Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Emerytury pomostowe

Komentarz

Redaktorzy

sędzia SN Beata Gudowska
dr hab. Krzysztof Ślebzak

Autorzy

SSN Barbara Gudowska; SSN Halina Kiryło; dr hab. Daniel Eryk Lach;  Wojciech Ostaszewski;  Łukasz Prasołek; SSN Romualda Spyt; SSN Jolanta Strusińska-Żukowska; dr hab. Krzysztof Ślebzak;  Dominik Wajda; SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

WYDAWNICTWO C.H. BECK

WARSZAWA 2013

Propozycja cytowania:
W. Ostaszewski, [w:] B. Gudowska, K. Ślebzak (red.), Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Emerytury pomostowe. Komentarz, Warszawa 2013

Poszczególne części komentarza opracowali:

Barbara Gudowska:
art. 12–14, 138–144 EmRentyFUSU

Halina Kiryło:
art. 39–52 EmRentyFUSU

Daniel Eryk Lach:
art. 1–11, 101–102, 105–108, 173–175, 184–186, 189, 194–194b EmRentyFUSU

Wojciech Ostaszewski:
art. 75–81, 85–87, 129–136b EmRentyFUSU

Łukasz Prasołek:
art. 65–74, 82–84, 125–128a EmRentyFUSU

Romualda Spyt:
art. 24–33, 88–94 EmRentyFUSU

Jolanta Strusińska-Żukowska:
art. 57–64, 115–124 EmRentyFUSU

Krzysztof Ślebzak:
art. 100, 103–104, 109–114 EmRentyFUSU

Dominik Wajda:
art. 1–42, 49–57 EmPomU

Małgorzata Wrębiakowska-Marzec:
art. 15–23, 53–56, 95–99 EmRentyFUSU

Redakcja: Iwona Duda

Wydawca: Dagna Kordyasz

© Wydawnictwo C.H. Beck 2013

Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H. Beck

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H. Beck

ISBN epub: 978-83-255-5294-7

Spis treści

Przedmowa

Wykaz skrótów

Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

Dział I. Przepisy ogólne

Art. 1–23

Rozdział 1. Zakres podmiotowy i przedmiotowy ustawy

Art. 1–4

Rozdział 2. Okresy uwzględniane przy ustalaniu prawa do świadczeń i ich wysokości

Art. 5–11

Rozdział 3. Niezdolność do pracy

Art. 12–14

Rozdział 4. Podstawa wymiaru emerytur i rent

Art. 15–23

Dział II. Emerytury

Uwagi ogólne

Art. 24–56

Rozdział 1. Emerytura dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r.

Art. 24–26b

Rozdział 2. Emerytura dla ubezpieczonych urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r.

Art. 27–45

Rozdział 3. Przepisy szczególne dotyczące emerytury dla niektórych ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r.

Art. 46–50

Rozdział 3a. Emerytury górnicze

Art. 50a–50f

Rozdział 4. Ustalanie wysokości emerytur, o których mowa w art. 27–50e

Art. 51–56

Dział III. Renty z tytułu niezdolności do pracy i renta rodzinna

Art. 57–74

Rozdział 1. Renta z tytułu niezdolności do pracy

Art. 57–64

Rozdział 2. Renta rodzinna

Art. 65–74

Dział IV. Dodatki do emerytur i rent

Art. 75–76

Dział V. Zasiłek pogrzebowy

Art. 77–81

Dział VI. Świadczenia przyznawane w szczególnym trybie

Art. 82–84

Dział VII. Przepisy wspólne dotyczące wysokości świadczeń

Art. 85–99

Rozdział 1. Dolna i górna granica wysokości świadczeń

Art. 85–87

Rozdział 2. Waloryzacja świadczeń

Wprowadzenie

Art. 88–94

Rozdział 3. Zbieg prawa do świadczeń

Art. 95–99

Dział VIII. Zasady ustalania świadczeń

Art. 100–114

Rozdział 1. Powstanie i ustanie prawa do świadczeń

Art. 100–102

Rozdział 2. Zawieszanie lub zmniejszanie świadczeń

Art. 103–106

Rozdział 3. Zmiany w prawie do świadczeń i ich wysokości

Art. 107–114

Dział IX. Postępowanie w sprawach świadczeń i wypłata świadczeń

Art. 115–144

Rozdział 1. Ogólne zasady postępowania

Art. 115–124

Rozdział 2. Obowiązki płatników składek, świadczeniobiorców oraz innych podmiotów

Art. 125–128a

Rozdział 3. Ogólne zasady wypłaty świadczeń

Art. 129–137

Rozdział 4. Zwrot nienależnie pobranych świadczeń, egzekucja i potrącenia ze świadczeń

Art. 138–144

Dział X. Przepisy zmieniające, przejściowe i końcowe

Art. 145–196

Rozdział 1. Zmiany w przepisach obowiązujących

Art. 145–172

Rozdział 2. Przepisy przejściowe

Art. 173–194h

Rozdział 3. Przepisy końcowe i uchylające

Art. 195–196

Ustawa o emeryturach pomostowych

Rozdział 1. Przepisy ogólne

Art. 1–3

Rozdział 2. Warunki nabywania i utraty prawa do emerytury pomostowej i rekompensaty

Art. 4–20

Rozdział 3. Rekompensaty

Art. 21–23

Rozdział 4. Zasady postępowania w sprawach emerytur pomostowych

Art. 24–28

Rozdział 5. Organizacja i zasady działania Funduszu Emerytur Pomostowych

Art. 29–34

Rozdział 6. Zasady i tryb opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych oraz zasady finansowania emerytur pomostowych

Art. 35–40

Rozdział 7. Obowiązki Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz płatników składek w zakresie tworzenia i prowadzenia centralnego rejestru i wykazu stanowisk pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oraz centralnego rejestru i ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze

Art. 41–42

Rozdział 8. Zmiany w przepisach obowiązujących

Art. 43–48

Rozdział 9. Przepisy przejściowe, dostosowawcze i końcowe

Art. 49–57

Załącznik 1

Załącznik 2

Indeks rzeczowy

Przedmowa

W oddawanym Czytelnikom kolejnym tomie serii Komentarzy Becka dotyczących ubezpieczeń społecznych, znalazło się omówienie przepisów ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) regulującej świadczenia z ubezpieczeń emerytalnych i rentowych oraz ustawy z 19.12.2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze zm.). W ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – stosownie do art. 67 ust. 1 Konstytucji – zostały skonkretyzowane gwarancje prawa do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego. Przewidziano w niej warunki nabywania prawa do świadczeń pieniężnych, zasady ustalania ich wysokości, reguły i tryb przyznawania oraz wypłaty świadczeń przysługujących – po spełnieniu warunków ustawowych – ubezpieczonym oraz członkom ich rodziny z ubezpieczeń emerytalnego i rentowych.

Ustawa ta reguluje prawo do świadczeń z funduszu ubezpieczenia emerytalnego obejmującego tzw. pierwszy filar wprowadzonego w 1999 r. „trójfilarowego” zabezpieczenia społecznego na starość, czyli tradycyjny, zarządzany przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, system repartycyjny. Obok niego, na zasadach przewidzianych w ustawie z 21.11.2008 r. o emeryturach kapitałowych (Dz. U. Nr 228, poz. 1507), istnieje filar kapitałowy, organizowany przez otwarte fundusze emerytalne pozostające w zarządzie powszechnych towarzystw emerytalnych, którym ubezpieczeni urodzeni po dniu 31.12.1968 r. objęci zostali obligatoryjnie, a urodzeni po dniu 31.12.1948 r., lecz przed dniem 1.1.1969 r., dobrowolnie. Ten podział wiekowy rozgranicza w odniesieniu do ubezpieczenia emerytalnego dwa systemy – system zdefiniowanego świadczenia, wygasająco utrzymywany w odniesieniu do emerytur ze starego systemu i emerytur górniczych, oparty o ideę solidarności ubezpieczenia społecznego, oraz system zdefiniowanej składki, polegający na uzależnieniu wysokości przyszłego świadczenia od kwoty składek zgromadzonych na koncie ubezpieczonego w całym okresie ubezpieczenia, niezależnie od jego długości.

Katalog świadczeń z ubezpieczenia emerytalnego obejmuje emeryturę, w tym emeryturę częściową, a świadczenia z ubezpieczenia rentowego, to renta z tytułu niezdolności do pracy, w tym renta szkoleniowa, renta rodzinna, dodatek pielęgnacyjny, dodatek do renty rodzinnej dla sieroty zupełnej oraz zasiłek pogrzebowy. Świadczenia z funduszu rentowego zapewniają środki utrzymania na wypadek spełnienia się ryzyka niezdolności do pracy oraz w razie spełnienia się ryzyka utraty osoby bliskiej dostarczającej środków utrzymania. Niezdolność do pracy zastąpiła pojęcie „inwalidztwa” i w niewielkim stopniu nawiązuje do poprzedniego ujęcia tego ryzyka ubezpieczenia rentowego. Czynnikiem decydującym o przyznaniu statusu osoby niezdolnej do pracy jest biologiczny element naruszenia sprawności organizmu oraz jego skutek ekonomiczny w postaci niezdolności do każdej pracy lub pracy w ramach posiadanych kwalifikacji. Chodzi o niemożność kontynuowania aktywności zawodowej, niezdolność do pracy utrzymującą się po wykorzystaniu prawa do zasiłku chorobowego oraz niewynikającą z wypadku przy pracy lub choroby zawodowej.

W komentarzu do ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych odnotowano obowiązujące od 1.1.2013 r. istotne zmiany dotyczące stopniowego podwyższania wieku emerytalnego w systemie emerytalnym ubezpieczonych urodzonych po dniu 31.12.1948 r. Wiek emerytalny, równy dla kobiet i mężczyzn, wynosi 67 lat. W przypadku kobiet będzie obowiązywał od 2040 r., a w przypadku mężczyzn po 2021 r. Bez zmian pozostał wiek uprawniający do renty z tytułu niezdolności do pracy na okres do dnia osiągnięcia wieku emerytalnego oraz w związku z ustaleniem prawa do świadczeń o charakterze wygasającym, takich jak emerytury pomostowe.

Zwrócono uwagę, że w związku z podwyższeniem wieku emerytalnego ustanowiono nowe świadczenie w postaci emerytury częściowej, przysługującej przed osiągnięciem ustawowego wieku emerytalnego oraz wydłużono okres, do którego dolicza się lata hipotetyczne przy obliczaniu wysokości renty z tytułu niezdolności do pracy. Uwzględniono, że długość stażu ubezpieczeniowego – zrównywanego do 31.12.2021 r. do 25 lat dla kobiet i mężczyzn – ma znaczenie tylko wtedy, gdy emerytura z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i otwartego funduszu emerytalnego jest niższa od emerytury minimalnej.

W komentarzu Czytelnicy znajdą omówienie wszystkich tych nowości oraz opracowanie szczegółowych regulacji ustawowych dotyczących prawa do świadczeń z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przysługujących ubezpieczonym według dawnych zasad, przysługujących ubezpieczonym, którzy nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego albo złożyli wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu, na dochody budżetu państwa.

Omówienie przepisów ustawy uwzględnia bardzo bogate orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz poglądy doktryny, a także odniesienie uprawnień emerytalno-rentowych do przepisów przewidujących koordynację systemów zabezpieczenia społecznego. Szczególną wartość nadaje komentarzowi szeroko zarysowane tło historyczne komentowanych instytucji, co stanowi istotną pomoc przy wykładni i stosowaniu przepisów prawa ubezpieczeń społecznych.

Warszawa, marzec 2013 r.

Beata Gudowska

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

AlimU1974

ustawa z 18.7.1974 r. o funduszu alimentacyjnym (t.j. Dz.U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200 ze zm.)

BezpRatGórU

ustawa z 18.8.2011 r. o bezpieczeństwie i ratownictwie w górach i na zorganizowanych terenach narciarskich (Dz.U. Nr 208, poz. 1241)

DekrPZE

dekret z 25.6.1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (t.j. Dz.U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97)

EgzAdmU

ustawa z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1015 ze zm.)

EKS

Europejska Karta Społeczna sporządzona w Turynie 18.10.1961 r. (Dz. U. z 1999 r. Nr 8, poz. 67 ze zm.)

EmKapitU

ustawa z 21.11.2008 r. o emeryturach kapitałowych (Dz.U. Nr 228, poz. 1507 ze zm.)

EmPomU

ustawa z 19.12.2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze zm.)

EmRentyFUSU

ustawa z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.)

EmRewalU

ustawa z 17.10.1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.)

EmWGrupZwolnR

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26.1.1990 r. w sprawie wcześniejszych emerytur dla pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (Dz. U. Nr 4, poz. 27)

EmWOpiekaR

rozporządzenie Rady Ministrów z 15.5.1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi specjalnej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149 ze zm.)

EwidLU

ustawa z 10.4.1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 993 ze zm.)

FinPublU

ustawa z 27.8.2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. Nr 157, poz. 1240 ze zm.)

FundInwestU

ustawa z 27.5.2004 r. o funduszach inwestycyjnych (Dz.U. Nr 146, poz. 1546 ze zm.)

FundŚwSocU

ustawa z 4.3.1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 582 ze zm.)

GospFinFUSR

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 20.6.2001 r. w sprawie szczegółowych zasad gospodarki finansowej oraz zasad lokowania środków Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 67, poz. 711)

KartaNaU

ustawa z 26.1.1982 r. – Karta Nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.)

KierRehLZUSR

rozporządzenie Rady Ministrów z 12.10.2001 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu kierowania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych na rehabilitację leczniczą oraz udzielania zamówień na usługi rehabilitacyjne (Dz.U. Nr 131, poz. 1457)

KlasyfZawR

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 27.4.2010 r. w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy oraz zakresu jej stosowania (Dz.U. Nr 82, poz. 537)

KIZR1954

rozporządzenie RM z 30.10.1954 r. w sprawie powołania komisji lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia (Dz.U. Nr 48, poz. 230)

KombatantU

ustawa z 24.1.1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 400)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

KonwPrCzł

Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzona w Rzymie 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm. wyn. z Protokołu Nr 11, Dz.U. z 1998 r. Nr 147, poz. 962)

Konwencja Nr 37 MOP

Konwencja (Nr 37) dotycząca obowiązkowego ubezpieczenia na wypadek inwalidztwa pracowników najemnych, zatrudnionych w przedsiębiorstwach przemysłowych i handlowych, w wolnych zawodach, jak również chałupników i pracowników gospodarstw domowych, przyjęta w Genewie 29.6.1933 r. (ratyfikowana zgodnie z ustawą z 26.6.1948 r. – Dz.U. Nr 34, poz. 233; Dz.U. z 1949 r. Nr 31, poz. 227)

Konwencja Nr 38 MOP

Konwencja (Nr 38) dotycząca obowiązkowego ubezpieczenia na wypadek inwalidztwa pracowników najemnych, zatrudnionych w przedsiębiorstwach rolnych, przyjęta w Genewie 29.6.1933 r. (ratyfikowana zgodnie z ustawą z 26.6.1948 r. – Dz.U. Nr 34, poz. 233; Dz.U. z 1949 r. Nr 31, poz. 229)

Konwencja Nr 102 MOP

Konwencja (Nr 102) dotycząca minimalnych norm zabezpieczenia społecznego, przyjęta w Genewie 28.6.1952 r. (Dz.U. z 2005 r. Nr 93, poz. 775)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.)

KPA

ustawa z dnia 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. 2012 r. poz. 788 ze zm.)

KSCU

ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.)

LosFundEmR

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 23.2.2000 r. w sprawie szczegółowych zasad przeprowadzania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych losowania otwartych funduszy emerytalnych dla ubezpieczonych, którzy nie dopełnili obowiązku zawarcia umów z funduszami (Dz.U. Nr 15, poz. 190)

ManPosłU

ustawa z 9.5.1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 7, poz. 29 ze zm.)

MinWynagrU

ustawa z 10.10.2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz.U. Nr 200, poz. 1679 ze zm.)

NauŚwKompU

ustawa z 22.5.2009 r. o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych (Dz.U. Nr 97, poz. 800 ze zm.).

ObrRPU

ustawa z 21.11.1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 461)

OdsZwłR

rozporządzenie Ministra Finansów z 22.8.2005 r. w sprawie naliczania odsetek za zwłokę oraz opłaty prolongacyjnej, a także zakresu informacji, które muszą być zawarte w rachunkach (Dz.U. Nr 165, poz. 1373 ze zm.)

OdsUbezpR

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 1.2.1999 r. w sprawie szczegółowych zasad wypłacania odsetek za opóźnienie w ustaleniu lub wypłacie świadczeń z ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 12, poz. 104)

OFEU

ustawa z 28.8.1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 34, poz. 189 ze zm.)

OpłSkarbU

ustawa z 16.11.2006 r. o opłacie skarbowej (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 282 ze zm.)

OrdPod

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 749 ze zm.)

OrgFinUbSU

ustawa z 25.11.1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.)

OrzekNiezdolR

rozporządzenie Ministra Polityki Społecznej z 14.12.2004 r. w sprawie orzekania o niezdolności do pracy (Dz.U. Nr 273, poz. 2711 ze zm.)

OrzekNiezdolR1987

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 8.8.1997 r. w sprawie orzekania o niezdolności do pracy do celów rentowych (Dz.U. Nr 99, poz. 612)

PDOFizU

ustawa z 26.7.1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 361 ze zm.)

PIPU

ustawa z 13.4.2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 404 ze zm.)

PodstWymR

rozporządzenie RM z 1.4.1985 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent (t.j. Dz.U. z 1989 r. Nr 11, poz. 63 ze zm.)

PodstWymSKłR1990

rozporządzenie Rady Ministrów z 29.1.1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (t.j. Dz.U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm.)

PodstWymSkłR

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 18.12.1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.)

PomAlimU

ustawa z 7.9.2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1228 ze zm.)

PomSpołU

ustawa z 12.3.2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 182 ze zm.)

PostEmRentyR

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 11.10.2011 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe (Dz.U. Nr 237, poz. 1412)

PostEmRentyR1983

rozporządzenie Rady Ministrów z 7.2.1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń (Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm.)

PowszObowObrU

ustawa z 21.11.1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 461 ze zm.)

PowszZEPU1968

ustawa z 23.1.1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.)

PracGórnR

rozporządzenie MPiPS z 23.12.1994 r. w sprawie określenia niektórych stanowisk pracy górniczej oraz stanowisk pracy zaliczanej w wymiarze półtorakrotnym przy ustalaniu prawa do górniczej emerytury lub renty (Dz.U. z 1995 r. Nr 2, poz. 8).

PracUrzPańU

ustawa z 16.9.1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 269 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 1376 ze zm.)

PrGiGU

ustawa z dnia 9.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz. U. Nr 163, poz. 981 ze zm.)

PrLot

ustawa z 3.7.2002 r. – Prawo lotnicze (t.j.Dz.U. z 2012 r. poz. 933 ze zm.)

PromZatrU

ustawa z 20.4.2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr 69, poz. 415 ze zm.)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (t.j. Dz.U. z 2008 r., Nr 189, poz. 1158 ze zm.)

ProkU

ustawa z 20.6.1985 r. o prokuraturze (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 270, poz. 1599 ze zm.)

ProSUSU

ustawa z dnia 28.7.1939 r. – Prawo o sądach ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 1961 r. Nr 41, poz. 215 ze zm.)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.).

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.)

PrPocztU

ustawa z 12.6.2003 r. – Prawo pocztowe (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1159 ze zm.)

PrzywrPrPracU

ustawa z 24.5.1989 r. o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne (Dz.U. Nr 32, poz. 172 ze zm.)

RehLeczZUSR

rozporządzenie Rady Ministrów z 12.12.2001 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu kierowania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych na rehabilitację leczniczą oraz udzielania zamówień na usługi rehabilitacyjne (Dz.U. Nr 131, poz. 1457)

RehZawU

ustawa z 27.8.1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721 ze zm.)

RentaSocjU

ustawa z 27.6.2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.)

RepatrU

ustawa z 9.11.2000 r. o repatriacji (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr 53, poz. 532 ze zm.)

rozp. (EWG) Nr 1408/71

rozporządzenie Rady (EWG) Nr 1408/71 z 14.6.1971 r. w sprawie stosowania systemów- zabezpieczenia społecznego do pracowników- najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.Urz. UE L 149/2 z 5.7.1971 r.)

rozp. (WE) Nr 875/2007

rozporządzenie Komisji (WE) z 24.7.2007 r. w sprawie stosowania art. 87 i 88 Traktatu WE w odniesieniu do pomocy w ramach zasady de minimis dla sektora rybołówstwa i zmieniającego rozporządzenie (WE) Nr 1860/2004 (Dz.Urz. UE L 193 z 25.7.2007 r.)

rozp. (WE) Nr 883/2004

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 883/2004 z 29.4.2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 166 z 7.6.2004 r.)

rozp. (WE) Nr 987/2009

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 987/2009 z 16.9.2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia (WE) Nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 284/1 z 30.10.2009 r.)

SkłKIZR

rozporządzenie Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z 5.8.1983 r. (Dz.U. Nr 47, poz. 214 ze zm.)

SłCywU

ustawa z 21.11.2008 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr 227, poz. 1505 ze zm.)

SysUbSpołU

ustawa z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.)

SzkolWyżU

ustawa z 27.7.2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 572 ze zm.)

ŚwiadOpZdrU

ustawa z 27.8.2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.)

ŚwiadPrzedemU

ustawa z 30.4.2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych (Dz.U. z 2013 r. poz. 170 ze zm.)

ŚwiadPUbSpołU

ustawa z 25.6.1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 77, poz. 512 ze zm.)

ŚwPienZastSłWojskU

ustawa z 2.9.1994 r. o świadczeniu pieniężnym i uprawnieniach przysługujących żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach, zakładach rud uranu i batalionach budowlanych (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr 60, poz. 622 ze zm.)

ŚwiadRodzU

ustawa z 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.)

TFUE

Traktat o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2 ze zm.)

UbezpSpołU1933

ustawa z 28.3.1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (ustawa scaleniowa; Dz.U. Nr 51, poz. 396 ze zm.)

UbSpołAgU1975

ustawa z 19.12.1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (t.j. Dz.U. z 1995 r. Nr 65, poz. 333 ze zm.)

UbSpDuchU1989

ustawa z 17.5.1989 r. o ubezpieczeniu społecznym duchownych (Dz.U. Nr 29, poz. 156 ze zm.)

UbSpołDzGospU1976

ustawa z 18.12.1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (t.j. Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.)

UbSpołRolIndU1982

ustawa z 14.12.1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 268 ze zm.)

UbSpołRolU

ustawa z 20.12.1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.)

UbSpołRSPD1976

dekret z 4.3.1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych oraz ich rodzin (t.j. Dz.U. z 1983 r. Nr 27, poz. 135 ze zm.)

UprPracNakładR

rozporządzenie Rady Ministrów z 31.12.1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą (Dz.U. z 1976 r. Nr 3, poz. 19 ze zm.)

UrlopWychR

rozporządzenie Rady Ministrów z 17.7.1981 r. w sprawie urlopów wychowawczych (Dz.U. Nr 19, poz. 97 ze zm.)

UsłPłatnU

ustawa z 19.8.2011 r. o usługach płatniczych (Dz.U. Nr 199, poz. 1175 ze zm.)

UsprNieobR

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 15.5.1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy (Dz.U. Nr 60, poz. 281)

WeteranU

ustawa z 19.8.2011 r. o weteranach działań poza granicami państwa (Dz.U. Nr 205, poz. 1203)

WiekEmerR

rozporządzenie Rady Ministrów z 7.2.1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.)

WypadkU

ustawa z 30.10.2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. z 2009 r. Nr 167, poz. 1322 ze zm.)

WypadkU 1975

ustawa z 12.6.1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.)

WzorZgłoszUbR 2008

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 24.6.2008 r. w sprawie określenia wzorów zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego, imiennych raportów miesięcznych i imiennych raportów miesięcznych korygujących, zgłoszeń płatnika, deklaracji rozliczeniowych i deklaracji rozliczeniowych korygujących oraz innych dokumentów (Dz.U. Nr 112, poz. 717)

WzorZgłoszUbR

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 23.10.2009 r. w sprawie określenia wzorów zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego, imiennych raportów miesięcznych i imiennych raportów miesięcznych korygujących, zgłoszeń płatnika, deklaracji rozliczeniowych i deklaracji rozliczeniowych korygujących, zgłoszeń danych o pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oraz innych dokumentów (Dz.U. Nr 186, poz. 1444 ze zm.)

ZaopEmFunkcjU

ustawa z 18.2.1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 67 ze zm.)

ZaopEmPracU1982

ustawa z 14.12.1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.)

ZaopEmŻołnU

ustawa z 10.12.1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 66 ze zm.)

ZaopSzczOkolU

ustawa z 30.10.2002 r. o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach (Dz.U. Nr 199, poz. 1674 ze zm.)

ZasRodzU

ustawa z 1.12.1994 r. o zasiłkach rodzinnych i pielęgnacyjnych (t.j. Dz.U. z 1998 Nr 102, poz. 651)

ZatrBezrobU

ustawa z 16.10.1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu (Dz.U. Nr 106, poz. 457 ze zm.)

ZatrPBezrobU

ustawa z 14.12.1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr 58, poz. 514 ze zm.)

ZawUCzłoFER

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 20.12.2011 r. w sprawie sposobu i trybu zawarcia umowy, na podstawie której następuje uzyskanie członkostwa w otwartym funduszu emerytalnym (Dz.U. Nr 284, poz. 1669)

ZawZmniejszER

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 22.7.1992 r. w sprawie szczegółowych zasad zawieszania lub zmniejszania emerytury i renty (Dz.U. Nr 58, poz. 290 ze zm.)

ZEGórnU1957

ustawa z 28.5.1957 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 139)

ZEGórnU1983

ustawa z 1.2.1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin (t.j. Dz.U. z 1995 r. Nr 30, poz. 154)

ZEPKol1957D

dekret z 19.1.1957 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin (t.j. Dz.U. z 1958 r. Nr 55, poz. 273)

ZEPKol1955R

rozporządzenie Rady Ministrów z 5.3.1955 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych (Dz.U. Nr 14, poz. 81 ze zm.)

ZEPKolU1968

ustawa z 23.1.1968 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 10 ze zm.)

ZEPKolU1983

ustawa z 28.4.1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin (Dz.U. Nr 23 poz. 99 ze zm.)

ZERolU1977

ustawa z 27.10.1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 140)

ZETwU1973

ustawa z 27.9.1973 r. o zaopatrzeniu emerytalnym twórców i ich rodzin (t.j. Dz.U. z 1983 r. Nr 31, poz. 145 ze zm.)

ZInwWojU

ustawa z 29.5.1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 101, poz. 648 ze zm.)

ZmEmRentyFUSU2003

ustawa z 23.7.2003 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 166, poz. 1609 ze sprost.)

ZmEmRentyFUSU2004

ustawa z 20.4.2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 121, poz. 1264)

ZmEmRentyFUSU2005

ustawa z 27.7.2005 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 167, poz. 1397)

ZmEmRentyFUSU2008

ustawa z 4.9.2008 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 192, poz. 1180)

ZmEmRentyFUSU2009

ustawa z 3.4.2009 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 69, poz. 596)

ZmEmRentyFUSU2010

ustawa z 16.12.2010 r. o zmianie ustawy o finansach publicznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 257, poz. 1726).

ZmEmRentyFUSU2011

ustawa z 25.3.2011 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z funkcjonowaniem systemu ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 75, poz. 398 ze zm.)

ZmEmRentyFUSU2012

ustawa z 11.5.2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z funduszu ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2012 r. poz. 637)

ZmZEPU1996

ustawa z 28.6.1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 100, poz. 461)

ZEGórnU1957

ustawa z 28.5.1957 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin (t.j. Dz.U. z 1958 r. Nr 23, poz. 99 ze zm.)

ZEGórnU1983

ustawa z 1.2.1983r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników ich rodzin (t.j. Dz.U. z 1995 r. Nr 30, poz. 154 ze zm.)

2. Organy, organizacje, instytucje

ETS

Europejski Trybunał Sprawiedliwości

FEP

Fundusz Emerytur Pomostowych

FRD

Fundusz Rezerwy Demograficznej

FUS

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

IPiSS

Instytut Pracy i Spraw Socjalnych

KIZ

Komisja lekarska do spraw inwalidztwa i zatrudnienia

KRS

Krajowy Rejestr Sądowy

KRUS

Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

MPiPS

Minister Pracy i Polityki Socjalnej

MPiPS

Minister Pracy i Polityki Społecznej

MPiOS

Minister Pracy i Opieki Społecznej

MPPiSS

Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

OFE

Otwarte Fundusze Emerytalne

PIP

Państwowa Inspekcja Pracy

PKPiP

Przewodniczący Komitetu Pracy i Płac

PSUS

Polskie Stowarzyszenie Ubezpieczenia Społecznego

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

TK

Trybunał Konstytucyjny

TUS

Trybunał Ubezpieczeń Społecznych

WSA

Wojewódzki Sąd Apelacyjny

ZUS

Zakład Ubezpieczeń Społecznych

3. Czasopisma, publikatory

AMSiK

Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii

Apel. Warszawa

Apelacja. Sąd Apelacyjny w Warszawie

AUL

Acta Universitatis Lodziensis

Bezp. Pr.

Bezpieczeństwo Pracy

Biul. Rady Legisl.

Biuletyn Rady Legislacyjnej

Biul. SAKa

Biuletyn Sądu Apelacyjnego w Katowicach

Biul. SASz

Biuletyn Sądu Apelacyjnego w Szczecinie

Biul. Sejm.

Biuletyn Sejmowy

Biul. TUS

Biuletyn Trybunału Ubezpieczeń Społecznych

BSN

Biuletyn Sądu Najwyższego

EPS

Europejski Przegląd Sądowy

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

GSP-PO

Gdańskie Studia Prawnicze – Przegląd Orzecznictwa

Kontr.Państw.

Kontrola Państwowa

MoP

Monitor Prawniczy

MoPod

Monitor Podatkowy

MoPr

Monitor Prawa Pracy

NP

Nowe Prawo

Orz. Lek.

Orzecznictwo Lekarskie

Orz. TUS

Orzecznictwo Trybunału Ubezpieczeń Społecznych

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSA w Katowicach

Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowicach i Sądów Okręgowych

OSA w Łodzi

Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Łodzi

OSNAPiUS

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (do 2002 r.)

OSNCP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna i Pracy

OSNP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Pracy (od 2003 r.)

PiZS

Praca i Zabezpieczenie Społeczne

Pol. Społ.

Polityka Społeczna

POSAG

Przegląd Orzecznictwa Sądu Apelacyjnego w Gdańsku

PPE

Przegląd Prawa Egzekucyjnego, Czasopismo Naukowe Komorników Sądowych

Pr. Praw.

Problemy Praworządności

Pracod. i Prac.

Pracodawca i Pracownik

Pr. i Pod. UE

Prawo i Podatki UE

Probl. Rehab. Leczn. i Zaw.

Problemy Rehabilitacji Leczniczej i Zawodowej

Probl.Wym.Spraw.

Problemy Wymiaru Sprawiedliwości

Prok.i Pr.

Prokuratura i Prawo

Pr. Pracy

Prawo Pracy

Prz. Legisl.

Przegląd Legislacyjny

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

PUS

Przegląd Ubezpieczeń Społecznych

PUSiG

Przegląd Ubezpieczeń Społecznych i Gospodarczych

PUSiZ

Przegląd Ubezpieczeń Społecznych i Zdrowotnych

R. Pr.

Radca Prawny

RU

Rozprawy Ubezpieczeniowe

SP

Studia Prawnicze

Sem.Ub.Sp.

Seminarium Ubezpieczeń Społecznych

Stud.Praw.-Ekonom.

Studia Prawno-Ekonomiczne

Studia i Materiały IPiSS

Studia i Materiały Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych

StudiaPPiPS

Studia z zakresu prawa pracy i polityki społecznej, pod red. A.M. Świątkowskiego, Kraków Uniwersytet Jagielloński

Ub.Społ.

Ubezpieczenia Społeczne

Wiad. Stat.

Wiadomości Statystyczne

Wiad. Ubezp.

Wiadomości Ubezpieczeniowe

ZNUG

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego

ZZZS

Z Zagadnień Zabezpieczenia Społecznego

4. Inne skróty

n.

następny (-a, -e)

niepubl.

niepublikowany

Nr

numer

post.

postanowienie

poz.

pozycja

rozp.

rozporządzenie

t.

tom

t.j.

tekst jednolity

uchw.

uchwała

wyr.

wyrok

z.

zeszyt

Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 17 grudnia 1998 r. (Dz.U. Nr 162, poz. 1118)

Tekst jednolity z dnia 26 sierpnia 2009 r. (Dz.U. Nr 153, poz. 1227)¹

(zm: Dz.U. 2010, Nr 40, poz. 224, Nr 134, poz. 903, Nr 205, poz. 1365, Nr 238, poz. 1578, Nr 257, poz. 1726; 2011, Nr 75, poz. 398, Nr 149, poz. 887, Nr 168, poz. 1001, Nr 187, poz. 1112, Nr 205, poz. 1203; 2012, poz. 118, poz. 251, poz. 637, poz. 664, poz. 1548; 2013, poz. 240)

¹ Tekst jednolity ogłoszono dnia 18.09.2009 r.

Dział I. Przepisy ogólne

Rozdział 1. Zakres podmiotowy i przedmiotowy ustawy

Literatura. Prace ogólne: K. Antonów (red.), M. Bartnicki, B. Suchacki, Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, Warszawa 2009; I. Jędrasik-Jankowska, K. Jankowska, Prawo do emerytury. Komentarz do ustaw z orzecznictwem, Warszawa 2011; J. Jończyk, Prawo zabezpieczenia społecznego, Kraków 2001; K. Kolasiński, Modele i funkcje ubezpieczeń społecznych, Toruń 1990; W. Szubert, Ubezpieczenie społeczne. Zarys systemu, Warszawa 1987.

Literatura do art. 1: K. Antonów, Finansowe aspekty ubezpieczeń społecznych, PiZS 2002, Nr 11; K. Antonów, OFE – ubezpieczenie versus oszczędzanie, w: L. Florek, Ł. Pisarczyk (red.) Współczesne problemy prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, Warszawa 2011; K. Antonów (red.), M. Bartnicki, B. Suchacki, Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, Warszawa 2009; R. Babińska, Wzruszalność prawomocnych decyzji rentowych, Warszawa 2007; T. Bińczycka-Majewska, Charakterystyka i zakres świadczeń w systemie ubezpieczenia z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, PiZS 2003, Nr 5; E. Borowczyk, Organizacja ubezpieczeń społecznych, w: C. Jackowiak (red.), Rozwój ubezpieczeń społecznych w Polsce, Wrocław 1991; B. Gudowska, J. Strusińska-Żukowska, Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz, Warszawa 2011; M. Gersdorf, B. Gudowska (red.), Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Komentarz, Warszawa 2012; C. Jackowiak, Ochrona praw nabytych w polskim systemie emerytalno-rentowym, PS 1992, Nr 11–12; C. Jackowiak, Oczekiwania i ekspektatywy w ubezpieczeniach społecznych, w: J. Jończyk (red.), Koncepcje i problemy ubezpieczenia społecznego, materiały IV Kolokwium Ubezpieczenia Społecznego, Wrocław 1987; A. Jabłoński, Charakter prawny środków zgromadzonych w otwartym funduszu emerytalnym, w: L. Florek, Ł. Pisarczyk (red.), Współczesne problemy prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, Warszawa 2011; I. Jędrasik-Jankowska, Otwarte Fundusze Emerytalne jako element konstrukcyjny systemu emerytalnego, w: L. Florek, Ł. Pisarczyk (red.), Współczesne problemy prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, Warszawa 2011; I. Jędrasik-Jankowska, Wymiar emerytury w polskim systemie ubezpieczenia społecznego, w: M. Pierzchalska (red.), Reforma systemu emerytalnego. Założenia, realizacja ustawowa, wdrażanie w życie, Radom 1999; I. Jędrasik-Jankowska, K. Jankowska, Prawo do emerytury. Komentarz do ustaw z orzecznictwem, Warszawa 2011; O. Farhauer, K. Borchardt, Bürgerversicherung – eine Reformalternative?, Bonn 2004; J. Jończyk, Nowe prawo emerytalne, PiP 1999, Nr 7; J. Jończyk, Prawo zabezpieczenia społecznego, Kraków 2001; J. Jończyk, ZUS jako instytucja ubezpieczeń społecznych, w: U. Jackowiak, A. Malaka (red.), Problemy ubezpieczeń społecznych. W 70-lecie istnienia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Wrocław 2004; U. Kalina-Prasznic, Społeczne zabezpieczenie emerytalne pracowników, Warszawa 2012; U. Kalina-Prasznic, Uwagi o reformowaniu systemu emerytalnego, PiZS 1997, Nr 8; U. Kalina-Prasznic, Uwagi na temat reformy ubezpieczeń społecznych, PiZS 1999, Nr 1; K. Kolasiński, Konstytucyjne prawo do zabezpieczenia społecznego a nowy system ubezpieczeń społecznych, PiP 1999, Nr 5; K. Kolasiński, Modele i funkcje ubezpieczeń społecznych, Toruń 1990; K. Krzeczkowski, Idee przewodnie ubezpieczeń społecznych, Warszawa 1936; D.E. Lach, Kilka uwag na marginesie reformy ubezpieczenia emerytalnego, w: L. Florek, Ł. Pisarczyk (red.), Współczesne problemy prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, Warszawa 2011; D.E. Lach, Wszechstronność a specjalizacja – kilka uwag o rozdziale ubezpieczenia chorobowego i zdrowotnego, w: B. Wagner, A. Malaka (red.), Ubezpieczenia chorobowe, Iwonicz Zdrój 2010; D.E. Lach, S. Samol, K. Ślebzak, Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Komentarz, Warszawa 2010; E. Modliński, Ubezpieczenie społeczne czy jakaś nowoczesna forma filantropii, NP 1973, Nr 4; J. Orczyk, M. Żukowski, Formuła wymiaru emerytury – przesłanki i skutki na tle porównawczym, w: C. Jackowiak (red.), Problemy ubezpieczenia emerytalno-rentowego. I Krajowa Konferencja Polskiego Stowarzyszenia Ubezpieczenia Społecznego, Poznań, maj 1987. Warszawa 1987; R. Pacud, Elementy publiczno- i prywatnoprawne OFE. Potrzeba rekonstrukcji, w: L. Florek, Ł. Pisarczyk (red.), Współczesne problemy prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, Warszawa 2011; R. Pacud, Oczekiwanie prawne na emeryturę dożywotnią (ekspektatywa), Bydgoszcz–Katowice 2006; W. Piotrowski, Niektóre aspekty prawne reformowania systemu emerytalnego, RPEiS 1999, Nr 1; M. Rutkowski, Median voter ma głos, Gazeta Bankowa, 12–18 lutego 2007; W. Sanetra, O założeniach nowego systemu świadczeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, PiZS 2003, Nr 3; W. Szubert, Ubezpieczenie społeczne. Zarys systemu, Warszawa 1987; H. Szurgacz, Zagadnienie przekazywania przez państwo zadań w zakresie zabezpieczenia społecznego podmiotom niepublicznym, w: H. Szurgacz (red.), Konstytucyjne problemy prawa pracy i zabezpieczenia społecznego. Referaty na XV Zjazd Katedr i Zakładów Prawa Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Wrocław 1–2.6.2005 r., Wrocław 2005; H. Szurgacz, M. Zagrosik, Zakład Ubezpieczeń Społecznych w administracji socjalnej w Polsce, w: U. Jackowiak, A. Malaka (red.), Problemy ubezpieczeń społecznych. W 70-lecie istnienia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Wrocław 2004; K. Ślebzak, Konstytucyjne aspekty funkcjonowania drugiego filara ubezpieczenia emerytalnego, w: L. Florek, Ł. Pisarczyk (red.), Współczesne problemy prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, Warszawa 2011; K. Ślebzak, Ochrona emerytalnych praw nabytych, Warszawa 2009; B. Wagner, Kapitałowy segment zreformowanego systemu emerytalnego, w: L. Florek, Ł. Pisarczyk (red.), Współczesne problemy prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, Warszawa 2011; J. Wratny, Organizacja ubezpieczeń społecznych, w: C. Jackowiak (red.), Rozwój ubezpieczeń społecznych w Polsce, Wrocław 1991; F. Zacher, Zur Anatomie des Sozialrechtes, Die Sozialgerichtsbarkeit 1982, Heft 9; T. Zieliński, Idea wzajemności w socjalistycznym modelu ubezpieczeń społecznych, PiP 1981, Nr 2; T. Zieliński, Nowe emerytury – samoubezpieczenie na starość, w: T. Bińczycka-Majewska (red.), Konstrukcje prawa emerytalnego, Kraków 2004; T. Zieliński, Ochrona praw nabytych – zasada państwa prawnego, PiP 1992, Nr 3; T. Zieliński, Ubezpieczenia społeczne pracowników. Zarys systemu prawnego – część ogólna, Warszawa–Kraków 1994.

Literatura do art. 2: K. Antonów (red.), M. Bartnicki, B. Suchacki, Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, Warszawa 2009; R. Babińska, Wzruszalność prawomocnych decyzji rentowych, Warszawa 2007; C. Jackowiak, Ochrona praw nabytych w polskim systemie emerytalno-rentowym, PS 1992, Nr 11–12; C. Jackowiak, Oczekiwania i ekspektatywy w ubezpieczeniach społecznych, w: J. Jończyk (red.), Koncepcje i problemy ubezpieczenia społecznego, materiały IV Kolokwium Ubezpieczenia Społecznego, Wrocław 1987; I. Jędrasik-Jankowska, K. Jankowska, Prawo do emerytury. Komentarz do ustaw z orzecznictwem, Warszawa 2011; E. Modliński, Ubezpieczenie społeczne czy jakaś nowoczesna forma filantropii, NP 1973, Nr 4; R. Pacud, Oczekiwanie prawne na emeryturę dożywotnią (ekspektatywa), Bydgoszcz–Katowice 2006; W. Szubert, Ubezpieczenie społeczne. Zarys systemu, Warszawa 1987; K. Ślebzak, Ochrona emerytalnych praw nabytych, Warszawa 2009; T. Zieliński, Idea wzajemności w socjalistycznym modelu ubezpieczeń społecznych, PiP 1981, Nr 2; T. Zieliński, Ochrona praw nabytych – zasada państwa prawnego, PiP 1992, Nr 3; T. Zieliński, Ubezpieczenia społeczne pracowników. Zarys systemu prawnego – część ogólna, Warszawa–Kraków 1994.

Literatura do art. 3: K. Antonów (red.), M. Bartnicki, B. Suchacki, Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, Warszawa 2009; T. Bińczycka-Majewska, Wybrane zagadnienia prawa do renty rodzinnej, w: J. Stelina, A. Wypych-Żywicka (red.), Człowiek, obywatel, pracownik. Studia z zakresu prawa. Księga Jubileuszowa poświęcona Profesor Urszuli Jackowiak, GSP 2007, t. XVII; D. Ciszewska, Charakter prawny dodatku pielęgnacyjnego, PiZS 2004, Nr 10; E. Grabowski, Ubezpieczenia społeczne w państwach współczesnych, Warszawa 1911; I. Jędrasik-Jankowska, Nierozwiązanie stosunku pracy jako przyczyna zawieszenia prawa do emerytury, PiZS 2011, Nr 9; I. Jędrasik-Jankowska, Pojęcia i konstrukcje prawne ubezpieczenia społecznego, Warszawa 2007; I. Jędrasik-Jankowska, Prawo do emerytury i rent z ubezpieczenia społecznego, Warszawa 1992; I. Jędrasik-Jankowska, Treść ryzyka ubezpieczeniowego, w: T. Bińczycka-Majewska (red.), Konstrukcje prawa emerytalnego, Kraków 2004; I. Jędrasik-Jankowska, Wymiar emerytury w polskim systemie ubezpieczenia społecznego, w: M. Pierzchalska (red.), Reforma systemu emerytalnego. Założenia, realizacja ustawowa, wdrażanie w życie, Radom 1999; J. Jończyk, Prawo zabezpieczenia społecznego, Kraków 2001; D.E. Lach, Kilka uwag na marginesie reformy ubezpieczenia emerytalnego, w: L. Florek, Ł. Pisarczyk (red.), Współczesne problemy prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, Warszawa 2011; J. Orczyk, M. Żukowski, Formuła wymiaru emerytury – przesłanki i skutki na tle porównawczym, w: C. Jackowiak (red.), Problemy ubezpieczenia emerytalno-rentowego. I Krajowa Konferencja Polskiego Stowarzyszenia Ubezpieczenia Społecznego, Poznań, maj 1987, Warszawa 1987; K. Ślebzak, Glosa do wyr. SN z 5.7.2001 r., II UKN 479/00, OSP 2003, Nr 11, poz. 149; K. Ślebzak, Niektóre uwagi na tle zmian w prawie emerytalnym wprowadzonych ustawą z 11.5.2012 r., PiZS 2012, Nr 7; A. Wypych-Żywicka, Renta rodzinna z ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zagadnienia materialnoprawne, Gdańsk 2006; T. Zieliński, Ubezpieczenia społeczne pracowników. Zarys systemu prawnego – część ogólna, Warszawa–Kraków 1994; T. Żyliński, Renta rodzinna, w: J. Jończyk (red.), Ubezpieczenie społeczne rodziny. Materiały II Kolokwium Ubezpieczenia Społecznego, Wrocław 1985.

Literatura do art. 4: K. Antonów (red.), M. Bartnicki, B. Suchacki, Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, Warszawa 2009; I. Jędrasik-Jankowska, Ubezpieczenie społeczne. Część ogólna, Warszawa 2003; J. Jończyk, Prawo zabezpieczenia społecznego, Kraków 2001.

Art. 1. [Zakres przedmiotowy]

1. Ustawa określa:

1) warunki nabywania prawa do świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń emerytalnego i rentowych;

2) zasady ustalania wysokości świadczeń;

3) zasady i tryb przyznawania oraz wypłaty świadczeń.

2. (uchylony)

3. (uchylony)

4. Warunki nabywania prawa do świadczeń pieniężnych przysługujących z ubezpieczenia z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej oraz wysokość tych świadczeń określają odrębne przepisy.

Spis treści

Nb

I.

Uwagi wprowadzające

1

A.

Historyczny rozwój ubezpieczeń: emerytalnego i rentowego

1

B.

Trzy filary zabezpieczenia społecznego na starość a metoda finansowania i ustalania wysokości świadczeń emerytalnych

14

C.

Powszechność systemu emerytalnego

25

II.

Przedmiot ustawy

28

A.

Warunki nabywania prawa do świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń emerytalnego i rentowego

28

1.

Problematyka nabywania i nabycia prawa do świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń emerytalnego i rentowego

28

B.

Ustawowa regulacja dotycząca warunków nabywania prawa do świadczeń

32

1.

Zasady ustalania wysokości świadczeń

37

2.

Zasady i tryb przyznawania oraz wypłaty świadczeń

46

III.

Odesłanie do ustawy wypadkowej

62

I. Uwagi wprowadzające

A. Historyczny rozwój ubezpieczeń: emerytalnego i rentowego

Nb 1

1. Omawiając problematykę ubezpieczeń emerytalnego i rentowego, należy tytułem wprowadzenia zwrócić pokrótce uwagę na kilka zagadnień ogólnych dotyczących historii tej formy zabezpieczenia społecznego (co, mimo znaczących różnic, wiąże się z ich łącznym traktowaniem, jak choćby w EmRentyFUSU), kwestii ryzyka socjalnego objętego ochroną aktualizującego obowiązek ubezpieczyciela (ZUS) i ewentualnie innych podmiotów (zakłady emerytalne) spełnienia (wypłaty) świadczeń objętych ustawową gwarancją oraz aktualnych rozwiązań organizacyjno-finansowych (dotyczących przede wszystkim „filarów” ubezpieczenia emerytalnego).

Nb 2

2. Odnosząc się do rozwoju historycznego ubezpieczeń emerytalnego i rentowego, trzeba zauważyć, że przypadki chorób, inwalidztwa, starości czy śmierci żywiciela rodziny występowały zawsze i powodowały potrzeby wymagające zaspokojenia, a pierwsze rozwiązania prawne dotyczące tych kwestii powstawały już w starożytności i w średniowieczu. T. Zieliński wskazywał w tym kontekście, że ochrona ubezpieczeniowa w dzisiejszym rozumieniu tego słowa nie miała w owych czasach społeczno-gospodarczego uzasadnienia. Zróżnicowane struktury feudalne – wiejskie i cechowe – a także rodzinne, w których ludzie starzy, niedołężni i chorzy znajdowali naturalną pomoc i oparcie, okazały się jednak niewystarczające w obliczu przemian gospodarczo-społecznych będących pokłosiem rewolucji przemysłowej i jej skutków – industrializacji, urbanizacji i wyodrębniania się licznej grupy robotników – pracowników najemnych „narażonych we wzmożonym stopniu na ryzyko utraty zdrowia i sprawności do pracy, a równocześnie opierających swój byt na możności wynajmowania pracy w zamian za płacę roboczą” (por. T. Zieliński, Ubezpieczenia, s. 28–32; także W. Szubert, Ubezpieczenie, s. 9).

Nb 3

3. W świecie nowożytnym poszukiwanie rozwiązań zabezpieczających byt jednostki w sytuacji wystąpienia niekorzystnych zdarzeń losowych wpływających na zdolność do zarobkowania rozpoczęło tzw. okres utopijny, nawiązujący do koncepcji solidarności społecznej i samopomocy zbiorowej (w opozycji do samopomocy indywidualnej). Jako główne idee przewodnie wskazywano przymus ubezpieczenia, samorządność i samowystarczalność kas (D. Defoe). Ważnym uzupełnieniem tych założeń była teza J.Ch. Simonde de Sismondiego, zgodnie z którą praca musi zabezpieczać pracującego człowieka przed ryzykiem niedostatku w przyszłości, gdy z powodu zdarzeń losowych nie będzie mógł wykonywać pracy zarobkowej, a ciężar troszczenia się o pracowników, których zarobki nie wystarczają na zgromadzenie oszczędności na czas nieuchronnej bezczynności zawodowej, powinni ponosić przedsiębiorcy, ponieważ to im przypadają korzyści z nieopłaconej częściowo pracy robotników – idea gwarancji zawodowej (por. T. Zieliński, Ubezpieczenia, s. 33–34; także K. Krzeczkowski, Idee, s. 32 i n. oraz s. 62 i n.).

Nb 4

4. Idea gwarancji zawodowej miała zasadnicze znaczenie, gdyż główną wadą XIX-wiecznych instytucji prawnych, takich jak cywilnoprawna umowa ubezpieczenia, kasy pomocy prowadzone na zasadzie wzajemności (tzw. friendly societies), kasy pozostające w gestii związków zawodowych, a także tzw. ubezpieczenie ludowe, była dobrowolność udziału, na skutek czego skupiały one jedynie zamożniejsze kręgi pracowników, których stać było na to, żeby do nich przystąpić i opłacać regularnie należne składki. Nie sięgały natomiast do osób najbardziej potrzebujących zorganizowanej pomocy oraz nie stwarzały powszechnych gwarancji na wypadek niemożności zarobkowania (por. W. Szubert, Ubezpieczenie, s. 11–12).

Nb 5

5. Na tym tle należy oceniać wprowadzenie w Niemczech pod koniec XIX w. wieloma aktami prawnymi instytucji ubezpieczenia społecznego, w tym także ubezpieczenia emerytalnego (1889 r.). Ubezpieczenie to od początku obejmowało zarówno ryzyko inwalidztwa pozawypadkowego, jak i starości oraz śmierci, było zatem – używając aktualnej terminologii – ubezpieczeniem emerytalno-rentowym. T. Zieliński stwierdzał, że miało to, w stosunku do wcześniejszych działań (np. koncepcja państwowo-zaopatrzeniowej ochrony obywateli w krytycznych sytuacjach życiowych przewidziana w pruskim Landrechcie z 1794 r.), znaczenie przełomowe. Wynikało ono z zerwania z ideą niemieszania się państwa w sferę stanowiącą dotąd domenę prawa prywatnego i wzruszeniem zasady kompensowania ryzyka życiowego za pomocą samopomocy indywidualnej (por. T. Zieliński, Ubezpieczenia, s. 35–37).

Nb 6

6. Odnosząc się do rozwiązań bismarckowskich i podkreślając przymus ubezpieczenia i wynikającą z niego jego powszechność, W. Szubert zwracał także uwagę na autonomię finansową poszczególnych rodzajów ubezpieczeń. Zaznaczał, że w odniesieniu do ubezpieczenia emerytalno-rentowego występowała ścisła zależność uprawnień świadczeniowych od opłacania składek. Jak wskazuje cytowany autor, warunkiem nabycia prawa do renty inwalidzkiej i starczej było bowiem wykazanie się tzw. okresem wyczekiwania wynoszącym określoną liczbę „tygodni składkowych” (w pierwszym przypadku 200, a w drugim 1200). Wymóg ten, przy ówczesnym systemie ewidencyjnym, polegającym na wklejaniu co tydzień odpowiednich znaczków do tzw. kart kwitowych, był równoznaczny z uzależnieniem prawa do świadczeń od faktycznego uiszczenia należnych składek za danego ubezpieczonego (por. W. Szubert, Ubezpieczenie, s. 17). Rozwiązanie to przyjęto także w odniesieniu do polskiego ubezpieczenia emerytalnego obowiązującego w 20-leciu międzywojennym, w którym uprawnienia do rent inwalidzkich i starczych były uzależnione od „przebycia w ubezpieczeniu” określonej liczby tygodni czy miesięcy składkowych, z tym że zaliczano do nich okresy, za które składki zostały wymierzone, choćby nie zostały faktycznie ściągnięte, co było równoznaczne z przejęciem przez instytucje ubezpieczeniowe ryzyka niewypłacalności pracodawców obowiązanych do opłacania składek (por. W. Szubert, Ubezpieczenie, s. 18).

Nb 7

7. Technika ubezpieczeniowa, nawiązująca w przyjętych rozwiązaniach do istniejących ubezpieczeń gospodarczych (pojęcie ryzyka, składki, wspólnoty ubezpieczeniowej, odpowiedzialności ubezpieczyciela itd.) z pewnymi oczywistymi korektami wynikającymi z przyjętego określenia tych ubezpieczeń mianem społecznego (zasada solidarności społecznej i wynikające z niej m.in. bezskładkowe współubezpieczenie członków rodziny, abstrahowanie od indywidualnego stopnia ryzyka, przymus ubezpieczeniowy itd.) nawiązywała do epoki liberalnej i określonej roli władzy publicznej. Jak celnie sformułował to K. Kolasiński, państwo ograniczyło się do stworzenia ram prawnych i nałożenia przymusu ubezpieczeniowego na określone podmioty, a następnie zdystansowało się od realizacji ubezpieczeń, zastrzegając sobie jednak kompetencje kontrolne i nadzorcze (K. Kolasiński, Modele, s. 135).

Nb 8

8. Należy jednak wskazać, że model bismarckowski, jakkolwiek upowszechniony wkrótce w większości krajów Europy, nie był jedyną formułą zabezpieczenia ludzi przed ryzykami życiowymi. W Danii w 1891 r. wprowadzono rentę na starość, która stanowiła świadczenie innego typu niż ubezpieczeniowe. Wypłacana była z funduszy publicznych, a prawo do niej nabywał każdy, kto osiągnął określony wiek „po okresie użytecznej działalności”. T. Zieliński stwierdzał, że było to zatem świadczenie typu zaopatrzeniowego (por. T. Zieliński, Ubezpieczenia, s. 38).

Nb 9

9. Wielki kryzys gospodarczy lat 30 XX w. miał dla omawianej problematyki istotne znaczenie. Z jednej strony zaowocował wieloma niekorzystnymi z punktu widzenia pracowników zmianami dotyczącymi istniejących ubezpieczeń społecznych, których koszty postrzegane były jako jedna z przyczyn problemów gospodarczych (tzw. okres rewizjonistyczny). Z drugiej strony natomiast wywołał daleko idące zmiany dotyczące koncepcji zabezpieczenia społecznego. Początków procesu przemian szukać można w założeniach programu New Deal prezydenta F.D. Roosevelta oraz teoriach J.M. Keynesa, które stały się podstawą opracowania przez W.H. Beverdige'a „Raportu” uznawanego za istotny krok w rozwoju ideologii państwa opiekuńczego (dobrobytu, welfare state). Umocnieniu doktryny państwa opiekuńczego sprzyjała niewątpliwie także koncepcja humanizmu integralnego, podkreślająca – w reakcji na grozę II wojny światowej – godność osoby ludzkiej, z czym wiązało się definiowanie i statuowanie systemu wolności i praw człowieka, także socjalnych (por. T. Zieliński, Ubezpieczenia, s. 39–40).

Nb 10

10. Także w państwach tzw. realnego socjalizmu po drugiej wojnie światowej sytuacja uległa zmianie. Doszło, jak to ujął H. Szurgacz, do „zawłaszczania przez państwo obszarów, na których wcześniej działały podmioty niepaństwowe” (H. Szurgacz, Zagadnienie, s. 127). Przemiany społeczno-gospodarcze doprowadziły do upaństwowienia systemu ubezpieczeń społecznych, a w odniesieniu do ryzyka starości, powołania instytucji zaopatrzenia emerytalnego, nawiązującego do kryterium stażu pracy jako swoistej zasługi (emeritus) obywatela-pracownika wobec państwa-pracodawcy. Technika zaopatrzeniowa stanowiła znaczącą zmianę w stosunku do metody ubezpieczeniowej, przede wszystkim poszerzając zakres podmiotowy systemów świadczeniowych przez ich upowszechnienie i rezygnację ze składek na rzecz budżetowego finansowania świadczeń oraz wprowadzając odpowiedzialność władzy publicznej za spełnienie gwarantowanych świadczeń (por. T. Zieliński, Ubezpieczenia, s. 40–41, 48–50).

Nb 11

11. W powojennej Polsce system ubezpieczeń społecznych, ukształtowany przede wszystkim UbezpSpołU1933, podlegał daleko idącym zmianom. W pierwszej kolejności zlikwidowano odrębności systemów emerytalnych państwowych funkcjonariuszy cywilnych oraz uprzywilejowanie pracowników umysłowych w stosunku do fizycznych (lata 1944–1946), a DekrPZE z 1954 r. wprowadzono powszechne zaopatrzenie emerytalne pracowników i ich rodzin. Dekret ten zastąpiły następnie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (z 1968 i 1982 r.). Ubezpieczeniami obejmowano sukcesywnie także pozapracownicze grupy ludności: rzemieślników od 1965 r., członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych od 1972 r., duchownych od 1972 i 1989 r., twórców i ich rodziny od 1974 r., agentów i zleceniobiorców wykonujących prace na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej od 1975 r., rolników indywidualnych od 1977 r. (por. T. Zieliński, Ubezpieczenia, s. 46–47).

Nb 12

12. Z finansowego punktu widzenia najistotniejszą zmianą było zerwanie z autonomią finansową ubezpieczeń i włączenie funduszy ubezpieczeniowych do budżetu państwa. Gdy chodzi o organizację systemu, to w 1950 r. zlikwidowano ubezpieczalnie społeczne, przekazując ich zadania i kompetencje ZUS, który zresztą zlikwidowano już w 1955 r., przekazując wykonawstwo ubezpieczeń związkom zawodowym. W 1960 r. ZUS został reaktywowany. Kolejnym znaczącym wydarzeniem w historii Zakładu, które do dziś kształtuje postrzeganie ZUS nie tylko w opinii publicznej, lecz także przez podmioty stosujące prawo, było nadanie mu w 1986 r. statusu centralnego organu administracji państwowej. Wprawdzie od 1.1.1999 r. w SysUbSpołU zmieniono ten stan rzeczy, stanowiąc w art. 66 ust. 1, że Zakład jest państwową jednostką organizacyjną i ma osobowość prawną, nie ma już natomiast przymiotu organu administracji państwowej, nadal jednak dość powszechnie ZUS traktowany jest jak część administracji rządowej realizująca zadania z zakresu tzw. administracji świadczącej. Tymczasem, choć oczywiście z zastrzeżeniem wielu odmienności wynikających z ewolucji modelu ubezpieczeniowego i nowych warunków społeczno-gospodarczych, można raczej zauważyć, że historia zatoczyła koło i po latach burzliwego rozwoju ZUS powrócił do swojej roli określonej już w ustawie scaleniowej – instytucji ubezpieczeniowej, zarządcy systemu ubezpieczeń społecznych. Zakład wykonuje swe własne zadania, określone w SysUbSpołU i innych aktach prawnych, które nie są zadaniami władzy publicznej. Z tego powodu źródłem uprawnień świadczeniobiorców mogą być wyłącznie przepisy prawa zabezpieczenia społecznego (interpretowane ściśle, z wyłączeniem uznaniowości), a prawo do zabezpieczenia społecznego statuowane w art. 67 Konstytucji RP ma jedynie charakter normy programowej, w szczególności zaś nie stanowi podstawy dla konstruowania przez obywateli/rezydentów publicznego prawa podmiotowego i występowania z żądaniem udzielenia świadczeń z zakresu ubezpieczeń społecznych w stosunku do organów państwa lub samorządu (szerzej na ten temat por. J. Jończyk, ZUS; J. Jończyk, H. Szurgacz, M. Zagrosik, Zakład; J. Jończyk, E. Borowczyk, Organizacja; por. także T. Zieliński, Ubezpieczenia, s. 44–47 oraz D.E. Lach, w: B. Gudowska, J. Strusińska-Żukowska, Ustawa, art. 66, Nb 1–2).

Nb 13

13. Reformą w 1999 r. wprowadzono nowy kształt prawny systemu ubezpieczeń społecznych, w tym w szczególności ubezpieczenia emerytalnego, przy czym w literaturze zgłaszano wiele krytycznych uwag dotyczących kontrowersyjnych rozwiązań finansowych i założeń nowego modelu ubezpieczenia emerytalnego (por. T. Zieliński, Nowe, s. 15 i n.; J. Jończyk, Nowe, s. 35; U. Kalina-Prasznic, Uwagi; W. Piotrowski, Niektóre; K. Kolasiński, Konstytucyjne).

B. Trzy filary zabezpieczenia społecznego na starość a metoda finansowania i ustalania wysokości świadczeń emerytalnych

Nb 14

1. Jednym z najbardziej kontrowersyjnych elementów reformy ubezpieczenia emerytalnego z 1999 r. było wprowadzenie „trójfilarowości” zabezpieczenia społecznego na starość. W największym skrócie rzecz ujmując, oznaczało to, że poza tradycyjnym, organizowanym przez ZUS systemem repartycyjnym, ubezpieczeni objęci zostali (urodzeni po 31.12.1968 r. obligatoryjnie, a po 31.12.1948 r., lecz przed 1.1.1969 r. dobrowolnie) organizowanym przez Otwarte Fundusze Emerytalne (pozostające w zarządzie Powszechnych Towarzystw Emerytalnych) filarem kapitałowym. Uzupełniająco przewidziano jako trzeci filar możliwość uczestnictwa w programach emerytalnych oferowanych przez pracodawców lub rozmaite inne formy zapobiegliwości własnej.

Nb 15

2. Szersze omówienie tej problematyki, także na tle ewolucji systemów emerytalnych na świecie i w Polsce – por. U. Kalina-Prasznic, Społeczne oraz: I. Jędrasik-Jankowska, Otwarte; B. Wagner, Kapitałowy; K. Ślebzak, Konstytucyjne; R. Pacud, Elementy; K. Antonów, OFE; A. Jabłoński, Charakter [wszystkie te opracowania w: L. Florek, Ł. Pisarczyk (red.), Współczesne]; por także I. Jędrasik-Jankowska, Pojęcia, s. 203 i n.; K. Ślebzak, Próba; K. Antonów, Otwarte; K. Antonów, Finansowe; jak również: T. Zieliński, Nowe; T. Bińczycka-Majewska, Konstrukcja; K. Ślebzak, Prawo; M. Szczepańska-Bębenek, Świadczenia [wszystkie te opracowania w: T. Bińczycka-Majewska (red.), Konstrukcje].

Nb 16

3. Jedynie na marginesie należy zaznaczyć, że kapitałowo finansowane ubezpieczenie emerytalne zostało wprowadzone w Polsce już w 20-leciu międzywojennym. Stosowne regulacje dla pracowników umysłowych pojawiły się w czasie pomyślnej koniunktury i gospodarczego wzrostu (1927 r.), przy czym gromadzenie znacznego w owym czasie i w polskich warunkach kapitału składkowego służyło – przez inwestowanie składek – wsparciu etatystycznej polityki gospodarczej rządu. Ten sam cel przyświecał ustawodawcy, gdy UbezpSpołU1933 ustanowił – również oparte na kapitałowym finansowaniu świadczeń – emerytalne ubezpieczenie robotników (por. J. Jończyk, Prawo, s. 78–79).

Nb 17

4. Przyjęcie u progu XXI w. kapitałowego systemu pokrycia części przyszłych świadczeń miało służyć przede wszystkim uodpornieniu systemu na niekorzystne, a prognozowane przemiany demograficzne. Warto jednak pamiętać, że twórcom reformy 1999 r. przyświecały – podobnie jak ustawodawcy międzywojennemu – także inne, makroekonomiczne cele. Środki gromadzone w ramach OFE, a inwestowane w obligacje Skarbu Państwa oraz akcje, miały m.in. ożywić rynek kapitałowy i stymulować wzrost gospodarczy (por. K. Antonów, Finansowe, s. 3; T. Zieliński, Nowe, s. 26; S. Golinowska, O reformie; D.E. Lach, Kilka, s. 396). Z drugiej strony podkreślano, że nie bez znaczenia jest także przechowywanie tak pozyskiwanych środków w sposób uniemożliwiający ich „wypożyczenie” przez władzę publiczną, co ma znaczenie zwłaszcza w dobie kryzysu gospodarczego i deficytu finansów publicznych (por. T. Bińczycka-Majewska, Konstrukcja, s. 37; K. Ślebzak, Prawo, s. 130).

Nb 18

5. W tym kontekście należy pokrótce wskazać na zalety i wady rozwiązań przyjętych w ramach pierwszego i drugiego filara. Finansowanie repartycyjne, najkrócej rzecz ujmując, polega na finansowaniu emerytur z bieżących wpływów ze składek (w ramach tzw. umowy międzypokoleniowej), natomiast w ramach filaru kapitałowego ubezpieczeni gromadzą środki na indywidualnych kontach, a wysokość przyszłych świadczeń uzależniona jest od zebranych składek (oraz skuteczności zarządzania nimi przez OFE) – tzw. transfer intertemporalny (por. K. Antonów, Finansowe, s. 2 i n.; K. Ślebzak, Prawo, s. 130).

Nb 19

6. Podstawą systemu repartycyjnego jest funkcjonowanie w ramach gospodarki narodowej wystarczającej liczby osób w wieku produkcyjnym, które opłacając składki, pokrywają bieżące koszty funkcjonowania systemu, w tym przede wszystkim aktualnie wypłacanych świadczeń. Środki finansowe otrzymywane w takim systemie są pochodną wynagrodzeń, nie tyle aktualnych emerytów, ile przede wszystkim aktualnych zatrudnionych, finansujących system, a tym samym jako koszt pracy wpływają na rynek pracy i mogą powodować np. ucieczkę w szarą strefę lub ryczałtowo oskładkowane samozatrudnienie.
Istotne znaczenie ma także liczba zatrudnionych i jej relacja do liczby świadczeniobiorców, zależnej od zmian demograficznych. Dlatego też wpływ na kondycję finansową systemu ma nie tylko starzenie się społeczeństw, lecz także bezrobocie i stagnacja gospodarcza (por. K. Antonów, Finansowe, s. 2 i n.; K. Ślebzak, Prawo, s. 130 i n.; O. Farhauer, K. Borchardt, Bürgerversicherung, s. 54; także D.E. Lach, Kilka, s. 396–397). W cytowanym już opracowaniu (D.E. Lach, Kilka, s. 397) przywołano opinię, zgodnie z którą niezreformowane (tj. nadal oparte wyłącznie na koncepcji finansowania repartycyjnego) systemy emerytalne państw UE są „aktuarialnymi bankrutami”, między innymi właśnie ze względu na starzenie się populacji (tak M. Rutkowski, Median, s. 48). Nie zmienia to faktu, że w literaturze celnie zauważa się, iż system repartycyjny jest bardziej odporny na inflację (K. Ślebzak, Prawo, s. 130), a także że prostota organizacyjna ogranicza jego koszty administracyjne (por. O. Farhauer, K. Borchardt, Bürgerversicherung, s. 56). Należy też wskazać, że o ile immanentną cechą systemów repartycyjnych jest zasilanie ich dotacjami z budżetu państwa, o tyle w Polsce przez długi czas utrzymywała się rezerwa (nadwyżki), pozostając jednak w dyspozycji budżetu, przeznaczana była na finansowanie zadań pozaubezpieczeniowych (por. K. Antonów, Finansowanie, s. 2; U. Prasznic, Ewolucja, s. 40 i n.).

Nb 20

7. Z kolei kapitałowa metoda finansowania jest niewątpliwie droższa z punktu widzenia kosztów jej bieżącej działalności. Naliczanie, gromadzenie i zarządzanie indywidualnymi środkami pociąga za sobą konieczność funkcjonowania bardziej rozbudowanej struktury zarządzającej tymi środkami (szerzej na ten temat por. K. Antonów, Otwarte). W świetle kryzysu finansowego ostatnich lat należy mieć także na względzie zagrożenie dla zgromadzonych środków wynikające z ewentualnej inflacji, a także – co groźniejsze – ich uszczuplenia wskutek spadku cen aktywów rynku kapitałowego, w które zostały zainwestowane. Jest oczywiście możliwe i konieczne wbudowanie w system stosownych zabezpieczeń, np. przez zobowiązanie do inwestowania określonych środków w „bezpieczne” papiery wartościowe, np. obligacje skarbu państwa, niemniej wszystkich zagrożeń wynikających z uczestnictwa w dynamicznym i globalnie uwarunkowanym rynku kapitałowym nie sposób wykluczyć. Trudnością o podstawowym znaczeniu jest ponadto konieczność stworzenia indywidualnych rezerw kapitałowych, co wymaga dłuższego czasu i wymusza stosowanie rozwiązań przejściowych. Niewątpliwym plusem, zwłaszcza z ekonomicznego punktu widzenia, jest jednak możliwość pomnażania gromadzonych środków oraz ich makroekonomiczne znaczenie z punktu widzenia sumy oszczędności (por. K. Antonów, Finansowe, s. 2 i n.; K. Ślebzak, Prawo, s. 130 i n.; O. Farhauer, K. Borchardt, Bürgerversicherung, s. 55–56; D.E. Lach, Kilka, s. 397).

Nb 21

8. Warto zauważyć, że w odniesieniu do systemu kapitałowego w literaturze podkreśla się, iż metoda ta oznacza nieprzewidywalność wyniku (wysokości przyszłego świadczenia), co w połączeniu z zerwaniem z tradycyjnym podejściem do ochrony przed ryzykiem starości, opartym na idei samopomocy zbiorowej wynikającej z solidarności międzygrupowej i międzypokoleniowej (indywidualizacja ryzyka), prowadzi do wniosku, że II filar systemu emerytalnego nie jest instytucją zabezpieczenia społecznego w tradycyjnym rozumieniu tego pojęcia. Uzasadnia to wątpliwości dotyczące częściowego tylko wykonania przez ustawodawcę dyspozycji art. 67 ust. 1 Konstytucji RP (por. T. Zieliński, Nowe, s. 15 i n., 22, 27; T. Bińczycka-Majewska, Konstrukcja, s. 35, 67; K. Ślebzak, Próba, s. 73–74, 79–80).

Nb 22

9. W tym kontekście kilka słów należy poświęcić kwestii ustalania wysokości świadczenia. Jak zauważył K. Antonów (w: K. Antonów (red.), M. Bartnicki, B. Suchacki, Ustawa, komentarz do art. 1), można wyróżnić tzw. system zdefiniowanego świadczenia i tzw. system zdefiniowanej składki.
W odniesieniu do ubezpieczenia emerytalnego tzw. młodszych ubezpieczonych (tj. urodzonych po 31.12.1948 r.) – nowego systemu emerytalnego – przyjęto system zdefiniowanej składki, polegający na uzależnieniu wysokości przyszłego świadczenia od kwoty składek zgromadzonych na koncie ubezpieczonego w całym okresie ubezpieczenia (metoda proporcjonalna). Jego zastosowanie było możliwe dzięki wprowadzeniu systemu indywidualnych kont ubezpieczonych, na których rejestruje się i waloryzuje indywidualne składki. W efekcie wysokość świadczenia jest zindywidualizowana i odzwierciedla poziom dochodów w okresie aktywności zawodowej ubezpieczonego. K. Antonów określa to mianem zgodności podstaw wymiaru składki (ograniczonej do 30-krotności przeciętnego wynagrodzenia w roku kalendarzowym) i świadczenia.

Nb 23

10. Z kolei system zdefiniowanego świadczenia, przyjęty w odniesieniu do rent, emerytur ze starego systemu emerytalnego i emerytur górniczych, w silniejszy sposób realizuje ideę solidarności ubezpieczenia społecznego, polegającą na swoistym uwspólnieniu ryzyka i zerwaniu bezpośredniego związku między składką a świadczeniem. W systemie tym parametry gwarantowanych świadczeń określone są w ustawie i zależą nie tylko od stażu pracy (okresy składkowe i nieskładkowe) i wysokości zarobków danego ubezpieczonego, lecz także od wysokości przeciętnego wynagrodzenia (kwota bazowa, o jakiej mowa w art. 19 EmRentyFUSU, ma wpływ na ustalenie zarówno wysokości części stażowej, jak i socjalnej danego świadczenia). W literaturze zauważano w tym kontekście, że efektem jest tzw. spłaszczenie świadczeń (metoda degresywna), co oznacza, że świadczenia dla osób o niższych zarobkach stanowią stosunkowo wyższy procent ich dochodów, zaś świadczenia dla osób lepiej zarabiających – niższy (por. także K. Ślebzak, Prawo, s. 121 i n.; I. Jędrasik-Jankowska, Wymiar, s. 32; zob. też J. Orczyk, M. Żukowski, Formuła, s. 58–64).

Nb 24

11. Na tym tle należy zasygnalizować kwestię, czy w ogóle świadczenia emerytalne, gwarantowane w ramach systemu, mogą mieć – jak dotąd – charakter zindywidualizowany, zależąc od wysokości opłaconych składek i odzwierciedlając tym samym różnice w poziomie dochodów w okresie aktywności zawodowej, a zatem niejako kompensując dotychczasowe wynagrodzenie, utracone w związku z „przejściem na emeryturę” (co ma miejsce zarówno w systemie zdefiniowanej składki, jak i – choć w mniejszym stopniu – w systemie zdefiniowanego świadczenia). Jak już bowiem zauważono (D.E. Lach, Kilka, s. 391), możliwe jest także inne rozwiązanie, zgodnie z którym świadczenia pieniężne z zabezpieczenia społecznego mają charakter zryczałtowany, o wysokości określonej w taki sposób, by umożliwić zaspokojenie elementarnych potrzeb beneficjentów systemu. W konsekwencji świadczenie emerytalne miałoby charakter zryczałtowany, stanowiąc „świadczenie socjalne o charakterze opiekuńczym” („emerytura państwowa”). Należy w tym kontekście przywołać art. 29 ust. 3 Konwencji Nr 102 MOP, zgodnie z którym wysokość świadczeń gwarantowanych w ramach systemu zabezpieczenia na starość świadczeń oblicza się zgodnie z postanowieniami Części XI, precyzujących, iż wysokość świadczenia powinna być taka, żeby dla „typowego uprawnionego” odpowiadała, w danych przypadkach objętych ochroną, stopie procentowej wskazanej w załączniku, w stosunku do całości poprzednich zarobków uprawnionego (art. 65 ust. 1 Konwencji NR 102 MOP). We wspomnianym załączniku przewidziano natomiast, że w odniesieniu do ryzyka starości, przyjmując jako „typowego uprawnionego” mężczyznę mającego żonę w wieku uprawniającym do emerytury, stopa procentowa, o jakiej mowa (tzw. stopa zastąpienia), powinna wynosić co najmniej 40%. Wyjątkowo stopa ta może być obniżona do 30% w sytuacji, gdy świadczenia w systemie są zapewnione każdej osobie chronionej, która zgodnie z ustalonymi zasadami spełniła wymóg 10 lat opłacania składek lub zatrudnienia bądź 5 lat zamieszkania. W tym kontekście wprowadzenie powszechnej, zaopatrzeniowo finansowanej, zryczałtowanej emerytury jest co do zasady dopuszczalne, z tym że jej wysokość należałoby ustalić przy uwzględnieniu stosownych przepisów Konwencji Nr 102 MOP. Odnoszą się one wprawdzie do „poprzednich zarobków”, co sugerowałoby przyznanie pierwszeństwa rozwiązaniom zindywidualizowanym, niemniej Konwencja Nr 102 MOP dotyczy jedynie norm minimalnych, nic nie stoi zatem na przeszkodzie, żeby wprowadzono świadczenia zryczałtowane w takiej wysokości, by stopa zastąpienia dla wszystkich beneficjentów systemu przewyższała owe 40% (wyjątkowo 30%).

C. Powszechność systemu emerytalnego

Nb 25

1. Jak już wskazano w powoływanym wyżej opracowaniu (por. D.E. Lach, Kilka, s. 393–394) osobną kwestią jest także, czy system emerytalny ma mieć charakter powszechny, dotyczyć szerokiego kręgu podmiotów i wprowadzać dla nich w miarę zunifikowane rozwiązania w zakresie obciążenia kosztami i wysokości gwarantowanych świadczeń, a także czy celowe jest tworzenie podsystemów skierowanych do wybranych grup podmiotów. Łączy się z tym przede wszystkim problem zdefiniowania kryteriów, za pomocą których dokonywać się będzie przyporządkowania podmiotów do poszczególnych podsystemów (np. tradycyjne kryterium źródła uzyskiwania dochodów (zatrudnienie pracownicze i niepracownicze, prowadzenie działalności gospodarczej rolniczej i pozarolniczej, itp.), co jednak wobec wielości i zróżnicowania form zatrudnienia – szerzej – aktywności zarobkowej obywateli może nie być łatwe do praktycznego przeprowadzenia lub wyłączenia pewnych osób z uczestnictwa w systemie, np. kontrowersyjne wyłączenie z systemu pracowniczego prokuratorów – por. J. Jończyk, Prawo, s. 100, 258 i n.).

Nb 26

2. Należy w tym kontekście przypomnieć tezę, zgodnie z którą system zabezpieczenia społecznego jako całość powinien być możliwie powszechny i wszechstronny, natomiast jego poszczególne elementy muszą uwzględniać szczególny charakter ryzyka, przed skutkami ziszczenia się których chronią przez różne formy organizacyjne, różnorodne źródła finansowania (podatkowe, składkowe lub inne) oraz odmienne metody działania (władcze lub prywatnoprawne), specjalizację (por. F. Zacher, Zur Anatomie, s. 333).

Nb 27

3. W istocie rzeczy, mimo że EmRentyFUSU ma bardzo szeroki zakres podmiotowy, to jest tylko jednym z elementów systemu emerytalnego. Z podmiotowego punktu widzenia należy bowiem wskazać na szczególne regulacje dotyczące: żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (ZaopEmŻołnU), funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (ZaopEmFunkcjU), nauczycieli (KartaNaU), rolników i pracujących z nimi domowników (UbRolU), pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze (EmPomU) oraz – pozaubezpieczniowe – dla sędziów (PrUSP) i prokuratorów (ProkU). Gdy chodzi natomiast o kwestie świadczeń, to poza już wskazaną EmPomU należy przywołać przede wszystkim, kluczową dla drugiego filara, EmerKapitU.

II. Przedmiot ustawy

A. Warunki nabywania prawa do świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń emerytalnego i rentowego

1. Problematyka nabywania i nabycia prawa do świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń emerytalnego i rentowego

Nb 28

1. Przed omówieniem ustawowej regulacji dotyczącej przesłanek i warunków, które należy spełnić, żeby nabyć prawo do świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń emerytalnego i rentowego, należy na marginesie jedynie zwrócić uwagę na złożoną, a wspomnianą już wyżej, problematykę nabywania i nabycia prawa w odniesieniu do świadczeń z zakresu zabezpieczenia społecznego. Była ona, w szczególności w odniesieniu do ubezpieczenia emerytalnego, wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi doktryny (T. Zieliński, Ochrona; T. Zieliński, Ubezpieczenia, s. 176; C. Jackowiak, Ochrona, s. 7–8 i przytoczona tam literatura: E. Modliński, Ubezpieczenie, s. 342; W. Szubert, Ubezpieczenie, s. 62; T. Zieliński, Idea; K. Ślebzak, Ochrona; K. Antonów, Prawo; R. Pacud, Oczekiwanie; D. Dzienisiuk, Ekspektatywy) i orzecznictwa (por. wyr. TK: z 11.2.1992 r., K 14/91, OTK 1992, poz. 7; z 23.11.1998 r., SK 7/98, OTK ZU 1998, Nr 7, poz. 114; z 22.6.1999 r., K 5/99, OTK ZU 1999, Nr 5, poz. 100; z 20.12.1999 r., K 4/99, OTK ZU 2000, Nr 7, poz. 165 i z 13.1.2006 r., K 23/03, OTK-A ZU 2006, Nr 1, poz. 8).

Nb 29

2. Ponieważ zagadnienie to zostanie szczegółowo omówione w komentarzu do art. 100, w tym miejscu można poprzestać na stwierdzeniu, że ustawowa regulacja dotycząca warunków nabywania prawa do świadczeń odnosi się do fazy, w której dochodzi do „powiększenia sfery posiadania danego podmiotu”. Ustawa wskazuje jedynie przesłanki, których spełnienie oznacza przysporzenie w obrębie sfery praw ubezpieczonego w postaci prawa do emerytury lub renty, natomiast realizacja tak nabytego prawa uzależniona jest od podjęcia przez ubezpieczonego określonych działań zmierzających do ustalenia prawa, przewidzianych zresztą także w przepisach ustawy.

Nb 30

3. Problematyka nabywania i nabycia prawa w odniesieniu do świadczeń z zakresu zabezpieczenia społecznego była wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi doktryny i orzecznictwa. W jednym z pierwszych orzeczeń, w którym dość szeroko podjęto problem zabezpieczenia emerytalnego w kontekście nabywania praw emerytalnych (wyrok z 11.2.1992 r., K 14/91, OTK 1992, poz. 7), Trybunał rozróżniał ekspektatywy praw, prawa nabyte in abstracto oraz prawa nabyte w drodze skonkretyzowanych ostatecznie decyzji, przyznających świadczenia (por. także wyroki: z 23.11.1998 r., SK 7/98, OTK ZU 1998, Nr 7, poz. 114; z 22.6.1999 r., K 5/99, OTK ZU 1999, Nr 5, poz. 100; z 20.12.1999 r., K 4/99, OTK ZU 2000, Nr 7, poz. 165 i z 13.1.2006 r., K 23/03, OTK-A ZU 2006, Nr 1, poz. 8). Zagadnienie to omawiali autorzy opinii, na których opierał swe stanowisko TK. T. Zieliński stwierdził, że ekspektatywa – oczekiwanie prawne – odnosi się do praw nabywanych in abstracto w formie przewidzianych w ustawach norm określających przesłanki powstawania określonych uprawnień przez nieskonkretyzowanych adresatów, natomiast nabycie in concreto dotyczy uprawnień osób indywidualnie określonych w decyzjach administracyjnych (por. T. Zieliński, Ochrona, s. 10). C. Jackowiak, który podkreślał „synallagmatyczne elementy treści stosunku ubezpieczeniowego”, wskazując na współzależność między okresami opłacania składki a powstaniem prawa do świadczeń, zauważał także, że „nawet w okresie afirmacji w ustawodawstwie elementów zaopatrzeniowych reprezentowany był w nauce pogląd, że w istocie rzeczy przesłanką prawa do świadczeń ubezpieczonych jest wkład pracy pracownika, niezależnie od tego, czy miernikiem wkładu jest opłacona składka czy też sam fakt zatrudnienia i wysokość zarobków” (por. C. Jackowiak, Ochrona, s. 7–8 i przytoczona tam literatura: E. Modliński, Ubezpieczenie, s. 342; W. Szubert, Ubezpieczenie, s. 62; T. Zieliński, Idea, s. 10). Warto zwrócić uwagę na spostrzeżenia C. Jackowiaka dotyczące ekspektatyw, które autor ten określał mianem tymczasowych praw podmiotowych. Stwierdzał on, że o ile stosunek ubezpieczeniowy powstaje ze zgłoszeniem do ubezpieczenia, o tyle prawo do świadczeń „narasta stopniowo w miarę upływu okresu składkowego (bądź okresu zatrudnienia) i spełnia się w chwili wystąpienia określonego zdarzenia”. Zaznaczał także, iż w okresie trwania stosunku ubezpieczenia ubezpieczony ma zapewnioną prawem gwarancję nabycia prawa do świadczeń „w razie spełnienia określonych ustawą warunków i wystąpienia chronionego zdarzenia”. Należy podkreślić, że w ocenie C. Jackowiaka konieczne jest zatem łączne spełnienie obu tych przesłanek jako warunek nabycia prawa. Z tego powodu cytowany autor używał sformułowania „proces narastania uprawnień”, zastrzegając jednak, że dotyczy to tzw. świadczeń długoterminowych „w szczególności rentowo-emerytalnych” (por. C. Jackowiak, Ochrona, s. 8; C. Jackowiak, Oczekiwania, s. 33–47). W tym kontekście należy zwrócić uwagę na wypowiedź T. Zielińskiego, który odnosząc się do ekspektatyw, zauważał, że dotyczą one jedynie uprawnień do świadczeń przyszłych, podczas gdy w ramach ubezpieczeń społecznych (dziś należałoby raczej powiedzieć w ramach systemu zabezpieczenia społecznego) w grę wchodzą także uprawnienia do świadczeń, „których pracownik może się już domagać w czasie trwania stosunku pracy w związku z powstaniem określonego zdarzenia” (por. T. Zieliński, Ubezpieczenia, s. 176).

Nb 31

4. W nowszej literaturze pojawiły się wypowiedzi dotyczące problematyki nabywania praw oraz prawnej kwalifikacji okresu poprzedzającego nabycie prawa do emerytury (por. K. Ślebzak, Ochrona; K. Antonów, Prawo; R. Pacud, Oczekiwanie; D. Dzienisiuk, Ekspektatywy). Zwracano przede wszystkim uwagę na pojęcia nabycia praw in abstracto i in concreto, sformułowane na użytek praw emerytalnych, rozumiane jako kolejne etapy nabywania tych praw (K. Ślebzak zauważał, że pogląd ten jest „właściwie” utrwalony w doktrynie za sprawą cytowanego orzeczenia TK z 11.2.1992 r., K 14/91, OTK 1992, poz. 7; por. K. Ślebzak, Ochrona, s. 75). Zagadnienie to było przedmiotem rozważań R. Babińskiej, która nawiązując do językowej treści określenia „nabycie”, zauważyła, że „jedynie nabycie in abstracto oznacza przysporzenie w obrębie sfery praw ubezpieczonego w postaci prawa do emerytury lub renty” i określiła je mianem nabycia sensu stricto. Natomiast nabycie in concreto nie prowadzi zdaniem autorki do powiększenia sfery praw, umożliwia natomiast „realizację uzyskanych ex lege uprawnień” (por. R. Babińska, Wzruszalność, s. 14). K. Ślebzak, akceptując wyodrębnienie obu etapów „nabywania prawa” dla opisania faz tego procesu z punktu widzenia ubezpieczonego (spełnienie przesłanek bez podjęcia działań zmierzających do ustalenia prawa – nabycie in abstracto i wydanie decyzji w stosunku do konkretnego zainteresowanego – nabycie in concreto), zauważał jednak trafnie, że podział ten nie jest w istocie uprawniony w kontekście analizy sposobów nabycia praw emerytalnych. Podkreślał, że nie jest możliwe nabycie uprawnienia „w ogólności” czy „w oderwaniu od konkretnej sytuacji”, jak również „w określonej, danej sytuacji, w rzeczywistym przypadku”. Z tego powodu proponował, aby do opisu procesu nabywania prawa do emerytury używać określeń: oczekiwanie, prawo nabyte niezrealizowane i prawo nabyte realizowane (por. K. Ślebzak, Ochrona, s. 75–76). Mając na uwadze zasadę ustawowej gwarancji, można tylko zauważyć, że proponowana przez cytowanego autora terminologia podkreśla, iż źródłem prawa do świadczeń jest ustawa, natomiast zrealizowanie prawa nabytego w wyniku spełnienia ustawowych przesłanek uzależnione jest od podjęcia określonych działań przez podmiot uprawniony.

B. Ustawowa regulacja dotycząca warunków nabywania prawa do świadczeń

Nb 32

1. Gdy chodzi o unormowania ustawowe dotyczące warunków nabywania prawa do świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia emerytalnego, to oddzielnie uregulowano kwestie dotyczące emerytury dla ubezpieczonych urodzonych po 31.12.1948 r. (art. 24 i 26b EmRentyFUSU) i dla ubezpieczonych urodzonych przed 1.1.1949 r. (art. 27–33 EmRentyFUSU), w tym dotyczących emerytur górniczych (art. 39, 50a–f EmRentyFUSU) oraz kolejowych (art. 40–45, 50 EmRentyFUSU). Ponadto w art. 46–47 ustawa statuuje reguły szczególne dotyczące emerytury dla niektórych ubezpieczonych urodzonych po 31.12.1948 r., a przed 1.1.1969 r., w tym nauczycieli, do jakich ma zastosowanie art. 88 ust. 2a KartaNaU.

Nb 33

2. Warunki nabywania prawa do świadczeń rentowych uregulowane są w art. 57–59 EmRentyFUSU (renta z tytułu niezdolności do pracy sensu stricto) oraz w art. 60–63 EmRentyFUSU (renta szkoleniowa). W odniesieniu do renty rodzinnej zastosowanie znajdą art. 65–72 i 74 EmRentyFUSU.

Nb 34

3. Przesłanki powstania prawa do dodatków do emerytur i rent i wysokość tych świadczeń regulują: w odniesieniu do dodatku pielęgnacyjnego – art. 75 EmRentyFUSU, natomiast w odniesieniu do dodatku dla sierot zupełnych – art. 76 EmRentyFUSU.

Nb 35

4. Najbardziej kontrowersyjnym świadczeniem przewidzianym w ustawie jest prawo do zasiłku pogrzebowego. Warunki powstania i nabycia prawa do tego świadczenia regulują art. 77–79 i 81 EmRentyFUSU. Świadczenie to przysługuje wszystkim ubezpieczonym, na dodatek w zryczałtowanej wysokości, niezależnej od stopnia indywidualnej potrzeby, co współcześnie nie znajduje uzasadnienia. Należałoby raczej wyłączyć ten zasiłek z systemu ubezpieczeniowego w ogóle, przyznając go tylko w faktycznie uzasadnionych przypadkach w systemie pomocy społecznej.

Nb 36

5. Na zakończenie należy wskazać na przepisy dotyczące świadczeń przyznawanych w szczególnym trybie decyzją prezesa RM lub prezesa ZUS, a finansowanych w obu przypadkach z budżetu państwa (art. 82–84 EmRentyFUSU).

1. Zasady ustalania wysokości świadczeń

Nb 37

1. Zasady ustalania wysokości emerytury dla ubezpieczonych urodzonych po 31.12.1948 r. reguluje art. 26–26a EmRentyFUSU. Na wysokość świadczenia wpływ mają dwa elementy – wysokość składek zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego oraz średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku równym wiekowi przejścia na emeryturę danego ubezpieczonego.

Nb 38

2. Bardziej złożona jest regulacja dotycząca emerytur, o jakich mowa w art. 27–50e EmRentyFUSU (tj. dla ubezpieczonych urodzonych przed 1.1.1949 r., dla niektórych ubezpieczonych urodzonych po 31.12.1948 r., a przed 1.1.1969 r., w tym nauczycieli, a także emerytur górniczych i kolejowych). W odniesieniu do tych świadczeń mają zastosowanie art. 51–56 EmRentyFUSU.

Nb 39

3. Zgodnie z art. 53 EmRentyFUSU emerytura wynosi:

1) 24% kwoty bazowej, o jakiej mowa w art. 19;

2) po 1,3% podstawy jej wymiaru za każdy rok okresów składkowych;

3) po 0,7% podstawy jej wymiaru za każdy rok okresów nieskładkowych, z zastrzeżeniem wielu sytuacji szczególnych.

Nb 40

4. Gdy chodzi o emerytury górnicze, to art. 51 i 52 EmRentyFUSU przewiduje przy ustalaniu ich wysokości stosowanie wielu przeliczników uzależnionych od rodzaju i miejsca wykonywania pracy górniczej, przy czym łączny okres pracy obliczony z zastosowaniem tych przeliczników uwzględnia się w wymiarze nie dłuższym niż 40 lub 45 lat.

Nb 41

5. Wysokość renty z tytułu niezdolności do pracy ustala się na podstawie tych samych co w art. 53 EmRentyFUSU wskaźników, z uwzględnieniem okresu uzupełniającego (staż hipotetyczny) – po 0,7% podstawy jej wymiaru za każdy rok okresu brakującego do pełnych 25 lat okresów składkowych oraz nieskładkowych, przypadających od dnia zgłoszenia wniosku o rentę do dnia, w którym rencista ukończyłby 60 lat (art. 62 EmRentyFUSU). W odniesieniu do renty szkoleniowej stosowną regulację zawiera art. 64 EmRentyFUSU, uzależniając jej wysokość od liczby osób uprawnionych. Gdy chodzi natomiast o rentę rodzinną, zastosowanie mają art. 73–74 EmRentyFUSU.

Nb 42

6. Jak już wspomniano, wysokość dodatków do emerytur i rent – przez wskazanie kwot – regulują: w odniesieniu do dodatku pielęgnacyjnego – art. 75 EmRentyFUSU, natomiast w odniesieniu do dodatku dla sierot zupełnych – art. 76 EmRentyFUSU.

Nb 43

7. Zgodnie z art. 80 EmRentyFUSU, zasiłek pogrzebowy przysługuje w stałej wysokości 4000 zł.

Nb 44

8. Ponadto w Dziale VII EmRentyFUSU przewidziano przepisy wspólne dotyczące wysokości świadczeń. W art. 85 EmRentyFUSU określono dolne granice wysokości rent i emerytur, a w art. 87 EmRentyFUSU tryb i przesłanki podwyższania emerytur, których wysokość jest niższa niż wskazane kwoty. Z kolei w art. 86 przewidziano ograniczenie wysokości świadczeń do 100% podstawy ich wymiaru. Artykuły 88–94 EmRentyFUSU regulują waloryzację świadczeń.

Nb 45

9. Zasady rozwiązywania zbiegu prawa do świadczeń normują art. 95–99 EmRentyFUSU. Generalna zasada wyrażona w art. 95 EmRentyFUSU stanowi, że w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie wypłaca się jedno z tych świadczeń – wyższe lub wybrane przez zainteresowanego. Natomiast kwestie prawa do pobierania świadczeń w razie zbiegu u jednej osoby prawa do emerytury z prawem do renty inwalidy wojennego i wojskowego, którego niezdolność do pracy pozostaje w związku ze służbą wojskową; renty z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej pobytem w miejscach, o jakich mowa w KombatantU; renty z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej wypadkiem przy pracy, wypadkiem w drodze do pracy lub z pracy lub chorobą zawodową, a także prawa do emerytury lub renty z prawem do emerytury lub renty z ubezpieczenia społecznego rolników określają odrębne przepisy.

2. Zasady i tryb przyznawania oraz wypłaty świadczeń

Nb 46

1.  Powstanie i ustanie prawa do świadczeń normują art. 100–102 EmRentyFUSU. Zgodnie z tymi przepisami, prawo do świadczeń określonych w ustawie powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa, natomiast jeżeli ubezpieczony pobiera zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne lub wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy wypłacane na podstawie przepisów KP, prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty szkoleniowej powstaje z dniem zaprzestania pobierania tego zasiłku, świadczenia lub wynagrodzenia. Nie dotyczy to jednak emerytury, o jakiej mowa w Dziale II Rozdziale 1 EmRentyFUSU (dla ubezpieczonych urodzonych po 31.12.1948 r.). Prawo do świadczeń ustaje natomiast, gdy ustanie którykolwiek z warunków wymaganych do uzyskania tego prawa oraz ze śmiercią osoby uprawnionej.

Nb 47

2. Prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy ustaje z dniem, od którego została przyznana emerytura zgodnie z art. 24a lub 27a EmRentyFUSU, natomiast prawo do świadczenia uzależnione od okresowej niezdolności do pracy ustaje z upływem okresu, na jaki to świadczenie przyznano.

Nb 48

3. W szczególny sposób, związany z przeznaczeniem tego świadczenia, uregulowano ustanie prawa do renty szkoleniowej. Zgodnie z art. 102 ust. 2 EmRentyFUSU prawo do tego świadczenia ustaje z upływem 6 miesięcy, jeżeli starosta nie wystąpi z wnioskiem o przedłużenie tego okresu; od dnia otrzymania zawiadomienia starosty o braku możliwości przekwalifikowania do innego zawodu, także wówczas, gdy zawiadomienie to organ rentowy otrzymał przed upływem 6 miesięcy; z upływem okresu, na jaki świadczenie przyznano na wniosek starosty albo od dnia otrzymania zawiadomienia starosty o tym, że osoba zainteresowana przed upływem 6 miesięcy lub w okresie, na jaki świadczenie przyznano na wniosek starosty, nie poddaje się przekwalifikowaniu zawodowemu.

Nb 49

4. Zawieszanie lub zmniejszanie świadczeń uregulowane jest w art. 103–106 EmRentyFUSU. Przepisy te nawiązują przede wszystkim do takich okoliczności, jak kontynuowanie bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na rzecz którego wykonywane ono było bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury, ustalonym w decyzji organu rentowego, osiąganie przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego w wysokości w kwocie wyższej niż 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia (skutkiem jest zawieszenie świadczeń) lub w kwocie przekraczającej 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia (skutkiem jest zmniejszenie świadczenia o kwotę przekroczenia).

Nb 50

5.  Zmiany w prawie do świadczeń i ich wysokości regulują art. 107–114. W odniesieniu do świadczeń uzależnionych od niezdolności do pracy ustawa przewiduje, że prawo do tych świadczeń oraz ich wysokość ulega zmianie, jeżeli w wyniku badania lekarskiego, przeprowadzonego na wniosek lub z urzędu, ustalono zmianę stopnia niezdolności do pracy, brak tej niezdolności lub jej ponowne powstanie. Gdy chodzi o rentę rodzinną, przyczyną zmiany jest natomiast wniosek jednej lub kilku z uprawnionych osób dotyczący wyłączenia innej osoby z kręgu osób uprawnionych do renty. Uwzględnienie wniosku powoduje, że prawo do renty rodzinnej zostanie ponownie ustalone z pominięciem tej osoby (art. 107a EmRentyFUSU).

Nb 51

6. W odniesieniu do emerytur ubezpieczonych urodzonych po 31.12.1948 r., art. 108 EmRentyFUSU stanowi, że jeżeli po dniu, od którego przyznano emeryturę, emeryt podlegał ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, wysokość świadczenia ulega ponownemu ustaleniu w ten sposób, że emerytury obliczone według zasad określonych w art. 26 EmRentyFUSU powiększa się o kwotę wynikającą z podzielenia składek zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego po dniu ustalenia prawa do emerytury, zwaloryzowanych zgodnie z art. 25 EmRentyFUSU, przez wyrażone w miesiącach średnie dalsze trwanie życia ustalone dla wieku danego ubezpieczonego w dniu złożenia wniosku o przeliczenie wysokości emerytury.

Nb 52

7. Wysokość emerytury określonej w art. 53 EmRentyFUSU oraz renty ulega ponownemu ustaleniu na zasadach określonych w art. 110–113 EmRentyFUSU, dotyczących uwzględnienia wyższego od poprzednio obliczonego wskaźnika wysokości podstawy wymiaru albo doliczenia nieuwzględnionych dotychczas w wymiarze świadczenia okresów składkowych lub nieskładkowych. Prawo do świadczeń lub ich wysokość ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość.

Nb 53

8. Postępowanie w sprawach świadczeń i kwestie dotyczące ich wypłaty reguluje Dział IX EmRentyFUSU. Ogólne zasady postępowania zawarte są w przepisach art. 115–124. Obowiązki płatników składek, świadczeniobiorców oraz innych podmiotów statuują natomiast art. 125–128a. W art. 129–136b uregulowano ogólne zasady wypłaty świadczeń, natomiast zagadnienia dotyczące zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, egzekucji i potrąceń ze świadczeń w art. 138–144.

Nb 54

9. Skrótowo rzecz ujmując, decyzje w sprawach świadczeń wydają i świadczenia te wypłacają, co do zasady, organy rentowe właściwe ze względu na miejsce zamieszkania osoby zainteresowanej. Postępowanie w sprawach świadczeń wszczyna się na podstawie wniosku zainteresowanego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Organ rentowy wydaje decyzję w sprawie świadczenia (ustalenia prawa do świadczenia lub ustalenia jego wysokości) po raz pierwszy w ciągu 30 dni od wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania tej decyzji, a jeżeli w jej wyniku zostało ustalone prawo do świadczenia oraz jego wysokość, organ rentowy dokonuje w tym terminie także wypłaty świadczenia. Gdy prawo do świadczeń zostało udowodnione, ale zainteresowany nie przedłożył dowodów niezbędnych do ustalenia wysokości świadczeń, organ rentowy przyznaje zainteresowanemu świadczenia w kwocie zaliczkowej zbliżonej do kwoty przewidywanych świadczeń. Od decyzji organu rentowego przysługują osobie zainteresowanej środki odwoławcze określone w SysUbSpołU.

Nb 55

10. Ustawa nakłada także obowiązki na pracodawców (oraz innych płatników składek będących podmiotami zatrudniającymi ubezpieczonych – por. art. 4 pkt 2 SysUbSpołU), zobowiązanych do współdziałania z pracownikiem w gromadzeniu dokumentacji niezbędnej do przyznania świadczenia; wydawania pracownikowi lub organowi rentowemu zaświadczeń niezbędnych do ustalenia prawa do świadczeń i ich wysokości; przygotowania wniosku o emeryturę i przedłożenia go za zgodą pracownika organowi rentowemu nie później niż na 30 dni przed zamierzonym terminem przejścia pracownika na emeryturę, przygotowania, za zgodą pracownika, wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy i przedłożenia go organowi rentowemu na 30 dni przed ustaniem prawa do zasiłków chorobowych oraz poinformowania bezzwłocznie, po śmierci pracownika, pozostałej po nim rodziny o warunkach uzyskania renty rodzinnej, przygotowania wniosku o rentę i przedłożenia go organowi rentowemu.

Nb 56

11. Ponadto płatnik składek jest zobowiązany do wystawienia na żądanie organu rentowego dokumentów (zaświadczeń) w celu udowodnienia: okresów składkowych oraz okresów nieskładkowych, okresów pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, okresów pracy górniczej oraz okresów pracy na kolei, jak również o wysokości przychodu stanowiącego podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, wypłaconego za okresy, za które przychód ten przysługuje, a także o wysokości wypłaconych wynagrodzeń za czas niezdolności do pracy, świadczeń i zasiłków oraz innych należności.

Nb 57

12. Określone obowiązki osób uprawnionych do świadczeń przewidziano w art. 126 EmRentyFUSU; osoba, która złożyła wniosek o przyznanie świadczenia, do którego prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy, oraz osoba mająca ustalone prawo do takiego świadczenia jest zobowiązana, na żądanie organu rentowego, poddać się badaniom lekarskim oraz, na wniosek lekarza orzecznika lub na wniosek komisji lekarskiej, badaniom psychologicznym, jeżeli są one niezbędne do ustalenia prawa do świadczeń określonych ustawą. Z kolei emeryt lub rencista jest zobowiązany zawiadomić organ rentowy o podjęciu działalności, o jakiej mowa w art. 104 ust. 1–4 EmRentyFUSU, i o wysokości osiąganego z tego tytułu przychodu, a po upływie roku kalendarzowego – o wysokości tego przychodu uzyskanego w poprzednim roku kalendarzowym (art. 127 EmRentyFUSU).

Nb 58

13. Zgodnie z art. 129 ust. 1 EmRentyFUSU, świadczenia wypłaca się – co do zasady – poczynając od dnia powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu. Z zastrzeżeniem wielu wyjątków świadczenia wypłaca się osobom uprawnionym za pośrednictwem osób prawnych prowadzących działalność w zakresie doręczania świadczeń albo, na wniosek uprawnionego, na jego rachunek w banku lub w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej.

Nb 59

14. Na mocy art. 134 ust. 1 EmRentyFUSU wypłatę świadczeń wstrzymuje się, jeżeli:

1) powstaną okoliczności uzasadniające zawieszenie prawa do świadczeń lub ustanie tego prawa;

2) osoba pobierająca świadczenia mimo pouczenia lub żądania organu rentowego nie przedłoży dowodów stwierdzających dalsze istnienie prawa do świadczeń;

3) osoba uprawniona do świadczeń nie poddała się badaniu lekarskiemu lub psychologicznemu, bez uzasadnionych przyczyn, mimo wezwania organu rentowego;

4) okaże się, że prawo do świadczeń nie istniało;

5) świadczenia nie mogą być doręczone z przyczyn niezależnych od organu rentowego.

Nb 60

15. W razie ustania przyczyny powodującej wstrzymanie wypłaty świadczenia, wypłatę wznawia się od miesiąca ustania tej przyczyny, jednak nie wcześniej niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o wznowienie wypłaty lub wydano z urzędu decyzję o jej wznowieniu.

Nb 61

16. Należy też wskazać, że zgodnie z art. 138 EmRentyFUSU osoba, która nienależnie pobrała świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu, przy czym za nienależnie pobrane świadczenia uważa się:

1) świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2) świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenia;

3) świadczenia wypłacone z przyczyn niezależnych od organu rentowego osobie innej niż wskazana w decyzji tego organu.

III. Odesłanie do ustawy wypadkowej

Nb 62

1. W myśl art. 1 ust. 4 EmRentyFUSU, warunki nabywania prawa do świadczeń pieniężnych przysługujących z ubezpieczenia z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej oraz wysokość tych świadczeń określają odrębne przepisy (WypadkU). Warto w tym miejscu, odnosząc się do kwestii wyodrębnienia ubezpieczenia wypadkowego jako odrębnego ubezpieczenia społecznego, jedynie zasygnalizować, że reforma ubezpieczenia wypadkowego, zapowiedziana już w SysUbSpołU, wprowadzona została dopiero od 1.1.2003 r., a zatem z 4-letnim opóźnieniem w stosunku do pozostałych gałęzi ubezpieczenia społecznego (emerytalnego, rentowego i chorobowego). Ustawą o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych uchylono WypadkU1975, akt przynależny zarówno do prawa pracy, jak i prawa ubezpieczeń społecznych, normujący świadczenia przysługujące poszkodowanym od pracodawcy (jednorazowe odszkodowanie, świadczenie wyrównawcze, odszkodowanie za przedmioty osobistego użytku oraz przedmioty niezbędne do wykonywania pracy uszkodzone lub utracone w wyniku wypadku przy pracy) i od ZUS (renty inwalidzkie i rodzinne).

Nb 63

2. W literaturze (Ł. Prasołek, w: M. Gersdorf, B. Gudowska (red.), Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Komentarz, Warszawa 2012, art. 1, Nb 1) wskazano, że w porównaniu z WypadkU1975, w WypadkU wprowadzono zasadniczą zmianę polegającą na rezygnacji z podziału świadczeń wypadkowych na świadczenia przysługujące od pracodawcy i świadczenia z ubezpieczenia społecznego, należne od ZUS. Po tej zmianie świadczenia wypadkowe mają w zasadzie jednolity charakter i przysługują ubezpieczonym, którzy doznali szkód na osobie. W płaszczyźnie świadczeniowej zrównanie pozycji pracodawców i innych płatników składek na ubezpieczenie społeczne spowodowało przerzucenie obowiązku świadczenia na instytucję ubezpieczeń społecznych (por. T. Bińczycka-Majewska, Charakterystyka, s. 15–16). W tym kontekście należy podkreślić, że źródłem finansowania świadczeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych jako świadczeń ubezpieczeniowych są składki tworzące fundusz wypadkowy, wyodrębniony w ramach FUS powstający ze składek pracodawców. W związku z tym odpowiednio znowelizowano przepisy KP, wprowadzając art. 237¹ § 1 KP, zgodnie z którym pracownikowi, który uległ wypadkowi przy pracy lub zachorował na chorobę zawodową, przysługują świadczenia z ubezpieczenia społecznego, określone w odrębnych przepisach (por. D.E. Lach, S. Samol, K. Ślebzak, Ustawa, komentarz do art. 1, pkt 1 i 2).

Nb 64

3. W doktrynie zwracano ponadto uwagę na znaczne poszerzenie zakresu podmiotowego nowej ustawy w stosunku do wcześniejszej regulacji, ograniczonej w istocie do pracowników. Ponadto wskazywano na całościowy i kompleksowy charakter oraz jednolitość przyjętych rozwiązań prawnych, a także przebudowany katalog świadczeń wypadkowych i zmianę zasad wypłacania odszkodowania za przedmioty uszkodzone lub utracone w związku z wypadkiem przy pracy (por. W. Sanetra, O założeniach, s. 2; T. Bińczycka-Majewska, Charakterystyka, s. 14; J. Jończyk, Ubezpieczenie, s. 3–15).

Nb 65

4. Odnosząc się do art. 1 ust. 4 EmRentyFUSU, należy wskazać, że część świadczeń gwarantowanych w ramach ubezpieczenia wypadkowego jest tożsama ze świadczeniami ubezpieczenia rentowego (renta z tytułu niezdolności do pracy – dla ubezpieczonego, który stał się niezdolny do pracy wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, renta szkoleniowa – dla ubezpieczonego, w stosunku do którego orzeczono celowość przekwalifikowania zawodowego ze względu na niezdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie spowodowaną wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową, renta rodzinna – dla członków rodziny zmarłego ubezpieczonego lub rencisty uprawnionego do renty z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, dodatek do renty rodzinnej – dla sieroty zupełnej oraz dodatek pielęgnacyjny). Ryzyko długookresowej niezdolności do pracy względnie śmierci wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej ma bowiem w istocie charakter kwalifikowany w stosunku do ryzyka długookresowej niezdolności do pracy albo śmierci ubezpieczonego, przed skutkami ziszczenia się którego chroni ubezpieczenie rentowe.

Nb 66

5. W tym kontekście należy zwrócić uwagę na art. 16 ust. 2 WypadkU, zgodnie z którym przy ustalaniu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu oraz jego związku z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową stosuje się odpowiednio przepisy EmRentyFUSU dotyczące trybu orzekania o niezdolności do pracy oraz art. 17 ust. 1 WypadkU, na mocy którego przy ustalaniu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, renty szkoleniowej, renty rodzinnej i dodatku do renty rodzinnej dla sieroty zupełnej z tytułu ubezpieczenia wypadkowego, do ustalenia wysokości tych świadczeń oraz ich wypłaty stosuje się odpowiednio przepisy EmRentyFUSU, z uwzględnieniem przepisów WypadkU.

Nb 67

6. Należy także wskazać na art. 17 ust. 3 WypadkU wyłączający w odniesieniu do ustalania podstawy wymiaru renty z ubezpieczenia wypadkowego stosowanie ograniczenia wskaźnika wysokości podstawy, o jakim mowa w art. 15 ust. 5 EmRentyFUSU. Ponadto ustawa wypadkowa odnosi się do regulacji EmRentyFUSU w art. 17 ust. 7, stanowiąc, że członkom rodziny rencisty uprawnionego do renty z ubezpieczenia wypadkowego, który zmarł z innych przyczyn niż wypadek przy pracy lub choroba zawodowa, przysługują świadczenia określone w EmRentyFUSU bez względu na długość okresu uprawniającego do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie tych przepisów.

Nb 68

7. Odsyłający charakter ma także art. 19 WypadkU, zgodnie z którym jeżeli do renty rodzinnej z ubezpieczenia wypadkowego jest uprawniona sierota zupełna, przysługuje jej z tego ubezpieczenia dodatek dla sieroty zupełnej na zasadach i w wysokości określonej w EmRentyFUSU (ust. 1). Podobnie uregulowano kwestię dodatku pielęgnacyjnego, który zgodnie z art. 19 ust. 2 WypadkU przysługuje osobie uprawnionej do renty z ubezpieczenia wypadkowego na zasadach i w wysokości określonej w EmRentyFUSU.

Nb 69

8. Istotne znaczenie ma ponadto art. 20 WypadkU przewidujący waloryzację renty z ubezpieczenia wypadkowego, dodatków dla sieroty zupełnej oraz dodatków pielęgnacyjnych z tego ubezpieczenia w terminach i na zasadach określonych w EmRentyFUSU (ust. 1), a także statuujący minimalną wysokość świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego przez stwierdzenie, że renta z tytułu niezdolności do pracy, renta szkoleniowa oraz renta rodzinna z ubezpieczenia wypadkowego nie może być niższa niż 120% kwoty najniższej odpowiedniej renty ustalonej i podwyższonej zgodnie z EmRentyFUSU (ust. 2).

Art. 2. [Zakres podmiotowy]

1. Świadczenia na warunkach i w wysokości określonych w ustawie przysługują:

1) ubezpieczonym – w przypadku spełnienia warunków do nabycia prawa do świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń emerytalnego i rentowych Funduszu Ubezpieczeń Społecznych;

2) członkom rodziny pozostałym po ubezpieczonym albo po osobie uprawnionej do świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń emerytalnego i rentowych Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

2. Świadczenia na warunkach i w wysokości określonych w ustawie przysługują również żołnierzom zawodowym oraz funkcjonariuszom Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej, jeżeli nie spełniają oni warunków do nabycia prawa lub utracili prawo do świadczeń określonych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym tych osób, oraz członkom rodzin pozostałym po tych osobach.

Spis treści

Nb

I.

Uprawnieni do świadczeń – ubezpieczeni

1

II.

Uprawnieni do świadczeń – członkowie rodziny pozostali po ubezpieczonym albo po osobie uprawnionej do świadczeń

7

III.

Regulacja szczególna: uprawnieni do świadczeń – żołnierze i funkcjonariusze oraz członkowie rodzin pozostali po tych osobach

9

I. Uprawnieni do świadczeń – ubezpieczeni

Nb 1

1. Komentowany przepis określa ogólnie, komu przysługują świadczenia na warunkach i w wysokości określonych w ustawie. Ustęp 1 dotyczy dwóch grup podmiotów. Po pierwsze są to ubezpieczeni, przez co zgodnie z art. 4 pkt 13 EmRentyFUSU należy rozumieć osobę podlegającą ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osobę, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników.

Nb 2

2. Na tym tle należy w pierwszej kolejności zwrócić uwagę na odmienność definicji pojęcia ubezpieczonego na podstawie EmRentyFUSU w porównaniu z definicją zawartą w art. 4 SysUbSpołU. Ustawa systemowa definiuje bowiem ubezpieczonych jako osoby fizyczne podlegające chociaż jednemu z ubezpieczeń społecznych, o jakich mowa w art. 1 SysUbSpołU, przy czym zasady podlegania poszczególnym ubezpieczeniom regulują przepisy Rozdziału 2 SysUbSpołU w odniesieniu do:

1) obowiązkowego ubezpieczenia emerytalnego i rentowego (art. 6 SysUbSpołU);

2) dobrowolnego ubezpieczenia emerytalnego i rentowego (art. 7 SysUbSpołU);

3) obowiązkowego ubezpieczenia chorobowego (art. 11 ust. 1 SysUbSpołU);

4) dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego (art. 11 ust. 2 SysUbSpołU);

5) obowiązkowego ubezpieczenia wypadkowego (art. 12 SysUbSpołU).

Tymczasem „ubezpieczony” w rozumieniu art. 2 ust. 1 EmRentyFUSU to nie tylko osoba aktualnie podlegająca ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym na mocy art. 6 lub 7 SysUbSpołU, lecz także osoba, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu (z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników); nie jest natomiast istotne, czy nadal temu ubezpieczeniu podlega. Wynika to z faktu, że zagadnienia związane z zasadami ustalania wysokości świadczeń oraz postępowania w sprawach świadczeń i kwestie dotyczące ich wypłaty dotyczą także osób, które nabyły prawo do świadczeń pod rządami wcześniejszych (innych) ustaw. K. Antonów wskazuje w tym kontekście, że de facto przepis ten odnosi się do osób, których sytuację ubezpieczeniową przed 1.1.1999 r. regulowały ustawy wymienione w art. 195 pkt 1–8 EmRentyFUSU (są to: ZETwU1973, UbezpZlecU, UbSpołRSPD1976, UbezpDzGospU76, ZaopEmPracU1982, ZEGórnU1983, ZEPKolU1983 oraz UbSpDuchU1989).

Nb 3

3. Osoby te uważane są za ubezpieczonych, dlatego że mogą ubiegać się o świadczenia określone w EmRentyFUSU, oczywiście tylko pod warunkiem, że spełnią warunki nabywania prawa do świadczeń z tej ustawy, tak jak wszyscy inni ubezpieczeni (K. Antonów, w: K. Antonów (red.), M. Bartnicki, B. Suchacki, Ustawa, komentarz do art. 2, pkt 1). Należy zgodzić się z poglądem cytowanego autora, znajdującym oparcie w judykaturze (por. wyr. SA w Łodzi z 20.3.2001 r., III AUa 1387/00, OSA 2001, Nr 5, poz. 21 i uchw. SN z 27.9.2002 r., III UZP 6/02, OSNP 2003, Nr 1, poz. 18), że nie ma przy tym znaczenia fakt, iż w chwili spełnienia tych warunków (np. dożycia wieku emerytalnego) osoby te mogą nie podlegać ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, ponieważ zasadniczo nie istnieje obowiązek pozostawania w zatrudnieniu bezpośrednio przed zgłoszeniem wniosku o świadczenie. Także podleganie rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu w dacie składania wniosku o emeryturę z FUS nie wyłącza możliwości ubiegania się o prawo do świadczenia emerytalnego, jeżeli spełnione zostały warunki nabycia uprawnień określone w EmRentyFUSU (tak SN w wyr. z 19.9.2003 r., II UK 47/03, OSNP 2004, Nr 13, poz. 233; por. K. Antonów, w: K. Antonów (red.), M. Bartnicki, B. Suchacki, Ustawa, komentarz do art. 2, pkt 1).

Nb 4

4. Podleganie ubezpieczeniu oznacza, że w stosunku do danej osoby ustawa przewiduje obowiązek objęcia jej ubezpieczeniem (ubezpieczeniami), który następnie powinien zostać zrealizowany przez zgłoszenie tej osoby do ubezpieczenia zgodnie z art. 36 SysUbSpołU (por. D.E. Lach, w: B. Gudowska, J. Strusińska-Żukowska, Ustawa, art. 4). Innymi słowy „ubezpieczony” według art. 4 SysUbSpołU to osoba, co do której ustawodawca przewidział obowiązek lub możliwość przystąpienia do jednego z ubezpieczeń społecznych. Mając na uwadze przytoczoną wyżej definicję z art. 4 pkt 13 EmRentyFUSU, można uznać, że także i w komentowanej ustawie chodzi o osoby podlegające tym ubezpieczeniom wcześniej lub w czasie składania wniosku.

Nb 5

5. Z punktu widzenia treści art. 2 ust. 1 EmRentyFUSU należy stwierdzić, że „ubezpieczony”, o jakim mowa w tym i konsekwentnie w pozostałych przepisach ustawy, to osoba, w stosunku do której dokonano określonych czynności zgłoszeniowych i w ich wyniku została objęta ubezpieczeniami: emerytalnym i rentowym, a tym samym także systemową gwarancją otrzymania świadczeń przewidzianych w EmRentyFUSU (emerytury; renty z tytułu niezdolności do pracy, w tym renty szkoleniowej; renty rodzinnej; dodatku pielęgnacyjnego; dodatku do renty rodzinnej dla sieroty zupełnej; zasiłku pogrzebowego) oraz zasadami dotyczącymi ich przyznawania i wpłaty na wypadek wystąpienia określonych w ustawie zdarzeń losowych [osiągnięcie wieku emerytalnego (połączonego w przypadku ubezpieczonych „starszych” z wymogiem wykazania określonego stażu ubezpieczeniowego), trwała lub okresowa, całkowita lub częściowa niezdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu, co do której ocenia się także celowość przekwalifikowania zawodowego, śmierć żywiciela, całkowita niezdolność emeryta lub rencisty do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończenie 75 lat życia, sieroctwo zupełne, śmierć: ubezpieczonego, osoby pobierającej emeryturę lub rentę (również członka rodziny którejś z tych osób), a także osoby, która w dniu śmierci nie miała ustalonego prawa do emerytury lub renty, lecz spełniała warunki do jej uzyskania i pobierania].

Nb 6

6. W tym kontekście oczywiste jest stanowisko zajęte przez SN w wyr. z 22.11.2000 r. (II UKN 65/00, OSNAPiUS 2002, Nr 12, poz. 291), że okres zatrudnienia obywatela polskiego w Belgii w charakterze naukowego pracownika najemnego wynagradzanego ze środków publicznych belgijskiego Skarbu Państwa w ramach szczególnego systemu zaopatrzenia funkcjonariuszy służb publicznych nie podlega zaliczeniu do okresu ubezpieczenia przy ustalaniu lub uzyskaniu prawa do emerytury z polskiego systemu ubezpieczeń społecznych. W uzasadnieniu sąd wskazał, że świadczenia z polskiego systemu ubezpieczeń społecznych można co do zasady nabyć jedynie z tytułu okresów zatrudnienia, służby, innego rodzaju działalności lub pełnienia określonej funkcji czy na innej ustawowo określonej podstawie ubezpieczenia społecznego na obszarze państwa polskiego. Natomiast okresy zatrudnienia (ubezpieczenia) poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mogą być objęte dobrowolnymi ubezpieczeniami w przypadkach wyraźnie wskazanych w polskim systemie ubezpieczeń społecznych (art. 7 SysUbSpołU) i wówczas są objęte polskim ustawodawstwem emerytalno-rentowym tak jak okresy zatrudnienia (lub równorzędne z nimi) wykonywane na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej. Inne okresy zatrudnienia (ubezpieczenia) poza obszarem Polski mogą być brane pod uwagę przy ustalaniu, przyznawaniu lub utrzymaniu świadczeń emerytalno-rentowych z polskiego ubezpieczenia społecznego tylko na podstawie postanowień międzynarodowych konwencji o zabezpieczeniu społecznym, które na umówionych zasadach dopuszczają uwzględnianie wzajemnie uzgodnionych okresów ubezpieczenia przy przyznawaniu świadczeń na podstawie ustawodawstwa każdego z umawiających się państw – stron konwencji. Analizując postanowienia polsko-belgijskiej Konwencji o zabezpieczeniu społecznym, SN uznał, że skarżący nie był w spornym okresie objęty żadnym z belgijskich ustawodawstw, do jakich stosuje się postanowienia Konwencji. Ponieważ ponadto brak w Konwencji podstaw do zaliczenia spornego okresu do stażu emerytalnego według zasad polskiego systemu ubezpieczenia społecznego, SN uznał, że skarżący nie legitymuje się wymaganym według prawa polskiego stażem ubezpieczenia.

II. Uprawnieni do świadczeń – członkowie rodziny pozostali po ubezpieczonym albo po osobie uprawnionej do świadczeń

Nb 7

1. Poza ubezpieczonymi, prawo do świadczeń przysługuje także – w przypadku śmierci żywiciela – członkom rodziny pozostałym po ubezpieczonym albo po osobie uprawnionej do świadczeń. Zgodnie z art. 67 ust. 1 EmRentyFUSU do renty rodzinnej uprawnieni są następujący członkowie rodziny spełniający warunki określone w art. 68–71:

1) dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione;

2) przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, z wyłączeniem dzieci przyjętych na wychowanie i utrzymanie w ramach rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka;

3) małżonek (wdowa i wdowiec);

4) rodzice.

Za rodziców w rozumieniu ustawy uważa się również ojczyma i macochę oraz osoby przysposabiające (art. 67 ust. 2 EmRentyFUSU).

Nb 8

2. Należy zauważyć, że przepisy, w których przewidziano prawo do renty rodzinnej, prawo do świadczeń uzależniają od istnienia pomiędzy ubezpieczonym a osobą pobierającą świadczenia więzów pokrewieństwa, powinowactwa, przysposobienia czy choćby „przyjęcia na utrzymanie i wychowanie”. W literaturze wskazuje się na szczególną kategorię osób uprawnionych do pobierania świadczeń, do jakich prawo przysługuje innej osobie. Należy w tym kontekście zwrócić uwagę na wypowiedź K. Antonowa, który zauważył, że ograniczenie zakresu podmiotowego art. 2 ust. 1 pkt 2 EmRentyFUSU do osób uprawnionych do renty rodzinnej z tytułu śmierci żywiciela jest „nie jest do końca ścisłe” (por. K. Antonów (red.), M. Bartnicki, B. Suchacki, Ustawa, komentarz do art. 2, pkt 2). Cytowany autor zauważa, że członkowie rodziny uzyskują prawo do świadczeń emerytalno-rentowych również w razie wskazania ich przez osoby odbywające karę pozbawienia wolności lub tymczasowo aresztowane jako odbiorców świadczeń, odsyłając od art. 130 ust. 3 pkt 2 i art. 190 ust. 1 EmRentyFUSU.
Stanowisko to nie jest trafne. Osoby otrzymujące świadczenia, czy to na podstawie „wskazania” przez uprawnionego, czy to z mocy ustawy, nie stają się przez to osobami uprawnionymi do świadczeń. Zgodnie bowiem z art. 130 ust. 3 pkt 2 EmRentyFUSU osobie odbywającej karę pozbawienia wolności, karę aresztu wojskowego albo karę aresztu za wykroczenie oraz osobie tymczasowo aresztowanej świadczenia można wypłacać – na wniosek tej osoby – „osobie wskazanej przez tę osobę”. Natomiast na mocy art. 190 ust. 1 EmRentyFUSU członków rodziny emeryta lub rencisty, odbywającego karę pozbawienia wolności na mocy orzeczenia sądu, którym wypłacano przysługujące emerytowi lub renciście świadczenia w całości lub w części, uznaje się począwszy od dnia wejścia w życie ustawy za osoby, o jakich mowa w art. 130 ust. 3 pkt 2 EmRentyFUSU, bez konieczności ich wskazania przez osobę uprawnioną do świadczeń. Z przepisów art. 130 ust. 3 pkt 2 i art. 190 ust. 1 EmRentyFUSU nie wynika zatem, że poza ubezpieczonymi i (w odniesieniu do renty rodzinnej) pozostałymi przy życiu członkami rodziny, można wyodrębnić trzecią grupę osób uprawnionych do świadczeń. Osoby „wskazane” nie nabywają w ten sposób prawa do świadczeń z ubezpieczeń emerytalnego i rentowego – nie stają się emerytami lub rencistami. Są jedynie odbiorcami (inkasentami) wypłacanych tytułem powtarzających się świadczeń kwot, do których prawo (z tytułu ubezpieczenia lub bycia pozostałym po śmierci żywiciela członkiem jego rodziny) nabył osadzony/tymczasowo aresztowany.

III. Regulacja szczególna: uprawnieni do świadczeń – żołnierze i funkcjonariusze oraz członkowie rodzin pozostali po tych osobach

Nb 9

1. Artykuł 2 ust. 2 EmRentyFUSU stanowi, że świadczenia na warunkach i w wysokości określonych w ustawie przysługują również żołnierzom zawodowym oraz funkcjonariuszom Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej, jeżeli nie spełniają oni warunków do nabycia prawa lub utracili prawo do świadczeń określonych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym tych osób, oraz członkom rodzin pozostałym po tych osobach.

Nb 10

2. Przepisem tym zastąpiono uchylony przez art. 10 pkt 1 ustawy z 23.7.2003 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 166, poz. 1609) z dniem 1.10.2003 r. art. 1 ust. 3, w którym przewidziano, że świadczenia na warunkach i w wysokości określonych w ustawie przysługują żołnierzom zawodowym oraz funkcjonariuszom, a także członkom ich rodzin, jeżeli nie spełniają oni (zarówno żołnierze/funkcjonariusze, jak i członkowie ich rodzin) warunków nabywania prawa do świadczeń określonych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym tych osób. Warto w tym kontekście przywołać wyr. SN z 9.10.2008 r. (II UK 48/08, OSNP 2010, Nr 5–6, poz. 77), a także wyr. SA w Warszawie z 28.12.2006 r. (III AUa 1147/06, OSA 2008, Nr 8, poz. 26), w których wyrażono pogląd, że od 1.10.2003 r. z mocy art. 10 pkt 2 ZmEmRentyFUSU2003 wyłączeni z możliwości uzyskania świadczeń przewidzianych w EmRentyFUSU zostali tylko ci żołnierze zawodowi i funkcjonariusze, którzy mają ustalone prawo do świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego, z uwzględnieniem okresów składkowych, a zachowują je żołnierze i funkcjonariusze, którym przy obliczaniu prawa do emerytury z zaopatrzenia nie uwzględniono okresów składkowych.

Nb 11

3. W ocenie K. Antonowa, przez wyłączenie w ZmEmRentyFUSU2003 osób w stosunku służby, które w dniu wejścia w życie EmRentyFUSU i SysUbSpołU nie pozostawały w służbie (zob. pierwotne brzmienie uchylonego art. 1 ust. 2 EmRentyFUSU i art. 6 ust. 3 SysUbSpołU), doprowadzono do sytuacji, w której – od 1.10.2003 r. – wszyscy żołnierze i funkcjonariusze podlegają w zakresie nabywania uprawnień emerytalno-rentowych przepisom ustaw zaopatrzeniowych – ZaopEmŻołnU i ZaopEmFunkcjU. Cytowany autor stwierdzał, że w ten sposób powrócono – po blisko 5 latach – do jednolitego systemu zaopatrzeniowego służb mundurowych. Należy zgodzić się z twierdzeniem, że doliczanie – na wniosek zainteresowanego – okresu podlegania powszechnemu ubezpieczeniu emerytalnemu do wysługi emerytalnej określonej w przepisach ZaopEmŻołnU i ZaopEmFunkcjU jest oczywistą konsekwencją tej zmiany (K. Antonów (red.), M. Bartnicki, B. Suchacki, Ustawa, komentarz do art. 2, pkt 7).

Nb 12

4. I. Jędrasik-Jankowska i K. Jankowska postawiły tezę, że art. 2 ust. 2 EmRentyFUSU znalazł się w ustawie „na wszelki wypadek” albo „na wzór i podobieństwo” analogicznego przepisu, jakim był art. 3 ust. 3 ZaopEmPracU1982. Cytowane autorki trafnie zauważyły, że „w odniesieniu do sytuacji nienabycia prawa przepis ten jest jednak zbędny, ponieważ okres służby jest wymieniony w katalogu okresów składkowych, a więc żołnierz lub funkcjonariusz może nabyć prawo do emerytury powszechnej (jako ubezpieczony), jeśli będzie miał staż ubezpieczeniowy składający się z okresów składkowych (tj. okresów ubezpieczenia i okresów służby) i okresów nieskładkowych w łącznym wymiarze 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn”. Natomiast żołnierz lub funkcjonariusz, który nie nabył prawa do emerytury mundurowej (nie miał 15-letniego okresu służby), nie spełnia też warunków nabycia prawa do emerytury powszechnej, jeśli nie będzie miał stażu służby uzupełnionego okresem ubezpieczenia (por. I. Jędrasik-Jankowska, K. Jankowska, Prawo, komentarz do art. 2 ust. 2). Zgodnie bowiem z art. 6 EmRentyFUSU, okresem składkowym jest okres czynnej służby wojskowej w Wojsku Polskim lub okresy jej równorzędne albo okresy zastępczych form tej służby (ust. 1 pkt 4) oraz pełnionej w Polsce służby: w Policji (Milicji Obywatelskiej), w Urzędzie Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencji Wywiadu, Służbie Kontrwywiadu Wojskowego i Służbie Wywiadu Wojskowego oraz Centralnym Biurze Antykorupcyjnym (w organach bezpieczeństwa publicznego), w Straży Granicznej, w Służbie Więziennej, w Państwowej Straży Pożarnej, w Służbie Celnej oraz w Biurze Ochrony Rządu (ust. 1 pkt 6).

Nb 13

5. Warto przy tym zauważyć, że również inne przepisy EmRentyFUSU odnoszą się do okresów służby wojskowej lub w innych formacjach mundurowych. Zgodnie z art. 32 ust. 3 EmRentyFUSU – dla celów ustalenia uprawnienia ubezpieczonych urodzonych przed 1.1.1949 r. do wcześniejszej emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze – za pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze uważa się także żołnierzy zawodowych, funkcjonariuszy Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Służby Celnej, Służby Więziennej i Państwowej Straży Pożarnej. Z kolei na mocy art. 45 ust. 2 EmRentyFUSU, na równi z okresami zaliczalnymi do okresów zatrudnienia na kolei traktuje się okresy służby wojskowej oraz służby w: Policji (Milicji Obywatelskiej), Urzędzie Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencji Wywiadu, Służbie Kontrwywiadu Wojskowego i Służbie Wywiadu Wojskowego oraz Centralnym Biurze Antykorupcyjnym (w organach bezpieczeństwa publicznego), Straży Granicznej, Służbie Więziennej, Państwowej Straży Pożarnej oraz Biurze Ochrony Rządu.

Nb 14

6. Ponadto art. 173 ust. 1a EmRentyFUSU nakazuje ustalać kapitał początkowy także dla zwolnionych ze służby: żołnierzy zawodowych i funkcjonariuszy Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej oraz Służby Więziennej, urodzonych po 31.12.1948 r., jeżeli przed 1.1.1999 r. pozostawali oni w służbie i nie mają ustalonego prawa do świadczeń określonych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym tych osób, a także dla funkcjonariuszy, którzy po zwolnieniu ze służby nabyli prawo do policyjnego zaopatrzenia emerytalnego, a następnie utracili to prawo w związku ze skazaniem prawomocnym wyrokiem sądu za przestępstwo umyślne lub przestępstwo skarbowe umyślne, ścigane z oskarżenia publicznego, popełnione w związku z wykonywaniem czynności służbowych i w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej, albo za przestępstwo określone w art. 258 KK lub wobec którego orzeczono prawomocnie środek karny pozbawienia praw publicznych za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe popełnione przed zwolnieniem ze służby.

Nb 15

7. Wracając do omówienia art. 2 ust. 2 EmRentyFUSU, należy przywołać wypowiedź I. Jędrasik-Jankowskiej i K. Jankowskiej, które wskazują, że przepis ten ma znaczenie w części odnoszącej się do żołnierza (funkcjonariusza), który utracił prawo do emerytury mundurowej. Brzmienie art. 2 ust. 2 EmRentyFUSU usuwa – ich zdaniem – wszelkie wątpliwości co do tego, że okres służby, który był uwzględniony przy nabyciu prawa do emerytury mundurowej, może być uwzględniony nie tylko w stażu do prawa, lecz także w stażu do wymiaru emerytury powszechnej (por. I. Jędrasik-Jankowska, K. Jankowska, Prawo, komentarz do art. 2 ust. 2).
Marginesowo należy wskazać, że ustawą z 23.1.2009 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin, oraz ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. Nr 24, poz. 145) zmieniono przepisy ZaopEmŻołnU i ZaopEmFunkcjU w ten sposób, że obniżono świadczenia emerytalne członków Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego oraz funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa państwa wymienionych w art. 2 ustawy z 18.10.2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990 oraz treści tych dokumentów (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr 63, poz. 425 ze zm.) przez obniżenie podstawy wymiaru emerytury za każdy rok służby przepracowany w okresie od 1944 r. do 1990 r. z 2,6% do 0,7%. Celem ustawy była – zgodnie z uzasadnieniem projektu – likwidacja przywilejów emerytalnych dla członków Wojskowej Rady oraz funkcjonariuszy niektórych organów bezpieczeństwa z okresu PRL w myśl zasady sprawiedliwości społecznej wykluczającej tolerowanie i nagradzanie bezprawia. Wyrokiem z 4.2.2010 r. (K 6/09, OTK-A 2010, Nr 2, poz. 15) TK uznał, że wprowadzone zmiany (z wyjątkiem dotyczącym obniżenia podstawy wymiaru emerytury osób, które były członkami Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego za każdy rok służby w Wojsku Polskim po 8.5.1945 r. do 11.12.1981 r.) są zgodne z art. 2, 10, 30 i 67 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP oraz nie są niezgodne z art. 42 Konstytucji RP.

Nb 16

8. Kwestia stosowania art. 2 ust. 1 EmRentyFUSU w brzmieniu sprzed zmiany dokonanej art. 2 ustawy z 5.12.2008 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2009 r. Nr 8, poz. 38), zgodnie z którym nie było możliwe nabycie przez emeryta wojskowego prawa do emerytury na podstawie ustawy emerytalnej, jeżeli we wcześniej przyznanej emeryturze wojskowej uwzględniono okresy ubezpieczenia lub zatrudnienia oraz inne okresy składkowe, była przedmiotem orzeczeń SN oraz kontroli zgodności z Konstytucją RP przez TK. W wyr. z 27.1.2010 r. (SK 41/07, OTK-A 2010, Nr 1, poz. 5) Trybunał uznał, że przepis ten jest zgodny z art. 2 oraz 32 EmRentyFUSU w zw. z art. 67 ust. 1 Konstytucji RP. Przedmiotem kontroli był zarzut, że przepisy EmRentyFUSU (m.in. art. 2 ust. 1 EmRentyFUSU) pozbawiły osoby mające ustalone prawo do emerytury wojskowej albo policyjnej, a także osoby niepozostające w służbie w dniu wejścia w życie ustawy emerytalnej, prawa do przyznania emerytury na podstawie przepisów EmRentyFUSU oraz do wliczania do stażu składkowego okresu służby wojskowej przy ustalaniu prawa do świadczenia emerytalnego na podstawie EmRentyFUSU. Według skarżących, art. 2 ust. 1 pkt 1 i art. 5 ust. 2a EmRentyFUSU miałyby być niezgodne z zasadami: ochrony praw słusznie nabytych, sprawiedliwości społecznej, zaufania obywateli do państwa oraz bezpieczeństwa prawnego.
Odnosząc się do kwestii ochrony praw nabytych, TK stwierdził, że specyficzny charakter konstytucyjnego prawa do zabezpieczenia społecznego oznacza, że konstytucyjną ochroną praw słusznie nabytych objęte są tylko te prawa nabyte oraz ekspektatywy maksymalnie ukształtowane stanowiące realizację art. 67 ust. 1 Konstytucji RP, które odnoszą się do uzyskania świadczenia chronionego na poziomie konstytucyjnym, a więc świadczenia „minimalnego” w znaczeniu przyjętym w orzecznictwie TK. Innymi słowy ochroną praw słusznie nabytych obejmuje się w Konstytucji RP tylko te świadczenia emerytalne i rentowe, które mają wysokość pozwalającą na „zabezpieczenie podstawowych potrzeb” (por. orz. TK: z 7.1.1997 r., K 7/96, OTK 1997, Nr 1, poz. 1 i z 17.7.1996 r., K 8/96, OTK 1996, Nr 4, poz. 32; oraz wyr. TK: z 4.12.2000 r., K 9/00, OTK 2000, Nr 8, poz. 294 i z 24.10.2005 r., P 13/04, OTK-A 2005, Nr 9, poz. 102). Trybunał stwierdził, że wszystkie prawa lub ekspektatywy ukształtowane maksymalnie do świadczeń wykraczających poza ten zakres nie korzystają z ochrony praw nabytych. Świadczenia takie nie są chronione na poziomie konstytucyjnym; mają one podstawę jedynie ustawową. Ustawodawca zwykły może zaś swobodnie modyfikować wysokość takich świadczeń oraz przesłanki ich uzyskania – pod warunkiem poszanowania istoty prawa do zabezpieczenia społecznego. Nałożony na ustawodawcę obowiązek urzeczywistnienia wyrażonych w Konstytucji RP gwarancji socjalnych przez stosowne regulacje normatywne nie oznacza obowiązku maksymalnej rozbudowy systemu świadczeń. Urzeczywistnienie to musi się dokonywać w taki sposób, „aby z jednej strony uwzględniało istniejące potrzeby, z drugiej możliwości ich zaspokojenia”.
Z kolei w orzecznictwie SN utrwalone jest stanowisko, zgodnie z którym art. 2 ust. 1 EmRentyFUSU w brzmieniu sprzed zmiany dokonanej art. 2 ustawy z 5.12.2008 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie wyłączał nabycia prawa do emerytury z EmRentyFUSU przez żołnierza zawodowego, jeżeli okresy składkowe, o jakich mowa w tym przepisie, nie zostały uwzględnione przy obliczaniu emerytury żołnierza zawodowego. To samo dotyczy sytuacji emerytów pozostałych służb „mundurowych”, a także odnosi się do uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie EmRentyFUSU. Artykuł 2 ust. 1 pkt 2 EmRentyFUSU (także w brzmieniu sprzed zmiany dokonanej art. 2 ustawy z 5.12.2008 r.) zawierał bowiem ogólne wyłączenie „prawa do świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń emerytalnego i rentowych” (por. uchw. SN z 17.2.2010 r., II UZP 10/09, OSNP 2010, Nr 17–18, poz. 215, oraz wyr.: z 3.4.2007 r., II UK 165/06, OSNP 2008, Nr 9–10, poz. 140; z 9.6.2008 r., II UK 308/07, OSNP 2009, Nr 21–22, poz. 293; z 9.10.2008 r., II UK 48/08, OSNP 2010, Nr 5–6; z 3.2.2010 r., II UK 174/09, Legalis; z 18.8.2010 r., II UK 113/09, Legalis; z 13.9.2011 r., I UK 41/11, Legalis).

Nb 17

9. Należy także zgodzić się z I. Jędrasik-Jankowską i K. Jankowską, że trzecią grupę uprawnionych (poza ubezpieczonymi i członkami rodziny) powinni tworzyć żołnierze i funkcjonariusze, którzy stracili prawo do emerytury mundurowej, ale nie byli nigdy w ubezpieczeniu. Nie wynika to wprawdzie wyraźnie z przepisów, tymczasem – zdaniem przywoływanych autorek – taki właśnie przepis byłby potrzebny. Zauważają one przy tym, że problem traci na znaczeniu, gdy uwzględni się, że w sytuacji utraty prawa do emerytury mundurowej należy przekazać do FUS składkę od uposażenia żołnierza (funkcjonariusza) wypłaconego po 31.12.1998 r. (por. art. 6a ZaopEmŻołnU i art. 10a ZaopEmFunkcjU). Podkreślają jednak, że przepisy wymienionych ustaw i ustawy emerytalnej nie są do końca synchronizowane (por. I. Jędrasik-Jankowska, K. Jankowska, Prawo, komentarz do art. 2 ust. 2).

Nb 18

10. Na zakończenie warto zwrócić uwagę na szczególną – odmienną od innych funkcjonariuszy – sytuację prawną celników. Jak wskazuje K. Antonów, przed 1999 r. nie byli oni w zakresie uprawnień emerytalno-rentowych traktowani tak, jak przedstawiciele służb mundurowych, mieli status pracowniczy i z tego tytułu podlegali zaopatrzeniu emerytalnemu pracowników. W przepisach SysUbSpołU (art. 8 ust. 15 pkt 6) zaliczono ich natomiast do osób w stosunku służby, z tym jednak, że nie zostali oni objęci zakresem, uchylonego już, art. 6 ust. 3 SysUbSpołU. Funkcjonariusze służby celnej pozostali zatem w obowiązkowych ubezpieczeniach: emerytalnym i rentowym na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 18a SysUbSpołU (por. K. Antonów (red.), M. Bartnicki, B. Suchacki, Ustawa, komentarz do art. 2, pkt 7; B. Gudowska, w: B. Gudowska, J. Strusińska-Żukowska, Ustawa, komentarz do art. 6, Nb 219 i n.). Z punktu widzenia EmRentyFUSU należy natomiast zauważyć, że w art. 32 ust. 3 pkt 2 wymieniono ich w katalogu pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze.