Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Rozdział 1

Rozdział 2

Rozdział 3

Rozdział 4

Rozdział 5

Rozdział 6

Rozdział 7

Rozdział 8

Rozdział 9

Rozdział 10

Rozdział 11

Rozdział 12

Rozdział 13

Rozdział 14

Rozdział 15

Rozdział 16

Rozdział 17

Rozdział 18

Rozdział 19

Rozdział 20

Rozdział 21

Rozdział 22

Rozdział 23

Rozdział 24

Rozdział 25

Rozdział 26

Rozdział 27

Rozdział 28

Rozdział 29

Rozdział 30

Rozdział 31

Rozdział 32

Rozdział 33

Rozdział 34

Rozdział 35

Rozdział 36

Rozdział 37

Rozdział 38

Rozdział 39

Rozdział 40

Rozdział 41

Rozdział 42

Rozdział 43

Rozdział 44

Rozdział 45

Rozdział 46

Rozdział 47

Rozdział 48

Rozdział 49

Rozdział 50

Rozdział 51

Rozdział 52

Rozdział 53

Rozdział 54

Rozdział 55

Rozdział 56

Rozdział 57

Rozdział 58

Rozdział 59

Rozdział 60

Rozdział 61

Rozdział 62

Rozdział 63

Rozdział 64

Rozdział 65

Rozdział 66

Rozdział 67

Rozdział 68

Rozdział 69

Rozdział 70

Rozdział 71

Rozdział 72

Rozdział 73

Rozdział 74

Rozdział 75

Rozdział 76

Rozdział 77

Rozdział 78

Rozdział 79

Rozdział 80

Rozdział 81

Rozdział 82

Rozdział 83

Rozdział 84

Rozdział 85

Rozdział 86

Podziękowania

Przypisy końcowe

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Tytuł oryginału:
THE CHILD

Redakcja: Ewa Kaniowska

Jacket design by R. Shailer/TW

Adaptacja okładki: Magdalena Zawadzka

Zdjęcie na okładce:
© Jenny Lewis, © Sylvia Cook / Arcangel

Korekta: Beata Wójcik

Redaktor prowadzący: Małgorzata Hlal

Copyright © Fiona Barton 2017
Copyright for the Polish edition © by Wydawnictwo Czarna Owca, 2018

Wydanie I

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku.

Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

ISBN 978-83-8015-729-3

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Dla M. i D.

Kiedy prawdę zastępuje się milczeniem, milczenie jest kłamstwem.

Jewgienij Jewtuszenko

Rozdział 1

Wtorek, 20 marca 2012 roku

Emma

Komputer mruga do mnie porozumiewawczo. Siadam przy biurku i dotykam klawiszy. Na ekranie pojawia się zdjęcie Paula. To z naszej podróży poślubnej do Rzymu, patrzy na mnie wzrokiem pełnym miłości z drugiej strony stolika na Campo de’ Fiori. Próbuję odwzajemnić uśmiech, ale kiedy nachylam się w jego stronę, miga mi moje odbicie w monitorze. Zamieram. Nie znoszę widzieć samej siebie bez ostrzeżenia. Czasami nawet się nie rozpoznaję. Wydaje nam się, że wiemy, jak wyglądamy, a tu nagle z lustra patrzy na nas ktoś obcy. To bywa przerażające.

Dziś jednak uważnie przyglądam się twarzy nieznajomej. Brązowe włosy ściągnięte byle jak na czubku głowy w chaotyczny kok do pracy, skóra nietknięta makijażem, cienie i zmarszczki pełznące w stronę oczu niczym szczeliny w ścianach osiadającego budynku.

– Chryste, wyglądasz okropnie – mówię do kobiety odbitej w ekranie.

Ruchy jej warg mnie hipnotyzują, każę jej powiedzieć coś jeszcze.

– No, Emmo, weź się wreszcie do roboty – mówi.

Uśmiecham się do niej blado, a ona odpowiada mi tym samym.

– Zachowujesz się jak wariatka – oznajmia moim własnym głosem, więc milknę.

„Bogu dzięki, że Paul mnie teraz nie widzi”, myślę.

Tego wieczoru Paul wraca do domu zmęczony i trochę marudny po całym dniu z „tępymi” (cytuję) studentami i kolejnej kłótni z dziekanem wydziału o rozkład zajęć.

Może to kwestia wieku, ale ostatnimi czasy Paul bardzo ciężko znosi jakiekolwiek trudności w pracy. Podejrzewam, że zaczyna w siebie wątpić, z każdej strony spodziewa się ataku na swoje stanowisko. Kadra wydziału uniwersyteckiego to w gruncie rzeczy stado lwów. Horda samców stroszy grzywy, kopuluje z kim popadnie i próbuje utrzymać w łapach resztki dominacji. Mówię dokładnie to, co potrzebuje teraz usłyszeć, i szykuję mu dżin z tonikiem.

Kiedy zdejmuję jego teczkę z kanapy, zauważam, że przyniósł do domu „Evening Standard”. Pewnie wziął z metra.

Siadam i czytam gazetę, podczas gdy on zmywa pod prysznicem trudy całego dnia. Nagle zauważam krótki tekst o dziecku.

„ZNALEZIONO CIAŁO NIEMOWLĘCIA” – głosi nagłówek. Tylko kilka linijek: na placu budowy w Woolwich wykopano szkielet małego dziecka, policja prowadzi śledztwo. Czytam raz, drugi, trzeci. Treść do mnie nie dociera, jakby artykuł napisano w obcym języku.

Dobrze jednak wiem, czego dotyczy, i czuję, jak strach owija mnie ciasnym zwojem. Wyciska powietrze z płuc. Utrudnia oddychanie.

Ciągle siedzę w tym samym miejscu, kiedy Paul schodzi z góry, mokry i zaróżowiony, i krzyczy, że coś się pali.

Kotlety są czarne jak węgiel. Spalone na amen. Wyrzucam mięso do kosza i otwieram okno, żeby wywietrzyć dym. Wyjmuję z zamrażalnika mrożoną pizzę i wkładam ją do mikrofalówki, Paul bez słowa siedzi przy stole.

– Powinniśmy kupić alarm przeciwpożarowy – mówi w końcu, zamiast mnie zwymyślać, że prawie spaliłam dom. – Jak się człowiek zaczyta, łatwo zapomnieć o bożym świecie. – Cudowny człowiek. Nie zasługuję na niego.

Stoję przed kuchenką, patrzę, jak pizza obraca się w kółko, a ser zaczyna tworzyć bąbelki, i po raz tysięczny zastanawiam się, czy on mnie zostawi. Powinien to zrobić już lata temu. Sama bym tak zrobiła na jego miejscu, gdybym to ja musiała codziennie użerać się z czyimiś lękami i problemami. On jednak wcale nie sprawia wrażenia, jakby zamierzał spakować manatki. Wręcz przeciwnie, trwa przy mnie, czy raczej nade mną, jak troskliwy rodzic próbujący uchronić dziecko przed krzywdą. Uspokaja mnie, kiedy mi odbija, wymyśla powody, żeby się cieszyć, mocno przytula, gdy płaczę, i powtarza, że jestem inteligentną, zabawną, wspaniałą kobietą.

„To wszystko wina choroby – mówi. – Tak naprawdę wcale taka nie jesteś”.

Tyle że jestem. On nie zna prawdziwej mnie. Dopilnowałam, żeby nie poznał. Szanuje moją prywatność, kiedy unikam najmniejszych choćby wzmianek o przeszłości. „Nie musisz nic mi mówić – twierdzi. – Kocham cię taką, jaka jesteś”.

Święty – tak go nazywam, kiedy udaje, że nie jestem dla niego ciężarem, ale zwykle tylko mnie ucisza. „Daleko mi do świętości” – odpowiada.

No dobrze, w takim razie nie jest święty. Ale kto jest? Zresztą jego grzechy są też moimi. Jak to mówią pary z długim stażem? Co twoje, to i moje. Ale moje grzechy… cóż, należą tylko do mnie.

– Czemu nie jesz, Em? – pyta, kiedy stawiam przed nim talerz.

– Późno jadłam obiad, miałam masę pracy. Na razie nie jestem głodna, przegryzę coś później – kłamię. Wiem, że bym się udławiła, gdybym próbowała teraz cokolwiek przełknąć.

Przywołuję na twarz najbardziej promienny uśmiech ze swojego repertuaru – ten, po który sięgam przy okazji zdjęć.

– Naprawdę, Paul. A teraz zajadaj.

Siedzę po swojej stronie stołu, sączę wino i udaję, że słucham, jak mu minął dzień. Ton jego głosu wznosi się i opada. Co jakiś czas urywa, żeby przeżuć paskudną kolację, którą go uraczyłam, a potem kontynuuje.

Od czasu do czasu kiwam głową, ale nie dociera do mnie ani jedno słowo. Zastanawiam się, czy Jude już widziała artykuł.

Rozdział 2

Wtorek, 20 marca 2012 roku

Kate

Kate Waters się nudziła. Uczucie to zwykle nie towarzyszyło jej w pracy, ale dziś musiała tkwić cały dzień za biurkiem, pod nosem szefa, i nie miała nic do roboty, jeśli nie liczyć redagowania cudzych tekstów.

– Przepuść to przez swoją złotą maszynę do pisania – zawołał wcześniej Terry, szef działu wiadomości, z drugiego końca redakcji, machając kiepsko napisanym artykułem. – Oprósz czarodziejskim pyłem.

To więc właśnie teraz robiła.

– W tej pracy jest jak w fabryce majtek – poskarżyła się szefowi kroniki kryminalnej, który siedział naprzeciwko. – Wypuszczamy ciągle to samo stare badziewie, dodajemy tylko parę kokardek i falbanek. Nad czym pracujesz?

Gordon Willis, którego naczelny określał zawsze nazwą stanowiska – na przykład: „Niech się tym zajmie szef kryminalnej” – podniósł głowę znad gazety i wzruszył ramionami.

– Wybieram się po południu do sądu, chcę pogadać z tym nadkomisarzem od zabójstwa kuszą. Na razie jeszcze nic nie wiem, ale mam nadzieję, że uda mi się porozmawiać z siostrą ofiary po zakończeniu rozprawy. Podobno miała romans z zabójcą. Zapowiada się świetny piętrowy nagłówek: „ŻONA, SIOSTRA I ZABÓJCA, KTÓREGO OBIE KOCHAŁY”. – Na samą myśl wyszczerzył zęby w uśmiechu. – A czemu pytasz? Co tam masz?

– Nic. Próbuję dojść do ładu z tekstem jednej z tych naszych internetowych niewolnic. – Kate wskazała na młodą ślicznotkę walącą wściekle w klawisze przy biurku na drugim końcu redakcji. – Prosto z liceum.

Nagle uświadomiła sobie, jak zgorzkniale – i staro – musiały zabrzmieć jej słowa, więc powstrzymała się przed dalszymi uwagami. Tsunami internetowych serwisów informacyjnych zmyło ją i jej podobnych na odległy brzeg. Reporterzy zasiadający niegdyś dumnie przy głównym stole – co w redakcji stanowiło odpowiednik podium dla zwycięzców – przycupnęli teraz na obrzeżach, wypychani coraz dalej i dalej w kierunku wyjścia przez wciąż powiększające się szeregi autorów tekstów do internetu, którzy pisali od rana do nocy, nawet w weekendy, usiłując zapełnić worek bez dna, jakim okazały się całodobowe serwisy informacyjne.

Nowe media już wcale nie są nowe – kazanie w tym tonie wygłosił redaktor naczelny podczas imprezy świątecznej. To teraz norma. To przyszłość. Kate wiedziała, że powinna przestać już na to psioczyć.

Nie będzie lekko, pomyślała, skoro najwięcej odsłon na ich wypasionej stronie internetowej miały teksty o żylastych dłoniach Madonny albo aktorce z EastEnders, która akurat przytyła. „Hejt z gwiazdami” w przebraniu rzetelnych wiadomości. Horror.

– No nic – powiedziała na głos. – To może poczekać. Skoczę po kawę.

Do przeszłości należała też już tradycja wyskakiwania do pobliskiego pubu na SD – Szybkiego Drinka – której niegdyś entuzjastycznie hołdowali szeregowi dziennikarze z Fleet Street, podczas gdy szefowie działów brali udział w porannym zebraniu z naczelnym. Po SD wybuchały zwykle pijackie awantury z szefem działu wiadomości: do dziś krążyły legendy o wyjątkowo spektakularnej kłótni, podczas której jeden z reporterów – zbyt pijany, żeby ustać na nogach – ugryzł swojego szefa w kostkę, a inny wyrzucił przez okno maszynę do pisania, która wylądowała na ulicy przed redakcją.

Teraz siedziba gazety mieściła się w biurowcu nad galerią handlową, okna miały grube szyby i były hermetycznie zamknięte, a spożywania alkoholu w godzinach pracy zabroniono. Najchętniej wybieraną używką stała się więc kawa.

– Co ci przynieść? – zapytała Kate.

– Podwójne macchiato z syropem orzechowym, proszę – odparł Gordon. – Albo jakąś brązową ciecz. Zależy, co będzie szybciej.

Kate zjechała windą i złapała po drodze pierwsze wydanie „Evening Standard” ze stanowiska ochrony w wyłożonym marmurem holu. Czekając, aż barista skończy wyczyniać cuda z dyszą parową od ekspresu, leniwie przekartkowała gazetę w poszukiwaniu znajomych nazwisk pod nagłówkami. Numer niemal od deski do deski wypełniały informacje o przygotowaniach do londyńskich igrzysk olimpijskich, więc o mały włos nie przegapiła kilku linijek na samym dole kolumny „Wiadomości w skrócie”.

Pod nagłówkiem „ZNALEZIONO CIAŁO NIEMOWLĘCIA” w dwóch zdaniach opisano wykopanie dziecięcego szkieletu na placu budowy w Woolwich, rzut beretem od domu Kate we wschodnim Londynie. Policja prowadziła śledztwo. Żadnych szczegółów. Wyrwała wzmiankę, może się przyda. Całe dno jej torebki było wysłane pomiętymi skrawkami gazet. „Jak w klatce papużki” – Jake, jej starszy syn, zawsze śmiał się z tych strzępków, które tylko czekały, aż ktoś lub coś tchnie w nie życie. Czasem trafiały się dłuższe artykuły i chciała śledzić dalszy rozwój wydarzeń, ale znacznie częściej chodziło o jakieś zdanie albo wypowiedź, które ją zaciekawiły i kazały zadać sobie pytanie: „O co tu chodzi?”.

Kate ponownie przeczytała trzydzieści słów i zaczęła się zastanawiać, kogo brakuje w tej historii. Matki. Wracając do biura z kawą na wynos, w myślach odhaczała kolejne pytania: „Kim jest to dziecko?”, „Jak zginęło?”, „Kto mógłby zakopać niemowlę?”.

– Biedne maleństwo – powiedziała na głos. Głowę wypełniły jej obrazy własnych dzieci – Jake’a i Freddiego, urodzonych w odstępie dwóch lat, ale przez całą rodzinę nazywanych w skrócie i zbiorczo „chłopcami” – jako pulchnych bobasów, uczniów w strojach do gry w piłkę nożną, rozkapryszonych nastolatków, a teraz dorosłych mężczyzn. „No, prawie”. Uśmiechnęła się do siebie. Kate świetnie pamiętała chwilę, w której po raz pierwszy zobaczyła każdego z nich: śliskie, czerwone ciałka; pomarszczona, jakby za duża skóra; mrugające oczy wpatrujące się w nią z piersi; i to uczucie, że od zawsze zna ich twarze. „Jak można zabić takiego malucha?”

Po powrocie do redakcji odstawiła kubki na biurko i podeszła do Terry’ego.

– Rzucę na to okiem, masz coś przeciwko? – zapytała i machnęła malutkim wycinkiem przed nosem szefa, który próbował zrozumieć coś z artykułu o zagranicznych rodzinach królewskich. Nawet nie podniósł wzroku, więc założyła, że nie miał.

Zaczęła od telefonu do biura prasowego Scotland Yardu. Na początku swojej dziennikarskiej kariery, jeszcze jako stażystka w lokalnej gazecie w Anglii Wschodniej, codziennie zaglądała na lokalny komisariat, przechylała się przez ladę recepcji i zapuszczała żurawia do rejestru przestępstw, pozwalając się podrywać sierżantowi dyżurnemu. Teraz, kiedy chciała skontaktować się z policją, rzadko miała okazję porozmawiać z człowiekiem. A nawet jeśli, raczej nie trwało to długo. „Odsłuchała pani taśmę?” – pytał zwykle rzecznik prasowy, cywil, w pełni świadomy, że tego nie zrobiła, po czym odsyłał ją do kiepskiej jakości nagrania i musiała przebrnąć przez wszystkie zgłoszenia o skradzionych kosiarkach i bójkach w okolicznych knajpach.

Tym razem jednak wyjątkowo jej się poszczęściło. Nie dość, że udało jej się przebić do żywego człowieka, to jeszcze trafiła na znajomego. Głos w słuchawce należał do byłego kolegi z jej pierwszej pracy w krajowym dzienniku. Jednego z tych, którzy zmienili barwy klubowe i wybrali bezpieczniejszy – a może i zdrowszy – świat public relations.

– Cześć, Kate. Co słychać? Kopę…

Colin Stubbs chciał sobie pogadać. Dobrze mu szła kariera reportera, ale jego żona Sue miała już dość nieustabilizowanego życia na walizkach, więc w końcu wywiesił białą flagę w domowej wojnie na wyczerpanie. Wciąż jednak łaknął wieści ze światka, który musiał opuścić, wypytywał o plotki na temat innych reporterów i w kółko powtarzał jej – a przy okazji sobie – że rzucenie dziennikarstwa prasowego było najlepszą decyzją jego życia.

– To świetnie. Poszczęściło ci się – stwierdziła Kate, z determinacją zachowując dobry humor. – Ja ciągle haruję w „Poście”. Słuchaj, Colin, w „Standardzie” mignęło mi coś o zwłokach dziecka znalezionych w Woolwich. Wiadomo, jak długo tam leżały?

– A, o to chodzi. Czekaj, poszukam raportu w bazie… Okej, mam. Niewiele szczegółów, dość ponura sprawa, szczerze mówiąc. Robotnik sprzątał po rozbiórce, przesunął jakąś starą donicę i pod spodem znalazł malutki szkielecik. Podobno noworodka. Badają go teraz w kryminalistyce, ale z tego, co czytam, pierwsze oględziny wskazywały, że leżał tam całkiem długo, może być nawet historyczny. To gdzieś w pobliżu kampusu uniwersyteckiego, chyba w stronę Greenwich. Zdaje się, że mieszkasz w tamtej okolicy?

– Nie do końca, ja jestem na północ od rzeki i kawałek dalej na wschód. W Hackney. I ciągle mam nadzieję, że w końcu dadzą sobie spokój z gentryfikacją. Masz coś jeszcze? Próby identyfikacji?

– Nie, w przypadku noworodków trudno zbadać DNA, tak przynajmniej tu piszą. Zwłaszcza kiedy spędziły nie wiadomo ile lat pod ziemią. A w okolicy same pokoje i mieszkania na wynajem. Mieszkańcy zmieniają się co pięć minut, więc policja nie spodziewa się zbyt wiele. Zresztą mamy teraz wszyscy pełne ręce roboty przed olimpiadą…

– No tak, pewnie – stwierdziła Kate. – To musi być jakiś koszmar, żeby zapewnić ochronę. Słyszałam, że ściągacie gliniarzy z innych miast, żeby jakoś sobie poradzić. A w tej historii z dzieckiem zanosi się na szukanie igły w stogu siana. No nic, dzięki, Colin. Miło było pogadać. Ucałuj ode mnie Sue. Możesz do mnie przedzwonić, jeśli pojawi się coś nowego w tej sprawie?

Z uśmiechem na ustach odłożyła słuchawkę. Kate Waters uwielbiała szukać igły w stogu siana. Drobnego błysku w ciemności. Czegoś, co zupełnie ją pochłonie. W co będzie mogła porządnie się wgryźć. Co wyciągnie ją z redakcji.

Włożyła płaszcz i ruszyła w długą drogę do windy. Nie zaszła jednak daleko.

– Kate, wybierasz się dokądś? – zawołał Terry. – Mogłabyś przed wyjściem uporządkować jeszcze ten bajzel o norweskiej monarchii? Nie da się tego czytać.

Rozdział 3

Wtorek, 20 marca 2012 roku

Angela

Wiedziała, że się popłacze. Czuła, jak wzbiera w niej szloch, ściska gardło, tak że nie mogła mówić, więc usiadła na chwilę na łóżku, żeby nieco odsunąć tę chwilę. Musiała być sama, kiedy to się stanie. Przez lata próbowała z tym walczyć – zwykle przecież nie płakała. Angela nie należała do sentymentalnych. Praca pielęgniarki i życie z wojskowym już dawno ją tego oduczyły.

Dwudziesty marca stanowił jednak coroczny wyjątek. To urodziny Alice, tego dnia zawsze płakała. Przez chwilę, w samotności. Nie przyszłoby jej do głowy, żeby płakać na oczach innych, tak jak ci ludzie, którzy szlochali publicznie, przed kamerami. Nie potrafiła sobie wyobrazić, jak to jest wystawić się tak na pokaz. A ekipy telewizyjne wszystko kręciły, jakby miało to komuś dostarczyć rozrywki.

– Powinni wyłączyć kamery – powiedziała wtedy do Nicka, ale on tylko coś mruknął i oglądał dalej.

Czuła się skrępowana, ale najwyraźniej wiele osób lubiło takie widowiska. Zwłaszcza jeśli marzyły o tym, żeby trafić do serwisów informacyjnych.

Zresztą i tak pewnie nikt by nie zrozumiał, dlaczego wciąż płakała, po tylu latach. Po tylu dekadach. Powiedzieliby pewnie, że przecież właściwie nie znała tej małej. Dane jej było z nią spędzić zaledwie dwadzieścia cztery godziny.

– Ale była częścią mnie. Krwią z mojej krwi – odpowiadała wyimaginowanym sceptykom. – Próbowałam się odciąć, ale…

Wszystko zaczynało się zawsze na kilka dni przed rocznicą urodzin. Ogarniał ją lęk i miała przebłyski tamtej ciszy – przenikającej do szpiku kości ciszy w pustej sali.

Potem, w dniu rocznicy, budziła się zwykle z bólem głowy, przygotowywała śniadanie i starała się zachowywać normalnie, dopóki nie została sama. W tym roku rozmawiała z Nickiem w kuchni o nadchodzącym dniu. Narzekał na stosy papierkowej roboty, którą będzie musiał się zająć, i na jednego z nowych pracowników, ciągle chodzącego na zwolnienia lekarskie.

„Powinien przejść na emeryturę – myślała – niedługo stuknie mu sześćdziesiąt pięć lat. Ale nie może tak po prostu zostawić firmy. Chyba żadne z nas nie potrafi sobie odpuścić. Powtarza, że potrzebuje celu, rutyny. Nic nie wskazuje na to, żeby pamiętał, jaki dziś jest dzień.

Dawniej pamiętał – przynajmniej na początku. Oczywiście. Wtedy wszyscy o tym myśleli”.

Ludzie na ulicy zagadywali ją o dziecko. Ludzie, których w życiu nie widzieli na oczy, podchodzili i ściskali im ręce ze łzami w oczach. Ale to było wtedy. Nick zupełnie nie miał głowy do dat – Angela uważała, że nieprzypadkowo. Nie pamiętał nawet o urodzinach swoich pozostałych dzieci, tym bardziej o Alice. A ona przestała mu przypominać. Nie mogła znieść błysku paniki w jego oczach, kiedy zmuszała go do wrócenia myślami do tamtego dnia. Wspaniałomyślnie wzięła więc pamiętanie na siebie.

Nick pocałował ją w czubek głowy i wyszedł do pracy. Kiedy zamknęły się za nim drzwi, Angela usiadła na sofie i pozwoliła sobie na płacz.

Próbowała się wytrenować w zapominaniu. Z początku nie mogła liczyć na pomoc otoczenia. Miała tylko lekarza rodzinnego – biednego starego doktora Earnleya – który poklepywał ją po ramieniu albo kolanie i mówił: – Jakoś sobie poradzisz, dziecko.

Później przyszedł czas na grupy wsparcia, ale miała dość wysłuchiwania o własnym i cudzym nieszczęściu. Odnosiła wrażenie, że tylko krążą dookoła bólu, drażnią go, rozpalają, a potem razem płaczą. Grupie zrobiło się przykro, kiedy oznajmiła, że wcale nie pomaga jej świadomość cierpienia innych. Nie łagodziło to jej żalu, wręcz przeciwnie – w jakimś sensie dokładało kolejne warstwy. Miała wyrzuty sumienia, bo przecież kiedy pracowała jako pielęgniarka i któryś z pacjentów umierał, wręczała pogrążonej w żałobie rodzinie ulotki o radzeniu sobie ze stratą.

„Mam nadzieję, że pomagało im to bardziej niż mnie – pomyślała i wstała z kanapy. – Nie ma sensu tego teraz roztrząsać. Wszyscy robili, co było w ich mocy”.

Nalała wody do zlewu w kuchni i zajęła się przygotowaniem warzyw na zapiekankę. Dłonie zdrętwiały jej od zimnej wody, z trudem utrzymywała nóż, ale machinalnie skrobała marchewki.

Próbowała sobie wyobrazić, jak Alice wyglądałaby teraz, ale okazało się to zbyt trudne. Miała tylko jedną fotografię. Alice i ona. Nick zrobił im zdjęcie kieszonkowym aparatem, ale obraz był rozmazany. Zrobił je za szybko. Angela mocno złapała się kuchennego blatu, jakby wysiłek fizyczny miał jej pomóc dojrzeć buzię utraconej córeczki. Ale nic z tego.

Dzięki fotografii wiedziała, że Alice miała na głowie ciemny meszek, jak jej brat Patrick, ale Angela straciła dużo krwi podczas porodu, a kiedy włożono dziecko w jej ramiona, była ciągle oszołomiona petydyną. Pytała potem Nicka – kiedy Alice już nie było – ale niewiele mógł jej powiedzieć. Nie przyjrzał jej się tak uważnie, jak zrobiłaby to Angela, nie próbował zapamiętać każdego rysu jej twarzy. Powiedział, że wyglądała ślicznie, ale bez szczegółów.

Angela nie sądziła, żeby Alice wyglądała jak Patrick. On był sporym noworodkiem, a Alice – taka malutka. Niewiele ponad dwa kilogramy. I tak jednak uważnie przyglądała się zdjęciom Paddy’ego z dzieciństwa, a także fotografiom, które zrobili dziesięć lat później drugiej córce, Louise – „Nazywam ją naszym dodatkowym dzieckiem niespodzianką”, mawiała Angela – i zmuszała się, żeby dojrzeć w nich Alice. Ale jej tam nie było. Louise miała blond włosy, po Nicku.

Angela poczuła znajomy tępy ucisk żałoby w klatce piersiowej. Próbowała myśleć o czymś wesołym, tak jak radziły poradniki. Skupiła się na Louise i Patricku.

– Przynajmniej mam ich – oświadczyła natkom marchewek unoszącym się w brudnej wodzie. Zastanawiała się, czy Lou zadzwoni wieczorem po powrocie z pracy. Najmłodsza córka znała całą historię – naturalnie – ale nie poruszała tego tematu.

„Poza tym nie cierpi moich łez – pomyślała Angela, ocierając oczy kawałkiem ręcznika papierowego. – Jak oni wszyscy. Wolą udawać, że wszystko jest w porządku. Świetnie to rozumiem. Powinnam już dać sobie spokój. Pozwolić Alice odejść”.

– Wszystkiego najlepszego, kochana córeczko – wyszeptała niemal niedosłyszalnie.

Rozdział 4

Środa, 21 marca 2012 roku

Emma

Myśli o dziecku nie dawały mi zasnąć przez niemal całą noc. Wyrwałam wzmiankę z gazety i poszłam wyrzucić ją do kosza, ale zamiast tego wcisnęłam wycinek do kieszeni swetra. Nie wiem dlaczego. Podjęłam przecież decyzję, że nic nie zrobię w związku z tą sprawą. Miałam nadzieję, że ucichnie.

Jakiś głosik w mojej głowie szepnął: „Czyli nie tak jak poprzednim razem”.

Ale dziś dziecko ciągle tu jest. Uparte. Domaga się mojej uwagi.

Paul jeszcze drzemie, ale powoli się budzi, zaczyna poruszać nogami, jakby sprawdzał, czy nadal je ma. Czekam, aż otworzy oczy.

Ale czekam pełna lęku. Strachu na myśl o wyrazie rozczarowania i wyczerpania, jakie zobaczę na jego twarzy, kiedy zorientuje się, że znów mam gorsze dni.

Zawsze tak je nazywaliśmy, bo brzmiało to tak, jakby to nie była moja wina. Od ostatniego epizodu minęło sporo czasu i Paul na pewno uznał, że już po wszystkim. Będzie z całej siły starał się niczego po sobie nie pokazać, kiedy mnie zobaczy, ale zostanę zmuszona wziąć na barki także i jego niepokój. Czasem wydaje mi się, że złamię się pod tym ciężarem.

Podobno co nas nie zabije, to nas wzmocni. Ludzie tak mówią, kiedy przytrafi im się coś strasznego. Moja mama Jude też tak twierdziła. Ale to nieprawda. Co nas nie zabija, łamie nam wszystkie kości, roztrzaskuje na kawałki, trzymane w całości brudnawymi bandażami i pożółkłymi plastrami. Wszystko trzeszczy wzdłuż linii pęknięcia. Jesteśmy krusi, śmiertelnie zmęczeni trzymaniem się w jednym kawałku. Czasem żałujemy, że to nas nie zabiło.

Paul się budzi, po czym bez słowa przynosi mi z łazienki lekarstwa i szklankę wody. Potem głaszcze mnie po głowie i siada na łóżku, a ja łykam pigułki. Nuci pod nosem, jakby wszystko było w normie.

Próbuję sobie powtarzać: „Wszystko kiedyś minie”, ale myśl, że to się nigdy nie skończy, przebija się przez wszystkie moje bariery ochronne.

Problem polega na tym, że tajemnica zaczyna z czasem żyć własnym życiem. Kiedyś wierzyłam, że jeśli nie będę myślała o tym, co się stało, to sekret zacznie więdnąć i w końcu umrze. Ale tak się nie stało. Tkwi w ciągle rosnącej sieci oszustw i kłamstw, niczym tłusta mucha złapana w pajęczynę. Jeśli teraz powiem choć słowo, trzeba będzie wszystko rozerwać. Muszę więc milczeć. Muszę go chronić. Chronić mój sekret. Robię to, odkąd pamiętam. Trzymam go w bezpiecznym miejscu.

Paul mówi coś do mnie przy śniadaniu, ale nie dosłyszałam jego słów.

– Przepraszam, kochanie, co mówiłeś? – Próbuję się skupić, patrzę na niego, jak siedzi po drugiej stronie stołu.

– Że muszę dziś skończyć artykuł.

Nie mogę się skoncentrować. Coś o jakimś artykule. „Boże, zauważył wzmiankę w gazecie?”

– Co? – pytam zbyt głośno.

– Artykuł – powtarza spokojnie. – Więc pewnie wrócę trochę później.

– A, tak, dobrze. Nie ma problemu. Szykuj się do pracy, ja jeszcze dopiję kawę.

Uśmiecha się, całuje mnie w przelocie i przez następne dziesięć minut krząta się w gabinecie, a ja tymczasem wyrzucam swoje niedojedzone śniadanie i zaczynam ścierać blaty. Ostatnio strasznie dużo sprzątam. „Precz stąd, przeklęta plamo!”[1]

– No dobrze – mówi od drzwi do kuchni. – Na pewno wszystko w porządku? Ciągle jesteś strasznie blada.

– Wszystko dobrze – mówię i wstaję. „No już, Paul. Idź sobie”. – Miłego dnia, kochanie. Pamiętaj, bądź miły dla dziekana. Wiesz, że nie ma sensu się z nim kłócić. – Zdejmuję mu jakiś paproch z rękawa płaszcza.

Wzdycha ciężko i bierze do ręki teczkę.

– Postaram się. Słuchaj, może zadzwonię do pracy? Powiem, że źle się czuję, i zostanę z tobą – proponuje.

– Bez przesady. Zrobię sobie luźny dzień. Obiecuję.

– Okej, ale zadzwonię koło południa. Kocham cię – mówi.

Macham mu z okna, tak jak zawsze. Zamyka furtkę i odchodzi, a ja osuwam się na dywan. Zostałam sama po raz pierwszy, odkąd przeczytałam artykuł, jestem wyczerpana udawaniem, że wszystko jest w porządku. Nagłówek z gazety świeci mi w oczy jak jaskrawy neon, gdziekolwiek spojrzę. Potrzebuję pięciu minut, żeby się uspokoić. I wybucham płaczem. Przerażającym szlochem. Nieopanowanym. Anglicy tak nie płaczą, próbują się powstrzymywać, przełykają łzy. Wypłakuję się do cna, a potem klęczę nieruchomo na podłodze, tak jak na nią opadłam.

Kiedy dzwoni telefon, orientuję się, że minęła już godzina. Próbuję wstać, czuję mrowienie w ścierpniętych nogach. Chyba odpłynęłam. Urzeka mnie wizja, która pojawia się w mojej głowie za każdym razem, gdy używam tego wyrażenia: leżę w łódce i daję się ponieść prądowi rzeki. Jak Ofelia na obrazie. Tylko że ona była szalona. Albo nie żyła. „Przestań. Odbierz telefon”.

– Dzień dobry, Emmo, tu Lynda. Jesteś zajęta? Mogę wpaść na kawę?

Chcę odmówić okropnej Lyndzie, a mimo to mówię „tak”. Wyuczone dobre maniery jak zwykle biorą górę.

– Cudownie. Będę za dziesięć minut.

– Nastawię wodę – słyszę swoje własne słowa, jakbym grała w przedstawieniu.

Rozcieram kolana, żeby przywrócić czucie w nogach, i wyjmuję z torebki szczotkę do włosów. Muszę wyglądać porządnie, żeby się nie domyśliła.

Mąż Lyndy wykłada na tym samym uniwersytecie co Paul – na innym wydziale, ale często jeżdżą jednym pociągiem. Lynda uważa widocznie, że to czyni z nas niemalże siostry.

Ale ja jej nie lubię. Jej zęby pochylają się do tyłu, jak u rekina, a poza tym jest strasznie nachalna. Razem z innymi uczżonami – „uczelnianymi żonami”, jak ochrzciłam tę grupę, kiedy sama wstąpiłam w jej szeregi – ciągle o mnie plotkują. Wiem, że tak jest. Ale nie mogę nic na to poradzić. Ignorować. Zachować spokój i robić swoje.

Lynda wpada do środka, ledwo uchylę drzwi. Strasznie jest dziś nabuzowana. Pewnie jakieś dobre wieści w związku z Derekiem. Chciałabym, żeby jak najszybciej sobie poszła.

– Wyglądasz na zmęczoną, Emmo. Nie wyspałaś się? – Czyli na nic moje próby doprowadzenia się do porządku. Sama zabiera się do parzenia kawy. Sprawia, że we własnej kuchni czuję się jak zbędna część zapasowa.

– Mhm. Przewracałam się z boku na bok. Próbuję wymyślić, co zrobić z trudnym kawałkiem książki, którą właśnie redaguję – odpowiadam.

Najeża się. Bardzo jej się nie podoba, że mam pracę. Każdą wzmiankę na ten temat traktuje jak osobistą zniewagę. Lynda nie pracuje. „Nie potrzebuję kariery, mam wystarczająco dużo roboty w domu” – twierdzi, kiedy ktoś ją spyta. Zwykle z nerwowym śmiechem.

Tym razem postanawia zignorować wyimaginowany docinek pod swoim adresem i od razu przechodzi do nowin. Derek ma dostać nowy tytuł – chociaż z nawiasem. Wyższe stanowisko i nawet niewielka podwyżka. Jest zachwycona, aż ocieka samozadowoleniem.

– Dziekan chce mu powierzyć bardziej odpowiedzialne zadanie. Od przyszłego semestru ma zostać zastępcą dziekana do spraw studenckich (dla studiów licencjackich) – recytuje, jakby czytała wprost z uniwersyteckiego newslettera.

– Do spraw studenckich? Chryste, będzie się musiał użerać z narkotykami i chorobami wenerycznymi – mówię i delektuję się wizją Dereka, najbardziej nadętego faceta na świecie, załatwiającego sprawę automatów z prezerwatywami.

Lynda sztywnieje na moją aluzję do seksu, a ja staram się ukryć satysfakcję z tego małego zwycięstwa.

– To świetnie, Lyndo – dodaję. – Wyjęłam już mleko, stoi na ociekaczu.

Siadamy przy stole i słucham jej paplaniny o tym, co nowego na wydziale. Wiem, że prędzej czy później poruszy kwestię „małego problemiku” Paula – konfliktu z dziekanem – ale nie zamierzam jej zachęcać. Ciągle zmieniam temat – doniesienia ze świata, opóźnienia pociągów, ceny mięsa – z nadzieją, że w końcu da sobie spokój. Okazuje się jednak, że ta kobieta jest niezmordowana.

– A jak tam Paul, trochę lepiej dogaduje się z dziekanem? – pyta w końcu, starając się przywołać na twarz uprzejmy uśmiech.

– To nic takiego, burza w szklance wody – odpowiadam.

– Ach tak? Słyszałam, że doktor Beecham coraz poważniej traktuje całą sytuację – mówi.

– To wszystko bzdura. Beecham chce zlikwidować najpopularniejszy kurs Paula, żeby zrobić miejsce na swój. Trochę z niego buc, szczerze mówiąc.

Lynda wytrzeszcza oczy na dźwięk epitetu. Ona na pewno nie nazwałaby tak dziekana.

– Cóż, czasem trzeba coś poświęcić. Może zajęcia Paula znudziły się studentom?

– Na pewno nie o to chodzi. Pierniczka, Lyndo?

Udobruchana pochłania z apetytem cały talerz. Przeszłyśmy teraz do jej córki Joy – „Joy, czyli radość, bo sprawia nam tyle radości” – i jej dzieci. Podobno same z nimi kłopoty. Zauważam, że Lynda nie mówi o nich „moje wnuki”, kiedy wymienia długą litanię ich wad i występków. Najwyraźniej są „zbyt niezależne”, co w jej zamkniętym, ograniczonym świecie stanowi grzech śmiertelny.

– Josie oświadczyła mi ostatnio, że mam nie pchać nosa w nie swoje sprawy – powiedziała; to wspomnienie wyraźnie ciągle napełniało ją goryczą. – Żeby dziewięciolatka tak się odzywała do babci!

„Dobra robota, Josie”, myślę, ale na głos mówię:

– Biedaczko. – Automatyczna reakcja.

– Ty oczywiście nie musisz się martwić takimi rzeczami – dodaje Lynda – przecież nie masz dzieci.

Z trudem przełykam ślinę, ale nie potrafię zdobyć się na odpowiedź. Zerkam więc tylko na zegarek i mamroczę: – Przepraszam, Lyndo, bardzo miło się gawędzi, ale terminy gonią, muszę wracać do pracy.

– Ech, wy, pracujące kobiety – rzuca niby żartem, choć bez cienia humoru. Wygląda na rozczarowaną, ale szczerzy w uśmiechu zęby żarłacza, ściska mnie i całuje na pożegnanie. Potem cofa się o krok i oświadcza głosem ociekającym sztuczną troską: – Powinnaś się położyć, Emmo.

Macham ręką na nią i jej fałszywą serdeczność.

– Przekaż nasze gratulacje nowemu zastępcy dyrektora do spraw studenckich nawias dla studiów licencjackich – mówię, odprowadzając ją do wyjścia. – Miłego dnia – dodaję.

„Przestań – besztam się w myślach. – Brzmisz jak sprzedawczyni, która udaje, że klientka coś ją obchodzi”.

Wchodzę na piętro do swojego gabinetu i siadam przy biurku, a dziecko z gazety tkwi w mojej głowie, leży na podołku i uciska kamieniem serce.

Rozdział 5

Środa, 21 marca 2012 roku

Kate

Howard Street na obrzeżach Woolwich nie wyglądała najlepiej. W procesie wymuszonego przekształcenia tej części Londynu w „wioskę” horda ciężkiego sprzętu budowlanego wzbijała w powietrze przesłaniające domy tumany kurzu i dymu.

Kate stała na końcu ulicy, uciekinierka z biurowca.

Postanowiła skupić się na wyłapaniu tych budynków, które wciąż były zamieszkane. Wyglądało na to, że zostały już tylko dwa czy trzy. Z darmowej gazety lokalnej dowiedziała się, że domy przymusowo wykupiono po długiej bitwie planistycznej. Niedawno zaczęły się roboty wyburzeniowe, przez co ulica przypominała lekko wyretuszowaną fotografię z czasu niemieckich nalotów bombowych. Kate mogła się uważać za szczęściarę – jej własny zakątek wschodniego Londynu zdołał w dużej mierze umknąć uwadze urbanistów, którzy uparli się, żeby stworzyć stolicę na nowo jako zbiór małych miasteczek, i jej szeregowiec pozostawał nietknięty.

Kupili ze Steve’em byłe mieszkanie komunalne w Hackney na początku lat dziewięćdziesiątych, byli pierwszymi pracownikami umysłowymi przy tej ulicy. Wieczorem w dniu przeprowadzki sąsiadka Bet przyniosła im zapiekankę z wątróbki w żaroodpornym naczyniu w kwiatki – babcia Kate miała identyczne. Bet pokręciła się po kuchni, rejestrując wszystkie szczegóły – czajnik i toster od kompletu, magnesy z błyskotliwymi napisami na lodówce – i zadając masę wścibskich pytań, ale od tej pory raczej się nie spotykały, jeśli nie liczyć serdecznego: „Dzień dobry, co słychać?”.

Kiedy zapraszali znajomych na hałaśliwe grille albo mocno zakrapiane kolacje i strzelali w ogródku korkami od szampana, raczej czuli, niż słyszeli, jak sąsiedzi ciężko wzdychają. Stopniowo jednak w okolice zaczynało ściągać coraz więcej podobnych do nich, skuszonych przystępnymi cenami nieruchomości, i wkrótce na ulicy pojawiły się pierwsze lakierowane na czarno drzwi frontowe z drzewkiem laurowym w doniczce na progu. Co prawda ktoś gwizdnął drzewko już drugiej nocy, ale przekaz pozostał.

Dziś z dawnych mieszkańców została już tylko Bet za ścianą oraz starsza para na końcu ulicy zalanej wzbierającą falą fantazyjnie przyciętych żywopłotów i eleganckich żaluzji. Niedawne otwarcie delikatesów Marks & Spencer w lokalu po wypożyczalni kaset wideo na rogu zdawało się symbolizować ostatni gwóźdź do trumny starego sąsiedztwa.

„Bogu dzięki, że my nie musimy się męczyć z czymś takim”, pomyślała Kate, rozglądając się dookoła. Odsłonięte wnętrza trzypiętrowych budynków ziały niczym domki dla lalek naturalnych rozmiarów, zasłony żałośnie powiewały na wietrze. Jedyną oznaką obecności człowieka było światło w jednej z kuchni przebijające się przez tumany pyłu z budowy.

Kate podeszła do drzwi i wcisnęła najniższy z trzech guzików dzwonka. Kartka z wypisanym długopisem nazwiskiem obok przycisku głosiła: „Walker”.

Starsza kobieta wyjrzała nerwowo przez szparę w uchylonych drzwiach.

– Dzień dobry. Pani Walker? – zapytała Kate, już w trybie profesjonalistki. – Przepraszam za najście. Piszę artykuł do „Daily Post” o zmianach w tej okolicy. – Postanowiła nie zaczynać od sprawy z dzieckiem. Wszystko w swoim czasie.

Kobieta przyjrzała jej się badawczo i otworzyła drzwi na oścież.

– Proszę wejść. Szybko. Nie chcę, żeby mi się nakurzyło. – Zaprowadziła dziennikarkę do mieszkania na parterze, zgoniła z kanapy wyliniałego teriera i gestem zaprosiła Kate, żeby usiadła.

– Przepraszam, Shorty linieje – powiedziała, zbierając sierść z poduszki. – Pani przypomni, z której to gazety?

– „Daily Post”.

– O, kupuję ją. Miło się składa.

Kate się odprężyła. Czytelniczka. No to jesteśmy w domu.

Pogrążyły się w pogawędce o robotach budowlanych, zmuszone podnosić głos za każdym razem, kiedy za oknem z hukiem przejeżdżała jakaś ciężarówka, z silnikiem działającym na najwyższych obrotach, żeby wspiąć się pod górę.

Kate współczująco kiwała głową i delikatnie naprowadziła panią Walker na temat grobu odkrytego na placu budowy.

– Słyszałam, że robotnicy znaleźli jakieś zwłoki – powiedziała.

Kobieta zamknęła oczy.

– Tak, niemowlaka. Okropna sprawa.

– Okropna – powtórzyła Kate i pokręciła głową, naśladując gest pani Walker. – Żal mi tego człowieka, który je znalazł. Pewnie długo o tym nie zapomni.

– Na pewno – przytaknęła pani Walker.

– Nie mogę przestać myśleć o matce – ciągnęła Kate. – Zastanawiam się, kim była. – Odłożyła notatnik, dając pani Walker do zrozumienia, że po prostu sobie gadają.

Jej rozmówczyni wcale nie była taka stara, jak się Kate z początku wydawało. Pewnie koło sześćdziesiątki, ale wyglądała na zniszczoną życiem. Coś w niej przywodziło na myśl wesołe miasteczko: jasne oczy odwracały uwagę od zmęczonej twarzy. Kate odnotowała rudawą patynę samodzielnie farbowanych włosów i makijaż zbierający się w fałdach powiek.

– Ma pani dzieci? – zapytała.

– Nie – odparła pani Walker. – Nie mam. Tylko ja i Shorty. Dotrzymujemy sobie wzajemnie towarzystwa.

W milczeniu pogłaskała pupila, który zadrżał z wyraźną przyjemnością.

– Uroczy piesek – skłamała Kate. Nienawidziła psów. Miała na koncie wiele starć z dzikimi bestiami, ujadającymi i wyrywającymi się ze smyczy, podczas gdy właściciele próbowali utrzymać je na progu domu. Zawsze mówili to samo: „Proszę się nie martwić, nie gryzie”. Ale wyraz oczu zwierząt świadczył o tym, że chętnie by chapnęły, gdyby tylko miały okazję. Ten też wbijał w nią ślepia, ale próbowała go zignorować.

– Zdaje się, że nie wiedzą, kiedy zakopano zwłoki, prawda? – podjęła pani Walker. – Słyszałam, że mogły tu leżeć paręset lat. Może nigdy się nie dowiemy.

Kate mruknęła potakująco i pokiwała głową przechyloną na bok. Nie to chciała usłyszeć.

– Kiedy się pani o tym dowiedziała? Mieszka pani tuż przy budowie, na pewno wszystko pani widzi – stwierdziła.

– Nie jestem starą ciekawską babą – odparła pani Walker podniesionym głosem. – Nie wściubiam nosa w nie swoje sprawy.

– Oczywiście, nie wątpię. – Kate starała się załagodzić sytuację. – Ale na pewno zauważyła pani radiowozy i całe to zamieszanie. Sama na pewno umierałabym z ciekawości, gdyby coś takiego działo się pod moim domem.

Udało się udobruchać rozmówczynię.

– No tak, widziałam policjantów, a potem jeden z robotników, John, kierownik budowy, powiedział mi, co znaleźli. Był roztrzęsiony. To potworne znalezisko. Straszny szok. Zrobiłam mu herbatę z cukrem.

– To miło z pani strony – stwierdziła Kate. – Może ten pani znajomy John będzie wiedział coś więcej, na przykład gdzie zakopano ciało. Policja nic nie mówiła?

– Nie mam pojęcia. John widział to dziecko. Mówił, że to tylko małe kosteczki. Nic więcej nie zostało. Okropność.

Kiedy pani Walker poszła zaparzyć herbatę, Kate wzięła do ręki notatnik i zapisała imię robotnika oraz słowa o małych kosteczkach.

Dwadzieścia minut później, po wypiciu kubka herbaty z dwiema łyżeczkami cukru, szła w stronę baraku budowlańców – piętrowego kontenera z panoramicznym widokiem na pandemonium.

Krępy mężczyzna w dżinsach zatrzymał ją przy wejściu.

– Mogę jakoś pomóc?

– Dzień dobry. Pan John? Rozmawiałam przed chwilą z panią Walker i poradziła mi, żebym z panem porozmawiała.

Twarz brygadzisty nieco złagodniała.

– Przesympatyczna kobieta. Podobno była modelką czy coś w tym rodzaju, wie pani. Dawno temu, wiadomo. Codziennie przechodzi tędy z psem i zawsze sobie trochę pogadamy. Czasem przynosi nawet jakieś ciasto albo inny drobiazg. Musi czuć się samotnie, praktycznie wszyscy już się wyprowadzili.

Kate skinęła głową.

– Na pewno – przyznała. – Starszym ludziom w ogóle nie jest łatwo w dzisiejszych czasach, świat tak szybko się zmienia.

Luźna rozmowa się przeciągała i Kate zaczęła się obawiać, że kierownik zaraz wymówi się pracą i sobie pójdzie.

– Przepraszam – powiedziała. – Nie przedstawiłam się. Kate Waters. – Wyciągnęła rękę i uścisnęła mu dłoń. Trudniej traktować nieuprzejmie kogoś, z kim wymieniło się uścisk ręki.

– John Davies – odparł machinalnie. – Co mogę dla pani zrobić?

– Jestem dziennikarką, robię reportaż o zwłokach znalezionych na budowie – wyjaśniła Kate, a brygadzista zaczął się odwracać. – To musiał być dla pana straszny szok, współczuję – dodała szybko.

Z powrotem się do niej odwrócił.

– Faktycznie. Przepraszam, nie chcę być niemiły, ale ciągle nam się tu kręci policja. Odgradzali miejsce zbrodni, przerywali nam pracę. Pracownicy mi się stresują, zawalamy termin.

– Domyślam się, jaki to koszmar – powiedziała Kate.

– Rzeczywiście – przyznał Davies. – Wie pani, nie powinienem rozmawiać z prasą. Szef by mi urwał głowę, gdyby się dowiedział.

Kate uśmiechnęła się porozumiewawczo.

– Mój szef jest taki sam. Niech pan się da zaprosić na piwo w tym pubie obok. Akurat pora na obiad, a ja chcę tylko zapytać o parę rzeczy. Nie muszę pana cytować.

Davies wyraźnie się wahał.

– Proszę. Chcę spróbować się dowiedzieć, co to za dziecko. Okropnie, zostać pochowanym anonimowo. Jak jakiś biedak z czasów wiktoriańskich.

– Okej. Ale tylko na jedno piwo – powiedział i zamknął za sobą bramę na kłódkę.

– Świetnie – odparła Kate i włączyła promienny uśmiech.

Szedł u jej boku wyraźnie skrępowany. Mijając dom pani Walker, Kate pomachała do nowej znajomej, która obserwowała ich z kuchennego okna.

Rozdział 6

Środa, 21 marca 2012 roku

Kate

W pubie było pełno robotników z budowy, ostra woń mokrego cementu mieszała się z zapachem wczorajszych zlewek piwa. Kate przepchnęła się do baru, na wszelki wypadek już od progu machając dziesięciofuntowym banknotem.

– Szprycer z białego wina – zamówiła. – Czego się pan napije?

– Proszę duże shandy na bitterze.

Właściciel pubu, o oczach ukrytych za okularami w grubych oprawkach, bez słowa popchnął szklanki w stronę Kate i wydał jej garść reszty.

– Nie wiem, gdzie go uczyli dobrych manier, ale powinien zażądać zwrotu pieniędzy za kurs – stwierdziła, stawiając napitki na blacie pokrytym okrągłymi śladami od szklanek.

– Jest w porządku – rzucił John szorstko i pociągnął długi łyk piwa. – Jeśli klepną drugą fazę przebudowy, ten pub będzie następny do rozbiórki. Pewnie nie jest mu łatwo obsługiwać naszą ekipę.

– Tak, ma pan rację. Ile już trwają roboty?

– Ładnych parę miesięcy. A wydaje się, że lat.

Kate spróbowała drinka. Cholerny barman użył lemoniady zamiast wody gazowanej, mdliło ją od słodkiego paskudztwa.

– Czyli robota nie jest lekka?

– A jeszcze ta sprawa z zeszłego tygodnia… okropieństwo. – John odstawił kufel i zapatrzył się w jego zawartość.

– Nie wątpię. To pan znalazł szkielet?

– Nie, jeden z robotników. Biedny chłopak. Dziewiętnaście lat. Od tamtej pory jest na zwolnieniu.

– Jak to było?

John Davies opróżnił szklankę.

– Pójdę po następne – zaoferowała Kate.

Kiedy wróciła, siedział zatopiony w myślach, zdrapując obrazek z podstawki pod piwo.

– Peter odgruzowywał za domami, żeby mogły wjechać maszyny – powiedział, nie podnosząc głowy. – Próbował przesunąć takie stare betonowe ustrojstwo. Sadzi się w nim kwiatki. Podobno trochę rozgrzebał ziemię, jak ruszał tą donicą wte i wewte. No i zobaczył kość. Była malutka, więc pomyślał, że to jakiegoś zwierzęcia, podniósł, żeby się przyjrzeć. Ale zobaczył więcej. Jak się zorientował, co to może być, zaczął wrzeszczeć. Myślałem, że urwało mu nogę czy coś. Nigdy nie słyszałem, żeby ktoś tak krzyczał.

– Pewnie był w szoku. Zresztą jak wy wszyscy – szepnęła Kate pocieszająco.

Rozmówca pokiwał głową ze znużeniem.

– Jest bardzo religijny, Peter znaczy. Z Europy Wschodniej, sama pani wie. Ciągle nawija o jakichś duchach i tak dalej. Mniejsza. Poszedłem zobaczyć. Szkielet był malutki, wyglądał jak jakiegoś ptaka. Musiał być w coś zawinięty, bo przyczepiły się do niego kawałki papieru i plastiku. Zadzwoniłem po policję i przyjechali.

– Gdzie to było? – zapytała Kate.

– Za szeregowcami, które zburzyliśmy parę miesięcy temu. Duże stare rudery, niektóre miały nawet po cztery piętra. Pokoje na wynajem, mieszkania. Cały ciąg wyglądał, jakby miał się zaraz zawalić, nawet gdybyśmy mu nie pomogli. – Wstał. – No nic, pora wracać do pracy. Dziękuję za piwo. I proszę pamiętać, żadnego cytowania.

Uśmiechnęła się i uścisnęła mu rękę.

– Oczywiście. Dziękuję za rozmowę. Bardzo mi pan pomógł. Myśli pan, że Peter ze mną porozmawia? Chciałabym tylko sprawdzić parę szczegółów.

– Wątpię – odparł John.

– A mógłby mu pan dać mój numer, gdyby jednak chciał się ze mną skontaktować? – zapytała i podała swoją wizytówkę.

John Davies schował kartonik do kieszeni spodni i kiwnął głową na do widzenia. Reszta robotników wyszła za nim z pubu.

Kate siedziała w opustoszałym nagle barze, porządkując notatki. Nie dane jej jednak było nacieszyć się ciszą i spokojem – barman podszedł pozbierać szklanki i oderwał ją od pracy.

– Podobno jest pani z gazety – powiedział.

Podniosła głowę i się uśmiechnęła.

– Tak, z „Daily Post”. Kate – przedstawiła się.

– Graham – odpowiedział. Po wyjściu robotników zrobił się całkiem sympatyczny. – I o czym pani pisze?

– O tych zwłokach wykopanych na budowie.

Gospodarz usiadł okrakiem na obitym skajem stołku naprzeciwko. – Aha. Rozumiem. Szokująca sprawa, dziecko zakopane w ogródku – stwierdził. – Aż się człowiek zastanawia, co się stało temu maluchowi. Ktoś go zabił czy co?

Kate odłożyła długopis i popatrzyła na niego uważniej.

– Właśnie to samo sobie pomyślałam – wyznała. – Kto mógłby zabić takie maleństwo? Nawet nie chcę o tym myśleć.

Przez chwilę siedzieli w milczeniu.

– Znał pan ludzi, którzy tu mieszkali? – zapytała Kate. – Policja pewnie próbuje ich teraz znaleźć.

– No to będą mieli kupę roboty. Głównie najemcy, zmieniali się co pięć minut – wyjaśnił. – Jak zwykle: właściciele tu nie mieszkali, mieli masę nieruchomości w okolicy, wynajmowali tanio. W środku było paskudnie. Z takich mieszkań ludzie się wyprowadzają, gdy tylko mogą. Zresztą dziecka nie zakopano niedawno. Jeden gliniarz mi powiedział, jak się tutaj rozpytywał. Podobno mogło leżeć w ziemi ze czterdzieści, pięćdziesiąt lat.

– Naprawdę? Ciekawe, skąd to wiedzą. Czyli na długo przed pana czasami?

Właściciel się uśmiechnął, starając się ukryć zadowolenie z przesadzonego komplementu. – Bynajmniej – odparł. – Chce pani jeszcze jednego? – Wskazał na resztki ulepku w kieliszku Kate.

– Chętnie, dziękuję. Ale tym razem proszę tylko wodę gazowaną, prowadzę. A właśnie – dodała, idąc za nim do baru jak pies gończy z nosem przy tropie, z całych sił starając się podtrzymać wątek – kto prowadził wtedy pub? W latach siedemdziesiątych, osiemdziesiątych? Pewnie znaliby sąsiadów, prawda?

– Tak się składa, że to rodzice mojej lepszej połowy – powiedział. – Przejęliśmy po nich interes. Toni może mogłaby pani pomóc, ale jest teraz w pracy.

– Nic nie szkodzi, przyjdę kiedy indziej – odparła Kate.

Rozdział 7

Czwartek, 22 marca 2012 roku

Emma

Już pora obiadu, a ja nadal leżę w łóżku, tak jak Paul mnie zostawił, kiedy wyszedł rano z domu. Magiczne pigułki szczęścia zaczęły działać i ogarnia mnie przyjemne odrętwienie, zmuszam się do wstania. Czuję na skórze odór nieświeżej pościeli, więc wchodzę pod prysznic i stoję tam tak długo, aż opuszki palców marszczą mi się jak suszone śliwki, a potem wkładam luźną dzianinową sukienkę, żeby ukryć w niej ciało.

Schowałam tabletki uspokajające z powrotem do szafki w łazience i zamknęłam drzwi. Nienawidzę tych leków – symbolizują porażkę. Najchętniej wyrzuciłabym je do śmieci, ale co, jeśli nie potrafię sobie bez nich poradzić?

Może tym razem spróbuję uzyskać inny rodzaj pomocy – coś więcej niż tylko środki chemiczne. Na samą myśl niemal wybucham śmiechem. To by znaczyło, że musiałabym mówić, prawda? Zdradzić komuś swoje myśli. Dlaczego jestem w rozsypce. Co leży u źródła tego wszystkiego. Musiałabym odgarnąć ziemię i zacząć kopać w zbitej glinie ciasno otaczającej moje wspomnienia.

Jude, moja mama, zasugerowała mi kiedyś terapię – na samym początku, gdy dopiero zaczynałam miewać złe dni – ale nie chciałam wsiąść do samochodu, kiedy próbowała zabrać mnie do psychologa. Odstawiłyśmy okropną scenę na środku ulicy, ona wrzeszczała i kazała mi wsiadać, a ja z całej siły zapierałam się o drzwi do auta. Boże, to naprawdę byłam ja? Cóż, już wtedy wiedziałam, że milczenie to jedyne wyjście.

Wiem, że teraz też nic nie zmienię. Już za późno. Schowam emocje głęboko, będę łykała pigułki, dopóki nie odzyskam kontroli, a potem rzucę się w wir pracy. Wypełnię życie innymi sprawami, żeby zagłuszyć lęk, jak zawsze.

To mój zwyczaj.

No nic, teraz pójdę do masarni po mięso na kolację dla Paula, żeby wynagrodzić mu spaleniznę i mrożonki. Słowo „mięso” wwierca mi się w mózg. Ciało i krew. Robi mi się niedobrze.

„Przestań”, nakazuję samej sobie i szczypię się w skórę brzucha przez materiał sukienki.

Gdy tylko przekraczam próg sklepu, czuję zapach krwi, powleka mi gardło metaliczną warstewką. Zaczyna mnie ogarniać panika, więc stoję spokojnie w kolejce i ćwiczę techniki oddechowe z jogi. Wdech przez prawą dziurkę od nosa, wydech przez usta. A może wydech przez lewą dziurkę?

– Dzień dobry, pani Simmonds – dość głośno wita mnie sprzedawca. – Na co ma pani dziś ochotę?

Gwałtownie wyrwana z medytacji wypalam:

– Yyy, proszę stek. Z polędwicy wołowej. – „Ja zjem sałatkę”.

Wygląda na rozczarowanego.

– Tylko jeden? Samotna kolacja? – Śmieje się, twarz rumieni mu się pod tym głupim słomkowym kapeluszem.

Posyłam mu zabójcze spojrzenie, ale potem próbuję zbyć całą sprawę śmiechem, udowodnić pozostałym klientkom, że znam się na żartach. Ale śmiech brzmi sztucznie.

– Tak, George Clooney znowu mnie wystawił – odpowiadam.

Wpycham paczkę do torby na zakupy, płacę żądaną kwotę – horrendalnie wysoką – i wracam do domu, żeby spróbować trochę popracować.

Siedemnasta, Paul niedługo wróci do domu. Zaczynam szybciej stukać w klawisze. Popiszę jeszcze z godzinę, potem zajmę się obowiązkami gospodyni. Na razie nie mogę przestać. Muszę iść za ciosem. Jeśli się zatrzymam, wrócę myślami do dziecka. Skup się na czymś innym, czymkolwiek.

Niemal codziennie dziękuję Bogu za pracę. Opracowywaniem tekstów zajmuję się od jakichś dziesięciu lat. Przyjaciółka pracowała w wydawnictwie i kiedy w któryś weekend zwaliła jej się na głowę pilna redakcja, poprosiła mnie o pomoc. Od zawsze pisałam dla siebie – no i na studiach – ale tamto zadanie okazało się kawałem ciężkiej roboty: próba przekształcenia infantylnego bełkotu jakiegoś piłkarza w chwytającą za serce prozę. Znajoma uznała, że mam smykałkę, więc załatwiła mi więcej zleceń. Dzisiaj tekst rzucił mnie w wir rozpadu małżeństwa, nawiguję po wzburzonych wodach wśród żalu, poczucia winy i ulgi młodej aktorki po rozstaniu z mężem, poznanym jeszcze w szczenięcych latach, oraz optymizmu (jak się okazało – niesłusznego), jaki wiązała z pierwszym małżeństwem z kimś „z branży”. Nigdy nie poznaję autorów, to działka ghostwriterów. To oni spędzają z wielkimi gwiazdami długie godziny – czasem nawet tygodnie – wyciągając je na zwierzenia. To nie moja liga. Ja mam do czynienia raczej ze zwycięzcami talent show, niższą kategorią celebrytów. Z tego, co się orientuję, większość tekstu to zwykle kompilacja wycinków prasowych, a ja muszę tak długo w nim dłubać i szlifować niedoskonałości, aż powstanie wciągająca historia. Rezultat nigdy nie jest w stu procentach satysfakcjonujący, ale kiedy termin goni, bo w mediach nagle robi się głośno o jakiejś sprawie – śmierci, skandalu, sukcesie – nie ma innego sposobu.

To ciężki kawałek chleba i czasem, kiedy męczę się nad każdym słowem, przeklinam w duchu miliony konsumentów kupujących wspomnienia celebrytów tylko dla zdjęć.

Ale zarabiam nie najgorzej, no i mam własne pieniądze. Paul uważa, że to kiepskie zajęcie dla osoby obdarzonej moimi talentami, ale ja cenię sobie możliwość pracy w domu i anonimowość.

Nikt nie wie, kim jest Emma Simmonds, mimo że moje słowa sprzedają się na całym świecie, w dziesiątkach języków. Moje nazwisko nigdy nie trafia na okładkę. I tak ma zostać. Paul uważa, że mój wkład powinien zostać oficjalnie uznany, ale ja się tylko z tego śmieję.

To zawsze działa. Ma już wystarczająco dużo na głowie – intrygi doktora Beechama. Paul martwi się bardziej, niż daje po sobie poznać, więc próbuję podbudować jego pewność siebie. Powtarzam mu, że jest świetnym wykładowcą, a studenci uwielbiają jego zajęcia.

A kiedy to nie działa, przypominam mu, że uratował mi życie – to zawsze wywołuje uśmiech na jego twarzy. Ciekawe, czy wspomina wtedy nasze początki, w latach dziewięćdziesiątych, kiedy próbowałam pozbierać się do kupy. Byłam za stara, zbytnio różniłam się od innych studentów, żeby się z nimi zadawać. Ale był też Paul. Próbowałam go zdobyć już w pierwszym semestrze, ale zakochał się we mnie dopiero na ostatnim roku. Sprawa była dość skomplikowana, w końcu był moim opiekunem naukowym, ale zupełnie mi to wtedy nie przeszkadzało. Uznałam, że doktor Paul Simmonds zdoła rozwiązać wszystkie moje problemy.

Był ode mnie dwadzieścia lat starszy, cudownie błyskotliwy i zabawny, z sarkastycznym poczuciem humoru typowym w środowisku akademickim. Kawaler w wiecznie niewyprasowanych koszulach i skarpetkach nie do pary, kompletnie pochłonięty pracą naukową.

– Zauroczyłeś mnie – mówię, a on zawsze się śmieje.

– Ja? Nie potrafiłbym nikogo zauroczyć.

Ale to prawda. Kiedy zaczynał wywód, potrafił zahipnotyzować słuchaczy. A przynajmniej mnie. Miałam wrażenie, że zwraca się bezpośrednio do mnie. To mnie zdawały się dotyczyć wykłady na temat psychologii bohaterek tragedii Szekspira. Siedziałam na sali i czułam, że on rozumie mętlik w mojej głowie. Uwierzyłam wręcz, że uda mu się mi pomóc. Biedny Paul. Obarczyć go taką odpowiedzialnością.

Jak twierdzi, zakochał się we mnie od pierwszego wejrzenia, ale chyba oboje wiemy, że trochę idealizuje, żeby było romantyczniej. Tak naprawdę najpierw pochlebiało mu moje zainteresowanie jego zajęciami, potem zaczął mi współczuć problemów z pisaniem esejów i przystosowaniem się do studenckiego życia. Wziął mnie pod swoje skrzydła, najbardziej kłopotliwą podopieczną na wydziale. Biedny Paul. Nie miał pojęcia, jaki ciężar bierze na barki.

Zaczęłam łazić za nim po kampusie, siadałam w ostatnim rzędzie na wszystkich jego wykładach, żeby tylko móc przebywać blisko niego. Koledzy z roku od razu zauważyli, na mój widok szturchali się porozumiewawczo i rzucali półgłosem złośliwe uwagi.

W końcu nawet Paul doszedł do wniosku, że sytuacja wymyka się spod kontroli, i próbował przemówić mi do rozsądku: powołał się na etykę zawodową i zachęcił, żebym poszukała chłopaka w swoim wieku. Urocze.

– Emmo – powiedział – mógłbym być twoim ojcem.

Jude oczywiście stwierdziłaby, że o to właśnie chodziło, gdybym jej wtedy o tym powiedziała. Ale nie powiedziałam. W tamtych czasach matka nie miała miejsca w moim życiu. Nie musiałam nikomu tłumaczyć, że dojrzałam w Paulu bezpieczną przystań i nie zamierzałam z niej rezygnować. Kiedyś powiedział mi, że ostatecznie przekonała go moja kruchość i podatność na zranienie. Nigdy nie poznał kobiety, która potrzebowałaby go tak bardzo jak ja.

Jakie to romantyczne. W przeciwieństwie do naszej pierwszej potajemnej randki w obskurnej restauracji indyjskiej z krzykliwymi tapetami i muzyką sitarów zagłuszającą miłosne wyznania. Paul praktycznie wykrzyczał swoje.

Dopiero kiedy skończyłam studia, mogliśmy oficjalnie zacząć się spotykać, ale i tak wszyscy już dawno wiedzieli. Przez dwa semestry cały wydział szemrał zbulwersowany, Paul zaproponował więc, że poszuka innej pracy, żebyśmy mogli zacząć od nowa, z czystą kartą.

– I nikomu nie będziemy mówić, że zeszliśmy się, kiedy byłaś jeszcze moją studentką – dodał. – Tak będzie lepiej. Mea culpa, ale wiesz, lepiej nie wywoływać wilka z lasu i tak dalej…

Zawsze mnie bawiło to powiedzenie. Nie wywołuj wilka z lasu. Przecież prędzej czy później głodny wilk i tak wyjdzie z lasu, prawda?

Rozdział 8

Czwartek, 22 marca 2012 roku

Kate

Budowlaniec Peter zadzwonił następnego ranka. Mówił niepewnie, trudno przychodziło mu wyrażanie się w obcym języku.

– Pani Waters? – powiedział. – To Peter. John mówił, że chce pani rozmawiać.

Kate mocniej ścisnęła słuchawkę. Nie spodziewała się, że się z nią skontaktuje.

– Bardzo dziękuję za telefon. Na pewno jesteś w szoku po tym, co się stało.

– Tak, duży szok – przyznał. – Skąd pani o mnie wie?

– Policja udzieliła mi informacji o śledztwie – odpowiedziała Kate pośpiesznie. Mężczyzna na drugim końcu linii był wyraźnie zestresowany, bardzo jej zależało, żeby go nie wystraszyć. Lepiej spotkać się osobiście. Podczas rozmowy twarzą w twarz będzie mogła uruchomić swój urok osobisty. – Trudno rozmawiać przez telefon – stwierdziła. – Zwłaszcza na tak trudny temat. Możemy się spotkać? Przyjadę do ciebie.

Zawahał się.

– No dobrze – zgodził się. – Ale tylko na chwilę. Mieszkam teraz u kolegi. W Shepherd’s Bush. Może tutaj? Na przykład w kawiarni koło stacji?

– Oczywiście. Jestem całkiem niedaleko. Mogę tam być za pół godziny. W porządku?

Mówiąc te słowa, Kate ściągała już torbę z poręczy fotela. Gordon Willis podniósł głowę. Podsłuchiwał każdą rozmowę, jak zwykle. Poza tym wspomniała o policji, a on zazdrośnie strzegł swojej działki.

– Czym się zajmujesz? – zapytał. – Powinienem coś o tym wiedzieć?

– Nie, to tylko zwłoki niemowlęcia w Woolwich. Pisali o tym w „Standardzie” – odpowiedziała, starając się zbagatelizować sprawę, żeby uniknąć ingerencji Gordona. Szef kryminałki miał niechlubną opinię uzurpatora – zawsze wyglądał okazji, żeby przypisać sobie cudze zasługi, umieścić własne nazwisko nad tekstem innego reportera.

– Aaa, widziałem – stwierdził. – Gliny uważają, że to stare kości, pewnie historyczne.

– Wiem, ale pomyślałam, że się temu przyjrzę. Może kryje się tam jakaś ciekawa historia obyczajowa.

– Babskie sprawy – skwitował i wrócił do rozwiązywania krzyżówki.

Peter siedział już nad colą, kiedy Kate szła przez kawiarnię w stronę jego stolika. Był chudy jak patyk, a skórę miał tak bladą, że widziała żyły pod spodem. Gdy stanęła obok, podniósł wzrok, wstał i uścisnął jej rękę zimną, drżącą dłonią.

– Dziękuję, że zgodziłeś się ze mną spotkać. Jestem ci naprawdę bardzo wdzięczna – powiedziała ciepło, kiedy już usiedli. – Chcę się po prostu upewnić, że znam wszystkie fakty, przez wzgląd na to maleństwo.

Trafiła w czułą strunę. Oczy chłopaka zaszły łzami i wbił wzrok w podołek.

– Było takie malutkie. Prawie jakby go nie było w tej ziemi – powiedział do blatu stolika. – Nie wiedziałem, co to. Potem zobaczyłem…

Kate odruchowo zapamiętała te słowa, a w jej głowie już przewijał się wstęp do artykułu.

– Czemu zacząłeś tam kopać? – zapytała, delikatnie kierując rozmowę na nieco inny tor. – Opowiedz mi o tamtym dniu.

Lekko się zacinając i od czasu do czasu podnosząc wzrok, Peter opowiedział, jak kazano mu odgruzować ogródki i oczyścić drogę dla koparki.

– Trudno się tam kopało. Dawno temu stały tam jakieś domy, tak mówił John, i został po nich beton w ziemi. Fundamenty. Pod ogrodami. Padało, ślizgałem się w błocie. Pamiętam, że śmiałem się z kierowcą koparki, bo obaj się wywaliliśmy. Śmiesznie… – urwał zawstydzony niepoważną uwagą.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. William Szekspir, Makbet, akt V, scena I, tłum. Leon Ulrich (przyp. tłum.). ↩