Tytuł oryginału: STILL LIFE

Przełożyła: KAMILA SLAWINSKI

Zdjęcie na okładce: Frenta / stock.adobre.com

Opracowanie typograficzne i skład: MARZENNA DOBROWOLSKA

Redakcja: JOANNA MORAWSKA

Korekta: MAGDALENA GERAGA

STILL LIFE
Copyright © 2005 Louise Penny
All rights reserved.
Copyright © for the Polish translation by Kamila Slawinski
Copyright © for the Polish edition by Poradnia K, 2018

Wydanie I

ISBN 978-83-66005-01-3

Poradnia K sp. z o.o.
ul. Wilcza 25 lok. 6, 00-544 Warszawa
e-mail: poradniak@poradniak.pl
www: www.poradniak.pl
Zapraszamy do naszej księgarni internetowej: sklep.poradniak.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Książkę tę, wraz z moim sercem,
daję w prezencie Michaelowi.

Podziękowania

Ta książka jest dla mego męża, Michaela, który stworzył dla nas życie pełne miłości i dobroci. Pozwolił mi zrezygnować z pracy, udawać, że piszę, a potem chwalił mnie niezmiernie nawet wtedy, gdy produkt był kiepski. Uświadomiłam sobie, że każdy może być krytykiem, ale by chwalić, trzeba być nadzwyczajną osobą. Michael nią jest. Podobnie jak Liz Davidson, moja cudowna przyjaciółka i inspiracja. Pozwoliła mi kraść ze swojego życia, poezji i znakomitej sztuki. W zamian opowiadałam jej o każdym beknięciu mego dziecka – książki. Jakież to szczęście. Jestem wdzięczna jej mężowi, Johnowi Ballantyne’owi, który także pozwolił mi zapożyczać ze swego życia; oraz Margaret Ballantyne-Power – bardziej siostrze niż przyjaciółce – za jej wieloletnie wsparcie; jak też Shanon i Jimowi, którzy nigdy nie przegapili okazji do świętowania. Dziękuję wesołym i napompowanym kofeiną członkom Les Girls: Liz, France, Michele, Johanne, Christinie, Daphne i Brigitte; specjalne podziękowania ślę Cheryl za jej miłość i za modlitewny rytuał z kijem za Martwą naturę. Dziękuję klubowi czytelniczemu No Rules Book Club, Christinie Davidson Richards, Kirkowi Lawrence, Sheili Fischman, Neilowi McKenty, Cotton Aimers oraz Sue i Mike’owi Riddellom. Dziękuję Chrisowi Roy za lekcje łucznictwa oraz za to, że się nie naśmiewał. A przynajmniej sądzę, że nie. Dziękuję moim braciom, Robowi i Dougowi, oraz ich rodzinom, które podarowały mi bezgraniczną miłość i wsparcie.

Martwa natura nigdy nie zostałaby dostrzeżona w gronie innych znakomitych nieopublikowanych powieści, gdyby nie hojność brytyjskiego Crime Writers’ Association. CWA stworzyło nagrodę Debut Dagger dla niepublikowanych pierwszych powieści. Jestem pewna, że moja książka nigdy nie zostałaby zauważona, gdyby nie to, że Martwa natura doczekała się umieszczenia na liście „gorąco polecanych” pozycji, uzyskując drugie miejsce w konkursie CWA Debut Dagger w 2004 roku. Była to jedna z najbardziej niezwykłych rzeczy, jakie mi się kiedykolwiek przydarzyły. Oto grupa autorów, którzy odnieśli sukces, poświęca czas, by czytać, wspierać i zachęcać nowych autorów kryminałów. Dali mi szansę, jakiej większość z nich nigdy nie miała, i będę im za to zawsze wdzięczna. Wiem także, że ten dar powinien być przekazany następnym.

Kay Mitchell z CWA była cudowna, a jej powieści sprawiły mi wielką przyjemność. Dziękuję też Sarah Turner, która jest w naszym domu bohaterką, oraz Maximowi Jakubowskiemu.

Moimi redaktorami byli: w wydawnictwie Hodder Headline – Sherise Hobbs, a w St. Martin’s Minotaur – Ben Sevier. Za sprawą swej krytyki, stanowczych sugestii i entuzjazmu obydwoje uczynili Martwą naturę lepszą. Praca z nimi była przyjemnością i nauką.

Dziękuję Kim McArthur za wzięcie mnie pod swoje literackie skrzydła.

Dziękuję wreszcie mojej agentce, Teresie Chris. To jej wyłączna zasługa, że czytelnik ma teraz w ręku Martwą naturę. Teresa jest błyskotliwa i zabawna, świetny z niej i niebywale zwięzły redaktor oraz znakomity agent. Mam ogromne szczęście, że z nią pracuję, szczególnie że przy pierwszym spotkaniu o mało jej nie przejechałam – nie polecam tej strategii początkującym autorom, ale w moim wypadku najwyraźniej zadziałała. Dziękuję, Tereso.

W moim życiu był okres, gdy nie miałam przyjaciół, telefon nigdy nie dzwonił i myślałam, że umrę z samotności. Wiem, że największym błogosławieństwem nie jest to, że wydałam książkę, ale to, że muszę podziękować tylu ludziom.

1

Panna Jane Neal poszła na spotkanie swego Stwórcy w porannej mgle w niedzielę Święta Dziękczynienia[1], czym wszystkich mocno zaskoczyła. Śmierć panny Neal nie była naturalnym zgonem – no chyba, że ktoś nie wierzy, że stało się tak, jak stać się musiało. Jeśli tak jest w istocie, Jane Neal kroczyła przez siedemdziesiąt pięć lat w kierunku tego ostatniego momentu, gdy śmierć dopadła ją w klonowym zagajniku na obrzeżach miasteczka Three Pines. Jane padła z rozkrzyżowanymi ramionami i nogami, jakby robiła orła w kolorowych, szeleszczących liściach.

Nadinspektor Armand Gamache z Sûreté du Québec przyklęknął; jego kolana zatrzeszczały, a duże, ekspresyjne dłonie unosiły się nad kolistą plamą krwi na puszystym kardiganie panny Neal – jak gdyby mógł, niczym magik, usunąć ranę i przywrócić kobietę do życia. Jednak nie na tym polegał jego dar. Na szczęście posiadał inne. W pół drogi poczuł zapach kulek na mole, perfum jego babci. Łagodne, dobre oczy Jane patrzyły jakby w zdumieniu, że go widzi.

Gamache’a zaskoczył jej widok. Nie, nie widział jej nigdy przedtem. Jego małą tajemnicą było, że nawet teraz, gdy przekroczył pięćdziesiątkę, w trakcie najwyraźniej nieposuwającej się naprzód kariery, nagła śmierć ciągle wprawiała go w zdumienie. To dość niezwykłe, jeśli jest się nadinspektorem w wydziale zabójstw, i może wyjaśnia to, dlaczego nadinspektor nie zaszedł dalej w cynicznym światku Sûreté. Gamache zawsze miał nadzieję, że może się pomylił i nie znaleziono żadnego ciała. W przypadku szybko sztywniejącej panny Neal nie było jednak mowy o pomyłce. Prostując się, by pomóc inspektorowi Beauvoirowi, Gamache zapiął prochowiec Burberry, chroniący przed październikowym chłodem, i zagłębił się w myślach.

Kilka dni wcześniej Jane Neal umówiła się na kawę w lokalnym bistro ze swą drogą przyjaciółką i sąsiadką, Clarą Morrow. Clara siedziała przy stoliku, nie mogąc się doczekać nadejścia przyjaciółki. Cierpliwość nie była jej największą zaletą. Mieszanina zniecierpliwienia i café au lait wywoływała w niej niespokojną wibrację. Dygocąc lekko, Clara spoglądała przez okno na zieleń miasteczka, stare domy i klony otaczające skwer miejski. Liście drzew, przybierające zapierające dech w piersiach odcienie czerwieni i bursztynu, były bodaj jedyną zmieniającą się rzeczą w tym czcigodnym miasteczku.

Za szybą, ulicą du Moulin, jechał w stronę wsi pikap z piękną sarną ułożoną na masce. Samochód wolno okrążał skwer, blokując przechodzących mieszkańców w pół drogi.

Trwał sezon myśliwski w okolicy znanej z polowań. Ale tutejsi myśliwi najczęściej przyjeżdżali z Montrealu albo innego miasta. Wynajmowali pikapy i kręcili się po drogach nad ranem w poszukiwaniu saren jak drapieżniki w porze karmienia. Kiedy zaś jakąś wypatrzyli, zatrzymywali się z piskiem opon, wysiadali i strzelali. Potem przywiązywali sarnę na masce półciężarówki i jeździli po miasteczku w przekonaniu, że martwy zwierz na samochodzie świadczy o znakomitości tych, którzy go zabili. Clara wiedziała, że nie wszyscy myśliwi są tacy, ale wystarczająco wielu zachowywało się dokładnie w ten sposób.

Co roku strzelali do krów, koni, zwierząt domowych i do innych myśliwych. Co niewiarygodne, czasami strzelali sami do siebie, być może padając ofiarą epizodów psychotycznych, w których wydawało im się, że są własnym obiadem. Co mądrzejsi wiedzieli, że myśliwi – nie wszyscy, ale niektórzy – mieli problem z odróżnieniem sosny od kuropatwy albo człowieka.

Clara zastanawiała się, co też mogło przydarzyć się Jane. Rzadko się spóźniała, więc łatwo było jej wybaczyć, jeśli się to zdarzało. Clara w ogóle łatwo wybaczała większość rzeczy większości ludzi. Jej mąż, Peter, często ostrzegał ją, że zbyt łatwo. Jednak Clara miała swój słodki sekret: nigdy niczego nie zapominała. Różne rzeczy zachowywała, tuliła w pamięci i przywoływała, gdy miała potrzebę znaleźć ukojenie w nieuprzejmości innych ludzi.

Na jej stoliku okruszki croissanta opadały na „Montreal Gazette”. Pomiędzy kruszynami Clara odczytała nagłówki: Partia Quebecka obiecuje referendum secesyjne; Wielka operacja antynarkotykowa na prowincji; Turyści zabłądzili w Tremblant Park. Uniosła wzrok znad ponurych nagłówków. Ona i Peter dawno zrezygnowali z prenumeraty gazet z Quebecu. Niewiedza zaiste była słodka. Woleli lokalny periodyk „Williamsburg County News”, w którym mogli przeczytać o krowie Wayne’a, Guylaine, odwiedzającej wnuki albo o patchworku wystawionym na aukcję na rzecz domu spokojnej starości. Od czasu do czasu Clara zastanawiała się, czy aby nie stchórzyli, uciekając od rzeczywistości i odpowiedzialności. Ale potem uzmysławiała sobie, że nic jej to nie obchodzi. Poza tym o wszystkim, co naprawdę musiała jakoś przeżyć, dowiadywała się tu, w bistro Oliviera leżącym w sercu Three Pines.

– Myślami jesteś daleko stąd – usłyszała znajomy, kochany głos. Oto i Jane, zasapana i uśmiechnięta, z twarzą naznaczoną zmarszczkami od uśmiechów, różową od jesiennego chłodu i szybkiego truchtu z domku położonego po drugiej stronie skweru.

– Przepraszam, że się spóźniłam – szepnęła Clarze do ucha, gdy ściskały się na powitanie: jedna maleńka, pulchna i zasapana, druga o trzydzieści lat młodsza, szczupła i wciąż nakręcona od kofeiny. – Trzęsiesz się – powiedziała Jane, siadając i zamawiając dla siebie kolejną café au lait. – Nie przypuszczałam, że aż tak się przejmiesz.

– Ty niedobra kobieto, denerwowałam się! – zaśmiała się Clara.

– Słyszałaś, co się stało?

– Nie, co się stało? – Clara pochyliła się w przód, niecierpliwe wyczekując wieści. Pojechali z Peterem do Montrealu kupić płótna i akryle. Obydwoje byli artystami. Peter odniósł sukces. Clara do tej pory nie została odkryta i – jak podejrzewała skrycie większość jej znajomych – miało tak pozostać, jeśli nadal będzie z uporem maniaka malować takie niezrozumiałe rzeczy. Clara musiała przyznać, że jej seria wojowniczych macic nie dotarła jakoś do szerszego grona nabywców, choć przedmioty domowego użytku jej autorstwa, ozdobione puchatym owłosieniem i wielkimi stopami, odniosły pewien sukces. Sprzedała jeden. Pozostałe, jakieś pięćdziesiąt sztuk, stały w piwnicy, która wyglądała trochę jak warsztat Walta Disneya.

– Nie może być – wyszeptała Clara kilka minut później, najszczerzej zaszokowana. Przez całe dwadzieścia pięć lat spędzone w Three Pines nigdy nie słyszała o przestępstwie. Jedynym powodem, dla którego zamykało się tu drzwi, była chęć powstrzymania sąsiadów od podrzucenia koszyka cukinii w porze zbiorów. Owszem, jak to jasno stwierdzał nagłówek w „Gazette”, inną chętnie uprawianą w okolicy rośliną była marihuana. Ale ci, którzy nie angażowali się w ten proceder bezpośrednio, puszczali to mimo uszu. Poza tym przestępstwa się nie zdarzały. Nie było włamań, wandalizmu, napadów. W Three Pines nie było nawet policji. Od czasu do czasu Robert Lemieux z lokalnej Sûreté przejeżdżał dookoła skweru, żeby się pokazać, ale tak naprawdę nie istniała taka potrzeba.

Aż do tego ranka.

– Może to taki dowcip? – zasugerowała Clara, mocując się w myślach z paskudnym obrazem, jaki namalowała Jane.

– Nie, nie dowcip – odparła Jane i przypomniała sobie: – Jeden z chłopców się śmiał. Brzmiało to jakoś znajomo, skoro już o tym mowa. Nie był to śmiech radości. – Jane zwróciła swe błękitne oczy ku Clarze. Oczy pełne zdziwienia. – To rodzaj śmiechu, jaki słyszałam jako nauczycielka. Nieczęsto, Bogu dzięki. Dźwięk, jaki wydają chłopcy, gdy na coś polują i mają z tego frajdę. – Jane wzdrygnęła się na to wspomnienie i naciągnęła na siebie kardigan. – Paskudny dźwięk. Dobrze, że cię przy tym nie było.

Powiedziała to w tym samym momencie, gdy Clara wyciągnęła rękę ku niej przez ciemny blat drewnianego stolika, ujęła chłodną, maleńką dłoń Jane i oświadczyła, że z całego serca wolałaby, by to ona tam była, nie Jane.

– Mówisz, że to tylko dzieciaki?

– Mieli na sobie maski narciarskie, więc trudno było powiedzieć, ale ja ich poznałam.

– Kto to był?

 – Philippe Croft, Gus Hennessey i Claude LaPierre – wyszeptała nazwiska Jane, rozglądając się, czy aby ktoś nie podsłuchuje.

– Pewna jesteś? – Clara znała wszystkich chłopaków. Nie byli szczególnie w typie harcerzy, ale nie wyglądali też na takich, którzy zrobiliby coś podobnego.

– Nie – przyznała Jane.

– Lepiej nie mów nikomu.

– Za późno.

– Jak to: za późno?

– Wypowiedziałam ich nazwiska dziś rano, kiedy to się stało.

– Szeptem? – Clara czuła, jak krew napływa, buzując z palców rąk i nóg w kierunku serca. – Proszę, proszę, proszę – błagała bezgłośnie.

– Wykrzyczałam je.

Widząc wyraz twarzy Clary, Jane próbowała się wytłumaczyć.

– Chciałam ich powstrzymać. I zadziałało. Przestali.

Jane wciąż widziała, jak chłopcy uciekają, potykając się, przez ulicę du Moulin, poza miasteczko. Ten w jaskrawozielonej masce zatrzymał się, by się jej przyjrzeć. Z jego rąk ciągle spływał kaczy nawóz. Nawóz, który nałożono jako jesienną zaprawę na kwietniki i jeszcze nie rozrzucono. Stokroć wolałaby nie oglądać wyrazu twarzy chłopaka. Czy był wściekły? Przestraszony? Rozbawiony?

– No więc miałaś rację. Znaczy, w sprawie nazwisk.

– Najprawdopodobniej. Nie przypuszczałam, że dożyję dnia, kiedy coś takiego się tutaj wydarzy.

– Czy to dlatego się spóźniłaś? Musiałaś posprzątać?

– Tak. To znaczy nie.

– Możesz być bardziej niezdecydowana?

– Może. Jesteś w jury następnej wystawy Art Williamsburg, prawda?

– Tak. Mamy spotkanie dziś wieczorem. Peter pewnie też. Czemu? – Clara niemal bała się oddychać. Czy to już? Po wszystkich tych niekończących się namowach, nieznacznym dźganiu pod żebro, a czasem nie do końca delikatnym popychaniu, czy Jane w końcu to zrobi?

– Jestem gotowa. – Jane wypuściła głośno powietrze, aż okruszki croissanta poleciały z pierwszej strony „Gazette” prosto na podołek Clary.

– Spóźniłam się, bo musiałam zdecydować – powiedziała Jane powoli, a jej ręce zaczęły drżeć. – Mam obraz, który chciałam zgłosić do konkursu.

Po czym się rozpłakała.

To, że Jane maluje, było w Three Pines tajemnicą poliszynela. Od czasu do czasu ktoś spacerujący po lesie natykał się na nią, skupioną na płótnie. Ale zawsze przymuszała przypadkowych widzów, by przysięgli, że nie podejdą, nie popatrzą, że odwrócą wzrok od płótna, jakby to było coś niemal obscenicznego, i że z całą pewnością nie wspomną o tym nikomu. Jedynie raz Clara widziała złoszczącą się Jane – wtedy, gdy Gabri zaszedł ją od tyłu w trakcie pracy nad obrazem. Myślał, że Jane żartuje, gdy zabroniła mu popatrzeć.

Mylił się. Mówiła poważnie. Zabrało kilka miesięcy, zanim Jane i Gabri wrócili do normalnych, przyjacielskich stosunków; każde z nich czuło, że drugie zdradziło. Jednak ich naturalna dobroduszność i wzajemne ciepłe uczucia pozwoliły przejść nad tym incydentem do porządku dziennego.

Nikomu nie wolno było oglądać sztuki Jane.

A przynajmniej do tej pory. Teraz artystkę zalała fala uczuć tak silnych, że siedziała w bistro i płakała. Clara była wstrząśnięta i przerażona. Ostrożnie rozglądała się wokół, mając nadzieję, że nikt nie patrzy, a jednocześnie miała desperacką nadzieję, że jednak ktoś widzi, i że ta osoba wie, co zrobić. Potem zadała sobie proste pytanie: co Jane zrobiłaby na jej miejscu? I zaraz znalazła odpowiedź. Jane pozwoliłaby się jej wypłakać, wyszlochać. Pozwoliłaby jej rzucać porcelaną, jeśliby tego potrzebowała. Jane by nie uciekła. Po zakończeniu tej zawieruchy Jane byłaby wciąż na miejscu. Potem otoczyłaby Clarę ramionami, utuliła ją, dała do zrozumienia, że nie jest sama. Nigdy nie jest sama. Więc Clara patrzyła i czekała. Rozumiała rozpacz kogoś, kto nic nie może zrobić. Płacz powoli ustał.

Clara wstała z przesadnym spokojem. Wzięła Jane w ramiona i poczuła, jak stare ciało wraca do normalnego stanu. Potem zmówiła krótką modlitwę dziękczynną do bóstw, które udzielają łaski. Łaski ronienia łez i łaski patrzenia, jak ktoś płacze.

– Jane, gdybym wiedziała, że sprawi ci to taki ból, nigdy nie upierałabym się przy tym, żebyś pokazywała swoją sztukę. Strasznie mi przykro.

– Och, nie, kochana. – Jane znowu sięgnęła nad stolikiem, przy którym siedziały, i ujęła Clarę za ręce. – Nie rozumiesz. To nie były łzy bólu. Nie. Byłam zaskoczona radością. – Jane spojrzała w dal i pokiwała głową, jakby prowadziła jakąś własną, prywatną rozmowę. – Nareszcie.

– Jaki ma tytuł ten obraz?

– Dzień jarmarku. Przedstawia paradę zamykającą jarmark w miasteczku.

I tak to w piątek przed Świętem Dziękczynienia obraz ustawiono na sztaludze w galerii Arts Williamsburg. Był zapakowany w szary papier i obwiązany sznurkiem, owinięty jak w powijaki chroniące przed zimnem i okrutnymi żywiołami. Powoli i starannie Peter Morrow ujął sznurek za koniec i pociągnął, aż węzeł całkiem się rozplątał. Potem obwiązał sznurek wokół dłoni jak pasmo włóczki. Clara była gotowa go zamordować za tę zwłokę, chciała, krzycząc, zerwać się z krzesła i odepchnąć na bok, rzucić żałosny kłębek sznurka na ziemię, a może i Petera wraz z nim, zerwać woskowany papier z powierzchni płótna. Po chwili uspokoiła się trochę.

Peter starannie odsłonił papier najpierw z jednego rogu, potem z drugiego, wygładzając załamania ręką. Clare czuła, jak brzeg krzesła uwiera ją w pośladki. Miała w sobie dość niepokoju, by obdzielić nim wszystkich obecnych.

Wreszcie można było usunąć papier. Peter odwrócił się, by stanąć naprzeciwko reszty jurorów i wygłosić małą przemowę na temat obrazu, zanim zostanie odsłonięty. Coś krótkiego i w dobrym tonie. Trochę kontekstu, trochę... Pochwycił spojrzenie wytrzeszczonych oczu żony na purpurowej twarzy i wiedział, że nie było już czasu na przemówienia.

Szybko odwrócił się z powrotem w stronę obrazu i zerwał szary papier, odsłaniając Dzień jarmarku.

Clara ze zdumienia otworzyła usta, jej oczy się rozszerzyły. No więc to był Dzień jarmarku... Zaparło jej dech w piersiach. Zauważyła, że i inni jurorzy czuli się podobnie. Na twarzach zgromadzonych w półkolu ludzi malował się różny stopień niedowierzania. Nawet przewodnicząca jury, Elise Jacob, milczała. Szczerze mówiąc, wyglądała, jakby właśnie miała dostać wylewu.

Clara nienawidziła oceniać pracy innych, a to teraz było najgorsze ze wszystkiego do tej pory. Nie mogła sobie darować, że namówiła Jane do wystawienia swego pierwszego dzieła w konkursie, w którym była sędzią. Czy to było ego? Czy tylko głupota?

– Ten obraz nosi tytuł Dzień jarmarku – przeczytała Elise z notatek. – Nadesłany przez Jane Neal z Three Pines, od wielu lat wspierającej Arts Williamsburg, ale wystawiającej po raz pierwszy. Elise rozejrzała się dokoła. – Jakieś komentarze?

– Jest fantastyczny – skłamała Clare. Inni spojrzeli na nią w osłupieniu. Temat stojącego przed nimi na sztaludze nieobramowanego płótna był oczywisty. Konie wyglądały jak konie, krowy jak krowy, a ludzie dawali się rozpoznać – nie tylko jako ludzie, ale jako konkretni mieszkańcy miasteczka. Ale wszyscy byli jak figury z patyczków. A w najlepszym razie figury z patyczków na kolejnym szczeblu ewolucji. W wojnie pomiędzy figurami z patyczków a postaciami z Dnia jarmarku prawdopodobnie te ostatnie odniosłyby zwycięstwo, ale tylko dlatego, że miały trochę więcej mięśni. I palce. Ale jasne było, że te postaci żyją jedynie w dwóch wymiarach. Clara, która próbowała ogarnąć to, co zobaczyła, i uniknąć oczywistych porównań, czuła, że to trochę jak rysunek z jaskini przeniesiony na płótno. Jeśli neandertalczycy urządzaliby jarmarki, wyglądałyby one właśnie tak.

– Mon Dieu. Moje czteroletnie dziecko potrafi lepiej – powiedział Henri Lariviere, używając oczywistego porównania. Henri był robotnikiem w kamieniołomach, zanim odkrył, że kamień do niego przemawia. A wtedy usłuchał. Potem, oczywiście, nie było już odwrotu, choć jego rodzina wolałaby, żeby zarabiał choćby minimalną stawkę, zamiast robić olbrzymie rzeźby. Jego twarz, tak jak zawsze, była szeroka, surowa i nieprzenikniona, ale dłonie mówiły za niego, zwrócone w górę w geście prośby czy rezygnacji. Ciężko mu było znaleźć odpowiednie słowa, wiedział bowiem, że wielu z jurorów przyjaźni się z Jane. – Jest okropny. – Najwyraźniej poddał się i postanowił zwrócić się z powrotem ku prawdzie albo jego opis był w istocie dużo łaskawszy niż to, co naprawdę myślał. Dzieło Jane w odważnych, jaskrawych kolorach pokazywało paradę tuż przed zakończeniem jarmarku. Świnie dawało się odróżnić od kóz tylko po tym, że były jasnoczerwone. Dzieci wyglądały jak mniejsi dorośli. Clara, pochylając się ostrożnie, jak gdyby obraz mógł zadać jej kolejny cios, pomyślała, że właściwie to nie były dzieci, lecz mali dorośli. Rozpoznała Oliviera i Gabriego, prowadzących błękitne króliki. Na ławkach w głębi za paradą zasiadał tłum, wiele postaci z profilu spoglądających na siebie albo odwracających od siebie spojrzenia. Niektórzy – niewielu – patrzyli wprost na Clarę. Wszystkie policzki były perfekcyjnymi, czerwonymi kółkami wskazującymi, jak przypuszczała Clara, na zdrowy rumieniec. Okropność.

– No cóż, to przynajmniej łatwa decyzja – oświadczyła Irenée Calfat. – Odrzucamy.

Clara poczuła, jak jej stopy i dłonie robią się zimne i drętwieją. Irenée Calfat była ceramikiem. Brała bryły gliny i zamieniała w cudeńka. Była pionierką nowego rodzaju polewy i w tej chwili jednym z najbardziej poszukiwanych artystów ceramików na świecie. Oczywiście po tym, jak odbyli z Peterem pielgrzymkę do studia Irenée Calfat w St. Remy i spędzili pięć minut w towarzystwie Bogini Gliny, wiedzieli od razu, że to był błąd. Irenée Calfat okazała się jedną z najbardziej małostkowych i samolubnych osób na tym świecie.

Clara zastanawiała się, jak ktoś tak kompletnie pozbawiony normalnych ludzkich uczuć mógł tworzyć tak przepiękne prace. „I to podczas, gdy ty sama walczysz, by zostać zauważona” – powiedział paskudny głosik w jej głowie.

Spojrzała na Petera sponad brzegu kubka. Kawałek czekoladowej babeczki przylepił mu się do twarzy. Clare instynktownie otarła własną, nieuchronnie rozsmarowując sobie orzechy włoskie po włosach. Nawet z tym czekoladowym okruchem Peter przykuwał uwagę. Klasycznie przystojny. Wysoki, o szerokich jak u drwala barach, wcale nie wyglądał na delikatnego artystę. Jego falujące włosy były teraz siwe, nosił okulary, zmarszczki znaczyły kąciki oczu i powierzchnię gładko ogolonej twarzy. Tuż po pięćdziesiątce, wyglądał jak biznesmen na wakacjach. Niemal każdego poranka Clara budziła się i patrzyła na niego, gdy spał, chcąc ochraniać go ze wszystkich sił.

Clara przyciągała okruchy jak magnes. Peter za to był zawsze bez skazy. Czasami jednak, w tych wspaniałych, rzadkich momentach, jego naturalna aura zawodziła i kawałeczek czegoś przyklejał mu się do twarzy. Clara wiedziała, że powinna mu powiedzieć. Ale nie zrobiła tego.

– Wiecie co? – odezwał się Peter i nawet Irenée popatrzyła na niego. – Ja myślę, że jest świetny.

Irenée chrząknęła i rzuciła Henriemu wymowne spojrzenie, on jednak ją zignorował. Peter szukał wzrokiem Clary. Gdy wchodził do jakiegoś wnętrza, zawsze skanował je oczami, aż znalazł Clarę. Wtedy się relaksował. Świat patrzył na wysokiego, szacownego mężczyznę z rozczochraną żoną i zastanawiał się, dlaczego są razem. Niektórzy, zwłaszcza matka Petera, zawsze uważali to za coś wbrew naturze. Clara była dla niego centrum świata i wszystkim, co w nim dobre, zdrowe i szczęśliwe. Gdy patrzył na nią, nie widział dzikich, zmierzwionych włosów, falujących ubrań, tanich okularów w rogowej oprawie. Nie. Widział swą bezpieczną przystań. Chociaż w tej dokładnie chwili widział też orzechy włoskie we włosach, które były dla niej dosyć charakterystyczne. Instynktownie przesunął ręką po własnych włosach, strącając okruch babeczki z policzka.

– Co widzisz? – zapytała Petera Elise.

– Szczerze mówiąc, nie wiem. Ale wiem, że muszę to zaakceptować.

Ta zwięzła odpowiedź w jakimś sensie uwiarygodniła jego opinię.

– To ryzykowne – uznała Elise.

– Zgadzam się – rzekła Clara. – Ale co takiego się może stać? W najgorszym razie ludzie zobaczą wystawę i uznają, że popełniliśmy błąd. Zawsze tak uważają.

Elise pokiwała z uznaniem głową.

– Już wam mówię, jakie to ryzyko – powiedziała Irenée, dając reszcie do zrozumienia, że myśli: „Idioci z was” w miarę, jak brnęła dalej. – To jest grupa społecznościowa i ledwie wiążemy koniec z końcem. Jedynym, co mamy, jest nasza wiarygodność. Jeśli ludzie zaczną wierzyć, że przyjmujemy prace nie jako dzieła sztuki, ale dlatego, że przyjaźnimy się z artystą, że jesteśmy grupą kolesiów, to koniec. Takie jest ryzyko. Nikt z nas nie będzie traktowany poważnie. Artyści nie będą chcieli wystawiać tutaj z obawy, że jesteśmy nieobiektywni. Publiczność przestanie przychodzić, bo będzie musiała oglądać takie knoty jak... – Zabrakło jej słów i tylko wskazała na płótno.

I wtedy Clara zobaczyła. Jakby przelotny błysk, drobiazg, który przemknął na pograniczu jej świadomości. Przez ulotną chwilę Dzień jarmarku zalśnił. Fragmenty złożyły się w całość, ale moment zaraz przeminął. Clara uświadomiła sobie, że znów wstrzymała oddech, ale pojęła też, że patrzy na wybitne dzieło sztuki. Podobnie jak Peter nie wiedziała, dlaczego ani jak, ale przez ten ułamek sekundy świat, który – jak się zdawało – stanął na głowie, wrócił do normalnej pozycji. Wiedziała, że Dzień jarmarku był niezwykłym dziełem.

– Myślę, że jest więcej niż świetny, jest genialny – powiedziała.

– Jak Boga kocham. Nie widzisz, że mówisz tak tylko dlatego, by poprzeć męża?

– Irenée, słyszeliśmy twoją opinię. Mów dalej, Claro – zachęciła Elise. Henri pochylił się ku przodowi, jego krzesło aż jęknęło.

Clara wstała i podeszła wolno do obrazu na sztaludze. Poruszył ją do głębi, dotknął głębokiego smutku i straty, że aż nie mogła powstrzymać łez. Jak to możliwe? – pytała sama siebie. Obrazy były tak dziecinne, tak proste. Niemal głupie, z tańczącymi gęśmi i uśmiechniętymi ludźmi. Ale kryły coś jeszcze. Coś, czego nie potrafiła ogarnąć.

– Przepraszam. Wstyd mi to przyznać – uśmiechnęła się, czując, jak jej policzki płoną – ale naprawdę nie jestem w stanie tego wytłumaczyć.

– Może odłożymy Dzień jarmarku i popatrzymy na pozostałe prace. Wrócimy do niego pod koniec.

Reszta popołudnia przeszła gładko. Kiedy znowu popatrzyli na Dzień jarmarku, słońce chyliło się ku zachodowi, czyniąc pokój jeszcze chłodniejszym. Wszyscy byli wykończeni i nie mogli się doczekać, aż to się skończy. Peter przestawił reflektory na suficie i postawił obraz Jane z powrotem na sztaludze.

– D’accord. Czy ktoś zmienił zdanie na temat Dnia jarmarku?

Cisza.

– Rozumiem, że mamy dwa głosy za przyjęciem i dwa przeciwko.

Elise gapiła się w milczeniu na Dzień jarmarku. Poznała Jane Neal przelotnie i podobało jej się to, co w niej zobaczyła. Zawsze uważała Jane za wrażliwą, miłą i inteligentną kobietę. Za kogoś, z kim ma się ochotę przebywać. Jak to możliwe, że ta kobieta stworzyła coś tak byle jakiego i dziecinnego? Ale... Nowa myśl przyszła jej do głowy. Niekoniecznie zupełnie nowa, jednak zaświtała jej tego dnia po raz pierwszy.

– Dzień jarmarku zostaje przyjęty. Zostanie pokazany wraz z innymi pracami.

Clara podskoczyła na siedzeniu z zachwytu, przewracając krzesło.

– Och, dajże spokój – powiedziała Irenée.

– Tak! Świetna robota. Obie potwierdziłyście, że mam rację. – Elise się uśmiechnęła.

– W czym masz rację?

– Z jakiegoś powodu Dzień jarmarku stanowi dla nas wyzwanie. Porusza nas. Złości. – Tu Elise skłoniła się ku Irenée. – Wprawia w zakłopotanie – tu posłała przelotne, lecz znaczące spojrzenie Henriemu, który lekko skinął głową – aż po... – Popatrzyła na Petera i Clarę.

– Radość – dokończył Peter, a dosłownie w tym samym momencie Clara rzekła: – Smutek. Popatrzyli na siebie i wybuchnęli śmiechem.

– Cóż, ja, podobnie jak Henri, patrzę na niego po prostu zdezorientowana. Szczerze powiedziawszy, nie wiem, czy Dzień jarmarku jest genialnym przykładem sztuki naiwnej, czy też żałosnym bazgrołem wyjątkowo pozbawionej talentu i kompletnie pogrążonej w iluzjach starej kobiety. To powoduje napięcie. I dlatego ten obraz musi się znaleźć na wystawie. Gwarantuję wam, że to o tym właśnie obrazie ludzie będą rozmawiać w kafejkach po wernisażu.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Święto Dziękczynienia obchodzi się w Kanadzie w drugi poniedziałek października, inaczej niż w USA, gdzie przypada w czwarty czwartek listopada (wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki).