Apelacje cywilne i karne

69 wzorów pism z omówieniami

2. wydanie

Wydawnictwo C.H. Beck
Warszawa 2012

Redakcja: Joanna Ablewicza
Projekt okładki: Kajetan Pasztuła
ISBN 978-83-255-4057-9

© Wydawnictwo C.H. Beck 2012
Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Spis treści

Okładka

Tytuł

Wstęp

Wykaz skrótów

Część I. Apelacje cywilne

Omówienie apelacji cywilnych

1. Naruszenie dóbr osobistych osoby prawnej, naruszenie prawa materialnego i błąd w ustaleniach faktycznych

2. Umowa o dzieło, naruszenie prawa procesowego i materialnego

3. Umowa o dzieło, naruszenie prawa procesowego, materialnego i sprzeczność istotnych ustaleń sądu z zebranym materiałem dowodowym

4. Ochrona dóbr osobistych osoby fizycznej, błąd w ustaleniach faktycznych

5. Naruszenie dóbr osobistych osoby fizycznej, błąd w ustaleniach faktycznych

6. Rękojmia za wady, błąd w ustaleniach faktycznych

7. Umowa zlecenia, błąd w ustaleniach faktycznych

8. Rękojmia za wady, błąd w ustaleniach faktycznych

9. Sprawa o zapłatę, sprzeczność ustaleń sądu z zebranym materiałem dowodowym

10. Sprawa o rentę, naruszenie prawa procesowego (art. 233 KPC)

11. Sprawa o zapłatę, błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku

12. Sprawa o zapłatę, naruszenie przepisów prawa procesowego, przedawnienie

13. Rękojmia i odpowiedzialność odszkodowawcza, sprzeczność istotnych ustaleń z zebranym materiałem dowodowym

14. Sprawa o zapłatę z prawa pracy, naruszenie prawa procesowego i materialnego

15. Sprawa o zapłatę, naruszenie prawa procesowego

16. Odpowiedzialność majątkiem wspólnym, naruszenie prawa materialnego i procesowego

17. Sprawa o zapłatę, naruszenie prawa procesowego

18. Błąd w ustaleniach faktycznych, naruszenie prawa procesowego

19. Sprawa o zapłatę z tytułu robót budowlanych, błąd w ustaleniach faktycznych, naruszenie prawa procesowego

20. Rozwód, błąd w ustaleniach faktycznych, naruszenie prawa materialnego i procesowego

21. Sprawa o ustalenie, naruszenie prawa procesowego

22. Sprawa z prawa pracy, naruszenie prawa materialnego

23. Sprawa o ustalenie z prawa pracy, błąd w ustaleniach faktycznych

24. Rękojmia za wady, naruszenie prawa procesowego

25. Sprawa o zapłatę, naruszenie prawa procesowego

26. Sprawa o zapłatę, błąd w ustaleniach faktycznych

27. Zniesienie wspólności z datą wsteczną, naruszenie prawa materialnego

28. Podział majątku dorobkowego, naruszenie prawa procesowego, sprzeczność ustaleń z zebranym materiałem dowodowym

29. Sprawa o zapłatę, naruszenie prawa procesowego

30. Sprawa o zadośćuczynienie, naruszenie prawa materialnego

31. Sprawa o zapłatę, błąd w ustaleniach faktycznych, naruszenie prawa procesowego

32. Wstąpienie w stosunek najmu, błąd w ustaleniach faktycznych, naruszenie prawa materialnego

33. Ochrona dóbr osobistych, naruszenie prawa materialnego, procesowego, sprzeczność ustaleń z zebranym materiałem dowodowym

34. Pozbawienie praw rodzicielskich, alimenty, błąd w ustaleniach faktycznych, naruszenie prawa procesowego

35. Sprawa o ustalenie warunków umowy o pracę, naruszenie prawa materialnego

36. Sprawa o zapłatę, zapis na sąd polubowny, naruszenie prawa procesowego, błąd w ustaleniach faktycznych

37. Sprawa o zapłatę, uznanie nieprawidłowe, naruszenie prawa materialnego

38. Sprawa o zapłatę, nieważność postępowania, naruszenie prawa procesowego

39. Stwierdzenie nabycia spadku, naruszenie prawa materialnego

40. Zwrot nieruchomości warszawskiej, naruszenie prawa materialnego i procesowego

41. Błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, naruszenie prawa procesowego

42. Wadliwa wycena szkody (grunty warszawskie)

Część II. Apelacje karne

Wprowadzenie do apelacji karnych

43. Wypadek drogowy, błąd w ustaleniach faktycznych

44. Pobicie ze skutkiem śmiertelnym, obraza prawa procesowego, błąd w ustaleniach faktycznych

45. Fałszerstwo dokumentu, obraza przepisów prawa materialnego

46. Ukrycie dokumentów, błąd w ustaleniach faktycznych

47. Łapownictwo, obraza prawa procesowego, błąd w ustaleniach faktycznych

48. Naruszenie nietykalności funkcjonariusza policji, obraza prawa procesowego

49. Pobicie, obraza przepisów prawa materialnego

50. Wypadek drogowy, błąd w ustaleniach faktycznych

51. Rozbój, obraza przepisów prawa procesowego

52. Kara łączna, błąd w ustaleniach faktycznych

53. Wypadek drogowy, błąd w ustaleniach faktycznych

54. Swoboda oceny dowodów, naruszenie prawa procesowego, rażąca surowość kary

55. Łapówka, błąd w ustaleniach faktycznych, obraza prawa procesowego

56. Fałszerstwo, rażąca niewspółmierność kary

57. Pobicie, naruszenie prawa procesowego, błąd w ustaleniach faktycznych

58. Pobicie, błąd w ustaleniach faktycznych

59. Rozbój, obraza przepisów postępowania, błąd w ustaleniach faktycznych

60. Paserstwo umyślne, błąd w ustaleniach faktycznych, obraza prawa procesowego

61. Zniesławienie (kontratyp), obraza prawa materialnego

62. Warunkowe zawieszenie kary pozbawienia wolności, obraza prawa materialnego

63. Zgwałcenie, obraza prawa procesowego

64. Ujawnienie informacji poufnej, błąd w ustaleniach faktycznych

65. Obecność oskarżonego na rozprawie, obraza prawa procesowego

66. Obrona obligatoryjna, obraza prawa procesowego

67. Obowiązek odczytania protokołów zeznania, obraza prawa procesowego

68. Zmiana kwalifikacji prawnej

69. Pobicie, obraza prawa procesowego

Część III. Akty prawne

Ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.)

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 31.1.2006 r. w sprawie sposobu uiszczania opłat sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 27, poz. 199 ze zm.)

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 28.9.2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.)

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 28.9.2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.)

Ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) (wyciąg)

Ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) (wyciąg)

Wstęp

Niniejsze opracowanie przeznaczone jest dla absolwentów wydziałów prawa, którzy w toku swojej edukacji prawniczej nie mieli możliwości zetknięcia się z praktycznymi problemami przy sporządzaniu apelacji karnych i cywilnych. Autor przyjął założenie, że potencjalny Czytelnik posiada niezbędną wiedzę teoretyczną w zakresie postępowań apelacyjnych, dlatego też zostały pominięte założenia doktrynalne i spory teoretyczne, dotyczące postępowań odwoławczych oraz bogate orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów apelacyjnych w tym przedmiocie. W zakresie rozważań teoretycznych i orzecznictwa sądów należy w tym miejscu odwołać się do wielu opracowań w tym zakresie autorstwa wybitnych teoretyków i praktyków.

Opracowanie Apelacje. Wzory Pism nie aspiruje do rangi podręczników akademickich, ani też nie jest głosem w rozważaniach teoretyczno-praktycznych. Na podstawie niniejszej pracy Czytelnik ma przyswoić sobie niezbędną, praktyczną wiedzę służącą prawidłowemu sporządzaniu apelacji, która ma ułatwić ich prawidłowe sporządzanie tak, aby były one maksymalnie czytelne dla głównego ich adresata, czyli sądu. Chodzi o wyeksponowanie między innymi takich zagadnień, jak: prawidłowe konstruowanie zarzutów i wniosków apelacyjnych, struktura uzasadnienia, używany język, układ graficzny apelacji. Zarówno proces karny, jak i cywilny jest sztuką argumentacji, co się wiąże z przekonywającym ich przedstawianiem, tak aby prezentowany pogląd był jasny, zrozumiały i wiarygodny. Uwagi te dotyczą również apelacji. Jednakże problem jest bardziej skomplikowany jeśli chodzi o argumentację i przedstawianie poglądów w apelacji. Chodzi o to, że apelacja jest składana w wyniku przegranego procesu przed sądem I instancji. Jest to oczywiście niekorzystna sytuacja procesowa dla strony skarżącej, jednakże nie jest to sytuacja bez wyjścia, gdyż stronie niezadowolonej z wyroku sądu I instancji przysługuje apelacja. Składając apelację, strona wdraża tryb kontroli instancyjnej. Apelacja jest bardzo często okazją do ostatniego przedstawienia swojej argumentacji w kontekście wyroku sądu I instancji. Jest to okazja do wskazania uchybień sądu I instancji, jakie popełnił, wydając wyrok. Bez wątpienia podłoże teoretyczne i znajomość orzecznictwa sądów są niezbędne do prawidłowego sporządzenia apelacji. Jednakże samo podłoże teoretyczne jest niewystarczające. Dopiero połączenie wiedzy teoretycznej i praktycznej w zakresie sporządzania apelacji da bez wątpienia pożądany efekt w postaci poprawnie sporządzonej apelacji. W istocie opracowanie to jest praktycznym przewodnikiem adepta sztuki prawniczej po problemach towarzyszących sporządzaniu apelacji cywilnych i karnych. Jest sprawą niepodlegającą dyskusji, że początkujący prawnik nie ma wypracowanego własnego modelu sporządzania tego rodzaju pism procesowych. Jest on wypracowywany latami poprzez podpatrywanie patrona i innych adwokatów, radców prawnych, prokuratorów. Niezbędne jest również obserwowanie sędziów w ich codziennej pracy. Niesłychanie istotnym doświadczeniem jest sporządzanie uzasadnień wyroków pod okiem doświadczonych sędziów, gdyż przecież to do nich będą docelowo trafiały apelacje. Dopiero na podstawie tych obserwacji i sporządzania projektów apelacji czy wyroków można sobie wyrabiać własny styl. Temu celowi ma być pomocne niniejsze opracowanie.

Stefan Jaworski
Warszawa, luty 2012

Wykaz skrótów

1. Akty prawa krajowego

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.)

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.)

2. Czasopisma

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

Dz.U.

Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej

MoP

Monitor Prawniczy

NP

Nowe Prawo

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSN

Orzecznictwo Sądu Najwyższego

Pal.

Palestra

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

PS

Przegląd Sądowy

Rej.

Rejent

Wok.

Wokanda

3. Inne skróty

art.

artykuł

ds.

do spraw

m.in.

między innymi

m.st.

miasto stołeczne

n.

następny/a/e

np.

na przykład

Nr

numer

r.

rok

orz.

orzeczenie

ost.

ostatni/a/e

pkt

punkt

post.

postanowienie

poz.

pozycja

RP

Rzeczpospolita Polska

s.

strona

t.j.

tekst jednolity

tzw.

tak zwany/a/e

uchw.

uchwała

ust.

ustęp

wg

według

wyr.

wyrok

w zw.

w związku

zd.

zdanie

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

zł

złoty

Część I. Apelacje cywilne

Omówienie apelacji cywilnych

1. Uprawnionymi do złożenia apelacji cywilnej są następujące podmioty: strony, współuczestnicy sporu (materialni lub formalni), uczestnicy postępowania w postępowaniu nieprocesowym, interwenienci uboczni, prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich, organizacje społeczne w sprawach o:

1) roszczenia alimentacyjne,

2) ochronę konsumentów,

3) ochronę środowiska,

4) ochronę praw własności przemysłowej,

5) ochronę równości i niedyskryminacji,

6) odszkodowanie z tytułu szkody powstałej wskutek przestępstwa.

Apelację w sprawach o ustalenie istnienia stosunku pracy ma prawo składać inspektor pracy, natomiast w sprawach o ochronę interesów konsumentów apelację ma prawo złożyć powiatowy lub miejski rzecznik konsumentów.

W odróżnieniu od apelacji karnej składający apelację cywilną nie musi mieć gravamen, czyli nie musi legitymować się interesem prawnym w zaskarżeniu. Kolejną różnicą apelacji cywilnej w porównaniu do karnej jest niemożliwość zaskarżenia uzasadnienia wyroku. Jak pamiętamy, skarżący w apelacji karnej może skarżyć rozstrzygnięcia i ustalenia naruszające jego prawa lub szkodzące jego interesom i w konsekwencji ma prawo zaskarżyć samo uzasadnienie. Przykładowo chodzi o sytuację, gdy sąd karny ustalił, że pokrzywdzony przyczynił się do popełnienia przestępstwa. Przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące apelacji takiej możliwości nie przewidują. Brak takiej możliwości wynika z założenia, że jeśli strona uzyskała wyrok zgodny z jej żądaniem, to nie ma prawa żądania zmiany lub uchylenia takiego wyroku.

2. Konsekwencje niezłożenia wniosku o sporządzenie i doręczenie wyroku albo postanowienia w postępowaniu nieprocesowym (w dalszej części wyrok będzie również oznaczał postanowienie) wraz z uzasadnieniem są zupełnie inne w apelacji cywilnej niż w apelacji karnej. Jak pamiętamy, na gruncie Kodeksu postępowania karnego niezłożenie wniosku o sporządzenie wyroku wraz z uzasadnieniem powoduje utratę prawa do złożenia apelacji. Problem ten jest zupełnie inaczej uregulowany w Kodeksie postępowania cywilnego. Niezłożenie wniosku o sporządzenie i doręczenie wyroku wraz z uzasadnieniem nie powoduje utraty prawa do wniesienia apelacji. W tym przypadku apelację można złożyć w terminie 21 dni od daty ogłoszenia sentencji wyroku. Tego rodzaju możliwość wynika z treści art. 369 § 2 KPC, który stanowi, że jeśli strona nie zażądała doręczenia uzasadnienia wyroku w terminie tygodniowym od ogłoszenia sentencji, to termin do wniesienia apelacji rozpoczyna bieg od dnia, w którym upłynął termin do żądania uzasadnienia. W postępowaniu nieprocesowym termin ten biegnie od daty ogłoszenia postanowienia, wówczas gdy uczestnik zrzekł się doręczenia postanowienia z uzasadnieniem – art. 519 KPC. Jak nietrudno zauważyć, uregulowanie w Kodeksie postępowania cywilnego jest znacznie bardziej liberalne od tego z Kodeksu postępowania karnego. Jedyną niedogodnością jest sporządzanie apelacji bez znajomości motywów pisemnych, na jakich oparł swój wyrok sąd I instancji. Wprawdzie sąd po złożeniu apelacji ma obowiązek sporządzenia uzasadnienia orzeczenia na piśmie w terminie 14 dni, ale nie zmienia to znacznego utrudnienia w sporządzaniu apelacji bez znajomości jego pisemnego uzasadnienia. Bez wątpienia jest to poważna niedogodność i szczególnie w sprawach zawiłych może doprowadzić do błędnego sformułowania apelacji. Wyjściem w tej sytuacji może być bazowanie na ustnych motywach orzeczenia, jakie podaje sąd po ogłoszeniu jego sentencji. Wprawdzie zazwyczaj sądy podają ustne uzasadnienie wyroku, jednakże odbywa się to w dużym skrócie i hasłowo, co może doprowadzić do przeinaczeń i ogólnikowego sporządzenia zarzutów apelacji. Można podjąć próbę swoistego „doszlifowania” apelacji w zakresie jej uzasadnienia, po uzyskaniu pisemnych motywów wyroku, ale trzeba się liczyć z tym, że nie spotka się to z uznaniem sądu odwoławczego i argumentacja ta jako spóźniona nie będzie uwzględniona. Z pewnością nie wchodzi w grę zmiana lub uzupełnienie zarzutów apelacyjnych. Nie trzeba wyjaśniać, że tego rodzaju praktyka z punktu widzenia staranności zawodowej profesjonalnego pełnomocnika jest nie do zaakceptowania. Reasumując, termin do wniesienia apelacji cywilnej wynosi 14 dni od daty doręczenia orzeczenia wraz z uzasadnieniem, albo 21 dni od daty ogłoszenia orzeczenia, jeśli z jakichś względów nie złożono wniosku o sporządzenie i doręczenie orzeczenia wraz z uzasadnieniem.

3. Sporządzając apelację cywilną, należy mieć na uwadze spełnienie szeregu wymagań formalnych przewidzianych dla tego rodzaju pisma. Przede wszystkim apelacja powinna czynić zadość wymaganiom ogólnym przewidzianym dla każdego pisma procesowego. Oznacza to, że należy oznaczyć sąd, do którego kierowana jest apelacja, i określić, za pośrednictwem jakiego sądu jest on składana – jest nim zawsze sąd, który wydał skarżony wyrok. Należy oznaczyć rodzaj pisma, czyli wskazać, że jest to apelacja, i dokładnie opisać, od jakiego wyroku. Opisanie wyroku oznacza dokładne podanie sądu, który go wydał, datę i sygnaturę akt, pod jaką była prowadzona sprawa w I instancji. Nie należy bagatelizować prawidłowego oznaczenia wyroku, jaki ma być zaskarżony. Prawidłowe oznaczenie wyroku ma na celu zidentyfikowanie przez sekretariat sądu sprawy, w której jest składana apelacja. Spełniając wymagania Kodeksu postępowania cywilnego stawiane apelacji, należy podać, czy zaskarża się wyrok w całości czy też w części. Jeśli w części, to należy dokładnie podać, w jakiej. Sytuacja z pozoru wydaje się być prosta. Jeśli chodzi o wyroki w rodzaju: „oddala powództwo w całości”, to rzeczywiście oznaczenie, czy wyrok zaskarżony jest w całości czy też w części, jest stosunkowo proste. Natomiast bardzo często zdarzają się wyroki o skomplikowanej sentencji, w których sąd część roszczenia zasądza, część oddala oraz nakazuje np. wydanie, usunięcie czegoś. Ponadto w sprawach o roszczenia pieniężne, w szczególności powtarzające się, należy zwrócić uwagę na to, od jakich dat sąd określił naliczanie odsetek. Sprawa nie jest bagatelna, gdyż w przypadku odsetek ustawowych mówimy o oprocentowaniu, jakiego nie daje żaden bank, i mogą w grę wchodzić znaczne kwoty. Należy dokładnie sprawdzić, jakie było żądanie pozwu odnośnie do odsetek i jak je potraktował sąd w wyroku. Jeśli odmiennie, należy zbadać dlaczego i na jakiej podstawie. Prawidłowe sprawdzenie naliczenia odsetek w wyroku pozwoli uniknąć kłopotliwej sytuacji, gdy sąd prawidłowo zasądzi kwotę roszczenia głównego, ale błędnie określi wysokość odsetek. Chodzi o uniknięcie sytuacji, gdzie zostanie zaskarżony wyrok w całości, w którym tylko wysokość zasądzonych odsetek będzie kwestionowana. Można się wówczas narazić na zarzut ze strony sądu niedopuszczalności apelacji od orzeczenia zgodnego z żądaniem pozwu. Komplikacja jest jeszcze większa w sprawach o ochronę dóbr osobistych, w sprawach o ustalenie kontaktów z dzieckiem. O ile w sprawach o zapłatę można sobie wykonać proste działanie arytmetyczne, o tyle w sprawach niemajątkowych jest kwestią ocenną, czy zobowiązanie do złożenia przeproszenia czy też ustalenie takich a nie innych kontaktów z dzieckiem w istocie zaspokaja roszczenie powoda.

Błędne oznaczenie np. sygnatury akt lub sądu, za pośrednictwem którego jest składana apelacja, spowoduje dodatkowe kłopoty w postaci wezwania apelującego do uzupełnienia braków apelacji. W przypadku nieusunięcia braków we wskazanym terminie, sąd odrzuci taką apelację, co będzie skutkowało uprawomocnieniem się niekorzystnego wyroku.

Niezwykle istotnym elementem apelacji cywilnej w sprawach o roszczenia majątkowe jest wskazanie wartości przedmiotu zaskarżania. Wartością przedmiotu zaskarżenia jest tylko i wyłącznie ten element wyroku, z którym się nie zgodzono. W związku z tym nie zawsze jest to kwota określona w pozwie. Z wartością przedmiotu zaskarżenia związana jest wysokość opłaty sądowej od apelacji. Należy pamiętać, że opłatę należy wnieść razem z apelacją. Brak opłaty spowoduje odrzucenie apelacji. Błędne oznaczenie wartości przedmiotu zaskarżenia będzie przyczyną do wezwania sądu do wskazania właściwej i spowoduje niepotrzebną dyskusję między sądem a pełnomocnikiem, co nie służy klientowi. Klient przychodząc do profesjonalisty, oczekuje sprawnego i fachowego prowadzenia sprawy. Oczywiście nie chodzi tu o jej wynik, ale o uniknięcie niepotrzebnych proceduralnych dysput na linii sąd–pełnomocnik.

Kolejnym elementem formalnym apelacji jest prawidłowe sporządzenie zarzutów. Zarzuty są wskazaniem konkretnych uchybień sądu I instancji. Kodeks postępowania cywilnego odmiennie od Kodeksu postępowania karnego nie wskazuje katalogu zarzutów. Nie dotyczy to nieważności postępowania, gdzie katalog zarzutów jest zdefiniowany i zamknięty – art. 379 KPC. Wobec tego możliwe jest wskazanie każdej wady postępowania przed sądem I instancji. Jednakże zwyczajowo przyjęło się rozróżniać następujące rodzaje zarzutów: naruszenie prawa materialnego, procesowego i błąd w ustaleniach faktycznych przyjęty za podstawę rozstrzygnięcia lub też sprzeczność ustaleń sądu z zebranym materiałem dowodowym, niewyjaśnienie całości okoliczności sprawy.

Podobnie jak w apelacji karnej naruszenie prawa materialnego jest dość rzadko spotykanym uchybieniem sądu. Należy przypomnieć, że jest to błąd w subsumcji danej normy prawnej do stanu faktycznego. Tok rozumowania sądu jest następujący: najpierw ustala stan faktyczny i do tego podciąga odpowiednią normę prawną. Zatem naruszenie prawa materialnego oznacza przypisanie niewłaściwej normy prawnej do – zawsze – prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Czyli przykładowo naruszeniem prawa materialnego będzie prawidłowe ustalenie, że strony zawarły umowę sprzedaży, i do tak ustalonego stanu faktycznego zastosowanie przepisów o umowie dzierżawy. Naruszeniem prawa materialnego może być ponadto zastosowanie normy prawnej już nieobowiązującej albo jeszcze nieobowiązującej. Bardzo częstym błędem jest formułowanie zarzutu naruszenia prawa materialnego w sposób następujący: błąd w ustaleniach faktycznych polegający na… i tutaj jest wskazanie, jaki błąd i następnie podanie, że gdyby sąd ustalił prawidłowo stan faktyczny, to zastosowałby właściwą normę prawną. Tak sformułowany zarzut odnosi się do błędu w ustaleniach faktycznych, a nie do naruszenia prawa materialnego. Taki zarzut jest niejasny i zmusza sąd odwoławczy do wykonania zupełnie niepotrzebnej pracy polegającej na odgadnięciu rzeczywistej intencji autora apelacji. Nie jest rolą sądu snucie domysłów w rodzaju, co autor miał na myśli. Sąd ma otrzymać od profesjonalnego pełnomocnika poważny materiał do rozważań. Rolą sądu jest orzekanie o sprawie, a nie domyślanie się, jaki zarzut stawia wyrokowi profesjonalny pełnomocnik. Należy takich sytuacji unikać, gdyż odwracają one uwagę sądu od realnego problemu. Z pewnością nie jest rzeczywistym problemem godnym rozpatrywania przez sąd odwoławczy ewidentny błąd profesjonalisty.

Naruszenie prawa procesowego zachodzi wówczas gdy sąd I instancji postępował niezgodnie z normami Kodeksu postępowania cywilnego. Chodzi o naruszenie norm nakazujących sądowi określone zachowanie lub też zakazujące jakiegoś zachowania. Nie zawsze dotyczy to norm dyskrecjonalnych. Dobrym przykładem jest zarzut wadliwego sporządzenia uzasadnienia wyroku – art. 328 § 2 KPC. Wskazany przepis jest normą gwarancyjną i wskazuje, jakie elementy powinno zawierać uzasadnienie wyroku. Celem tego przepisu jest umożliwienie stronie prześledzenia toku rozumowania sądu I instancji i kontroli instancyjnej. Brak któregokolwiek składnika uzasadnienia tam wskazanego powoduje, że wyrok będzie uchylony i sprawa będzie ponownie rozpatrywana. Natomiast kwestia, że sąd nie dopuścił wszystkich zgłoszonych przez stronę dowodów, jest w świetle art. 227 KPC wyłącznie ocenna. Sąd nie ma obowiązku dopuścić wszystkich dowodów, tylko te, które mają udowodnić fakty mające znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. W takim razie autor apelacji zmuszony jest w tej sytuacji wykazać, jakie fakty chciał udowadniać i że mają one istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Wobec dużej ocenności tych kryteriów zadanie dla autora apelacji jest bardzo trudne. Dość częstym zarzutem jest naruszenie art. 233 § 1 KPC. Zarzut ten jest stawiany zbyt pochopnie i bez należytego uzasadnienia. Aby postawić taki zarzut, należy wykazać kompleks błędów sądu. Są nimi błędy logicznego rozumowania sądu I instancji i kiedy swobodna ocena dowodów przekształciła się w dowolną, a wszystko to ma być w odniesieniu do wszechstronnego rozważenia całego materiału dowodowego. Nie jest to proste wyzwanie dla profesjonalisty przygotowującego apelację.

Błąd w ustaleniach faktycznych zachodzi wówczas, gdy mamy do czynienia z ewidentną sprzecznością ustaleń i przykładowo polega ona na przyjęciu przez sąd, że strony zawarły umowę, podczas gdy stron nie łączył żaden stosunek umowny. Czyli jest to wadliwe ustalenie faktów przez sąd. Dla prawidłowego zrozumienia tego zarzutu należy wyjaśnić strukturę uzasadnienia wyroku sądu. W uzasadnieniu wyroku sąd najpierw referuje sprawę, czyli opisuje czego żądał powód, a jaka była reakcja pozwanego na tak sformułowane żądanie. Następnie sąd wskazuje, jakie przeprowadził dowody, po czym referuje, jakie poczynił ustalenia w zakresie stanu faktycznego. Jeśli zatem stawiamy zarzut błędu w ustaleniach faktycznych lub sprzecznych ustaleń sądu z zebranym materiałem dowodowym, to właśnie chodzi o tę część uzasadnienia wyroku. Zarzut ten polega na wadliwych ustaleniach stanu faktycznego w porównaniu do przeprowadzonych dowodów. Czyli chodzi o sytuację, gdy ustalenie sądu w zakresie stanu faktycznego jest nie do pogodzenia z przeprowadzonymi dowodami.

Niewyjaśnienie wszystkich okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy w istocie będzie się pokrywać z zarzutem naruszenia prawa procesowego, mianowicie art. 227 KPC.

Przy formułowaniu zarzutów naruszenia prawa materialnego i procesowego należy unikać zwrotu „między innymi”. Chodzi o sytuację, gdy formułujemy zarzut naruszenia prawa, wskazując konkretną normę prawną poprzedzając ją zwrotem między innymi. Taki zarzut nic nie oznacza poza tym, że wskazujemy konkretną normę prawną. Zwrot „między innymi” nie umożliwia później uzupełnienia apelacji poprzez wskazanie kolejnych przepisów prawa, które miałyby być naruszone. Innymi słowy, nie jest to furtka do rozszerzania apelacji.

Prawidłowo sformułowany zarzut apelacji powinien wskazywać nie tylko konkretne uchybienie, ale również, jaki stan – prawidłowy zdaniem autora apelacji – powinien być. Tytułem przykładu należy podać, że błędnie sformułowany zarzut to: „zarzucam naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 556 KC, poprzez jego niezastosowanie”. Z tego zarzutu nie wynika, dlaczego został ten artykuł niezastosowany. Natomiast prawidłowo sformułowany zarzut powinien brzmieć: „zarzucam naruszenie art. 556 KC poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy sąd prawidłowo ustalił, że strony łączyła umowa sprzedaży i błędnie zastosował przepis art. 637 KC dotyczący rękojmi za wady dzieła”. Tak sformułowany zarzut od razu informuje sąd o istocie problemu. Takie postawienie zarzutu jest jak najbardziej pożądane z punktu widzenia sztuki prezentacji argumentów. Argumentować należy w sposób przejrzysty logiczny i wewnętrznie spójny.

W apelacji możliwe jest powołanie nowych faktów i dowodów. Jednakże należy pamiętać, że powołując tę podstawę, należy wykazać, dlaczego nie było możliwe powołanie tych faktów i dowodów w postępowaniu przed sądem I instancji. Samo powołanie bez uzasadnienia będzie chybionym zarzutem i nie spotka się z uznaniem sądu.

Wnioski apelacyjne są niezbędnym elementem każdej apelacji. We wniosku skarżący wskazuje sądowi odwoławczemu, czego się domaga. Skarżący może żądać uchylenia lub zmiany w całości lub w części zaskarżonego orzeczenia. Formułując wnioski apelacyjne, należy mieć na uwadze charakter postępowania apelacyjnego. Kodeks postępowania cywilnego preferuje wydawanie przez sądy odwoławcze orzeczeń reformatoryjnych, a orzeczenia kasatoryjne traktowane są jako wyjątek. Żądając zmiany zaskarżonego orzeczenia, należy bardzo dokładnie wskazać zakres żądanej zmiany i na czym ta zmiana ma polegać. Jako błędną należy uznać praktykę ograniczenia się tylko do samego żądania zmiany orzeczenia. Trzeba wskazać, czego oczekuje się od sądu odwoławczego. Należy przypomnieć, że wniosek apelacyjny nie może być przyczyną domysłów sądu odwoławczego. Wniosek o uchylenie zaskarżonego orzeczenia jest wyjątkowy. Nie można poprzestać na samym żądaniu uchylenia orzeczenia. Składając taki wniosek, należy określić, jakie czynności procesowe powinien wykonać sąd ponownie rozpoznając sprawę. Nie jest wykluczone formułowanie wniosku alternatywnego, czyli o zmianę lub o uchylenie zaskarżonego orzeczenia.

Jeśli w postępowaniu przed sądem I instancji zapadły postanowienia, które nie podlegały zaskarżeniu, a nie zgadzamy się z nimi, to należy sformułować wniosek o ich zweryfikowanie.

Nieodłącznym elementem apelacji cywilnej są wnioski związane z kosztami postępowania.

Uzasadnienie apelacji stanowi rozwinięcie i dokładną analizę zarzutów i wniosków. W uzasadnieniu należy unikać opisywania sprawy po raz kolejny. Błędem jest opisywanie sprawy, poczynając od pozwu, odpowiedzi na pozew poprzez postępowanie przed sądem I instancji, a skończywszy na wyroku. Sąd zna stan faktyczny i dotychczasowy przebieg postępowania. Trzeba wskazać, że błędne jest polemizowanie z sądem poprzez forsowanie swojej wersji jako tej lepszej. Taka argumentacja z pewnością nie podważy zaskarżonego wyroku. Należy skoncentrować się na argumentacji wynikającej z zarzutów i na wykazywaniu błędów i uchybień sądu I instancji. Główne argumenty giną w powodzi argumentów pobocznych i niemających znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Nieustanne powoływanie orzecznictwa sądów i poglądów doktryny prowadzi do przekonania, że autor apelacji dość zręcznie posługuje się elektronicznymi zbiorami orzeczeń i nic więcej. Nie należy bezrefleksyjnie przytaczać orzeczeń lub poglądów doktryny. Przeładowane orzecznictwem i doktryną apelacje są nieczytelne. Sąd zapoznając się z taką apelacją, nie wie, czy otrzymał poglądy autora apelacji oparte na stanie faktycznym sprawy, czy też udzielana jest mu lekcja znajomości orzecznictwa i doktryny. Właściwe jest, aby na tle konkretnego stanu faktycznego znajomości orzecznictwa i doktryny formułować swoje własne poglądy. Niedopuszczalne jest formułowanie ocen krytycznych zaskarżonego orzeczenia w postaci kuriozalnej, absurdalnej, niedorzecznej. Jest to tylko i wyłącznie wyraz braku kultury i szacunku dla sądu, a nie rzetelny argument. W trudnych sprawach gospodarczych należy unikać komplikowania sprawy poprzez zawiłe wywody dotyczące istoty sprawy. Wskazane jest klarowne przedstawienie problemu. Apelacja nie jest miejscem na popis wiedzy pełnomocnika przed sądem. Niezwykle istotne jest, aby w sprawach drażliwych, trudnych rodzinnych używać argumentacji stonowanej i delikatnej. Profesjonalista w apelacji nie może zadrażniać i tak już pewnie skomplikowanej sytuacji między stronami. Nie bez znaczenia jest fakt, że sądy bardzo nie lubią, gdy pełnomocnicy używają w sprawach delikatnych drażliwej terminologii. Takie postępowanie pełnomocnika nie ma nic wspólnego z profesjonalizmem i pokazuje, że jest on osobiście zaangażowany w spór, co jest niedopuszczalne. W takiej sytuacji nie jest wykluczony krytyczny komentarz sądu. Na koniec nie jest właściwe twierdzenie, że apelacja jest zasadna. O tym, czy apelacja jest zasadna, decyduje sąd odwoławczy.

Należy pamiętać, aby do apelacji dołączyć odpowiednią liczbę jej odpisów dla każdej ze stron, dowód opłaty sądowej od apelacji, jeśli pełnomocnik się ustanawia składając apelację należy dołączyć pełnomocnictwo i dowód wniesienia opłaty skarbowej.

1. Naruszenie dóbr osobistych osoby prawnej, naruszenie prawa materialnego i błąd w ustaleniach faktycznych

Warszawa, 2.11.2005 r.

Adw. Karol Jankowski
Kancelaria Adwokacka
ul. Mysia 16
00–999 Warszawa

Do
Sądu Apelacyjnego w Warszawie
Wydział Cywilny
za pośrednictwem
Sądu Okręgowego w Warszawie
Wydział III Cywilny

Powód: Index Sp. z o.o. reprezentowany przez adwokata Karola Jankowskiego Pozwany: Dom Wydawniczy S.A.

Sygn. akt III C 25/04
Wartość przedmiotu zaskarżenia 10 000 zł

Apelacja od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie, III Wydział Cywilny z 2.10.2005 r., sygn. akt III C 25/04

Na podstawie art. 367 § 1 KPC w zw. z art. 368 § 1 pkt 1 KPC w imieniu mojego Mocodawcy zaskarżam wyżej wymieniony wyrok w całości.

Na podstawie art. 368 § 1 pkt 2 KPC zaskarżonemu wyrokowi zarzucam:

1) naruszenie prawa materialnego – art. 43 w zw. z art. 23 i art. 24 KC poprzez przyjęcie, że:

a) zakres dopuszczalnej krytyki jest większy wobec osób prawnych niż wobec osób fizycznych, podczas gdy żaden przepis prawa nie wprowadza takiego rozróżnienia, a zatem zakres ochrony przewidzianej przez prawo jest taki sam,

b) nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda, ponieważ działania pozwanego miały na celu ochronę interesu społecznego, podczas gdy w przypadku ochrony dóbr osobistych żaden przepis prawa nie przewiduje wyłączenia bezprawności działań z uwagi na ochronę interesu społecznego,

2) mający wpływ na treść zaskarżonego wyroku błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za jego podstawę poprzez uznanie, że podanie informacji nieprawdziwych o działalności gospodarczej powoda, w sytuacji gdy powód ich nie dementował i tym samym uczynił zadość obowiązkowi dochowania szczególnej staranności w zbieraniu materiałów do produkcji filmu, podczas gdy pozwanego obowiązuje przewidziana Prawem prasowym – art. 12 ust. 1 pkt 1, 2 w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 1 ustawy z 7.2.1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5, poz. 24 ze zm.) szczególna staranność przy zbieraniu materiałów i sprawdzaniu ich prawdziwości zanim zostaną wykorzystane, czego pozwany nie uczynił.

Na podstawie art. 368 § 1 KPC wnoszę o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie powództwa w całości wraz z zasądzeniem kosztów sądowych, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.

Uzasadnienie

Ad 1)

Twierdzenie sądu o różnym zakresie ochrony dóbr osobistych osób prawnych i fizycznych jest pozbawione jakichkolwiek podstaw prawnych. Również pogląd taki jest nieznany w doktrynie. Artykuł 43 KC rozciąga na osoby prawne przepisy o ochronie dóbr osobistych – art. 23 i 24 KC. Powód będąc osobą prawną występuje w obrocie gospodarczym pod swoją firmą. Jest zatem oczywiste, że firma dla osoby prawnej ma takie znaczenie jak nazwisko dla osoby fizycznej.

Śledząc trop myślowy sądu, powód jako osoba prawna miałby znacznie mniejsze możliwości ochrony swoich dóbr osobistych niż osoby fizyczne. Sąd okręgowy, niestety, nie podał, na jakich podstawach opiera taki wniosek. Jest oczywiste, że osobie prawnej niebędącej tworem biologicznym nie można przypisać takich dóbr osobistych jak osobie fizycznej, np. sfera uczuć, zdrowie itd.

Jednakże w żadnym razie nie powoduje to ograniczenia zakresu ochrony dóbr osobistych osób prawnych. Do takiej konkluzji prowadzi przewidziana w art. 43 KC odpowiedniość stosowania przepisów o ochronie dóbr osobistych osób fizycznych do osób prawnych.

Nie sposób zgodzić się z twierdzeniem sądu I instancji, że przesłanką wyłączającą bezprawność działań pozwanej jest konieczność ochrony interesu społecznego. Na wstępie należy stwierdzić rzecz oczywistą, że dziennikarze, reporterzy działają w imię ochrony interesu społecznego. Taki mają obowiązek.

Obowiązek ten polega na pokazywaniu zdarzeń i zjawisk, które mają lub mogą mieć wpływ na życie ludzi. Nie jest w interesie społecznym pokazywanie nieprawdy lub półprawdy. Nie jest rolą pozwanej telewizji publikowanie materiału prasowego, którego ponad połowa jest nieprawdziwa, zmanipulowana i narusza dobra osobiste. Żaden przepis prawa nie stanowi, że interes społeczny uchyla bezprawność.

Ad 2)

Sąd okręgowy potraktował zagadnienie szczególnej staranności w zbieraniu materiałów przez twórców filmu nie dość wnikliwie, a jest to kwestia o fundamentalnym znaczeniu dla tej sprawy. Sąd bezkrytycznie przyjął, że skoro pozwani zaczerpnęli dane o powódce od dwóch świadków i z innych publikacji prasowych, a powód ich wcześniej nie dementował, to uczynili zadość obowiązkowi dochowania szczególnej staranności w zbieraniu danych o działalności firmy Index. Niestety, nie można się zgodzić z tą tezą.

Pozwana nie dochowała żadnej staranności w zbieraniu danych o działalności powódki. Prawo prasowe stawia bardzo wysokie wymagania w zakresie sprawdzania prawdziwości zebranych informacji. Pozwana była zobowiązana do dochowania szczególnej staranności. Pojęcie szczególnej staranności jest niedefiniowalne. W takim razie dla oceny, czy dochowano należytej staranności, należy przyrównać dane postępowanie w każdym przypadku do obiektywnego wzorca postępowania. Naturalnie takiego obiektywnego abstrakcyjnego wzorca postępowania nie ma. Wzorzec postępowania może być sprecyzowany dopiero na tle konkretnego przypadku.

W niniejszej sprawie pozwana ograniczyła się jedynie do powielania informacji, które pojawiły się w innych publikacjach. Pozwana nawet nie wystąpiła do powódki z zapytaniem, celem weryfikacji informacji wcześniej już opublikowanych. Nie jest sprawdzaniem, czy dane informacje są prawdziwe, konfrontowanie ich ze świadkami.

Nie jest przekonujący argument, że powódka nigdy nie dementowała informacji o swojej działalności już wcześniej opublikowanych. Nigdzie nie jest zdefiniowany obowiązek dementowania nieprawdziwych informacji, a zatem powód nie musiał tego czynić i nie może to być okolicznością obciążającą go.

Mając powyższe na względzie, wnoszę jak na wstępie.

(własnoręczny podpis)
Karol Jankowski
adwokat

Załączniki:

– odpis apelacji,

– dowód wniesienia opłaty sądowej od apelacji.

Komentarz

Sporządzając apelację w sprawie o ochronę dóbr osobistych osoby prawnej należy mieć na uwadze specyfikę takiej sprawy. Nie ulega wątpliwości, że ocena, czy określone działanie jest naruszeniem cudzego dobra osobistego, powinna być dokonywana w oparciu o kryteria obiektywne. Ma to znaczenie w przypadku naruszenia dóbr osobistych osób prawnych, gdzie nie ma mowy o ujemnych przeżyciach psychicznych pokrzywdzonego związanych z naruszeniem jego dóbr osobistych. O tym, czy doszło do naruszenia dóbr osobistych w takim przypadku, decyduje odwołanie się do wzorca przeciętnego obywatela. Nie można odwoływać się do odczuć samej strony, które z reguły w takich sprawach są subiektywne. Ponadto specyfiką tej sprawy jest również fakt, że o ochronę swoich dóbr osobistych ubiega się osoba prawna. Zgodnie z art. 43 KC do ochrony dóbr osobistych osób prawnych odpowiednio mają zastosowanie przepisy o ochronie dóbr osobistych osób fizycznych. W orzecznictwie przyjmuje się, że do kręgu dóbr osobistych osoby prawnej wchodzą dobra związane z jej identyfikacją jak nazwa, firma oraz dobre imię, sława, reputacja, autorytet, stanowiące odpowiednik czci osoby fizycznej. Dobra osobiste osób prawnych to wartości niemajątkowe, dzięki którym osoba ta może funkcjonować zgodnie ze swoim zakresem działania (zob. wyr. Sądu Najwyższego z 17.7.2008 r., II CSK 111/08, Legalis).

Należy mieć na uwadze, że w powyższej sprawie pojawia się zagadnienie szczególnej staranności dziennikarskiej wymaganej przez prawo prasowe przy zbieraniu i wykorzystywaniu materiału prasowego, co w praktyce oznacza obowiązek rzetelnego zbierania i wykorzystywania materiału dziennikarskiego. Ponieważ przepisy dotyczące ochrony dóbr osobistych nie znają uchylenia bezprawności działania sprawcy – jeśli działa on w obronie uzasadnionego interesu społecznego – to zasadny jest zarzut naruszenia prawa materialnego (art. 23 i 24, 43 KC). Zarzut ten jest również uzasadniony, ponieważ sąd I instancji zróżnicował zakres ochrony dóbr osobistych osób fizycznych i prawnych, a wskazane przepisy niczego takiego nie definiują. Błędem w ustaleniach sądu I instancji jest przyjęcie, że jeśli powód nie dementował wcześniej podanych informacji to oznacza, że się godził na publikowanie nieprawdziwych informacji i nie przysługuje mu ochrona sądowa. O tym, że powód się nie godzi na naruszanie jego dóbr osobistych świadczy niniejsza sprawa i wcześniejsze zaniechania nie mogą mieć żadnego wpływu na jego sytuację procesową.

2. Umowa o dzieło, naruszenie prawa procesowego i materialnego

Warszawa, 30.12.2002 r.

Adw. Karol Jankowski
Kancelaria Adwokacka
ul. Mysia 16
00–999 Warszawa

Do
Sądu Apelacyjnego w Warszawie
Wydział Cywilny
za pośrednictwem
Sądu Okręgowego w Warszawie
XVI Wydział Gospodarczy

Powód: Zakład Wodnokanalizacyjny
Adam i Jan Kozłowski Sp. Jawna

Pozwany: Twój Dom Sp. z o.o.
reprezentowany przez adwokata Karola Jankowskiego
(bliższe dane stron w aktach sprawy)

Sygn. akt XVI GC 30/01
Wartość przedmiotu zaskarżenia 170 522 zł

Apelacja od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie, XVI Wydział Gospodarczy z 15.11.2002 r., sygn. akt XVI GC 30/01

Na podstawie art. 368 § 1 pkt 1 KPC zaskarżam wyżej wymieniony wyrok w całości.

Na podstawie art. 368 § 1 pkt 2 KPC zaskarżonemu wyrokowi zarzucam:

1) naruszenie prawa procesowego, a mianowicie art. 227 w zw. z art. 286, 289 i 272 KPC, poprzez oddalenie wniosku strony pozwanej o konfrontacyjne przesłuchanie biegłych: Andrzeja Kamińskiego oraz Janusza Majewskiego w sytuacji, gdy ich opinie są tak dalece rozbieżne, że takie przesłuchanie było konieczne;

2) naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 627 KC, poprzez całkowite pominięcie charakteru stosunków zobowiązaniowych łączących strony procesu, podczas gdy wnikliwa analiza tych stosunków powinna doprowadzić do wniosku, że strony łączyła umowa o dzieło, której przedmiotem miało być wykonanie instalacji wodno-kanalizacyjnej w budynku powoda, zgodnie z projektem, a nie działania powoda polegające na całkowicie nieudolnym wykonywaniu przedmiotu umowy, czyli charakter zobowiązania polegał na zobowiązaniu określonego rezultatu, a nie starannego działania.

Mając powyższe zarzuty na uwadze, na podstawie art. 368 § 1 pkt 5 w zw. z art. 386 § 1 i 4 KPC, wnoszę o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie powództwa w całości albo ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu i nakazanie przesłuchania obu biegłych na wcześniej wskazane sporne okoliczności.

Ponadto wnoszę o zasądzenie na rzecz strony powodowej kosztów postępowania, w tym zastępstwa adwokackiego, w wysokości ustawowej.

Uzasadnienie

Ad 1)

Sąd Okręgowy całkowicie bezpodstawnie oddalił wniosek strony pozwanej o przesłuchanie obu biegłych. Wniosek ten znajduje całkowite uzasadnienie prawne w artykułach wskazanych w zarzucie. Jeśli są dwie opinie biegłych różniących się w swojej ocenie i wnioskach, to nie ma przeszkód prawnych, aby tych biegłych przesłuchać w ramach tzw. konfrontacji. Artykuł 227 KPC przewiduje, że przedmiotem dowodu są fakty mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Bez wątpienia faktem istotnym dla rozstrzygnięcia tej sprawy jest ustalenie, czy umowa łącząca strony była prawidłowo wykonywana przez powoda. Do przesłuchania biegłych stosuje się odpowiednio przepisy o przesłuchaniu świadków – art. 289 KPC. Skoro zatem sąd może ponownie przesłuchać biegłych – art. 286 KPC, to może ich również przesłuchać w trybie konfrontacji – art. 272 w zw. z art. 289 KPC.

Przecież ogólnikowe uwagi biegłego Janusza Majewskiego odnoszące się do sposobu wykonywania umowy przez powoda nie prowadzą do rzetelnego uzasadnienia zawartej tam konkluzji. Słabość tej opinii polega na tym, że jej treść nie znajduje odniesienia do tej sprawy.

Zgłoszony wniosek dowodowy służyć miał wyjaśnieniu tych wątpliwości. Strona pozwana stanowczo twierdzi, że zgłoszony dowód nie miał służyć przedłużeniu postępowania. Dowód ten miał służyć tylko i wyłącznie rzetelnemu wyjaśnieniu stanu faktycznego.

Ad 2)

Nie jest wiadomo, czy sąd uznał stosunek obligacyjny wiążący strony jako umowę rezultatu czy też umowę starannego działania. Jednakże całokształt zebranego w sprawie materiału dowodowego jednoznacznie wskazuje, że była to umowa o dzieło. Pozwany konsekwentnie prezentuje takie stanowisko od samego początku tej sprawy.

Pozwany zwrócił się do powoda jako do profesjonalisty o wykonanie instalacji wodno-kanalizacyjnej w budynku położonym przy ul. Młynarskiej 8. Powód oczekiwał gotowego produktu – dzieła. Pozwany nie był zainteresowany wykonywaniem (zobowiązaniem działania), tylko wykonaniem kanalizacji (zobowiązaniem efektu).

Sąd Okręgowy całkowicie pominął tę okoliczność. Umowa, jaką zawarły strony, bez wątpienia jest umową o dzieło, zgodnie z którą powód zobowiązał się do wykonania instalacji wodno-kanalizacyjnej zgodnie z oczekiwaniami pozwanego i projektem technicznym. Konsekwencje takiego stanowiska są daleko idące. Skoro powód przyjął na siebie obowiązek wykonania funkcjonującej instalacji wodno-kanalizacyjnej i jeśli nie spełnił swojego zobowiązania, to nie bardzo wiadomo, za co pozwany ma płacić. Istotą umowy o dzieło jest gotowy produkt. Powód nie dostarczył pozwanemu tego produktu. I na tym zasadza się cała sprawa.

Prawidłowe ustalenie stosunku zobowiązaniowego jaki łączył obie strony, ma niezwykle istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia tej sprawy, ponieważ pozwoli na ustalenie wzajemnych praw i obowiązków. Powód miał obowiązek wykonać dzieło w sposób profesjonalny, przy uwzględnieniu wymagań przewidzianych w projekcie technicznym. Ponadto powód nie dochował terminów umownych wykonania dzieła. Pozwany zorientował się, że powód cały czas ma problemy ze swojej wyłącznej winy w wykonaniu umowy.

Działając zgodnie z art. 636 § 1 KC, pozwany wzywał powoda do usunięcia wad i usterek, wyszczególniając je na piśmie. Niestety, powód nie był w stanie usunąć tych wad i wywiązać się z terminowego zakończenia umowy. Powód z własnej winy opóźnił się z wykonaniem dzieła i z własnej winy nie był w stanie tego dzieła wykonać.

Powód w czasie wykonywania umowy nie czynił zarzutów pozwanemu, że ten nie współpracuje w wykonaniu umowy. Zgodnie z art. 639 KC powód mógł domagać się wynagrodzenia, jeśli był gotów wykonać dzieło, ale doznał przeszkód ze strony pozwanego. Czyli, rozumując a contrario, pozwany mógł odmówić zapłaty wynagrodzenia, wówczas gdy powód nie był w stanie wykonać dzieła ze swojej winy.

Wobec tego uznanie Sądu Okręgowego, że pozwany ma płacić powodowi za prace niewykonane albo wykonane, wadliwie nie wytrzymuje krytyki.

Mając powyższe na uwadze, wnoszę jak na wstępie.

(własnoręczny podpis)
Karol Jankowski
adwokat

Załączniki:

– odpis apelacji,

– dowód wniesienia opłaty sądowej od apelacji.

Komentarz

Istotą umowy o dzieło jest konkretny rezultat materialny. Przyjmujący dzieło do wykonania zobowiązuje się do osiągnięcia umówionego rezultatu. Tym różni się umowa o dzieło od umowy zlecenia, która jest umową starannego działania. W przypadku gdy sąd zauważy, że opinie biegłych są różne, sprzeczne, wzajemnie się wykluczają, to w celu wyjaśnienia wątpliwości powinien przesłuchać obu biegłych na rozprawie w trybie art. 286 i art. 272 w zw. z art. 289 KPC. W ten sposób sąd powinien dać możliwość biegłym ustosunkowania się do wątpliwości i do podjęcia próby wyjaśnienia wątpliwości. Wprawdzie konfrontacyjnie przesłuchuje się świadków, ale zgodnie z art. 289 KPC do przesłuchania biegłych mają zastosowanie przepisy o przesłuchaniu świadków. Taki dowód z przesłuchania biegłych powinien być przez sąd oceniony zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów – art. 233 § 1 KPC. W konsekwencji sąd albo powinien ostatecznie dać wiarę jednej z opinii, albo zarządzić dalsze postępowanie dowodowe i np. zażądać opinii odpowiedniego instytutu naukowego lub naukowo-badawczego. W wyroku z 8.2.2002 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że w przypadku wydania w sprawie dwóch rozbieżnych w istotnych kwestiach opinii lekarskich, nieprawidłowe jest oparcie ustaleń na jednej z tych opinii, bez wyjaśnienia sprzeczności (II UKN 112/01, OSNAPiUS 2003, Nr 23, poz. 580). W innym wyroku, z 5.4.2007 r., Sąd Najwyższy przyjął, że sposobem na rozwikłanie rozbieżnych opinii pisemnych biegłych nie powinno być ich „zaoczne” pisemne uzupełnienie jedynie przez biegłych, którzy wydali niekorzystną dla ubezpieczonego opinię, ale przede wszystkim zażądanie ustnego wyjaśnienia rozbieżności przez wszystkich biegłych, którzy dokonali rozbieżnych ocen medycznych stanu zdrowa ubezpieczonego, który uporczywie podtrzymywał na piśmie zastrzeżenia do niekorzystnych dla niego opinii (I UK 309/06, Legalis). Wprawdzie cytowane orzeczenia odnoszą się do spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych, ale ich uniwersalny walor nie może budzić wątpliwości. Wnioski apelacyjne są sformułowane w oparciu o art. 386 § 1 i 4 KPC. Należy mieć na uwadze, że przyjęty w Kodeksie postępowania cywilnego system apelacji pełnej preferuje aby sąd odwoławczy wydawał wyroki reformatoryjne, a w wyjątkowych przypadkach kasatoryjne. Dlatego też na pierwszym miejscu sformułowany jest wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy, a dopiero na drugim miejscu znajduje się wniosek o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Wprawdzie art. 386 § 4 KPC przewiduje możliwość uchylenia wyroku jeśli zajdzie konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, jednakże w niniejszej sprawie nie można przewidzieć rozwoju sytuacji i w wyniku przesłuchania obu biegłych może zajść konieczność prowadzenia postępowania dowodowego od początku.

3. Umowa o dzieło, naruszenie prawa procesowego, materialnego i sprzeczność istotnych ustaleń sądu z zebranym materiałem dowodowym

Warszawa, 30.5.2010 r.

Adw. Karol Jankowski
Kancelaria Adwokacka
ul. Mysia 16
00–999 Warszawa

Do
Sądu Apelacyjnego w Warszawie
Wydział Cywilny
za pośrednictwem
Sądu Okręgowego w Warszawie
XX Wydział Gospodarczy

Powód: Dobra Budowa S.A.
Pozwany: Zakład Instalatorski Kazimierz Wójtowicz reprezentowany przez adwokata Karola Jankowskiego

Sygn. akt XX GC 332/08
Wartość przedmiotu zaskarżenia 225 322 zł

Apelacja od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie, XX Wydział Gospodarczy z 4.4. 2010 r., sygn. akt XV GC 332/08

W imieniu mojego Mocodawcy Zakład Instalatorski Kazimierz Wójtowicz – pełnomocnictwo w załączeniu – na podstawie art. 367 w zw. z art. 368 § 1 pkt 1 KPC zaskarżam wyżej wymieniony wyrok w całości.

Na podstawie art. 368 § 1 pkt 2 KPC zaskarżonemu wyrokowi zarzucam:

1) naruszenie przepisów postępowania, mianowicie art. 233 § 1 KPC, poprzez dowolną a nie swobodną ocenę zebranego materiału dowodowego, a polegającą na przyjęciu, że pozwani nie wzywali powoda do usunięcia wad dzieła i odstępując od umowy powinni zapłacić umówione wynagrodzenie (art. 644 KC), podczas gdy, jak wynika z zebranego materiału dowodowego, pozwany wzywał powoda do usunięcia wad oraz terminowego wykonania prac i w konsekwencji ich nieusunięcia oraz niedotrzymania terminu zakończenia prac, zmuszony był od umowy odstąpić (art. 635, 636 KC) i usunąć wady na własny koszt;

2) naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 5 KC, poprzez uznanie, że powodowi należy się pozostała część wynagrodzenia, podczas gdy z przyczyn leżących po stronie powoda pozwany musiał od umowy odstąpić, a zatem tak swoiste premiowanie powoda jest niesłuszne i niesprawiedliwe;

3) sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, a polegającą na przyjęciu, że wady nie miały charakteru istotnych, podczas gdy o randze tych wad świadczy, że inwestor odmówił odbioru robót, wskazując na pięciostronicowej liście, co i jak powinno być wykonane.

Wskazując na powyższe, na podstawie art. 368 § 1 pkt 5 w zw. z art. 386 § 1 KPC, wnoszę o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie pozwu wraz z zasądzeniem kosztów sądowych i zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.

Uzasadnienie

Dowolna ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego polega na uznaniu, że pozwany nie wzywał powoda do usunięcia wad i terminowego wykonania dzieła. Błędna przesłanka zrodziła błędny skutek w postaci wadliwej kwalifikacji prawnej poprzez zastosowanie art. 644 KC.

Sąd Okręgowy, nie wiedzieć dlaczego, odmówił wartości dowodowej zeznaniu pozwanego w zakresie dotyczącym wzywania powoda do terminowego i niewadliwego wykonania dzieła. Sąd ten w uzasadnieniu wyroku stwierdził: „Jeśli chodzi o zeznania pozwanego dotyczące wezwań do usunięcia usterek sąd nie dał im wiary, gdyż nie znajduje to potwierdzenia w pozostałym materiale dowodowym.

Tym bardziej że pozwany dość formalnie podszedł do odstąpienia od umowy (dokonując tego pisemnie), to wydaje się, że gdyby faktycznie takich wezwań dokonywał wcześniej, to także wystąpiłyby w dość podobnej formie pisemnej, a nie ustnej”. Z tego rodzaju rozumowaniem nie sposób się zgodzić.

Po pierwsze, sąd nie wyjaśnił, w jakim materiale dowodowym nie znajdują potwierdzenia zeznania pozwanego w tym zakresie. Sąd Okręgowy nie wskazał, jakie dowody i dlaczego są „silniejsze” – mają większą wartość niż zeznania powoda. Tego rodzaju postępowanie narusza zasadę swobodnej oceny dowodów, gdyż sąd ten dowolnie ocenił zeznania pozwanych.

Po drugie, Sąd Okręgowy dość mechanicznie przyjął, że skoro wypowiedzenie umowy nastąpiło na piśmie „...to wydaje się...”. Wobec takiego zwrotu należy stwierdzić, że zgodnie z Kodeksem postępowania cywilnego rozstrzygnięcie procesu cywilnego oparte jest na dowodach, uprawdopodobnieniu lub na domniemaniu. Jak wiadomo, sąd może uznać za ustalone fakty, jeśli wniosek taki można wyprowadzić z innych ustalonych faktów (art. 231 KPC).

W niniejszej sprawie nie można uznać na podstawie tylko tego, że jeśli wypowiedzenie zostało złożone na piśmie, to fakt ten uprawdopodabnia, że również wezwania do usunięcia wad i terminowego wykonania dzieła gdyby były, to pozwany powinien wystosować je na piśmie.

Teza ta znajduje uzasadnienie w zeznaniach pozwanego, z których wynika, że powód był wielokrotnie wzywany do niewadliwego i terminowego wykonania dzieła, a ponadto brak pisemnego wezwania wynika z tego, że strony miały codzienny kontakt i nie było potrzeby wystosowywania korespondencji. Innymi słowy, powód wiedział, że opóźnił się w wykonywaniu dzieła i ma ono liczne wady i powinien tak wykonywać umowę, aby ukończyć ją terminowo i bez wad.

O tego rodzaju kolejności zdarzeń przekonuje treść pisma, na podstawie którego pozwany odstąpił od umowy z powodem.

Ponadto z nieznanych przyczyn Sąd Okręgowy nie uwzględnił zarzutu pozwanego, że po odstąpieniu od umowy zmuszony był usunąć wady, co naraziło go na koszt 52 327 zł.

Prawidłowa ocena dowodów powinna doprowadzić do konkluzji, że zastosowanie do tej sytuacji będą miały art. 635 i 636 KC, a nie art. 644 KC. Wobec tego żaden obowiązek zapłaty pozostałej części wynagrodzenia nie powstał.

O tym, że powodowi nie należy się żadne wynagrodzenie, przekonuje argument natury słusznościowej – art. 5 KC. Mianowicie skoro pozwany odstąpił od umowy z powodem z przyczyn wadliwego i nieterminowego wykonywania dzieła, to należy uznać, że powodowi nie może się należeć jakakolwiek część pozostałego wynagrodzenia, gdyż to z jego winy powód musiał w taki sposób się zachować.

Artykuł 644 KC ma zastosowanie wówczas, gdy zamawiający odstępuje od umowy z przyczyn leżących po jego stronie. Konkludując, należy stwierdzić, że powód nie zasłużył na ochronę cywilnoprawną, gdyż to z jego winy powód musiał od umowy odstąpić. Wobec tego żądanie powoda zapłaty pozostałej części wynagrodzenia nie stanowi wykonywania praw podmiotowych i nie podlega ochronie cywilnoprawnej. W konsekwencji zasądzenie powodowi tego wynagrodzenia narusza art. 5 KC.

Sąd sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym ustalił, że wady nie były istotne. O tym, że wady były istotne, przekonuje pismo inwestora z 16.1.2008 r. Do pisma tego załączona jest lista wad, które skłoniły inwestora do odmowy odbioru robót. Fakt ten, zdaniem skarżącego, wystarczająco przekonuje, że wady były na tyle istotne, że uniemożliwiały prawidłowe korzystanie z budynku.

Mając powyższe na uwadze, wnoszę jak na wstępie.

(własnoręczny podpis)
Karol Jankowski
adwokat

Załączniki:

– pełnomocnictwo,

– odpis apelacji dla powoda.

Komentarz

W niniejszej sprawie pełnomocnika ustanawia się wraz ze złożeniem apelacji, a więc konieczne jest złożenie pełnomocnictwa. Będący przedmiotem zarzutu art. 233 KPC określa kryteria oceny wiarygodności i mocy dowodów. Formułując w apelacji zarzut naruszenia art. 233 § 1 KPC należy pamiętać, że przy dokonywaniu oceny dowodów odróżnia się wiarygodność dowodu od jego mocy dowodowej. Wiarygodność odnosi się przede wszystkim do prawdziwości dowodu. Natomiast moc dowodu dotyczy przydatności danego dowodu do ustalenia konkretnych okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia o zasadności twierdzeń stron, a tym samym zasadności żądania, dochodzonego w określonej sprawie (wyr. Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 5.5.2009 r., I ACa 111/09, Legalis). Z uwagi na fakt, że w Kodeksie postępowania cywilnego przyjęty został system apelacji pełnej powodujący, że postępowanie apelacyjne jest kontynuacją postępowania przed sądem I instancji, to jest możliwe, że sąd odwoławczy dokonuje własnych ustaleń faktycznych, własnej oceny dowodów i w konsekwencji może dojść do odmiennych wniosków oceny dowodów. W orzecznictwie przyjmuje się, że granice swobodnej oceny dowodów wyznaczają w szczególności: obowiązek wyprowadzenia przez sąd z zebranego materiału dowodowego wniosków logicznie prawidłowych (zgodnych z zasadami logicznego rozumowania), ramy proceduralne (ocena dowodów musi respektować pewne warunki określone przez prawo procesowe, w szczególności art. 227–234 KPC), wreszcie poziom świadomości prawnej sędziego oraz dominujące poglądy na sądowe stosowanie prawa. Swobodna ocena dowodów dokonywana jest przez pryzmat własnych przekonań sądu, jego wiedzy i posiadanego zasobu doświadczeń życiowych, ale powinna także uwzględniać wymagania prawa procesowego oraz reguły logicznego myślenia, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny rozważa materiał dowodowy jako całość, dokonuje wyboru określonych środków dowodowych i – ważąc ich moc oraz wiarygodność – odnosi je do pozostałego materiału dowodowego (wyr. Sądu Najwyższego z 3.8.2006 r., II UK 234/05, Legalis). Zarzut naruszenia art. 5 KC ze swej natury jest zarzutem słusznościowym. Artykuł 5 KC przewiduje, że zachowanie podmiotów prawa cywilnego nie mieści się w granicach prawa podmiotowego, jeśli nie pozostaje w zgodzie z zasadami współżycia społecznego i społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa. Wobec zarzutu naruszenia art. 233 § 1 KPC i mając na uwadze charakter postępowania apelacyjnego wystarczające jest sformułowanie wniosku reformatoryjnego.

Spis treści

Okładka

Tytuł

Wstęp

Wykaz skrótów

Część I. Apelacje cywilne

Omówienie apelacji cywilnych

1. Naruszenie dóbr osobistych osoby prawnej, naruszenie prawa materialnego i błąd w ustaleniach faktycznych

2. Umowa o dzieło, naruszenie prawa procesowego i materialnego

3. Umowa o dzieło, naruszenie prawa procesowego, materialnego i sprzeczność istotnych ustaleń sądu z zebranym materiałem dowodowym

4. Ochrona dóbr osobistych osoby fizycznej, błąd w ustaleniach faktycznych

5. Naruszenie dóbr osobistych osoby fizycznej, błąd w ustaleniach faktycznych

6. Rękojmia za wady, błąd w ustaleniach faktycznych

7. Umowa zlecenia, błąd w ustaleniach faktycznych

8. Rękojmia za wady, błąd w ustaleniach faktycznych

9. Sprawa o zapłatę, sprzeczność ustaleń sądu z zebranym materiałem dowodowym

10. Sprawa o rentę, naruszenie prawa procesowego (art. 233 KPC)

11. Sprawa o zapłatę, błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku

12. Sprawa o zapłatę, naruszenie przepisów prawa procesowego, przedawnienie

13. Rękojmia i odpowiedzialność odszkodowawcza, sprzeczność istotnych ustaleń z zebranym materiałem dowodowym

14. Sprawa o zapłatę z prawa pracy, naruszenie prawa procesowego i materialnego

15. Sprawa o zapłatę, naruszenie prawa procesowego

16. Odpowiedzialność majątkiem wspólnym, naruszenie prawa materialnego i procesowego

17. Sprawa o zapłatę, naruszenie prawa procesowego

18. Błąd w ustaleniach faktycznych, naruszenie prawa procesowego

19. Sprawa o zapłatę z tytułu robót budowlanych, błąd w ustaleniach faktycznych, naruszenie prawa procesowego

20. Rozwód, błąd w ustaleniach faktycznych, naruszenie prawa materialnego i procesowego

21. Sprawa o ustalenie, naruszenie prawa procesowego

22. Sprawa z prawa pracy, naruszenie prawa materialnego

23. Sprawa o ustalenie z prawa pracy, błąd w ustaleniach faktycznych

24. Rękojmia za wady, naruszenie prawa procesowego

25. Sprawa o zapłatę, naruszenie prawa procesowego

26. Sprawa o zapłatę, błąd w ustaleniach faktycznych

27. Zniesienie wspólności z datą wsteczną, naruszenie prawa materialnego

28. Podział majątku dorobkowego, naruszenie prawa procesowego, sprzeczność ustaleń z zebranym materiałem dowodowym

29. Sprawa o zapłatę, naruszenie prawa procesowego

30. Sprawa o zadośćuczynienie, naruszenie prawa materialnego

31. Sprawa o zapłatę, błąd w ustaleniach faktycznych, naruszenie prawa procesowego

32. Wstąpienie w stosunek najmu, błąd w ustaleniach faktycznych, naruszenie prawa materialnego

33. Ochrona dóbr osobistych, naruszenie prawa materialnego, procesowego, sprzeczność ustaleń z zebranym materiałem dowodowym

34. Pozbawienie praw rodzicielskich, alimenty, błąd w ustaleniach faktycznych, naruszenie prawa procesowego

35. Sprawa o ustalenie warunków umowy o pracę, naruszenie prawa materialnego

36. Sprawa o zapłatę, zapis na sąd polubowny, naruszenie prawa procesowego, błąd w ustaleniach faktycznych

37. Sprawa o zapłatę, uznanie nieprawidłowe, naruszenie prawa materialnego

38. Sprawa o zapłatę, nieważność postępowania, naruszenie prawa procesowego

39. Stwierdzenie nabycia spadku, naruszenie prawa materialnego

40. Zwrot nieruchomości warszawskiej, naruszenie prawa materialnego i procesowego

41. Błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, naruszenie prawa procesowego

42. Wadliwa wycena szkody (grunty warszawskie)

Część II. Apelacje karne

Wprowadzenie do apelacji karnych

43. Wypadek drogowy, błąd w ustaleniach faktycznych

44. Pobicie ze skutkiem śmiertelnym, obraza prawa procesowego, błąd w ustaleniach faktycznych

45. Fałszerstwo dokumentu, obraza przepisów prawa materialnego

46. Ukrycie dokumentów, błąd w ustaleniach faktycznych

47. Łapownictwo, obraza prawa procesowego, błąd w ustaleniach faktycznych

48. Naruszenie nietykalności funkcjonariusza policji, obraza prawa procesowego

49. Pobicie, obraza przepisów prawa materialnego

50. Wypadek drogowy, błąd w ustaleniach faktycznych

51. Rozbój, obraza przepisów prawa procesowego

52. Kara łączna, błąd w ustaleniach faktycznych

53. Wypadek drogowy, błąd w ustaleniach faktycznych

54. Swoboda oceny dowodów, naruszenie prawa procesowego, rażąca surowość kary

55. Łapówka, błąd w ustaleniach faktycznych, obraza prawa procesowego

56. Fałszerstwo, rażąca niewspółmierność kary

57. Pobicie, naruszenie prawa procesowego, błąd w ustaleniach faktycznych

58. Pobicie, błąd w ustaleniach faktycznych

59. Rozbój, obraza przepisów postępowania, błąd w ustaleniach faktycznych

60. Paserstwo umyślne, błąd w ustaleniach faktycznych, obraza prawa procesowego

61. Zniesławienie (kontratyp), obraza prawa materialnego

62. Warunkowe zawieszenie kary pozbawienia wolności, obraza prawa materialnego

63. Zgwałcenie, obraza prawa procesowego

64. Ujawnienie informacji poufnej, błąd w ustaleniach faktycznych

65. Obecność oskarżonego na rozprawie, obraza prawa procesowego

66. Obrona obligatoryjna, obraza prawa procesowego

67. Obowiązek odczytania protokołów zeznania, obraza prawa procesowego

68. Zmiana kwalifikacji prawnej

69. Pobicie, obraza prawa procesowego

Część III. Akty prawne

Ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.)

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 31.1.2006 r. w sprawie sposobu uiszczania opłat sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 27, poz. 199 ze zm.)

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 28.9.2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.)

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 28.9.2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.)

Ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) (wyciąg)

Ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) (wyciąg)