wszystko. Moim zdaniem te słowa stały się jej dewizą. Przekazała ją także Irenie, ona też nie umiała rezygnować z tego, co dla niej ważne, nie chciała się poddawać, nie chciała przyjmować do wiadomości trudności, które ją czasem otaczały. Była silna i uparta, jak matka, przez całe życie miała zresztą doskonały wzór do naśladowania. Według Marii Irena była niezwykle podobna do ojca, tak samo skryta, wydawać by się mogło, że powolna w myśleniu, choć inteligentna i rozważna, nie lubiła obcych, była raczej milcząca, nietowarzyska i zupełnie nie zwracała uwagi na to, jak postrzegają ją inni. Dotyczyło to zarówno wyglądu zewnętrznego, strojów, jak i zachowania. Obserwując proces wychowania młodych panien Curie, można chyba powiedzieć, że Maria kopiowała sposób, w jaki swe pociechy wychowywał po śmierci żony Władysław Skłodowski. Irena wielokrotnie podkreślała, że matka nie nakłaniała swoich córek do wyboru żadnego konkretnego światopoglądu, nie narzucała im gotowych rozwiązań, zezwalała na poszukiwanie własnych dróg, w zakresie wyboru zarówno zainteresowań, jak i przyszłej drogi życiowej. Choć zdarzało się, że nie zawsze, szczególnie w przypadku młodszej córki, rozumiała jej wybory, nigdy jednak nie usiłowała wpłynąć na ich zmianę. Irena, pewnie z powodu wczesnego zainteresowania naukami ścisłymi, zdecydowanie mniej szokowała Marię. Kiedy czyta się listy, które pisały do siebie Maria i Irena, zauważa się swoisty język i klimat tej korespondencji. Wydaje się, że obie traktowały listy jak rozmowę, jak formę częstego, krótkiego kontaktu, metodę wymiany informacji. Z korespondencji tej emanują: niezwykłe ciepło, miłość, szacunek i przywiązanie. Jeśli o Marii mówiło się, że nie potrafi okazywać uczuć, a o Irenie, że jest jeszcze bardziej zamknięta niż matka, to ich listy są dowodem na coś zupełnie innego. W korespondencji Irena zwraca się zazwyczaj do Marii słowami „Mé”, „droga Mé”, „kochana Mé” etc. Słówko „mé” oznacza „mama”, ale tak samo będzie się do babci zwracała córka Ireny, Helena. W listach oczywiście bardzo często pojawiał się temat nauki, zadań matematycznych, co dodatkowo zbliżało Irenę do matki.

Choć dla Ireny, jak sama mówiła, nauka była w życiu najważniejsza, nie zrezygnowała z bycia żoną i matką. Ona także, tak jak jej matka, umiała dzielić czas i siły na pracę w laboratorium i życie rodzinne. Jej było oczywiście zdecydowanie łatwiej, bo u boku stał kochający i nieustannie wspierający mąż, Fryderyk Joliot. Był całkowicie inny od swojej żony. Maria, która nie od razu w pełni przekonała się do przyszłego zięcia, mówiła o nim „fajerwerk”. Był żywiołowy, pełen energii, uśmiechnięty, dowcipny, całą swoją postawą niejako zapraszający do kontaktu. Przeżywał bardzo negatywne zachowania i oceny ze strony innych. Uwielbiał łowić ryby, jeździć na nartach, na motocyklu, grać w tenisa, był czarujący, błyskotliwy, obdarzony dużą wyobraźnią. Palił mnóstwo papierosów, więc jak bardzo musiała go w końcu pokochać także Maria, skoro zdawało jej się to nie przeszkadzać. Niewątpliwie wpływ na to miało jego traktowanie Ireny i ich dzieci, ale także fakt, że był – tak jak Maria i Irena – dociekliwym, uczciwym, pełnym zapału i odwagi uczonym. Zarówno małżonkowie Curie, jak i – co pewnie nie powinno dziwić – Irena i Fryderyk wierzyli w naukę i postęp, dlatego też odkrywcy sztucznej promieniotwórczości nie opatentowali swego odkrycia i także oni nie potrafili oddzielić wkładu pracy każdego z nich. Jednak w przeciwieństwie do Marii i Piotra Curie państwo Joliot angażowali się także w życie społeczne i polityczne. Irena była członkiem Związku Kobiet Francuskich walczącego o równouprawnienie w życiu państwowym i społecznym kobiet we Francji. W ślad za Marią Skłodowską-Curie uważała, że mężczyźni i kobiety powinny być traktowane na równi. Dla porządku przypomnijmy, że Maria, choć feministki mogą uważać ją swoją ikonę, nie była feministką w dzisiejszym znaczeniu tego słowa, nigdy też (poza jednym przypadkiem) nie wyrażała zgody na wykorzystywanie swego nazwiska do celów, nazwijmy to, propagandowych czy ideowych. Pomimo jasno określonych poglądów nie angażowała się też w ruchy społeczne ani w działalność partii politycznych. Choć w młodości jej pozytywistyczne zapatrywania zbliżały ją do socjalistów, a w przyszłości w środowisku laickich uczonych bliżej jej było do poglądów lewicowych, nigdy nie była komunistką. W przeciwieństwie do niej Irena i Fryderyk angażowali się w działalność i społeczną, i polityczną. W 1936 roku, mimo iż kobiety we Francji nie miały jeszcze wówczas praw wyborczych, Irenę powołano na stanowisko podsekretarza stanu do spraw naukowych w rządzie Frontu Ludowego. Ta decyzja Ireny była w dużej mierze spowodowana właśnie walką czy działaniem na rzecz równouprawnienia kobiet i wprowadzenia ich do świata polityki. Uczona tylko na krótko oderwała się od nauki, zaledwie na trzy miesiące. Nie miała oczywiście ani prawa do głosowania, ani prawa do kandydowania. Choć Irena i Fryderyk jasno określali swe poglądy jako antyfaszystowskie i lewicowe, Irena nie została nigdy członkiem partii.

Kiedy wybuchła pierwsza wojna światowa, Irena miała siedemnaście lat. Już wtedy zaangażowała się w działalność, którą prowadziła jej matka na froncie, nie mogła siedzieć bezczynnie i czekać, aż sytuacja jakoś się rozwiąże. Chciała być użyteczna, tak przecież została wychowana. Kiedy Hitler wypowiedział wojnę Polsce, Irena była dojrzałą, czterdziestodwuletnią kobietą. Oboje z Fryderykiem zdawali sobie sprawę z tego, jakie zagrożenie niesie ze sobą broń jądrowa w rękach Niemców. Fryderyk zaangażował się bardzo głęboko w działalność francuskiego Ruchu Oporu, Irena zaś działała w Międzynarodowym Komitecie Kobiet przeciwko Faszyzmowi, oboje też dali się porwać fascynacji Związkiem Radzieckim. Irena przejmowała się także losami polskiej rodziny w Warszawie oraz dziełem Marii Skłodowskiej-Curie, jakim były Instytut Radowy i podarowany Polsce rad. Po zakończeniu wojny oboje uczeni działali na rzecz pokojowego wykorzystania energii atomowej. Lata wcześniej Piotr Curie, odbierając Nagrodę Nobla, powiedział, że podobnie jak Alfred Nobel wierzy w to, iż ludzkość potrafi wykorzystać odkrycia naukowe dla pokojowych celów służących rozwojowi, a nie autodestrukcji, a teraz na kolejnym pokoleniu uczonych spoczęła odpowiedzialność za pokojowe wykorzystanie odkryć naukowych. Już wtedy bowiem powstała we Francji idea budowy elektrowni atomowej. Irena i Fryderyk zaangażowali się w działalność francuskiego Komitetu Energii Atomowej, Fryderyk jako wysoki komisarz do spraw energii atomowej, Irena zaś jako jeden z jego komisarzy.

Miałam wielką przyjemność poznać kiedyś i zbliżyć się do pani Elżbiety Staniszkis, wnuczki siostry Marii Skłodowskiej-Curie, Heleny Skłodowskiej-Szalay. Niestety obecnie Elżbieta już nie żyje, więc muszę się oprzeć tylko na tym, co pamiętam z naszych rozmów. Rozmawiałyśmy kiedyś na temat Fryderyka Joliot-Curie, jego poglądów politycznych, komunistycznych skłonności i fascynacji. Zgodziłyśmy się, że ten jego „francuski komunizm” znacznie różnił się od tego, z czym mieliśmy wtedy do czynienia w Polsce. Jednak moja rozmówczyni opowiedziała mi pewną historię, która spowodowała moją sympatię do Freda. Nie pamiętam szczegółów ani nazwisk, to pewnie jest do sprawdzenia, ale kiedy Fryderyk przyjechał do Polski, opowiedziano mu o kimś, kogo osadzono w więzieniu za działalność w AK, poproszono go o wstawienie się za tą osobą. Fryderyk uczynił to skwapliwie i ten człowiek odzyskał wolność. Nigdy nie sprawdzałam, czy ta opowieść jest prawdziwa, ale po pierwsze wierzę Elżbiecie, a po drugie na podstawie znajomości jego biografii wydaje mi się, że nie ma w niej przekłamania.

Kończąc tę przedmowę, muszę poczynić spostrzeżenie bardziej osobiste. Otóż czytając tę pozycję, byłam głęboko wzruszona. Rzeczywiście jest ona swoistą klamrą, wachlarzem rozpiętym między życiem Marii Skłodowskiej, później Curie, w wieku XIX i trzech dekadach wieku XX; między Warszawą i podzieloną na zabory Polską a wolnym Paryżem i pełną perspektyw Francją. Z drugiej strony wachlarza pojawia się kolejne pokolenie, Irena, Ewa i Fryderyk, wolna Polska lat dwudziestych i trzydziestych, Francja z jej naukowymi laboratoriami i możliwościami, wreszcie druga wojna światowa i czasy powojenne. Chyba dobrze, że Maria nie dożyła tych czasów. Nie mogłaby zrozumieć tej brutalności, bezduszności, tchórzostwa. Nie mogłaby przyjąć do wiadomości faktu, że ludzie, którzy pamiętali i tak jak ona widzieli okrucieństwa pierwszej wojny, beztrosko rozpętują drugą, że nie wyciągnęli żadnych wniosków i kierują się tylko żądzą zemsty. Kolejnym powodem mojego wzruszenia było uświadomienie sobie naturalnych różnic wynikających z innej epoki, upływu czasu, rozwoju naukowego i cywilizacyjnego, ale także z tak wielu podobieństw pomiędzy Marią i Ireną, ich jakże podobnego widzenia świata i własnej w nim pozycji i roli, jaką ma się do odegrania. To zupełnie niesamowite, że słowa Marii Skłodowskiej-Curie wiodły przez życie także jej córkę. W życiu nie należy się poddawać ani ludziom, ani wydarzeniom.

Małgorzata Sobieszczak-Marciniak

Prezes Towarzystwa Marii Skłodowskiej-Curie w Hołdzie

Słowo wstępne

W 2011 roku przypadła setna rocznica przyznania Nagrody Nobla z chemii Marii Skłodowskiej-Curie[1]. Cały świat nauki świętował tę rocznicę i upamiętniał wybitną badaczkę promieniotwórczości. Wówczas pomyślałem, że nadszedł czas oddać osobisty hołd Marii poprzez napisanie jej biografii. Wprawdzie zdawałem sobie sprawę, że bohaterka mojej książki nie byłaby z tego faktu zadowolona, gdyż zwykła była mawiać: W nauce nie powinniśmy interesować się ludźmi, ale ich osiągnięciami [2], ale jednocześnie uświadomiłem sobie, że spośród wielu uczonych kobiet tylko ona jest znana i podziwiana. A przecież, pomimo oczywistych zasług, nie była jedyną, która z pasją tworzyła naukę. Niewątpliwie była pierwszą kobietą liczącą się w świecie nauki; pokazała mężczyznom, że mają do czynienia z kimś nie równym sobie, ale zdecydowanie lepszym. Dziedzictwo Madame Curie przejęły dwie inne wybitne kobiety: Lise Meitner i Irena Joliot-Curie. Pomyślałem, że pełen obraz tworzenia nauki o promieniotwórczości powinien zamknąć się w tych trzech niezwykłych życiorysach. I tak rok po opublikowaniu książki pt. „Nieskalana sławą” światło dzienne ujrzała książka o Lise Meitner pt. „Zapomniany geniusz”[3]. W ten sposób opowiedziałem o życiu i pracy Marii Skłodowskiej-Curie oraz Lise Meitner. Teraz chciałbym opowiedzieć historię życia łączącego te dwie historie. Historię Ireny Joliot-Curie.

Zdaję sobie sprawę, że będzie to dość trudne, gdyż Irenę cechowały: wielka skrytość, skromność i małomówność. Oddanie nauce bardziej niż w przypadku innych. Nie powinno to dziwić, gdyż od urodzenia była przesiąknięta duchem radioaktywności, odkrywania i tworzenia nauki. Można pokusić się o stwierdzenie, że była dzieckiem chemii i fizyki. Pomimo wielkich zasług dla nauki i ludzkości jest mniej znana niż Ewa Curie-Labouisse – jej młodsza siostra, autorka kanonicznej biografii ich matki. Mało kto – poza kilkoma specjalistami i pasjonatami – wie, że Irena poświęciła matce krótkie, ale bardzo osobiste, wspomnienia[4].

Chciałbym i tym razem – jak to miało miejsce w moich poprzednich książkach – żeby życie tej wybitnej uczonej przedstawiać na podstawie słów jej samej i ludzi ją znających. Jestem, podobnie jak profesor Jan Piskurewicz, zdecydowanym zwolennikiem wielu cytatów – oczywiście odpowiednio umieszczonych. Oddają one z pewnością lepiej niż ich streszczenia styl wypowiedzi, wprowadzają w klimat epoki, są czasem bardziej precyzyjne aniżeli ich omówienia [5].

Historia życia Ireny Joliot-Curie jest pasjonująca. Irena urodziła się w domu wielkich naukowców, którzy zrewolucjonizowali spojrzenie na budowę atomu. Uczyła się w prywatnej szkole, w której nauczycielami były sławy nauki: Maria Skłodowska-Curie, Jean Perrin czy Paul Langevin. To od nich dowiedziała się, że nauka jest oparta na umiejętnym stawianiu pytań. Podczas pierwszej wojny światowej wspólnie z matką jeździła na front, by – prześwietlając setki żołnierzy – ratować życie. Była córką swojej matki w każdym tego słowa znaczeniu. Uparta, wytrwała, odważna rewolucjonistka idąca własną życiową drogą. Jako młoda dziewczyna współpracowała i uczyła się od matki, później sama została naukowym przewodnikiem i partnerem dla swojego męża Fryderyka Joliota. Ich praca była nie tylko naturalnym kontynuowaniem dziedzictwa Marii i Piotra Curie, ale nade wszystko tworzeniem własnej historii i legendy. Ich osiągnięcia są kamieniami milowymi nauki. Małżonkowie Joliot-Curie wspólnie wykonali zdjęcie w komorze Wilsona, na którym utrwalili zjawisko tworzenia się par elektron–pozyton z kwantów gamma o wystarczająco dużej energii. Odkryli sztuczną radioaktywność, za co rok później, w 1935 roku, otrzymali Nagrodę Nobla z chemii. Irena została drugą kobietą, która dostąpiła tego zaszczytu. To niezwykle doniosłe odkrycie przyniesie ludzkości wiele korzyści i zastosowań szczególnie w biologii i medycynie.

Pomimo niewątpliwych sukcesów pozwoliła, by wymknęły jej się trzy wielkie odkrycia naukowe: odkrycie najpierw neutronu, później pozytonu i wreszcie rozszczepienie ciężkich jąder atomowych. Chociaż niewątpliwie ostatnie odkrycie można również i jej przypisać. Do dziś można znaleźć w literaturze głosy, że pod koniec lat trzydziestych ubiegłego stulecia była poważną kandydatką do drugiej Nagrody Nobla…

Irena spełniała się także na wielu innych polach życia. Pomimo wątłego zdrowia urodziła dwójkę dzieci, aktywnie działała w Związku Kobiet Francuskich walczącym o równouprawnienie kobiet, była jedną z trzech kobiet zaproszonych do udziału w kongresie Solvaya, uczestniczyła w tworzeniu klubu sportowego jujitsu w Paryżu. Była członkiem Partii Socjalistycznej, a jako pierwsza kobieta we Francji – członkiem utworzonego rządu koalicyjnego Frontu Ludowego, pełniącym w nim funkcję sekretarza stanu do spraw badań naukowych. Została kierownikiem naukowym, a później dyrektorem Instytutu Radowego w Paryżu, a także profesorem Sorbony i objęła kierownictwo Katedry Fizyki Ogólnej i Promieniotwórczości, otrzymała tytuły doktora honoris causa między innymi uniwersytetów w Edynburgu, Oslo, Sofii, New Delhi, a także Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie i Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Była zaangażowana w ruch antyfaszystowski oraz pomoc hiszpańskim republikanom. Podczas drugiej wojny światowej aktywnie działała we francuskim ruchu oporu. Pełniła funkcję komisarza w Komisji do spraw Energii Atomowej, współtworzyła ośrodek badań jądrowych w Orsay przy Uniwersytecie Paris-Sud, jednocześnie głośno i zdecydowanie sprzeciwiała się militarnym zastosowaniom energii atomowej. Była członkinią Światowej Rady Pokoju… Otrzymała wiele odznaczeń, w tym francuski krzyż oficerski Legii Honorowej, Złoty Medal Barnard College dla Zasłużonych w Służbie Nauki, a także polski Order Krzyża Grunwaldu III klasy, Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.

Irena Joliot-Curie była postacią nietuzinkową, kochającą naukę i przyrodę. Spełniła się na polu naukowym, spełniła się także na polu rodzinnym – była kochającą żoną, matką i babcią. Sądzę, że należała do tych, które udowodniły światu, że kobiety potrafią być doskonałymi naukowcami. Nie bez trudu musiała pokazać, że jest wybitnym naukowcem, łamiąc przy tym przekonanie mężczyzn, że jest tylko córką Madame Curie i kobietą. Podwójnie trudna rola. Nie oczekiwała od nich jakichkolwiek ulg czy ustępstw i nikt jej zresztą żadnych ustępstw nie czynił. Wytrzymała wszystko, ponieważ udało jej się przekonać mężczyzn, że mają do czynienia nie tylko z kimś równym sobie, lecz raczej z kimś, komu niełatwo dorównać [6]. Słowa dotyczące jej matki jeszcze lepiej pasują do niej. Dziś nagroda jej imienia jest przyznawana kobietom za szczególny wkład w naukę.

U schyłku życia wyznała, że nie boi się śmierci, gdyż miała pasjonujące życie. Niech te słowa będą godną zapowiedzią opowieści o losach wielkiej uczonej i wspaniałym człowieku. O Irenie Joliot-Curie.

T. P.

Poznań, maj 2016 r.

[1] T. Pospieszny, M. Sobieszczak-Marciniak, D. Sobczyńska, Ł. Koszuk, „Życie i dzieło Marii Skłodowskiej-Curie. Kobiety w nauce”, Wydział Chemii UAM, Poznań 2011.

[2] T. Pospieszny, „Nieskalana sławą. Życie i dzieło Marii Skłodowskiej-Curie”, Novae Res, Gdynia 2015, str. 27.

[3] T. Pospieszny, „Zapomniany geniusz. Lise Meitner – pierwsza dama fizyki jądrowej”, Novae Res, Gdynia, 2016.

[4] I. Joliot-Curie, „Wspomnienia o Marii Skłodowskiej-Curie”, Postępy Fizyki, tom 6, 1955, str. 40–65.

[5] J. Piskurewicz, „Między nauką a polityką. Maria Skłodowska-Curie w laboratorium i w Lidze Narodów”, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2007, str. 9.

[6] D. G. Felder, „100 kobiet, które miały największy wpływ na dzieje ludzkości”, Świat Książki, Warszawa 1998, str. 20.

Rozdział 1
Dziedziczka

To wielki zaszczyt i wielka przyjemność dla nas, że Szwedzka Akademia Nauk przyznała nam Nagrodę Nobla za naszą pracę nad syntezą pierwiastków radioaktywnych, po wcześniejszym przyznaniu jej Piotrowi i Marii Curie w 1903 roku oraz Marii Curie w 1911 roku, za odkrycie pierwiastków radioaktywnych.

Irena Joliot-Curie

Irena Curie była pierwszą córką Marii Skłodowskiej-Curie i Piotra Curie, wybitnych uczonych, których gwiazda sławy w chwili narodzin ich pierworodnego dziecka zaczynała właśnie świecić na firmamencie nieśmiertelności. Trzydziestoletnia Maria Curie przyjechała do Paryża sześć lat wcześniej, aby podjąć studia na Wydziale Nauk Ścisłych Sorbony. W 1883 roku uzyskała z wyróżnieniem licencjat z fizyki, rok później z matematyki. W tym samym czasie poznała skromnego, ale znanego w świecie nauki, osiem lat starszego Piotra Curie. Piotr, rzetelny i dokładny naukowiec, w świecie fizyki był znany z prac nad piezoelektrycznością oraz jako konstruktor piezokwarcu i tzw. wagi Curie. Opublikował także prace z magnetyzmu, czego efektem było sformułowane przez niego „prawo Curie”. Interesował się również kryształami, dla których określił podstawową zasadę symetrii. Córka Ireny i Fryderyka Joliot-Curie, Helena Langevin-Joliot, pisała, że zanim Maria odkryła polon i rad, dokonała najpiękniejszego odkrycia swego życia. W roku 1894 odkryła Piotra Curie[1]. Rok później, 26 lipca 1895 roku, Maria i Piotr pobrali się. Irena Joliot-Curie w latach pięćdziesiątych ubiegłego stulecia pisała:

Rodzice moi różnili się bardzo charakterem i cudownie się wzajemnie uzupełniali. Współpracowali doskonale zarówno w życiu codziennym, jak i w nauce. Piotr Curie, świetny eksperymentator, był również myślicielem, chociaż nienawidził filozofów; zawdzięczamy mu głębokie rozważania o roli symetrii w zjawiskach fizycznych i o innych zagadnieniach ogólnego charakteru. Myśl mojej matki była najczęściej nastawiona na natychmiastowe działanie, nawet w dziedzinie nauki[2].

Rok po ślubie Madame Curie, zaintrygowana pracami nad promieniotwórczością, zaczęła badania nad solami uranu. Tym samym rozpoczęła rewolucję, której efektem jest wyzwolenie energii jądrowej.

Irena Curie przyszła na świat w niezwykle ważnym momencie dla nauk ścisłych – w chwili narodzin fizyki i chemii jądrowej. W 1895 roku niemiecki uczony Wilhelm Conrad Röntgen (1845–1923), badając promienie katodowe, odkrył promienie X, nazwane później od jego nazwiska. Rok później, w 1896 roku, Antoine Henri Becquerel (1852–1908) prowadził badania nad promieniami X i odkrył dziwne promieniowanie uranu, którego regularne i systematyczne obserwacje rozpoczęła Maria Skłodowska-Curie. W kolejnym roku Joseph John Thomson (1856–1940) stwierdził, że promienie katodowe to cząstki, i określił dla nich stosunek ładunku do masy, stając się tym samym odkrywcą elektronu. W 1898 roku rodzice Ireny odkryli dwa nowe pierwiastki promieniotwórcze: polon i rad, a rok później ich bliski współpracownik André Debierne (1874–1949) odkrył aktyn. W tym samym roku lord Ernest Rutherford (1871–1937) opublikował niezwykle ważną pracę, w której stwierdził, że uran może emitować dwa rodzaje promieniowania: mniej przenikliwe, utworzone z dwudodatnio naładowanych jąder atomów helu, tzw. promieniowanie alfa (α), oraz bardziej przenikliwe, będące strumieniem elektronów promieniowanie beta (β). Tak narodziła się promieniotwórczość.

Kiedy Irena skończyła trzy lata, Ernest Rutherford i Frederick Soddy (1877–1956) podali pierwszą teorię przemian promieniotwórczych, a Paul Ulrich Villard (1860–1934) odkrył trzeci najbardziej przenikliwy rodzaj promieniowania stanowiącego falę elektromagnetyczną – promieniowanie gamma (γ). Ten sam rok przyniósł narodziny teorii kwantów zapoczątkowanej przez Maxa Plancka (1858–1947). Trudno nie zgodzić się z opinią, że świat nauki rozwijał się niezwykle dynamicznie.

W tym istnym kotle przemian Maria Skłodowska-Curie nie próżnowała. Pracowała bardzo intensywnie nad fascynującym ją problemem. Jednak jej stan zdrowia nie pozwalał na tak intensywną pracę, do której była przyzwyczajona od czasów studiów. Madame Curie była bowiem w ciąży. Maria szybciej się męczyła, dawały się jej we znaki upalne dni lata, przez co stawała się mniej cierpliwa. Pomimo iż bardzo cieszyła się z faktu, że niebawem zostanie matką, ciąża przeszkadzała jej w pracy. Już w marcu 1897 roku do przyjaciółki z czasów młodości, Kazimiery Przyborowskiej, pisała:

Kochana Kaziu,

spóźniam się w tym roku z moim listem, ponieważ w ostatnich czasach czułam się bardzo niezdrowa, co mi swobodę myśli potrzebną do pisania odbierało.

Spodziewam się zostać matką, i ta nadzieja daje mi się okrutnie we znaki. Od dwóch przeszło miesięcy mam nieustające mdłości, i to przez dzień cały od rana do wieczora. Męczy mnie to niezmiernie i osłabia, a chociaż w ogóle źle nie wyglądam, przecież czuję się niezdolną do jakiegokolwiek zajęcia i bardzo źle usposobioną na duchu…[3].

Jednak radość z oczekiwanego dziecka była większa niż niedogodności ciąży. W lipcu Maria wyjechała na odpoczynek do Port-Blanc, gdzie na wakacjach przebywał jej ojciec Władysław. Piotr, który pozostał w Paryżu, aby dokończyć zajęcia dydaktyczne i pomóc w opiece nad śmiertelnie chorą matką, pisał do ukochanej żony:

Wysłałem ci dzisiaj pocztą dwa kaftaniki trykotowe: to wymiar najmniejszy i następny, trochę większy. Z wełnianej, elastycznej włóczki trzeba robić ten mały wymiar, z bawełny i płótna ten większy. Musisz mieć przygotowane kaftaniki obu rozmiarów[4].

W sierpniu Maria poczuła się lepiej i wspólnie z Piotrem na rowerach pojechali do Brestu. Ewa Curie w hagiograficznej biografii matki napisała, że państwo Curie wyruszyli w tę podróż z lekkomyślnością szaleńców (czy raczej tylko uczonych!) [5]. Jakakolwiek by była wspomniana lekkomyślność, biologia rządzi się własnymi prawami. Małżonkowie musieli przerwać wyprawę i szybko powrócić do Paryża, gdzie 12 września 1897 roku przyszła na świat ich pierwsza córka Irena. Trzydziestoletniej pierworódce pomagał teść doktor Eugeniusz Curie, który odegra w przyszłości niezwykle istotną rolę w wychowaniu i kształtowaniu charakteru młodej Ireny. Maria zniosła poród trzykilogramowej córki bez krzyku, w milczeniu, z zaciśniętymi zębami[6].

W swoim zeszycie w rubryce zatytułowanej „Wydatki nadzwyczajne” młoda matka zapisała: szampan − 3 franki, telegramy − 1,10 franka[7], a w rubryce „Apteka i pomoc lekarska” wpisała 71,5 franka. Obciążenia i tak skromnego budżetu państwa Curie wraz z przyjściem na świat pierwszego dziecka znacząco wzrosły. Osiem dni później, 20 września, w liście do siostry Heleny Maria pisała:

Kochana Helo,

piszę do Ciebie, leżąc jeszcze w łóżku… Nadzwyczaj się ucieszyłam, że Twoja Hania (której imię bardzo mi się podoba) ma się lepiej: wiem teraz sama, jaki nieustanny niepokój budzi maleńkie dziecko; niepodobna nawet wyobrazić sobie tego, dopóki się nie posiada takiego małego egzemplarza, za którego istnienie człowiek czuje się odpowiedzialnym. […]

Ze ssaniem mam kłopot, ale pragnęłabym bardzo wykarmić tę dziecinę, stoją temu na przeszkodzie moje zajęcia, przytem Bronka bardzo jest przeciwna.

Córeczka moja przyszła na świat zupełnie uformowana, ale mimo to połóg wypadł na pewno przynajmniej o 15 dni za wcześnie; przyśpieszyło go zmęczenie przy porządkowaniu mieszkania i rzeczy zimowych, dreptałam za wiele przez ostatnie dni. Ale istotnie mało brakowało, aby mnie ta przyjemność spotkała w drodze, np. w Breście, gdzie dużo chodziłam…[8].

Kilka dni po narodzinach Ireny, 27 września, zmarła na raka piersi matka Piotra Sophie-Claire. Owdowiały Eugeniusz Curie wprowadził się do domku z ogródkiem przy bulwarze Kellermanna i zamieszkał z rodziną syna. Od samego początku okazywał niezwykłe zainteresowanie wnuczką i pomagał Marii przy opiece nad Ireną. Ewa Curie pisała, że był on najlepszym przyjacielem dziewczynki, najtkliwszym jej wychowawcą[9]. Z kolei Irena, wspominając dziadka, pisała, że był jednocześnie człowiekiem o postępowych poglądach, wolnomyślicielem i antyklerykałem[10]. Jako dorosła już kobieta wspominała: jestem przekonana, że w niektórych kwestiach politycznych dziadek miałby te same poglądy co ja, ponieważ mój sąd opiera się na prostych zasadach, które on mi wszczepił [11]. Nie tylko poglądy polityczne Irena przejęła od dziadka. W doskonałej książce poświęconej kobietom wyróżnionym Nagrodą Nobla Sharon B. McGrayne pisze wprost, że Irena, wierna ideałom antyklerykalnym wpojonym przez dziadka, nigdy nie przekroczyła progu kościoła, nawet żeby podziwiać sztukę sakralną[12]. Za Ireną uczona przywołała słowa: w ukształtowaniu mojego umysłu wziął duży udział dziadek Eugeniusz Curie. Moje nastawienie w stosunku do spraw politycznych i religijnych zawdzięczam w znacznie większym stopniu jemu niż matce[13]. Wpływ dziadka na Irenę był ogromny, jednak chciałbym podkreślić, że nie bez znaczenia pozostawała Maria. Robiła wszystko, by spędzać jak najwięcej czasu z córką. Była matką pełną obaw i dylematów, które rodziły się z codziennych problemów. W „Autobiografii” napisała:

Miałam przed sobą poważny problem, w jaki sposób opiekować się naszą małą Irenką i domem, nie przerywając zarazem pracy naukowej. Zaniedbanie jej byłoby dla mnie nader bolesne, a mąż mój nawet słyszeć o tym nie chciał. Mówił, że znalazł żonę stworzoną specjalnie do tego, ażeby dzieliła z nim wszystkie zajęcia. Żadne z nas nie myślało o wyrzeczeniu się tego, co było tak drogie dla nas obojga.

Oczywiście wypadało nam wziąć służącą, ja osobiście jednak wglądałam we wszystkie szczegóły dotyczące opieki nad dzieckiem. Kiedy byłam w laboratorium, zajmował się tym dziadek bardzo przywiązany do wnuczki, którego własne życie stało się weselsze po przybyciu jej na świat. Tak więc ścisła współpraca w naszej rodzinie pomogła mi w sprostaniu obowiązkom. Trudności stawały się szczególnie wielkie tylko w rzadkich przypadkach, na przykład podczas choroby dziecka, kiedy bezsenne noce przerywały normalny tryb życia[14].

Oczywiście w opiekę nad Irenką była także zaangażowana ukochana siostra Marii Bronia oraz opłacana niania. Jednak Maria zawsze była gotowa opuścić laboratorium, by nakarmić piersią Irenkę lub sprawdzić, czy niania nie zostawiła jej przypadkiem w parku. W listopadzie 1897 roku w liście do ojca Maria relacjonowała:

Nadal karmię moją małą królewnę, ale niedawno obawialiśmy się, że będę musiała przestać. W ciągu ostatnich trzech tygodni Irena nagle spadła na wadze, wyglądała niezdrowo, była bez ochoty do życia i smutna. Teraz idzie jednak ku lepszemu. Jeśli Irena będzie normalnie przybierała na wadze, będę nadal karmić ją sama. Jeśli nie, wezmę mamkę, mimo przykrości, jaką mi to sprawi, i mimo kosztów: za nic na świecie nie chciałabym zaszkodzić rozwojowi mojego dziecka[15].

Niestety obawy Marii się sprawdziły i dziesięć dni później zatrudniła mamkę. Laboratoryjna maniera Marii przenosiła się także na macierzyństwo – uczona skrzętnie notowała i zapisywała rozwój Irenki. W notatniku pisała:

Styczeń 1898 roku

Chowa się dobrze i zaczyna przekręcać się w łóżeczku na bok.

Luty

Zaczyna bać się obcych ludzi i rzeczy, podniesionych głosów itp.[16]

20 lipca

Irena robi „pa” rączką – zupełnie już dobrze chodzi na czworakach i mówi „gogli-gogli-go”. Przez cały dzień przebywa w ogrodzie w Sceaux, na dywanie. Tacza się po nim, wstaje, siada…

15 sierpnia

Irenie wyrznął się siódmy ząbek, na dole z lewej strony. Może się utrzymać, stojąc pół minuty bez niczyjej pomocy. Od trzech dni kąpiemy ją w rzece. Krzyczy przy tym, ale dzisiaj (czwarta kąpiel) przestała krzyczeć i zaczęła się bawić, uderzając rączkami o wodę. Bawi się z kotem i goni go z bojowymi okrzykami. Nie boi się już obcych. Dużo śpiewa. Z krzesła potrafi sama wdrapać się na stół.

17 października

Irena chodzi bardzo dobrze, zupełnie już nie biega na czworakach.

5 stycznia 1899 roku

Irena ma piętnaście zębów[17].

W rok po przyjściu na świat Irenki Bronia i Kazimierz Dłuscy wrócili do Polski. Załamana i przepełniona tęsknotą Maria pisała do siostry:

Nie możesz sobie wyobrazić, jaka mi tu po Was pustka została; z Wami straciłam wszystko, co, oprócz męża i dziecka, posiada dla mnie wartość w Paryżu. Teraz mam takie wrażenie, jakby w Paryżu nie było nic, prócz naszego mieszkania i szkoły, gdzie pracujemy, reszta jest mi obojętna, jakby nie istniała[18].

[1] S. Zagórski, „Powiedz im o mnie jak najmniej”, „Gazeta Wyborcza” 24 (12) 1999.

[2] I. Joliot-Curie, „Wspomnienia…”, op. cit., str. 40.

[3] E. Curie, „Maria Curie”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997, str. 156.

[4] Ibidem, str. 157.

[5] Ibidem, str. 158.

[6] Susan Quinn podaje, że Irenka ważyła 3,3 kg, Denis Brian podaje wagę 2,9 kg, Barbara Goldsmith – 2,7 kg.

[7] E. Curie, op. cit., str. 158.

[8] K. Kabzińska, M. H. Malewicz, J. Piskurewicz, J. Róziewicz, „Korespondencja polska Marii Skłodowskiej-Curie. 1881–1934”, Instytut Historii Nauki PAN, Polskie Towarzystwo Chemiczne, Warszawa 1994, str. 27.

[9] E. Curie, op. cit., str. 160.

[10] I. Joliot-Curie, „Wspomnienia…”, op. cit., str. 55.

[11] Ibidem, str. 57.

[12] S. B. McGrayne, „Nobel Prize Women in Science. Their Lives, Struggles, and Momentous Discoveries”, 2nd ed., Joseph Henry Press, Washington, D.C., 2006, str. 121.

[13] I. Joliot-Curie, „Wspomnienia…”, op. cit., str. 57.

[14] M. Skłodowska-Curie, „Autobiografia i wspomnienia o Piotrze Curie”, Dom Wydawniczo-Promocyjny GAL, Warszawa 2004, str. 27.

[15] S. Quinn, „Życie Marii Curie”, Prószyński i S-ka, Warszawa 1997, str. 189.

[16] Ibidem, str. 189.

[17] E. Curie, op. cit., str. 173–174.

[18] K. Kabzińska, M. H. Malewicz, J. Piskurewicz, J. Róziewicz, op. cit., str. 28.

Radowa księżniczka. Historia Ireny Joliot-Curie

Wydanie pierwsze, ISBN 978-83-8083-707-2

© Tomasz Pospieszny i Wydawnictwo Novae Res 2017

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

REDAKCJA: Barbara Kaszubowska

KOREKTA: Paulina Zyszczak

OKŁADKA: Katarzyna Gołąb

KONWERSJA DO EPUB/MOBI: InkPad.pl

WYDAWNICTWO NOVAE RES

al. Zwycięstwa 96 / 98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem

Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.