Jak czytać i rozumieć angielskie umowy?

Redakcja i korekta: Aleksandra Kalinowska, Aleksander Straszewski

Projekt okładki i stron tytułowych: Przemysław Olczak

Zdjęcie na okładce: © Shutterstock

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H. Beck

© Wydawnictwo C.H. Beck 2012

ISBN 978-83-255-4908-4

Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Konwersja: eLitera s.c.

Wprowadzenie

Jak wskazuje tytuł, książka, którą trzymają Państwo w rękach, jest praktycznym przewodnikiem przygotowanym dla osób, które stykają się z umowami pisanymi w języku angielskim. Jest więc przeznaczona przede wszystkim dla prawników i tłumaczy, ale także dla menedżerów i studentów zainteresowanych opanowaniem umiejętności czytania i prawidłowego rozumienia tego typu tekstów w języku obcym. Przewodnik ma praktyczny charakter, aby rzeczywiście pomóc Czytelnikom w lekturze pisanych niełatwym językiem dokumentów. Został on przygotowany jako połączenie słownika, kursu angielskiego języka prawnego oraz podręcznika wprowadzającego w podstawowe zagadnienia prawa krajów anglosaskich.

Dzięki takiemu zakresowi treści przewodnik wprowadza Czytelnika nie tylko w arkana słownictwa angielskiego języka prawnego, ale również objaśnia charakterystyczne właściwości gramatyczne tej odmiany języka, przedstawia interpretacje całych zwrotów i zdań w trudniejszych miejscach omawianych przykładów, wskazuje na przyczyny i konsekwencje doboru poszczególnych terminów oraz kryjące się za nimi zwyczaje, pojęcia, instytucje i tradycje właściwe dla krajów i systemów prawnych angielskiego obszaru językowego. Aby prawidłowo rozumieć umowy pisane w innej kulturze prawnej trzeba się z nią przecież dobrze zaznajomić, i to nie tylko od strony językowej.

Po omówieniu cech gramatycznych angielskiego języka prawnego oraz obowiązujących w nim zasad redakcyjnych w kolejnych rozdziałach przedstawiono zatem poszczególne części umowy posługując się fragmentami oryginalnych dokumentów. Występująca w nich terminologia została wszechstronnie objaśniona w hasłach zamieszczonych pod cytowanym tekstem i zebranych w indeksie na końcu książki. Z przewodnika można więc korzystać jak z podręcznika, który stopniowo przygotowuje Czytelnika do swobodnej lektury pisanych po angielsku umów, oraz jak ze słownika, który pomaga rozwikłać trudności napotkane w tekście czytanego właśnie dokumentu. W indeksie wszystkie omówione w przewodniku terminy i zwroty zestawione są bowiem alfabetycznie i łatwo można sprawdzić, na których stronach znajdują się ich objaśnienia wraz autentycznymi przykładami zastosowania.

Jedynymi elementami, które zostały zmienione w cytowanych fragmentach umów, są nazwy występujących w nich spółek, ale nie ma to oczywiście żadnego wpływu na ich treść. Dla większej przejrzystości tekstu wszystkie omawiane elementy poszczególnych przykładów zostały ponumerowane, a każde objaśnienie rozpoczyna się od numeru pozwalającego na szybkie odnalezienie przedstawianego terminu w tekście. Pogrubioną czcionką wydrukowano terminy i zwroty zestawione w indeksie oraz dłuższe fragmenty, których wykładnię przedstawiono w poszczególnych hasłach, a kursywą – ich polskie odpowiedniki.

Przygotowanie przewodnika w takim kształcie nie byłoby oczywiście możliwe bez wcześniejszych doświadczeń w nauczaniu przedmiotów związanych z angielskim językiem prawnym oraz dysponowania czasem i warunkami do jego napisania. Chciałbym w związku z tym podziękować studentom studiów podyplomowych prowadzonych w Instytucie Filologii Angielskiej Uniwersytetu Wrocławskiego za inspirację oraz Żonie za cierpliwość, zachętę i stworzenie atmosfery, w której pisanie tej książki było prawdziwą przyjemnością.

Leszek Berezowski

Wrocław, lipiec 2012

Bibliografia

E. Alcaraz, B. Hughes, Legal Translation Explained. Manchester, 2002.

A. G. Berg, Drafting Commercial Agreements. Londyn, 1991.

H. Black, Black’s Law Dictionary. St. Paul, 1983.

M. Bridge, Personal Property Law. Oksford, 2002.

P. Collin, K. Bartnicki, Słownik prawa. Warszawa, 2000.

S. Frankowski, Introduction to Polish Law. Kraków, Haga 2005.

J. Hardwicke, R. Emerson, Business Law. Nowy Jork, 1992.

J. Jabłońska-Bonca, Introduction to Law. Warszawa, 2004.

A. Jopek-Bosiacka, Przekład prawny i sądowy. Warszawa, 2006.

J. Justyńska, J. Justyński, The Main Institutions of the English Legal System. Toruń, 1998.

E. Martin (red.), A Dictionary of Law. Oksford, 1994.

E. Myrczek, Lexicon of Law Terms. Warszawa, 2005.

R. Patterson, Kompendium terminów z zakresu rachunkowości i finansów po polsku i angielsku. Warszawa, 2002.

R. Sexton, Land Law. Oksford, 2004.

R. Tokarczyk, Prawo amerykańskie. Kraków, 1998.

Ch. Williams, Tradition and Change In Legal English. Berlin, 2007.

Sample Business Contracts: http://contracts.corporate.findlaw.com

Rozdział 1. Gramatyka dla prawników

Aby sprawnie czytać i prawidłowo rozumieć angielskie teksty prawne nie wystarczy dobrze posługiwać się językiem angielskim oraz zapoznać się ze stosowną terminologią. Przygotowując teksty umów, statutów, ustaw i tym podobnych dokumentów piszący po angielsku prawnicy często sięgają bowiem do obszarów gramatyki tego języka, które z zasady pomija się w powszechnie nauczanej angielszczyźnie i rzadko spotyka w zdecydowanej większości tekstów, od prostych listów i e-maili, po wyszukane książki i artykuły.

Dzieje się tak, ponieważ dokumenty prawne zachowują kilka cech gramatycznych z wcześniejszych etapów rozwoju języka angielskiego, choć dawno wyszły już one z użycia w innych odmianach tego języka. Innymi słowy, angielski język prawny jest odmianą bardzo konserwatywną, w której przetrwały elementy gramatyczne, których dziś już prawie nikt poza prawnikami nie używa. Taki stan rzeczy wynika z przywiązania do formuł i zapisów, które sprawdziły się w przeszłości, przynosząc zamierzone przez ich użytkowników skutki prawne oraz ze stosunkowo szybkiej ewolucji języka angielskiego, który zmienia się w znacznie szybszym tempie, niż polszczyzna.

Obawiając się wpływu zachodzących w języku przemian na interpretację pisanych w nim dokumentów, angielscy prawnicy oraz ich naśladowcy zachowują zatem bardzo daleko posuniętą ostrożność i traktują zmiany wyjątkowo nieufnie. Z punktu widzenia twórców angielskich dokumentów prawnych jest to podejście jak najbardziej uzasadnione, ale nieuchronnie stawiające anglosaskich prawników w roli konserwatystów językowych, z własnej woli zachowujących w użyciu elementy gramatyczne, których zdecydowana większość osób posługujących się językiem angielskim już nie stosuje i często nie rozumie.

Ponieważ elementy te zazwyczaj występują praktycznie w każdym zdaniu angielskich dokumentów prawnych, ich obecność znacząco utrudnia lekturę tego typu tekstów zarówno obcokrajowcom, jak i rodowitym użytkownikom języka angielskiego, którzy nie są obyci ze znaczeniem form gramatycznych, które wyszły już z powszechnego użycia. Sytuacji obu grup czytelników nie polepsza również fakt, że elementami gramatycznymi z zasady nie zajmują się słowniki, trudno więc znaleźć w nich objaśnienia niezrozumiałych zdań, a gramatyki i kursy języka angielskiego z reguły nie zajmują się cechami, które z punktu widzenia przeciętnego użytkownika występują stosunkowo rzadko, na przykład tylko w jednej, specjalistycznej i na dodatek bardzo konserwatywnej jego odmianie.

Frustracja osób, które mają problemy ze zrozumieniem dokumentów prawnych, choć angielski jest pierwszym i najczęściej jedynym językiem którego używają, doprowadziła nawet do powstania w krajach anglosaskich ruchu społecznego na rzecz uproszczenia języka prawnego. Ruch ten, znany jako the plain language movement, w pierwszej kolejności zabiega o uaktualnienie gramatyki angielskiego języka prawnego, czyli wyeliminowanie z niego elementów, które dla przeciętnego obywatela krajów anglosaskich wydają się archaiczne. Sukcesy tego ruchu są na razie znikome, jako że niewielu prawników dało się przekonać do sporządzania dokumentów w sposób sprzeczny z tradycją swego zawodu, ale samo powstanie takiego ruchu najlepiej świadczy o tym, jak ważne dla prawidłowego rozumienia angielskich tekstów prawnych jest opanowanie zasad gramatycznych charakterystycznych dla tej odmiany języka.

Na szczęście dla osób zainteresowanych poznaniem tych zasad, jak i dla anglosaskich prawników, którzy też musieli się tych prawideł kiedyś nauczyć, ich liczba jest stosunkowo niewielka. Reguły te są natomiast bardzo często stosowanie w tekstach prawnych, co może sprawiać wrażenie, że są one naszpikowane cechami gramatycznymi, które nie występują w szerzej znanych odmianach języka angielskiego. Na szczęście jest to tylko złudzenie, wynikające z częstotliwości użycia kilku stosunkowo prostych zasad, które zostaną omówione i zilustrowane poniżej.

1.1. Czasowniki modalne

1.1.1. Shall

Na pierwszy rzut oka najbardziej charakterystyczną cechą angielskich dokumentów prawnych jest niespodziewanie częste użycie czasownika shall. Stosunkowo łatwo można natknąć się na długie ustępy umów czy statutów, w których czasownik ten występuje w każdym zdaniu, choć w angielszczyźnie znanej z kursów i podręczników oraz powszechnie używanej przez ogół społeczności w krajach anglosaskich należy on do najrzadziej spotykanych czasowników modalnych. Zrozumienia jego roli w tekstach prawnych nie ułatwia również fakt, że prawnicy posługują się nim w zupełnie innym znaczeniu, niż zdecydowana większość użytkowników języka angielskiego.

Przyczyny takiego stanu rzeczy tkwią w bogatej i burzliwej historii tego czasownika, której najbardziej brzemienny w skutki epizod miał miejsce w roku 1653. W roku tym wydano bowiem niezwykle poważaną w późniejszych latach gramatykę języka angielskiego, której autor, biskup John Wallis, dosyć arbitralnie, ale za to bardzo skutecznie stwierdził, że czasownika shall powinno się używać do tworzenia form czasu przyszłego w pierwszej osobie liczby pojedynczej i mnogiej (czyli należy mówić I shall go / we shall go w znaczeniu pójdę / pójdziemy), a czasownika will w pozostałych osobach obu liczb (czyli mówić you will go, she will go, etc.).

W ten sposób powstała reguła, którą przez ponad 300 lat wpajano uczniom angielskich szkół i powtarzano w niezliczonych podręcznikach dla obcokrajowców. Dziś stosowania tej zasady nikt już nie wymaga (choć żyją jeszcze osoby, które jej przestrzegają), ale pozostało po niej przekonanie, że użycie czasownika shall nierozerwalnie wiąże się z wyrażaniem przyszłości, co nie ułatwia rozumienia tekstów prawnych.

Znaczenie, w jakim używa się tego słowa w języku prawnym, sięga swymi korzeniami znacznie głębiej niż przytoczona powyżej martwa już zasada i wiąże się nie z oznaczaniem przyszłości, ale z władzą i autorytetem. Pierwotnie używano bowiem czasownika shall do wskazania, że za wyrażonymi w zdaniu treściami stoi autorytet władzy, która gwarantuje ich prawdziwość i może podjąć kroki w celu ich wyegzekwowania. Innymi słowy, shall służyło do oznaczenia, że autor tekstu zajmuje w stosunku do słuchaczy lub czytelników pozycję uprzywilejowaną, która pozwala mu wskazywać co jest właściwe, narzucać tryb postępowania i piętnować jego naruszanie.

Klasycznym przykładem takiego użycia shall, które przetrwało poza językiem prawnym, jest angielski tekst Dziesięciu Przykazań. W większości przekładów w każdym z przykazań występuje właśnie ten czasownik (np. You shall not kill/Nie zabijaj), ponieważ za poszczególnymi nakazami i zakazami stoi autorytet wszechmogącego Boga, sprawującego pełnię władzy nad ich adresatami.

W przypadku tekstów prawnych władza, jaką legitymują się ich autorzy, jest oczywiście nieporównywalnie mniejsza, a sankcje, którymi dysponują są doczesne, a nie wieczne, ale ich nadrzędna pozycja w stosunku do odbiorców nie podlega żadnej wątpliwości. W takiej właśnie roli w stosunku do społeczeństwa występuje władza ustawodawcza, walne zgromadzenie akcjonariuszy w stosunku do innych organów spółki, a strony umowy w stosunku do siebie nawzajem. Częste użycie czasownika shall w ustawach i rozporządzeniach, statutach spółek oraz umowach stanowi zatem naturalną kontynuację jego pierwotnego znaczenia, które wskazuje, że adresaci tych tekstów, czyli obywatele, pracownicy, akcjonariusze czy sygnatariusze umowy są związani zawartymi w tych dokumentach postanowieniami.

Jeżeli angielska umowa kredytowa stanowi zatem, że:

The interest rate shall be 7%,

to autor tego zapisu nie oznajmia, że stopa procentowa w bliżej nieokreślonej przyszłości będzie wynosić 7%, ale kategorycznie stwierdza, że stopa procentowa wynosi 7%.

Jak widać, do wyrażenia takiego znaczenia w polskim języku prawnym w zupełności wystarcza użycie czasu teraźniejszego, powszechnie stosowanego w polszczyźnie do określania stanu faktycznego. Używania czasu teraźniejszego prostego (czyli the simple present tense) zaleca w takich sytuacjach również wspomniany powyżej anglosaski ruch na rzecz uproszczenia języka prawnego. Przytłaczająca większość piszących po angielsku prawników woli jednak użyć w takim przypadku czasownika shall dla wyraźnego oznaczenia, że cytowane postanowienie wyraża wolę stron umowy i jest dla nich wiążące.

Zdania zawierające czasownik shall w angielskich tekstach prawnych należy zatem rozumieć jako stwierdzenia wyrażające obowiązujący stan faktyczny ustalony przez uprawniony do tego organ lub strony.

Jedynym wyjątkiem od tej prostej reguły postępowania jest sytuacja, gdy zdanie z shall:

–   zawiera okolicznik czasu wskazujący na termin umiejscowiony w przyszłości, albo

–   na takie okoliczności wskazuje bezpośredni kontekst, w którym zdanie jest usytuowane.

Przypadek pierwszy jest bardzo rzadki, ponieważ ze względu na opisane powyżej ponadczasowe znaczenie, którego nośnikiem w tekstach prawnych jest czasownik shall, zdania, w których on występuje, z reguły nie zawierają żadnych okoliczników czasu. Jeżeli mimo wszystko taki okolicznik zostanie użyty, należy oczywiście przyjąć, że całe zdanie odnosi się do przyszłości. Na przykład, jeżeli umowa stanowi, że:

The fee shall be paid 15 business days after the contract has been signed,

to ze względu na wskazanie terminu płatności prowizji przypadającego 15 dni roboczych po podpisaniu cytowanej umowy należy zgodnie z logiką uznać, że angielskiemu shall be paid w takim przypadku odpowiada polski czas przyszły, a zdanie jasno stwierdza, że prowizja zostanie wypłacona.

Przypadek drugi również występuje raczej sporadycznie, na przykład w postanowieniach regulujących sposób rozstrzygania sporów, jakie mogą powstać w trakcie realizacji umowy:

All disputes arising out of this Agreement shall be settled under the rules of the International Chamber of Commerce, Paris, by three arbitrators.

Jak widać, zdanie nie zawiera żadnych okoliczników czasu, ale sama tematyka cytowanego postanowienia sugeruje, że odnosi się ono do przyszłości. Skoro bowiem strony umowy zdecydowały się na jej podpisanie, to można bezpiecznie założyć, że doszły do satysfakcjonującego je porozumienia, a ewentualne spory mogą wyniknąć dopiero później.

W takiej sytuacji również należy przyjąć, że angielskiemu shall be settled odpowiada polski czas przyszły, a całe zdanie stwierdza, że wszystkie spory wynikające z niniejszej umowy zostaną rozstrzygnięte przez trzech arbitrów w oparciu o regulamin Międzynarodowej Izby Handlowej w Paryżu.

Ponieważ w obu przypadkach przedstawione w zdaniach czynności będą miały miejsce w przyszłości, ruch na rzecz uproszczenia języka prawnego zaleca używanie w takiej sytuacji czasownika will i praktyka taka jest coraz częściej stosowana, ułatwiając prawidłowe zrozumienie tekstu, co najlepiej widać na przykładzie:

The provisions of articles 6.8 and 6.10 will survive expiration or termination of this Agreement.

Przy takim zapisie nie ma najmniejszych wątpliwości, że chodzi o czas przyszły, czyli że postanowienia artykułów 6.8 i 6.10 zachowają pełną moc po wygaśnięciu lub wypowiedzeniu niniejszej umowy.

Jeżeli zgodnie z tradycją w zdaniu wystąpi jednak czasownik shall, należy śledzić kontekst i zwracać uwagę na obecność okoliczników czasu, pamiętając jednocześnie, że w przeważającej liczbie przypadków zdania te po prostu stwierdzają obowiązujący stan faktyczny w taki sam sposób, jak polskie zdania sformułowane w czasie teraźniejszym.

1.1.2. May

Drugą osobliwością angielskiego języka prawnego związaną z użyciem czasowników modalnych jest posługiwanie się czasownikiem may w tak szerokim znaczeniu, że całkowicie obejmuje ono swym zakresem treści wyrażane we współczesnej angielszczyźnie przez wszystkim bardzo dobrze znany czasownik can, który tym samym staje się zbędny i w angielskich dokumentach prawnych w zasadzie nie występuje.

Tak jak to miało miejsce w przypadku czasownika shall, przyczyny takiego stanu rzeczy tkwią w historii języka angielskiego. Choć dziś can należy do najczęściej używanych i wszechstronnych angielskich czasowników modalnych, to pierwotnie jego znaczenie ograniczało się tylko do treści, które obecnie wyraża czasownik know, czyli wiedzieć. Znaczenia, w których dziś tak często używa się can, wyrażano zaś wtedy, jak można się domyślać, przy pomocy czasownika may.

Z biegiem stuleci czasownik can stopniowo poszerzał zakres swego znaczenia kosztem may, dochodząc powoli do obecnego stanu, w którym używa się go zarówno do wyrażania umiejętności (np. I can ski), potencjalnej możliwości (np. Fog can be dangerous), jak i przyzwolenia (np. You can start now). Nieufni takim zmianom anglosascy prawnicy nadal stosują jednak may w jego pierwotnym znaczeniu, które obejmowało cały zakres treści wyrażanych obecnie przez can. Nic zatem dziwnego, że czasownik can wydaje im się zupełnie zbędny i w tekstach prawnych w ogóle go nie używają, co widać poniżej:

Each party may terminate this agreement on thirty (30) days’ notice.

W angielszczyźnie używanej obecnie na co dzień na całym świecie najbardziej naturalnym sposobem wskazania, że każda ze stron może wypowiedzieć umowę z zachowaniem trzydziestodniowego okresu wypowiedzenia, jak stwierdza cytowane postanowienie, byłoby użycie czasownika can. Postanowienie mówi bowiem o prawie, jakie przysługuje stronie, a nie o jego faktycznym zastosowaniu, czyli opisuje pewną teoretyczną możliwość, która może, ale nie musi się ziścić, co idealnie pasuje do obecnego znaczenia tego czasownika. Pomimo tego anglosascy prawnicy wolą w takiej sytuacji użyć czasownika may, choć nikt oprócz nich już ani tak nie mówi, ani nie pisze.

Jak widać w przedstawionym powyżej przekładzie, dla czytelnika polskiego nie jest to jednak problem groźny, ponieważ całość zakresu znaczeniowego, o który w języku angielskim rywalizują can i may w polszczyźnie można wyrazić za pomocą czasownika móc. Niezależnie zatem od tego, który z tych dwu angielskich czasowników zostanie faktycznie użyty, w przekładzie polskim zawsze pojawi się to samo słowo, czego angielscy czytelnicy dokumentów prawnych pisanych w ich własnym języku z pewnością mogą nam pozazdrościć.

Czytając zdania zawierające czasownik may wystarczy zatem pamiętać, że w angielskich tekstach prawnych jest on używany w taki sam sposób, jak polski czasownik móc, a nie tylko w znaczeniu dobrze znanym z podręczników języka angielskiego.

Użycie czasownika may w sposób przedstawiony powyżej ma jednak jeszcze drugie dno. Na jednym z etapów trwającej wieki rywalizacji can i may, użycie czasownika may do wyrażenia przyzwolenia (czyli na przykład w zdaniu Now you may turn on your mobiles/Teraz mogą państwo włączyć komórki) zostało zawężone do osób, które przynależą do bogatych, dystyngowanych, dobrze wykształconych i często sprawujących władzę warstw społecznych. Pasuje ono zatem jak ulał do znaczenia czasownika shall opisanego w poprzednim podrozdziale. Użycie obu słów wiąże się bowiem z uprzywilejowaną pozycją autora tekstu w stosunku do jego odbiorcy.

W taki sam sposób, jak zastosowanie shall wskazuje, że przedstawione w zdaniu treści są wiążące dla adresatów, ponieważ zostały zatwierdzone przez uprawniony do tego organ nadrzędny, użycie may można rozumieć jako wyraźne wskazanie, że zdefiniowane w zdaniu uprawnienia zostały nadane z woli takiej właśnie władzy zwierzchniej, czyli za jej przyzwoleniem. Ponieważ uprawnienia z zasady nadają właśnie organy nadrzędne, władze zwierzchnie i inne ciała uprzywilejowane, trudno się dziwić, że piszący po angielsku prawnicy wykazują takie przywiązanie do używania czasownika, który ten fakt bardzo dobitnie wyraża i nie poddają się presji zastępowania may modniejszym od niego can.

1.2. Zaimki i przysłówki

1.2.1. Zaimki i przysłówki zawierające here

Kolejną łatwo rzucającą się w oczy cechą gramatyczną angielskich tekstów prawnych jest częste użycie zagadkowo wyglądających zaimków, na przykład:

All obligations connected herewith shall expire two years after the date hereof except for the obligations set out in article 15 herein.

Dla współczesnego czytelnika znaczenie tak zbudowanych zaimków może być trudne do odgadnięcia, ponieważ w ciągu ostatnich stuleci wyszły one z powszechnego użycia i zdecydowana większość osób posługujących się na co dzień językiem angielskim rozpoznaje już jedynie, że składają się one z dobrze znanych i często używanych wyrazów (np. herein to nic innego jak here + in, itd.). Mało kto jednak jeszcze pamięta, co takie złożone zaimki w zdaniu zastępują. Wiedzę tę zachowali prawie wyłącznie piszący po angielsku prawnicy, ale nie jest ona trudna do opanowania. Wystarczy spojrzeć, jak wygląda ten sam tekst zapisany bez uciekania się do archaicznych zaimków:

All obligations connected with this agreement shall expire two years after the date of this agreement except for the obligations set out in article 15 in this agreement.

Jak widać, używając zaimków zbudowanych w oparciu o przysłówek here, autorzy angielskich umów mają na myśli tekst sporządzanego dokumentu, co oznacza, że nadają im takie samo znaczenie, jakie w języku polskim wyrażają zwroty niniejsza umowa, ta umowa czy przedmiotowa umowa. Podstawową rolą tak skonstruowanych zaimków jest zatem wskazywanie na dokument, o którym aktualnie mowa przy ograniczeniu do minimum żmudnego powtarzania tych samych słów.

Elementy współtworzące zaimki wraz z przysłówkiem here (czyli with, of oraz in w przykładzie powyżej) służą z kolei doprecyzowaniu znaczenia takich złożeń i dopasowaniu ich do funkcji, jaką pełnią one w zdaniu. Elementy te najczęściej spełniają zatem taką samą rolę, jak polska odmiana przez przypadki, co najlepiej widać w przekładzie:

Wszystkie zobowiązania związane z niniejszą umową wygasną dwa lata od terminu tej umowy, za wyjątkiem zobowiązań wskazanych w artykule 15 przedmiotowej umowy.

Na początek przydał się narzędnik (kim? czym? – niniejszą umową), a później dwa razy niezbędny okazał się dopełniacz (kogo? czego? – tej umowy i przedmiotowej umowy). Dzieje się tak dlatego, ponieważ przyimki (czyli with, of, in, itp.) przejęły funkcje gramatyczne odmiany przez przypadki, gdy zanikła ona w języku angielskim prawie tysiąc lat temu. W poszczególnych złożeniach występują one więc jako spadkobiercy przypadków gramatycznych i w języku polskim wystarczy zastąpić je odpowiednio dobraną końcówką.

Jak można się łatwo przekonać porównując przedstawione powyżej tłumaczenie z oryginałem, nie da się niestety ustalić prostych zależności, które wskazywałyby, które polskie przypadki odpowiadają poszczególnym angielskim przyimkom. Angielskie przyimki na stałe powiązane są znaczeniowo z pojedynczymi rzeczownikami i czasownikami (np. po czasowniku connect występuje with, po rzeczowniku date należy się spodziewać użycia of, etc.), a dobór polskich przypadków w dużo większej mierze zależy od funkcji, jaką odmieniane wyrażenie pełni w zdaniu (tzn. czy jest to podmiot, dopełnienie itp.). Często okazuje się więc, że różnym angielskim przyimkom odpowiada jeden polski przypadek, tak jak powyżej zarówno of użytemu w hereof, jak i in występującemu w herein odpowiada dopełniacz.

Dobierając odpowiednią końcówkę należy się zatem kierować przede wszystkim poprawnością gramatyczną w języku polskim, a dopiero w drugiej kolejności uwzględniać znaczenie użytego w wersji angielskiej przyimka. Dla czytelnika polskiego przywykłego do codziennego odmieniania tysięcy słów przez siedem przypadków w dwóch liczbach i pięciu rodzajach gramatycznych nie jest to jednak żaden problem.

Czytając zdania zawierające zaimki złożone rozpoczynające się od here wystarczy więc pamiętać, że w angielskich tekstach prawnych używa się ich do wskazania na treść czytanego właśnie dokumentu, a końcowy element takiego złożenia pełni rolę gramatyczną w języku polskim wyrażaną przez końcówkę odpowiedniego przypadka.

Pełny zestaw tak zbudowanych złożeń wraz z ich znaczeniami przedstawia tabela poniżej. W objaśnieniach użyto słowa agreement, czyli umowa, wyłącznie ze względu na temat niniejszej książki. Należy bowiem pamiętać, że omawianych zaimków używa się także w wielu innych tekstach prawnych. W takim przypadku termin agreement należy zastąpić nazwą czytanego dokumentu.

Tabela 1. Zaimki złożone rozpoczynające się od here

Zaimek

Znaczenie

Przykład

hereby

by this agreement

required hereby = required by this agreement

herefor

for this agreement

prepared herefor = prepared for this agreement

herein

in this agreement

listed herein = listed in this agreement

hereof

of this agreement

the date hereof = the date of this agreement

hereon

on this agreement

based hereon = based on this agreement

hereto

to this agreement

all parties hereto = all parties to this agreement

hereunder

under this agreement

all acts hereunder = all acts under this agreement

herewith

with this agreement

enclosed herewith = enclosed with this agreement

Dwa z wyliczonych złożeń wymagają jednak szczególnej uwagi ze względu na dodatkowe znaczenia, jakich nabrały one z biegiem czasu. Pierwszym z nich jest hereby, którego często używa się wyłącznie do podkreślenia oficjalnego charakteru opisywanej w dokumencie czynności, w taki sam sposób jak polskiego przysłówka niniejszym. Na przykład:

The parties hereby agree to amend this Agreement as follows:

co oznacza, że strony niniejszym wyrażają zgodę na wprowadzenie do umowy następujących zmian.

Takie znaczenie hereby jest jednak proste do wykrycia, ponieważ użyte w bezpośrednim sąsiedztwie tego złożenia rzeczowniki i czasowniki nie tworzą trwałych związków znaczeniowych z występującym w hereby przyimkiem by i nie mogą być źródłem, z którego użyty w złożeniu przyimek pochodzi. Jak łatwo można sprawdzić, rzeczownik party w znaczeniu strona umowy zazwyczaj występuje z przyimkiem to, a czasownik agree wiąże się znaczeniowo z kilkoma przyimkami, ale żadnym z nich nie jest by; użyte w przykładzie złożenie hereby musi w takim razie znaczyć niniejszym. 

Jeszcze dobitniej widać to w nieco zmodyfikowanej wersji tego samego przykładu:

The parties hereto hereby agree to amend this Agreement as follows:

Źródłem przyimka to wykorzystanego w hereto jest oczywiście przywołana powyżej jego łączliwość z rzeczownikiem party, dzięki czemu znaczenie tego złożenia bezpośrednio wynika z reguły sformułowanej powyżej, a użytemu w hereby przyimkowi by takiego źródła nadal brak, z czego płynie wniosek, iż w tym przypadku również znaczy ono to samo co polskie niniejszym.

Drugim z wyliczonych w tabeli złożeń, wymagającym osobnego komentarza, jest hereunder. Pierwotnie oznaczało ono dokładnie to, co wydają się sugerować jego składniki, czyli wskazywało na część czytanego dokumentu, która znajdowała się poniżej. Znaczenie to uległo jednak bardzo daleko idącej przemianie.

Ponieważ zaimek ten odsyłał czytelnika do tych części dokumentów, w których między innymi znajdują się podpisy i pieczęcie nadające im moc prawną, hereunder zaczęto używać w znaczeniu odpowiadającym polskim wyrażeniom na mocy niniejszej umowy, na podstawie niniejszej umowy. Złożenie zachowało zatem swą podstawową funkcję wskazywania na treść czytanego dokumentu, ale głębokiej przemianie uległo znaczenie występującego w nim przyimka under. Przestał on bowiem określać położenie fragmentu tekstu, o którym mowa, a zaczął obejmować całokształt praw i obowiązków ustanowionych przez daną umowę lub inny dokument.

Jeżeli postanowienie umowy stwierdza zatem, że:

All notices hereunder shall be sent by courier mail,

to nakazuje ono wysyłanie pocztą kurierską wszystkich powiadomień wystawionych na podstawie cytowanej umowy, a nie powiadomień wskazanych poniżej. O fakcie tym najdobitniej można się przekonać czytając załączane do niektórych dokumentów postanowienia porządkowe regulujące wykładnię takich złożeń. Najczęściej brzmią one tak:

The words “hereof”, “herein” and “hereunder” and words of similar import when used in this Agreement shall refer to this Agreement as a whole and not to any particular provision of this Agreement,

nie pozostawiając cienia wątpliwości, że i hereunder odnosi się do całości dokumentu, a nie do jego poszczególnych postanowień.

Do wskazywania na fragmenty znajdujące się w czytanym dokumencie powyżej lub poniżej danego miejsca służą zbudowane w podobny sposób potrójnie złożone okoliczniki miejsca oparte na przysłówku here, których dalsze składniki wskazują na lokalizację danego fragmentu tekstu.

Tabela 2. Potrójnie złożone okoliczniki miejsca rozpoczynające się od here

Zaimek

Znaczenie

Odpowiednik polski

hereinabove

above this point in this document

powyżej

hereinafter

after this point in this document

poniżej

hereinbelow

below this point in this document

poniżej

Ze względu na swą dosyć skomplikowaną budowę są one jednak często zastępowane mniej egzotycznie wyglądającymi złożeniami, które przy współudziale logicznego myślenia są w stanie wyrazić dokładnie tę samą treść w znacznie prostszy sposób. Obok zapisów zawierających potrójnie złożone okoliczniki, na przykład:

6. The obligations of the parties hereto shall be set out in article 8 hereinbelow;

można zatem spotkać również ich uproszczone wersje, np.:

6. The obligations of the parties hereto shall be set out in article 8 herein.

W pierwszym przypadku fakt, iż określający zobowiązania stron umowy artykuł 8 znajduje się poniżej wskazany jest bezpośrednio poprzez użycie hereinbelow, a w drugim przypadku, używając herein, wyraźnie stwierdza się jedynie, że znajduje się on w niniejszym dokumencie. Jego umiejscowienie należy zaś wywnioskować z faktu, iż cytowany zapis umieszczono w artykule oznaczonym numerem 6, a więc położonym bliżej początku umowy, z czego jasno wynika, że artykuł 8 musi znajdować się poniżej. W ten sam sposób postępuje się również z dwoma pozostałymi złożeniami wymienionymi w tabeli 2.

W angielskich tekstach prawnych występują jeszcze dwa inne złożenia oparte na przysłówku here, ale ich znaczenia różnią się istotnie od przykładów omówionych powyżej, ponieważ nie odnoszą się one do treści czytanego dokumentu. W przypadku tych dwóch dosyć rzadko spotykanych złożeń here oznacza nie bieżący dokument, ale czas jego powstania. Są to zatem okoliczniki czasu, w których elementy towarzyszące here precyzują, czy chodzi o okres poprzedzający dany moment, czy też następujący później.

Tabela 3. Złożone okoliczniki czasu rozpoczynające się od here

Zaimek

Znaczenie

Odpowiedniki polskie

hereafter

after this moment

odtąd, później

heretofore

before this moment

dotychczas, uprzednio

1.2.2. Zaimki i przysłówki zawierające there

Oprócz omówionych powyżej złożeń opartych na przysłówku here w angielskim języku prawnym istnieje także analogiczny zestaw wyrażeń zbudowanych w oparciu o przysłówek there. Złożenia te również wyszły już dawno z powszechnego użycia i przetrwały prawie wyłącznie w dokumentach prawnych, pełniąc w nich bardzo podobne funkcje gramatyczne. Najważniejszą z nich jest często spotykana w tego typu tekstach rola zaimka, na przykład:

All disputes between the parties to this agreement shall be settled by a panel of three arbitrators. The parties shall provide any documents requested thereby and accept the decision thereof.

Tak jak to miało miejsce w przypadku złożeń z here, znaczenie takich form gramatycznych najłatwiej prześledzić na wersji tego samego tekstu sporządzonej bez uciekania się do pomocy archaicznych zaimków:

All disputes between the parties to this agreement shall be settled by a panel of three arbitrators. The parties shall provide any documents requested by that panel of three arbitrators and accept the decision of that panel of three arbitrators.

Tę samą treść można oczywiście wyrazić również w krótszy sposób, korzystając z dobrze znanych zaimków:

All disputes between the parties to this agreement shall be settled by a panel of three arbitrators. The parties shall provide any documents it requests and accept its decision.

Jak widać, zaimków zbudowanych w oparciu o there użyto do zastąpienia wyrażenia panel trzech arbitrów, czyli słów odnoszących się do instytucji istniejącej poza tekstem czytanego dokumentu. Zaimki te zdecydowanie różnią się więc pod tym względem od zaimków rozpoczynających się od here, które, jak przedstawiono to w poprzednim podrozdziale, wskazują na treść czytanego właśnie dokumentu. Różnicę tę najlepiej widać w nieco zmodyfikowanej wersji tego samego przykładu:

All disputes between the parties hereto shall be settled by a panel of three arbitrators. The parties shall provide any documents requested thereby and accept the decision thereof.

Wyrażenie wskazujące na tekst cytowanej umowy (czyli to this agreement) dało się łatwo zastąpić zaimkiem hereto, ale w przypadku panelu trzech arbitrów, któremu powierza się rozstrzyganie sporów pomiędzy stronami, konieczne jest użycie zaimków rozpoczynających się od there. Panel ten bowiem pojawia się w treści umowy jako odrębna instytucja, jedynie wzmiankowana w tekście jako jeden z uczestników opisanych w nim procedur. Zaimki zbudowane w oparciu o there służą bowiem do zastępowania w angielskich dokumentach prawnych wyrażeń odnoszących się do pojęć, osób i rzeczy przywoływanych w ich treści.

Osobliwością tej serii zaimków jest fakt, że zastępują one zarówno wyrażenia występujące w liczbie pojedynczej, jak przedstawiono to powyżej, jak i w liczbie mnogiej, na przykład w nieco zmienionej wersji tego samego przykładu:

All disputes between the parties hereto shall be settled by three arbitrators. The parties shall provide any documents requested thereby and accept the final decision thereof.

Zarówno thereby jak i thereof odnoszą się teraz bezpośrednio do trzech arbitrów, czyli do wyrażenia w liczbie mnogiej, a nie do pojedynczego panelu, ale nie ma to żadnego wpływu na zastosowanie omawianych zaimków. Do użycia tych złożeń wystarcza bowiem fakt, iż słowa, które mają one zastąpić, odnoszą się do osób lub rzeczy istniejących poza tekstem dokumentu. Dalsze szczegóły, takie jak ich liczba czy rodzaj, nie odgrywają żadnej roli.

W taki sam sposób, jak miało to miejsce w przypadku zaimków rozpoczynających się od here, przyimki współtworzące złożenia z there (czyli by i of, w przykładzie powyżej) służą doprecyzowaniu znaczenia całości wyrażenia i dopasowaniu go do funkcji, jaką pełni ono w zdaniu. Elementy te najczęściej spełniają zatem taką samą rolę, jak końcówki polskich przypadków, co najlepiej widać w tłumaczeniu wielokrotnie cytowanego już przykładu:

Wszystkie spory pomiędzy stronami niniejszej umowy rozstrzygnie panel trzech arbitrów. Strony przekażą mu wszelkie dokumenty, o jakie wystąpi, oraz zaakceptują jego końcową decyzję.

W miejsce thereby pojawił się zaimek w celowniku (komu? czemu? – mu), a thereof zostało zastąpione zaimkiem w dopełniaczu (kogo? czego? – jego). Jeśli zastępowane słowa występują w liczbie mnogiej, polskie zaimki oczywiście się do tego dostosowują, nie są bowiem aż tak nieczułe na liczbę i rodzaj gramatyczny, jak angielskie złożenia z there:

Wszystkie spory pomiędzy stronami niniejszej umowy rozstrzygnie trzech arbitrów. Strony przekażą im wszelkie dokumenty, o jakie wystąpią, oraz zaakceptują ich końcową decyzję.

Ponownie niezbędny okazał się celownik (komu? czemu? – im) oraz dopełniacz (kogo? czego? – ich), choć tym razem w liczbie mnogiej. Wybór pomiędzy zaimkiem w liczbie pojedynczej a zaimkiem w liczbie mnogiej zależy oczywiście od wyrażenia, które taki zaimek zastępuje i sprowadza się w zasadzie do wyśledzenia go w tekście czytanego dokumentu.

Należy wszakże pamiętać, że nie da się ustalić prostych zależności, które wskazywałyby jakie polskie przypadki odpowiadają poszczególnym angielskim przyimkom. Angielskie przyimki na stałe powiązane są bowiem znaczeniowo z pojedynczymi rzeczownikami i czasownikami (np. po czasowniku rely występuje on, po rzeczowniku decision można się spodziewać użycia of, etc.), a dobór polskich przypadków w dużo większej mierze zależy od funkcji, jaką odmieniane wyrażenie pełni w zdaniu (tzn. czy jest to podmiot, dopełnienie, itp.). Dobierając odpowiednią końcówkę należy się zatem kierować przede wszystkim poprawną gramatycznie budową zdania w języku polskim, a dopiero w drugiej kolejności uwzględniać znaczenie użytego w wersji angielskiej przyimka.

Czytając zdania zawierające zaimki złożone rozpoczynające się od there wystarczy więc pamiętać, że w angielskich tekstach prawnych używa się ich do wskazania na osoby, rzeczy oraz instytucje istniejące poza tekstem czytanego właśnie dokumentu niezależnie od ich liczby. Końcowy element takiego złożenia pełni rolę gramatyczną wyrażaną w języku polskim przez końcówkę odpowiedniego przypadka.

Przydatność funkcjonujących w ten sposób zaimków najwyraźniej uwidacznia się w sytuacjach, gdy w treści czytanego dokumentu pojawia się wzmianka o jakimś innym dokumencie. Umiejętne użycie właściwych zaimków pozwala wtedy uniknąć dwuznaczności i niepotrzebnych nieporozumień. Na przykład:

The parties hereto shall enter into a separate credit agreement to finance the project described herein. All the costs connected therewith shall be covered by ABD Ltd.

Przy takim sformułowaniu nie ulega żadnej wątpliwości, że ABD Ltd. pokrywa wyłącznie całość kosztów związanych z umową kredytową zawartą w celu sfinansowania inwestycji opisanej w umowie, z której zacytowano powyższe postanowienie. Therewith może się bowiem odnosić wyłącznie do rzeczy wzmiankowanych w treści czytanego dokumentu, a nie do niego samego, co w tym przypadku oznacza odniesienie do umowy kredytowej.

Zastąpienie therewith przez herewith radykalnie zmienia obraz sytuacji, ponieważ w takim przypadku ABD Ltd. zobowiązane jest do pokrycia kosztów związanych z umową, z której zaczerpnięto cytowany fragment, a o kosztach umowy kredytowej tak sformułowany zapis w ogóle nie mówi:

The parties hereto shall enter into a separate credit agreement to finance the project described herein. All the costs connected herewith shall be covered by ABD Ltd.

Taką wykładnię przytoczonego postanowienia umowy gwarantuje użycie w drugim zdaniu zaimka, który może się odnosić wyłącznie do treści czytanego właśnie dokumentu, czyli herewith.

Jak można się łatwo domyślić, w przypadku użycia obok siebie obu zaimków na ABD Ltd. spadnie obowiązek pokrycia kosztów związanych z obydwiema umowami – aktualnie cytowaną oraz wzmiankowaną w niej umowa kredytową:

The parties hereto shall enter into a separate credit agreement to finance the project described herein. All the costs connected herewith and therewith shall be covered by ABD Ltd.

Pełny zestaw zaimków zbudowanych w oparciu o przysłówek there wraz z ich znaczeniami przedstawia tabela poniżej.

Tabela 4. Zaimki złożone rozpoczynające się od there

Zaimek

Znaczenie

Przykład

thereby

by it
by them

required thereby = required by it
required thereby = required by them

therefor

for it
for them

prepared therefor = prepared for it
prepared therefor = prepared for them

therein

in it
in them

listed therein = listed in it
listed therein = listed in them

thereof

its
their

the number thereof = its number
the number thereof = their number

thereon

on it
on them

based thereon = based on it
based thereon = based on them

thereto

to it
to them

applicable thereto = applicable to it
applicable thereto = applicable to them

thereunder

under it
under them

obligations thereunder = obligations under it
obligations thereunder = obligations under them

therewith

with it
with them

connected therewith = connected with it
connected therewith = connected with them

Trzy z wymienionych powyżej złożeń wymagają krótkiego komentarza. Po pierwsze, therefor różni się w pisowni tylko jedną i to niewymawianą literą od identycznie brzmiącego przysłówka therefore, którego używa się do wskazywania, że dane zdanie zawiera wniosek wynikający z logicznego rozumowania, czyli w taki sam sposób jak polskich wyrażeń a więc, w takim razie, etc. Trzeba zatem bacznie śledzić pisownię, bo ostatnia litera wyrazu ma w tym przypadku duże znaczenie. Po drugie, jako odpowiedniki znaczeniowe thereof w tabeli podano its i their, ponieważ of it i of them występują w języku angielskim niezmiernie rzadko i nie brzmią zbyt naturalnie. Po trzecie zaś, należy pamiętać, że thereunder nabrało znaczenia analogicznego do hereunder i oznacza to samo, co polskie na mocy / na podstawie wzmiankowanego dokumentu/wzmiankowanych dokumentów, a nie poniżej, jak wydaje się sugerować obecny w tym złożeniu przyimek under.

W odróżnieniu od złożeń opartych o here, złożenia rozpoczynające się od there w zasadzie nie tworzą okoliczników wskazujących na umiejscowienie fragmentów tekstu oraz okresy czasu. Jedynym wyrażeniem, które pełni taką funkcję, jest thereafter okazjonalnie używane w znaczeniu polskich przysłówków odtąd, później, następnie.

1.2.3. Zaimki i przysłówki zawierające where

Trzecia seria zaimków i przysłówków zbudowanych według tego samego wzorca opiera się na dobrze znanym słowie where. Jak łatwo można się przekonać na zamieszczonym poniżej przykładzie, w tego typu złożeniach nie znaczy ono jednak gdzie, jak można by się było tego spodziewać:

The notice whereby this agreement may be terminated shall be signed by company secretary.

Znaczenie i funkcję tak skonstruowanych zaimków najłatwiej można zaobserwować na przykładzie nieco unowocześnionej wersji tego samego postanowienia umowy:

The notice by which this agreement may be terminated shall be signed by company secretary.

Jak widać, where dosyć niespodziewanie zastępuje w takich złożeniach równie dobrze znane słowo which. Odzwierciedla to praktykę językową z dawno minionych czasów, gdy zaimki wprowadzające zdania podrzędne nie miały jeszcze tak wyspecjalizowanych znaczeń, jak obecnie i panowała między nimi większa wymienność. Innymi słowy, po raz kolejny piszący po angielsku prawnicy zachowali w użyciu element gramatyki, z którego praktycznie nikt poza nimi już od lat nie korzysta.

W taki sam sposób, jak w złożeniach zbudowanych w oparciu o here i there, przyimki współwystępujące z where (czyli by w przykładzie powyżej) pełnią rolę gramatyczną porównywalną z końcówką przypadka w języku polskim. Najłatwiej można to oczywiście zaobserwować w przekładzie cytowanego postanowienia, na przykład:

Powiadomienie, którym można wypowiedzieć niniejszą umowę, podpisuje sekretarz spółki.

W tłumaczeniu niezbędny okazał się narzędnik (kim? czym? – którym), ale należy pamiętać, o czym było już wcześniej wspomniane, że nie da się ustalić prostych powiązań pomiędzy użytymi w poszczególnych złożeniach przyimkami, a przypadkami w języku polskim. Angielskie przyimki na stałe powiązane są bowiem znaczeniowo z pojedynczymi rzeczownikami i czasownikami (np. po czasowniku wait najczęściej występuje for, a po rzeczowniku representative można się spodziewać użycia of, etc.), a dobór polskich przypadków w dużo większej mierze zależy od funkcji, jakie odmieniane wyrażenie pełni w zdaniu (tzn. czy jest to podmiot, dopełnienie itp.). Dobierając odpowiednią końcówkę należy się zatem kierować przede wszystkim poprawnością gramatyczną w języku polskim, a dopiero w drugiej kolejności uwzględniać znaczenie użytego w wersji angielskiej przyimka.

Pełny zestaw zaimków zbudowanych na słowie where wraz z ich znaczeniami przedstawia tabela poniżej.

Tabela 5. Zaimki złożone rozpoczynające się od where

Zaimek

Znaczenie

Przykład

whereby

by which

the agreement whereby... = the agreement by which...

wherein

in which

the provision wherein... = the provision in which...

whereof

whose

the signature whereof… = whose signature...

whereon

on which

the condition whereon... = the condition on which...

Drobnego komentarza wymaga tylko jedno z przedstawionych w tabeli złożeń. Odpowiednikiem whereof jest whose, ponieważ of which występuje w języku angielskim rzadko i nie brzmi zbyt naturalnie. Zastosowanie tego zaimka ograniczone jest obecnie w zasadzie wyłącznie do tradycyjnej formuły bezpośrednio poprzedzającej podpisy, która rozpoczyna się od słów: in witness whereof...

Najczęściej spotykanym w angielskich dokumentach prawnych wyrażeniem zawierającym where jest jednak niewymienione powyżej whereas. Złożenie to zostało pominięte w tabeli 5, ponieważ obecnie nawet konserwatywni prawnicy nie używają go już do wprowadzania zdań podrzędnych i przestało ono pełnić rolę zaimka. Bardzo często i chętnie używa się go natomiast jako spójnika rozpoczynającego zdania, które przytaczają okoliczności, jakie poprzedziły zawarcie umowy. Występuje on więc zazwyczaj w tej części umowy, która pełni funkcję przybliżonego odpowiednika polskiej preambuły. Użycie whereas w takiej roli zostanie szczegółowo omówione w rozdziale 3.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki