Kodeks cywilny

Komentarz

Redaktorzy

prof. zw. dr hab. Edward Gniewek
prof. zw. dr hab. Piotr Machnikowski

Autorzy

dr Beata Burian; dr Andrzej Cisek; dr Wojciech Dubis; prof. zw. dr hab. Edward Gniewek; prof. zw. dr hab. Jacek Gołaczyński; dr Katarzyna Górska; dr Julian Jezioro; dr Józef Kremis; prof. zw. dr hab. Piotr Machnikowski; dr Józef Nadler; dr Jerzy Strzebinczyk; dr Krzysztof Zagrobelny

5. wydanie

WYDAWNICTWO C.H. BECK

WARSZAWA 2013

Propozycja cytowania:
E. Gniewek, [w:] KC. Komentarz, wyd. 5, Warszawa 2013

Wydawca: Natalia Adamczyk

© Wydawnictwo C.H. Beck 2013

Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H. Beck

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H. Beck

ISBN epub: 978-83-255-4882-7

Autorzy

dr Beata Burian
dr Uniwersytetu Wrocławskiego, sędzia Sądu Okręgowego we Wrocławiu
Objaśnienia do art. 244–305

dr Andrzej Cisek
dr Uniwersytetu Wrocławskiego, sędzia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu
Objaśnienia do art. 23–24, 195–243, 444–449

dr Wojciech Dubis
dr Uniwersytetu Wrocławskiego, radca prawny
Objaśnienia do art. 366–383, 405–416, 422–443, 449¹–449¹¹, 709¹–709¹⁸, 752–757, 805–834. W wydaniu 5. aktualizacja objaśnień do art. 444–449

prof. zw. dr hab. Edward Gniewek
prof. zw. dr hab. Uniwersytetu Wrocławskiego, sędzia Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu w stanie spoczynku
Objaśnienia do art. 33–55⁴, 179, 305¹–305⁴, Indeks rzeczowy

prof. zw. dr hab. Jacek Gołaczyński
prof. zw. dr hab. Uniwersytetu Wrocławskiego, sędzia Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu
Objaśnienia do art. 306–352, 710–733, 876–887

dr Katarzyna Górska
dr Uniwersytetu Wrocławskiego, radca prawny
W wydaniu 5. aktualizacja objaśnień do art. 195–243

dr Julian Jezioro
dr Uniwersytetu Wrocławskiego, radca prawny
Objaśnienia do art. 535–612, 659–692, 758–804, 860–875, 888–921

dr Józef Kremis
dr Uniwersytetu Wrocławskiego, sędzia Naczelnego Sądu Administracyjnego
Objaśnienia do art. 417–421, 922–1057

prof. zw. dr hab. Piotr Machnikowski
prof. zw. dr hab. Uniwersytetu Wrocławskiego, radca prawny
Objaśnienia do art. 1–7, 56–72¹, 117–125, 353–360, 364–365¹, 387–404, 527–534, 734–751, 853–859⁹, 921¹–921¹⁶ W wydaniu 5. aktualizacja objaśnień do art. 23–24

dr Józef Nadler
dr Uniwersytetu Wrocławskiego
Objaśnienia do art. 126–178, 180–194, 613–626, 693–709, 1058–1088

dr Jerzy Strzebinczyk
dr Uniwersytetu Wrocławskiego, sędzia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu
Objaśnienia do art. 8–22¹, 25–32, 73–116

dr Krzysztof Zagrobelny
dr Uniwersytetu Wrocławskiego, radca prawny
Objaśnienia do art. 361–363, 384–385⁴, 450–526, 627–658, 835–852

Spis treści

Przedmowa

Wykaz skrótów

Kodeks cywilny

Księga pierwsza. Część ogólna

Art. 1–125

Tytuł I. Przepisy wstępne

Art. 1–7

Tytuł II. Osoby

Art. 8–43¹⁰

Dział I. Osoby fizyczne

Art. 8–32

Rozdział I. Zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych

Art. 8–24

Rozdział II. Miejsce zamieszkania

Art. 25–28

Rozdział III. Uznanie za zmarłego

Art. 29–32

Dział II. Osoby prawne

Art. 33–43

Dział III. Przedsiębiorcy i ich oznaczenia

Art. 43¹–43¹⁰

Tytuł III. Mienie

Art. 44–55⁴

Tytuł IV. Czynności prawne

Art. 56–109⁹

Dział I. Przepisy ogólne

Art. 56–65

Dział II. Zawarcie umowy

Art. 66–72¹

Dział III. Forma czynności prawnych

Wprowadzenie

Art. 73–81

Dział IV. Wady oświadczenia woli

Uwagi ogólne

Art. 82–88

Dział V. Warunek

Art. 89–94

Dział VI. Przedstawicielstwo

Art. 95–109⁹

Rozdział I. Przepisy ogólne

Art. 95–97

Rozdział II. Pełnomocnictwo

Art. 98–109

Rozdział III. Prokura

Art. 109¹–109⁹

Tytuł V. Termin

Art. 110–116

Tytuł VI. Przedawnienie roszczeń

Art. 117–125

Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe

Art. 126–352

Tytuł I. Własność

Art. 126–231

Dział I. Przepisy ogólne

Art. 126–139

Dział II. Treść i wykonywanie własności

Art. 140–154

Dział III. Nabycie i utrata własności

Art. 155–194

Rozdział I. Przeniesienie własności

Art. 155–171

Rozdział II. Zasiedzenie

Art. 172–178

Rozdział III. Inne wypadki nabycia i utraty własności

Art. 179–194

Dział IV. Współwłasność

Art. 195–221

Dział V. Ochrona własności

Art. 222–231

Tytuł II. Użytkowanie wieczyste

Art. 232–243

Tytuł III. Prawa rzeczowe ograniczone

Art. 244–335

Dział I. Przepisy ogólne

Art. 244–251

Dział II. Użytkowanie

Art. 252–284

Rozdział I. Przepisy ogólne

Art. 252–265

Rozdział II. Użytkowanie przez osoby fizyczne

Art. 266–270¹

Rozdział III. Użytkowanie przez rolnicze spółdzielnie produkcyjne

Art. 271–282

Rozdział IV. Inne wypadki użytkowania

Art. 283–284

Dział III. Służebności

Art. 285–305⁴

Rozdział I. Służebności gruntowe

Art. 285–295

Rozdział II. Służebności osobiste

Art. 296–305

Rozdział III. Służebność przesyłu

Art. 305¹–305⁴

Dział IV. Zastaw

Art. 306–335

Rozdział I. Zastaw na rzeczach ruchomych

Art. 306–326

Rozdział II. Zastaw na prawach

Art. 327–335

Tytuł IV. Posiadanie

Art. 336–352

Księga trzecia. Zobowiązania

Art. 353–921¹⁶

Tytuł I. Przepisy ogólne

Art. 353–365¹

Tytuł II. Wielość dłużników albo wierzycieli

Art. 366–383

Dział I. Zobowiązania solidarne

Wprowadzenie

Art. 366–378

Dział II. Zobowiązania podzielne i niepodzielne

Art. 379–383

Tytuł III. Ogólne przepisy o zobowiązaniach umownych

Art. 384–396

Tytuł IV. (skreślony)

Tytuł V. Bezpodstawne wzbogacenie

Art. 405–414

Tytuł VI. Czyny niedozwolone

Art. 415–449

Tytuł VI¹. Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny

Art. 449¹–449¹¹

Tytuł VII. Wykonanie zobowiązań i skutki ich niewykonania

Art. 450–497

Dział I. Wykonanie zobowiązań

Art. 450–470

Dział II. Skutki niewykonania zobowiązań

Art. 471–486

Dział III. Wykonanie i skutki niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych

Art. 487–497

Tytuł VIII. Potrącenie, odnowienie, zwolnienie z długu

Uwagi ogólne

Art. 498–508

Tytuł IX. Zmiana wierzyciela lub dłużnika

Uwagi ogólne

Art. 509–526

Dział I. Zmiana wierzyciela

Art. 509–518

Dział II. Zmiana dłużnika

Art. 519–526

Tytuł X. Ochrona wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika

Art. 527–534

Tytuł XI. Sprzedaż

Art. 535–602

Dział I. Przepisy ogólne

Art. 535–555¹

Dział II. Rękojmia za wady

Art. 556–576

Dział III. Gwarancja jakości

Art. 577–582

Dział IV. Szczególne rodzaje sprzedaży

Art. 583–602

Rozdział I. Sprzedaż na raty

Art. 583–588

Rozdział II. Zastrzeżenie własności rzeczy sprzedanej. Sprzedaż na próbę

Art. 589–592

Rozdział III. Prawo odkupu

Art. 593–595

Rozdział IV. Prawo pierwokupu

Art. 596–602

Tytuł XII. Zamiana

Art. 603–604

Tytuł XIII. Dostawa

Art. 605–612

Tytuł XIV. Kontraktacja

Art. 613–626

Tytuł XV. Umowa o dzieło

Art. 627–646

Tytuł XVI. Umowa o roboty budowlane

Art. 647–658

Tytuł XVII. Najem i dzierżawa

Art. 659–709

Dział I. Najem

Art. 659–692

Rozdział I. Przepisy ogólne

Art. 659–679

Rozdział II. Najem lokalu

Art. 680–692

Dział II. Dzierżawa

Art. 693–709

Tytuł XVII¹. Umowa leasingu

Art. 709¹–709¹⁸

Tytuł XVIII. Użyczenie

Art. 710–719

Tytuł XIX. Pożyczka

Art. 720–724

Tytuł XX. Umowa rachunku bankowego

Art. 725–733

Tytuł XXI. Zlecenie

Art. 734–751

Tytuł XXII. Prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia

Art. 752–757

Tytuł XXIII. Umowa agencyjna

Art. 758–764⁹

Tytuł XXIV. Umowa komisu

Art. 765–773

Tytuł XXV. Umowa przewozu

Art. 774–793

Dział I. Przepisy ogólne

Art. 774–775

Dział II. Przewóz osób

Art. 776–778

Dział III. Przewóz rzeczy

Art. 779–793

Tytuł XXVI. Umowa spedycji

Art. 794–804

Tytuł XXVII. Umowa ubezpieczenia

Art. 805–834

Dział I. Przepisy ogólne

Art. 805–820

Dział II. Ubezpieczenia majątkowe

Art. 821–828

Dział III. Ubezpieczenia osobowe

Art. 829–834

Tytuł XXVIII. Przechowanie

Art. 835–845

Tytuł XXIX. Odpowiedzialność, prawo zastawu i przedawnienie roszczeń utrzymujących hotele i podobne zakłady

Art. 846–852

Tytuł XXX. Umowa składu

Art. 853–859⁹

Tytuł XXXI. Spółka

Art. 860–875

Tytuł XXXII. Poręczenie

Art. 876–887

Tytuł XXXIII. Darowizna

Art. 888–902

Tytuł XXXIII¹. Przekazanie nieruchomości

Art. 902¹–902²

Tytuł XXXIV. Renta i dożywocie

Art. 903–916

Dział I. Renta

Art. 903–907

Dział II. Dożywocie

Art. 908–916

Tytuł XXXV. Ugoda

Art. 917–918

Tytuł XXXVI. Przyrzeczenie publiczne

Art. 919–921

Tytuł XXXVII. Przekaz i papiery wartościowe

Art. 921¹–921¹⁶

Dział I. Przekaz

Art. 921¹–921⁵

Dział II. Papiery wartościowe

Art. 921⁶–921¹⁶

Księga czwarta. Spadki

Art. 922–1088

Tytuł I. Przepisy ogólne

Art. 922–930

Tytuł II. Dziedziczenie ustawowe

Art. 931–940

Tytuł III. Rozrządzenia na wypadek śmierci

Art. 941–990¹

Dział I. Testament

Art. 941–958

Rozdział I. Przepisy ogólne

Art. 941–948

Rozdział II. Forma testamentu

Art. 949–958

Oddział 1. Testamenty zwykłe

Art. 949–951

Oddział 2. Testamenty szczególne

Art. 952–955

Oddział 3. Przepisy wspólne dla testamentów zwykłych i szczególnych

Art. 956–958

Dział II. Powołanie spadkobiercy

Art. 959–967

Dział III. Zapis i polecenie

Art. 968–985

Rozdział I. Zapis zwykły

Art. 968–981

Rozdział II. Zapis windykacyjny

Art. 981¹–981⁶

Rozdział III. Polecenie

Art. 982–985

Dział IV. Wykonawca testamentu

Art. 986–990¹

Tytuł IV. Zachowek

Art. 991–1011

Tytuł V. Przyjęcie i odrzucenie spadku

Art. 1012–1024

Tytuł VI. Stwierdzenie nabycia spadku lub przedmiotu zapisu windykacyjnego, poświadczenie dziedziczenia i ochrona spadkobiercy

Art. 1025–1029¹

Tytuł VII. Odpowiedzialność za długi spadkowe

Art. 1030–1034³

Tytuł VIII. Wspólność majątku spadkowego i dział spadku

Art. 1035–1046

Tytuł IX. Umowy dotyczące spadku

Art. 1047–1057

Tytuł X. Przepisy szczególne o dziedziczeniu gospodarstw rolnych

Art. 1058–1088

Odnośnik nr 1

Indeks rzeczowy

Przedmowa

Niniejszy komentarz do Kodeksu cywilnego jest dziełem zbiorowym szkoły wrocławskiej. W opracowaniu wzięli udział pracownicy Zakładu Prawa Cywilnego i Międzynarodowego Prywatnego Instytutu Prawa Cywilnego Uniwersytetu Wrocławskiego, którzy pełnią również funkcje sędziów: Sądu Apelacyjnego, Sądu Okręgowego, Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, a także wykonują zawód radcy prawnego. Z wielkim jednak żalem współautorzy i wydawca informują Czytelników, że latem 2010 r., już po przygotowaniu swego rozdziału do czwartego wydania komentarza, zmarł dr Andrzej Cisek. Fragmenty komentarza Jego autorstwa w piątym wydaniu zaktualizowali pozostali współautorzy.

Obecne, piąte wydanie Komentarza, podobnie jak wydania poprzednie, obejmuje objaśnienia do przepisów księgi pierwszej („Część ogólna”), księgi drugiej („Własność i inne prawa rzeczowe”), księgi trzeciej („Zobowiązania”) oraz księgi czwartej („Spadki”). Uwzględnia on również wszelkie, częste, niekiedy intensywne zmiany kodeksu następujące od czasu poprzedniego wydania, a ponadto autorzy korzystali przy obecnym opracowaniu z nowego, narastającego ciągle dorobku doktryny.

W opracowaniu przedstawiono komentarz autorski do omawianych przepisów, jednocześnie wykorzystując dotychczasowy dorobek doktryny i judykatury. Dlatego też komentarz przedstawia w równej mierze zagadnienia dostrzegane przez praktykę, jak i osiągnięcia badawcze doktryny prawa cywilnego. Ponadto, zamierzeniem zespołu autorskiego było przedstawienie wyważonego, wszechstronnego komentarza, bez mankamentów jednostronnego spojrzenia – czy to sędziowskiego, czy też doktrynalnego. Na łamach komentarza zaprezentowany został więc dorobek literatury i orzecznictwa, z wyraźnym zaakcentowaniem stanowiska autorów komentujących poszczególne zagadnienia. Dodatkowo, pomocne dla Czytelnika mogą być odesłania do literatury podstawowej oraz do istotnych orzeczeń Sądu Najwyższego, Trybunału Konstytucyjnego, Naczelnego Sądu Administracyjnego i sądów apelacyjnych.

Wydawnictwo oraz autorzy wyrażają przekonanie, że niniejszy komentarz do Kodeksu cywilnego będzie stanowił cenną pomoc zarówno dla praktyki stosowania prawa, jak i dla doktryny prawa cywilnego, a także studentów.

Wrocław, listopad 2012 r.

prof. zw. dr hab. Edward Gniewek, prof. zw. dr hab. Piotr Machnikowski

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

BankHipU

ustawa z 29.8.1997 r. o listach zastawnych i bankach hipotecznych (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 99, poz. 919 ze zm.)

CmentU

ustawa z 31.1.1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 118, poz. 687 ze zm.)

CenyU

ustawa z 5.7.2001 r. o cenach (Dz.U. Nr 97, poz. 1050 ze zm.)

DepSądR

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 24.9.1965 r. o zasadach i trybie postępowania w sprawach o złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego (Dz.U. Nr. 42, poz. 261)

DomSkłU

ustawa z 16.11.2000 r. o domach składowych oraz o zmianie Kodeksu cywilnego, Kodeksu postępowania cywilnego oraz innych ustaw (Dz.U. Nr 114, poz. 1191 ze zm.)

EgAdmU

ustawa z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1015)

FundEmU

ustawa z 28.8.1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 34, poz. 189 ze zm.)

FunkKRPU

ustawa z 13.2.1984 r. o funkcjach konsulów Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 215, poz. 1823 ze zm.)

GospGruntU

ustawa z 29.4.1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (t.j. Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.)

GospNierRolnSPU

ustawa z 19.10.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr 231, poz. 1700 ze zm.)

GospNierU

ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 102, poz. 651)

GZU

ustawa z 29.7.1992 r. o grach i zakładach wzajemnych (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr. 4, poz. 27 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.)

KH

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr. 57, poz. 502 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr. 88, poz. 553 ze zm.)

KKS

ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr. 111, poz. 765)

KKW

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr. 90, poz. 557 ze zm.)

KM

ustawa z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr. 217, poz. 1689 ze zm.)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr. 21, poz. 94 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr. 43, poz. 296 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr. 89, poz. 555 ze zm.)

KredytKonsumU

ustawa z 12.5.2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz.U. Nr 126, poz. 715 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 788)

KRSU

ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 17, poz. 209 ze zm.)

KSCU

ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.)

KSCU z 1967 r.

ustawa z 13.6.1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr. 94, poz. 1037 ze zm.)

KW

uustawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 46, poz. 275 ze zm.)

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 124, poz. 1361 ze zm.)

KZ

rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.10.1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr 82, poz. 598 ze zm.)

NBPU

ustawa z 29.8.1997 r. o Narodowym Banku Polskim (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr. 1, poz. 2 ze zm.)

NielU

ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 33, poz. 178 ze zm.)

NieuzasadZwłokU

ustawa z 17.6.2004 r. o skardze za naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz.U. Nr 179, poz. 1843 ze zm.)

ObligU

ustawa z 29.6.1995 r. o obligacjach (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 120, poz. 1300 ze zm.)

ObrInstrFinU

ustawa z 29.7.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 211, poz. 1384 ze zm.)

OchrGrU

ustawa z 3.2.1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr 121, poz. 1267 ze zm.)

OchrKonkurU

ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zm.)

OchrKonkurU z 2000 r.

ustawa z 15.12.2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr 244, poz. 2080 ze zm.)

OchrKonsumU

ustawa z 2.3.2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz.U. Nr. 22, poz. 271 ze zm.)

OchrLokU

ustawa z 21.6.2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr. 31, poz. 266 ze zm.)

OchrZwU

ustawa z 21.8.1997 r. o ochronie zwierząt (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 106, poz. 1002 ze zm.)

OrdPod

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 749 ze zm.)

PDOFizU

ustawa z 26.7.1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 361 ze zm.)

PodpElU

ustawa z 18.9.2001 r. o podpisie elektronicznym (Dz.U. Nr. 130, poz. 1450 ze zm.)

PodSDU

ustawa z 28.7.1983 r. o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 93, poz. 768 ze zm.)

POPC

ustawa z 18.7.1950 r. – Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz.U. Nr. 34, poz. 311 ze zm.)

PostAdmU

ustawa z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.)

PPU

ustawa z 25.9.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 112, poz. 981 ze zm.)

PrASC

ustawa z 29.9.1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr. 161, poz. 1688)

PrAut

ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.)

PrBud

ustawa z 7.7.1994 r. – Prawo budowlane (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 243, poz. 1623 ze zm.)

PrCzek

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo czekowe (Dz.U. Nr. 37, poz. 283 ze zm.)

PrEnerg

ustawa z 10.4.1997 r. – Prawo energetyczne (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1059)

PrGeod

ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 193, poz. 1287)

PrGeol

ustawa z 29.6.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. Nr 163, poz. 981 ze zm.)

PrGeol

ustawa z 4.2.1994 r. – Prawo geologiczne i górnicze (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr 228, poz. 1947 ze zm.)

PrGosp

ustawa z 19.11.1999 r. – Prawo działalności gospodarczej (Dz.U. Nr. 101, poz. 1178 ze zm.)

PrLot

ustawa z 3.7.2002 r. – Prawo lotnicze (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 933 ze zm.)

PrŁow

ustawa z 13.10.1995 r. – Prawo łowieckie (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr 127, poz. 1066 ze zm.)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (t.j. Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.)

ProkGenSPU

ustawa z 8.7.2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (Dz.U. Nr. 169, poz. 1417 ze zm.)

PrPapW

ustawa z 21.8.1997 r. – Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr 111, poz. 937 ze zm.)

PrPras

ustawa z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. Nr. 5, poz. 24 ze zm.)

PrPrywM

ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. Nr 80, poz. 432)

PrPrzew

ustawa z 15.11.1984 r. – Prawo przewozowe (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr. 50, poz. 601 ze zm.)

PrRuchDrog

ustawa z 20.6.1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr. 108, poz. 908 ze zm.)

PrRzecz

dekret z 11.10.1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz.U. Nr. 57, poz. 319 ze zm.)

PrSpółdz

ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 188, poz. 1848 ze zm.)

PrStow

ustawa z 7.4.1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 79, poz. 855 ze zm.)

PrUpN

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1112)

PrWeksl

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282 ze zm.)

PrWłPrzem

ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 119, poz. 1117 ze zm.)

PrWod

ustawa z 18.7.2001 r. – Prawo wodne (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 145 ze zm.)

PrywU

ustawa z 30.8.1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr. 171, poz. 1397 ze zm.)

PrZamPubl

ustawa z 29.1.2004 r. – Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 113, poz. 759 ze zm.)

PrzeksztUżytWieczU

ustawa z 4.9.1997 r. o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego przysługującego osobom fizycznym w prawo własności (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 120, poz. 1299 ze zm.)

PWKC

ustawa z 23.4.1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz.U. Nr. 16, poz. 94 ze zm.)

RzeczZnalR

rozporządzenie Rady Ministrów z 14.6.1966 r. w sprawie rzeczy znalezionych (Dz.U. Nr. 22, poz. 141 ze zm.)

SamGminU

ustawa z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 142, poz. 1591 ze zm.)

SamPowU

ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie powiatowym (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 142, poz. 1592 ze zm.)

SamPracU

ustawa z 21.11.2008 r. o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr 223, poz. 1458 ze zm.)

SamWojU

ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie województwa (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr. 142, poz. 1590 ze zm.)

SNU

ustawa z 23.11.2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr. 240, poz. 2052 ze zm.)

SpółdzMieszkU

ustawa z 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 119, poz. 1116 ze zm.)

SprzedażKonsumU

ustawa z 27.7.2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr. 141, poz. 1176 ze zm.)

SwobDziałGospU

ustawa z 2.7.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.)

TKU

ustawa z 1.8.1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr. 102, poz. 643 ze zm.)

UbezpObowU

ustawa z 22.5.2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz.U. Nr. 124, poz. 1152 ze zm.)

UbezpU

ustawa z 22.5.2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr. 11, poz. 66 ze zm.)

UbezpU z 1990 r.

ustawa z 28.7.1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (t.j. z 1996 r. Dz.U. Nr. 11, poz. 62 ze zm.)

UstRolU

ustawa z 11.4.2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 803 ze zm.)

UżytWieczU

ustawa z 26.7.2001 r. o nabywaniu przez użytkowników wieczystych prawa własności nieruchomości (Dz.U. Nr. 113, poz. 1209 ze zm.)

VATU

ustawa z 11.3.2004 r. o podatku od towarów i usług (t.j. Dz.U. z 2011 r. Nr 177, poz. 1054 ze zm.)

WłLokU

ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.)

WykUprSPU

ustawa z 8.8.1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa (Dz.U. Nr. 106, poz. 493 ze zm.)

ZagospPrzestrzU

ustawa z 27.3.2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 647)

ZakOpZdU

ustawa z 30.8.1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (t.j. Dz.U. z 2007 r. Nr 14, poz. 89 ze zm.)

ZastRejU

ustawa z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 67, poz. 569 ze zm.)

ZmKCU

ustawa z 28.7.1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr. 55, poz. 321 ze zm.)

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz.U. z 2003 r. Nr. 153, poz. 1503 ze zm.)

2. Organy orzekające

ETS

Europejski Trybunał Sprawiedliwości

GKA

Główna Komisja Arbitrażowa

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

NSA(7)

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN (PSIC)

Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Cywilnej (w latach 1982–1989: Izby Cywilnej i Administracyjnej)

SN (PSIAPiUS)

Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (do roku 1990: Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych) (od 1.1.2003 r.: Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych)

SN(7)

Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów

SO

Sąd Okręgowy

SW

Sąd Wojewódzki; obecnie Sąd Okręgowy

TK

Trybunał Konstytucyjny

WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny

3. Czasopisma

AUWr

Acta Universitatis Wratislaviensis

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

BMS

Biuletyn Ministra Sprawiedliwości

DPP

Demokratyczny Przegląd Prawniczy

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz.

Dziennik Urzędowy

Gl.

Glosa

GP

Gazeta Prawna

GS

Gazeta Sądowa

GSiP

Gazeta Sądowa i Penitencjarna

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

KSP

Krakowskie Studia Prawnicze

MoP

Monitor Prawniczy

M.P.

Monitor Polski

MPod

Monitor Podatkowy

NP

Nowe Prawo

OG

Orzecznictwo Gospodarcze

ONSA

Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego

OSA, OSAiSN

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych (w latach 1993–1994: Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego i Sądu Najwyższego)

OSG

Orzecznictwo Sądów Gospodarczych

OSN

Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego. Orzeczenia Izby Cywilnej (w latach 1933–1952), Orzecznictwo Sądu Najwyższego (w latach 1953–1961: Izby Cywilnej i Izby Karnej, w roku 1962: Izby Cywilnej, w latach 1963–1981: Izby Cywilnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach 1982–1989: Izby Cywilnej i Administracyjnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w latach 1990–1994: Izby Cywilnej oraz Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, od 1995 roku: Izby Cywilnej, od 1.1.2003 r. Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych

OSNAPiUS

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Karna i Izba Wojskowa

OSNPG

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Wydawnictwo Prokuratury Generalnej

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich (w latach 1957–1989: Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych)

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

Pal.

Palestra

PB

Prawo bankowe

PG

Prawo Gospodarcze

PiP

Państwo i Prawo

PiZS

Praca i Zabezpieczenie Społeczne

PiŻ

Prawo i Życie

PL

Przegląd Legislacyjny

PN

Przegląd Notarialny

PN UŚ

Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego

POSAG

Przegląd Orzecznictwa Sądu Apelacyjnego w Gdańsku

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

PPHZ

Przegląd Prawa Handlu Zagranicznego

PPiA

Przegląd Prawa i Administracji

PPP

Problemy Prawa Przewozowego

Pr. i Med.

Prawo i Medycyna

Prob.Praw.

Problemy Praworządności

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

Przegl.Orz.Pr.Spółdz.

Przegląd Orzecznictwa i Piśmiennictwa Prawa Spółdzielczego

Pr. Sp.

Prawo Spółek

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

PZS

Przegląd Zagadnień Socjalnych

Rej.

Rejent

RPE

Ruch Prawniczy i Ekonomiczny

RPEiS

Ruch Prawniczy Ekonomiczny i Socjologiczny

R.Pr.

Radca Prawny

SC

Studia Cywilistyczne

SI

Studia Iuridica

SIS

Studia Iuridica Silesiana

SKN

Spółdzielczy Kwartalnik Naukowy

SP

Studia Prawnicze

SPE

Studia Prawno-Ekonomiczne

SPP

Studia Prawa Prywatnego

ST

Samorząd Terytorialny

TPP

Transformacja Prawa Prywatnego

Wok.

Wokanda

WPP

Wojskowy Przegląd Prawniczy

ZNUJ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

ZNUŁ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego

ZNUWr

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego

4. Piśmiennictwo

W. Czachórski, Prawo

W. Czachórski, A. Brzozowski, M. Safjan, E. Skowrońska-Bocian, Prawo zobowiązań w zarysie, Warszawa 2002

Komentarz do KC

S. Dmowski, S. Rudnicki, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 2002, Warszawa 2003, Warszawa 2004, Warszawa 2007

E. Gniewek, Prawo rzeczowe

E. Gniewek, Prawo rzeczowe, Warszawa 2008, Warszawa 2012

E. Gniewek, Kodeks

E. Gniewek, Kodeks cywilny. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe. Komentarz, Kraków 2001

System pr. cyw., t. 1, wyd. 1

S. Grzybowski (red.), System prawa cywilnego, t. 1, Warszawa 1974

S. Grzybowski, Prawo cywilne

S. Grzybowski, Prawo cywilne. Zarys prawa rzeczowego, Warszawa 1989

J. Gwiazdomorski, Międzyczasowe

J. Gwiazdomorski, Międzyczasowe prawo prywatne, cz. 1, NP 1965, Nr 6

J. Ignatowicz, Prawo rzeczowe

J. Ignatowicz, Prawo rzeczowe, wyd. 5, Warszawa 1994

Komentarz 1972

Z. Resich, J. Ignatowicz, J. Pietrzykowski, I. Bielski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1–3, Warszawa 1972

Komentarz 1989

J. Winiarz (red.), Kodeks cywilny z komentarzem, t. 1–2, Warszawa 1989

Komentarz 2001, t. 1

G. Bieniek, H. Ciepła, S. Dmowski, J. Gudowski, K. Kołakowski, M. Sychowicz, T. Wiśniewski, C. Żuławska, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, t. 1, Warszawa 2001 (2002), Warszawa 2004, Warszawa 2006, Warszawa 2007

Komentarz 1999, t. 2

G. Bieniek, H. Ciepła, S. Dmowski, J. Gudowski, K. Kołakowski, M. Sychowicz, T. Wiśniewski, C. Żuławska, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, t. 2, Warszawa 2004, Warszawa 2006, Warszawa 2007

 B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady

B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady oświadczenia woli w polskim prawie cywilnym, Warszawa 1973

R. Longchamps de Berier, Zobowiązania

R. Longchamps de Berier, Zobowiązania, pod red. J. Górskiego, Poznań 1948

E. Łętowska, Podstawy

E. Łętowska, Podstawy prawa cywilnego, Warszawa 1993

E. Łętowska, Wzorce

E. Łętowska, Wzorce umowne, Warszawa 1975

A. Mączyński, A. Proksa, Nowe prawo lokalowe

A. Mączyński, A. Proksa, Nowe prawo lokalowe z komentarzem, Kraków 1994

A. Ohanowicz, J. Górski, Zarys

A. Ohanowicz, J. Górski, Zarys prawa zobowiązań, Warszawa 1970

J. S. Piątowski, Prawo spadkowe

J. S. Piątowski, Prawo spadkowe. Zarys wykładu, Warszawa 1979

J. Pietrzykowski, Komentarz KRO

J. Pietrzykowski (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy z komentarzem, Warszawa 1994, Warszawa 2012

K. Pietrzykowski, KC. Komentarz

K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, Warszawa 1997, Warszawa 1999, Warszawa 2002, Warszawa 2005; t. 2, Warszawa 1998, Warszawa 2000, Warszawa 2003; t. 1 i 2, Warszawa 2004; t. 1, Warszawa 2008, t. 1 i 2, Warszawa 2011

Z. Radwański, Prawo cywilne

Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 1994, Warszawa 1997, Warszawa 1999, Warszawa 2002, Warszawa 2003, Warszawa 2005, Warszawa 2007, Warszawa 2009, Warszawa 2011

Z. Radwański, Zobowiązania

Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 1995, Warszawa 1998, Warszawa 2001, Warszawa 2003, Warszawa 2005, Warszawa 2006, Warszawa 2012

Z. Radwański, J. Panowicz-Lipska, Zobowiązania

Z. Radwański, J. Panowicz-Lipska, Zobowiązania – część szczegółowa, Warszawa 1998, Warszawa 2000, Warszawa 2003, Warszawa 2005, Warszawa 2007, Warszawa 2011

J. Rajski, Prawo o kontraktach

J. Rajski, Prawo o kontraktach w obrocie gospodarczym, Warszawa 1994; W. Kocot, J. Rajski, K. Zaradkiewicz, Prawo o kontraktach w obrocie gospodarczym, Warszawa 2002

S. Rudnicki, Komentarz KWU

S. Rudnicki, Komenatrz do ustawy o księgach wieczystych i hipotece, Warszawa 2004, Warszawa 2006

S. Rudnicki, Komentarz KC

S. Rudnicki, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2001, Warszawa 2004, Warszawa 2006

E. Skowrońska-Bocian, Komentarz

E. Skowrońska-Bocian, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, Warszawa 2003, Warszawa 2005, Warszawa 2006

Komentarz KSH

S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, t. 1, Warszawa 2001, Warszawa 2006, Warszawa 2012; t. 2, Warszawa 2002, Warszawa 2005; t. 3, Warszawa 2003, Warszawa 2008; t. 4, Warszawa 2004, Warszawa 2009, Warszawa 2012; t. 5, Warszawa 2004, Warszawa 2008

A. Stelmachowski, Wstęp

A. Stelmachowski, Wstęp do teorii prawa cywilnego, Warszawa 1984

A. Stelmachowski, Zarys teorii

A. Stelmachowski, Zarys teorii prawa cywilnego, Warszawa 1998

System pr. cyw.

System prawa cywilnego, praca zbiorowa, t. 1, Wrocław 1985, t. 2, Wrocław 1977, t. 3, cz. 1, Wrocław 1981, t. 3, cz. 2, Wrocław 1976, t. 4, Wrocław 1986

System pr. pryw.

M. Safjan (red.), System Prawa Prywatnego, t. 1, Warszawa 2007, t. 2, Warszawa 2002, Warszawa 2008, Warszawa 2012; t. 3, Warszawa 2003, Warszawa 2007; t. 4, Warszawa 2012, t. 5, Warszawa 2006, Warszawa 2012, t. 6; Warszawa 2009; t. 7, Warszawa 2001, Warszawa 2004, Warszawa 2011; t. 18, Warszawa 2005, Warszawa 2009

System pr. rodz.

J. S. Piątkowski (red.), System prawa rodzinnego i opiekuńczego, Wrocław 1985

S. Szer, Prawo cywilne

S. Szer, Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 1970

A. Wolter, Prawo cywilne

A. Wolter, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, zaktualizował i uzupełnił J. Ignatowicz, Warszawa 1986

A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne

A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1996

5. Inne skróty

cyt.

cytat, cytowany (-a, -e)

cz.

część

EWG

Europejska Wspólnota Gospodarcza

ha

hektar

itp.

i temu podobne

j.g.u.

jednostki gospodarki uspołecznionej

ks.

księga

lit.

litera

m.in.

między innymi

m.zd.

moim zdaniem

nast.

następny (-a)

Nb

numer brzegowy

NBP

Narodowy Bank Polski

Nr

numer

NW

nieszczęśliwy wypadek

OC

odpowiedzialność cywilna

orz.

orzeczenie

por.

porównaj

poz.

pozycja

przyp.

przypis

publ.

publikowany (-a, -e)

red.

redakcja

RM

Rada Ministrów

rozp.

rozporządzenie

r.s.p.

rolnicza spółdzielnia produkcyjna

s.

strona (-y)

t.

tom

tj.

to jest

t.j.

tekst jednolity

tłum.

tłumaczenie

tzn.

to znaczy

tzw.

tak zwany (-a, -e)

uchw.

uchwała

UE

Unia Europejska

ust.

ustawa

uw.

uwaga (-i)

uz.

uzasadnienie

vol.

volumen

w zw.

w związku

WE

Wspólnoty Europejskie

wyd.

wydanie

zm.

zmiana (-y)

ZUS

Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Kodeks cywilny¹

z dnia 23 kwietnia 1964 r. (Dz.U. Nr 16, poz. 93)

(zm: Dz.U. 1971, Nr 27, poz. 252; 1976, Nr 19, poz. 122; 1982, Nr 11, poz. 81, Nr 19, poz. 147, Nr 30, poz. 210; 1984, Nr 45, poz. 242; 1985, Nr 22, poz. 99; 1989, Nr 3, poz. 11; 1990, Nr 34, poz. 198, Nr 55, poz. 321, Nr 79, poz. 464; 1991, Nr 107, poz. 464, Nr 115, poz. 496; 1993, Nr 17, poz. 78; 1994, Nr 27, poz. 96, Nr 84, poz. 386, Nr 85, poz. 388, Nr 105, poz. 509; 1995, Nr 83, poz. 417; 1996, Nr 114, poz. 542, Nr 139, poz. 646, Nr 149, poz. 703; 1997, Nr 43, poz. 272, Nr 115, poz. 741, Nr 117, poz. 751; 1998, Nr 106, poz. 668, Nr 117, poz. 758; 1999, Nr 52, poz. 532; 2000, Nr 22, poz. 271, Nr 74, poz. 855 i 857, Nr 88, poz. 983, Nr 114, poz. 1191; 2001, Nr 11, poz. 91, Nr 71, poz. 733, Nr 130, poz. 1450, Nr 145, poz. 1638; 2002, Nr 113, poz. 984, Nr 141, poz. 1176; 2003, Nr 49, poz. 408, Nr 60, poz. 535, Nr 64, poz. 592, Nr 124, poz. 1151; 2004, Nr 91, poz. 870, Nr 96, poz. 959, Nr 162, poz. 1692, Nr 172, poz. 1804, Nr 281, poz. 2783; 2005, Nr 48, poz. 462, Nr 157, poz. 1316, Nr 172, poz. 1438; 2006, Nr 133, poz. 935, Nr 164, poz. 1166; 2007, Nr 80, poz. 538, Nr 82, poz. 557, Nr 181, poz. 1287; 2008, Nr 116, poz. 731, Nr 163, poz. 1012, Nr 220, poz. 1425 i 1431, Nr 228, poz. 1506; 2009, Nr 42, poz. 341, Nr 79, poz. 662, Nr 131, poz. 1075; 2010, Nr 40, poz. 222, Nr 155, poz. 1037; 2011, Nr 80, poz. 432, Nr 85, poz. 458, Nr 230, poz. 1370)

¹ Odnośnik nr 1 dodany do tytułu ustawą z dnia 23.06.2006 r. (Dz.U. Nr 133, poz. 935), która wchodzi w życie 5.08.2006 r. Treść odnośnika publikujemy na końcu ustawy.

Księga pierwsza. Część ogólna

Tytuł I. Przepisy wstępne

Literatura: Z. Banaszczyk, [w:] System pr. pryw., t. 1; S. Dmowski, [w:] Komentarz do KC, Warszawa 2004; H. Dolecki, Ciężar dowodu w polskim procesie cywilnym, Warszawa 1998; T. Dybowski, Zasady współżycia społecznego i społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa a prawo własności, NP 1967, Nr. 6; J. Gajda, Pojęcie dobrej wiary w przepisach kodeksu cywilnego, SP 1997, Nr. 2; S. Grzybowski, Struktura i treść przepisów prawa cywilnego odsyłających do zasad współżycia społecznego, SC 1965, t. 6; tenże, [w:] System pr. cyw., t. 1; J. Gwiazdomorski, Międzyczasowe prawo prywatne, cz. 1 NP 1965, Nr. 6; J. Ignatowicz, [w:] System pr. cyw., t. 1; B. Janiszewska, Koncepcje dobrej wiary w przepisach prawa rzeczowego, Warszawa 2005; T. Justyński, Nadużycie prawa w polskim prawie cywilnym, Kraków 2000; L. Leszczyński, Stosowanie generalnych klauzul odsyłających, Kraków 2001; Z. Łyda, Klauzula generalna „społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa” (Problemy interpretacji), PiP 1987, z. 7; tenże, Wzajemny stosunek klauzul: zasady współżycia społecznego i społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa, NP 1988, Nr. 4; L. Morawski, Domniemania a dowody prawnicze, Toruń 1981; tenże, Ciężar dowodu – niektóre problemy dowodowe, SC 1982, t. 32; M. Pazdan, Dobra lub zła wiara osoby prawnej, [w:] Studia z prawa prywatnego. Księga pamiątkowa ku czci Profesor Biruty Lewaszkiewicz-Petrykowskiej, Łódź 1997; K. Pietrzykowski, [w:] K. Pietrzykowski, KC. Komentarz, Warszawa 2011; tenże, Nadużycie prawa podmiotowego w prawie cywilnym, [w:] H. Izdebski, A. Stępkowski (red.), Nadużycie prawa. Materiały pokonferencyjne, Warszawa 2003; T. Pietrzykowski, Zasada nieretroakcji w kodeksie cywilnym (art. 3 k.c.), SP 1999, Nr. 3; tenże, [w:] System pr. pryw., t. 1; K. Przybyłowski, Dobra wiara w polskim prawie cywilnym (ogólne uwagi o pojęciu), SC 1970, t. 15; M. Pyziak-Szafnicka, [w:] Sytem pr. pryw., t. 1; taż, [w:] M. Pyziak-Szafnicka (red.), Kodeks cywilny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2009; Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2005; tenże, Podmioty prawa cywilnego w świetle zmian kodeksu cywilnego przeprowadzonych ustawą z dnia 14 lutego 2003 r., PS 2003, Nr. 7–8; Z. Radwański, M. Zieliński, [w:] System pr. pryw., t. 1; M. Safjan, [w:] System pr. pryw., t. 1; T. Sokołowski, [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, Część ogólna, Warszawa 2009; A. Stelmachowski, Zarys teorii prawa cywilnego, Warszawa 1998; A. Szpunar, Uwagi o nadużyciu prawa podmiotowego, [w:] R. Sztyk (red.), II Kongres notariuszy Rzeczypospolitej Polskiej. Referaty i opracowania, Poznań–Kluczbork 1999; S. Wronkowska, Analiza pojęcia prawa podmiotowego, Poznań 1973.

Art. 1.² [Zakres regulacji]

Kodeks niniejszy reguluje stosunki cywilnoprawne między osobami fizycznymi i osobami prawnymi.

Spis treści

Nb

I.

Struktura Kodeksu cywilnego

1

II.

Stosunek cywilnoprawny

7

III.

Stosowanie kodeksu do stosunków prawnych uregulowanych innymi ustawami

14

IV.

Podmioty prawa cywilnego

26

I. Struktura Kodeksu cywilnego

Nb 1

1. Kodeks cywilny dzieli się na cztery księgi, wyodrębnione przy użyciu różnych kryteriów.

Nb 2

Księga pierwsza („Część ogólna”, art. 1–125 KC) zawiera przepisy wyrażające podstawowe reguły stosowania przepisów kodeksu (art. 1–7 KC) oraz regulujące instytucje o znaczeniu uniwersalnym, których zastosowanie obejmuje obszar całego prawa cywilnego, a niekiedy nawet wykracza poza ten obszar, na odrębną gałąź prawa prywatnego, za jaką uznaje się prawo pracy (podmioty prawa, przedmioty stosunków cywilnoprawnych, czynności prawne, przedawnienie roszczeń).

Nb 3

Księga druga („Własność i inne prawa rzeczowe”, art. 140–352 KC) reguluje w zasadzie formy korzystania z rzeczy mające postać majątkowych praw podmiotowych bezwzględnych (własność, użytkowanie wieczyste, użytkowanie, służebność, zastaw, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, hipoteka), a także pewne postaci faktycznego władztwa nad rzeczą (posiadanie i dzierżenie). Z innego punktu widzenia dostrzec można, że przepisy tej księgi regulują pewne postacie stosunków prawnych (stosunki jednostronnie zindywidualizowane, inaczej nazywane stosunkami prawnymi typu bezwzględnego).

Nb 4

Księga trzecia („Zobowiązania”, art. 353–921¹⁶ KC) normuje rozmaite zjawiska społeczne takie jak wymiana dóbr, świadczenie usług, korzystanie z cudzych rzeczy, kredyt, dostarczanie innej osobie środków utrzymania, współdziałanie wielu osób dla osiągnięcia wspólnego celu i inne, nadając im formę stosunków prawnych dwustronnie zindywidualizowanych (stosunków prawnych typu względnego, zob. uw. do art. 353 KC).

Nb 5

Księga czwarta („Spadki”, art. 922–1087 KC) reguluje przejście praw i obowiązków majątkowych zmarłej osoby fizycznej na inne podmioty. Jednak także w tej księdze można znaleźć regulację szczególnych typów stosunku cywilnoprawnego (np. zapis).

Nb 6

2. Jak już wspomniano, księga pierwsza kodeksu zawiera przepisy o charakterze ogólnym, odnoszące się do wszystkich stosunków cywilnoprawnych. Ponadto, jednak i w drugiej, a zwłaszcza w trzeciej księdze kodeksu można wyodrębnić, obok przepisów regulujących poszczególne typy stosunków prawnych, także przepisy o znaczeniu ogólnym, normujące pewne zagadnienia wspólne dla stosunków prawnych określonego rodzaju (art. 244–251, 353–534 KC). Rozróżnienie to jest istotne dla określenia zakresu zastosowania przepisów Kodeksu cywilnego (zob. Nb 17).

II. Stosunek cywilnoprawny

Nb 7

1. Komentowany przepis określa zakres zastosowania KC w ujęciu przedmiotowym, a także w ujęciu podmiotowym (tu jednak treść przepisu nie w pełni odpowiada dalszym uregulowaniom; zob. Nb 27). Praktyczne znaczenie art. 1 KC polega na tym, że pozwala on rozstrzygnąć, do jakich sytuacji faktycznych należy stosować zawarte w kodeksie przepisy. Służy temu odwołanie się przez ustawodawcę do utworzonego w nauce pojęcia stosunku cywilnoprawnego.

Nb 8

2. Cechą niektórych norm prawnych jest to, że wyznaczają one ich adresatom obowiązek określonego zachowania (pozytywnego lub negatywnego – działania lub zaniechania) na rzecz określonych innych podmiotów, bądź też obowiązek określonego zachowania uzależniony od dokonania jakiejś czynności (tzw. czynności konwencjonalnej) przez określony inny podmiot. W tych przypadkach możemy mówić o zobowiązanym (adresacie normy) i uprawnionym (osobie, na której rzecz podejmowane jest nakazane zachowanie lub osobie mającej kompetencję do dokonania czynności tworzącej, znoszącej czy aktualizującej obowiązek adresata normy) oraz o istniejącym pomiędzy nimi elementarnym stosunku prawnym. Takie elementarne stosunki prawne, wyznaczane przez normy nakazujące lub zakazujące poszczególnych prostych zachowań funkcjonalnie powiązanych (wspólnie służących osiągnięciu określonego celu społeczno-gospodarczego) łączy się w większe zespoły nazywane stosunkami prawnymi złożonymi, a najczęściej po prostu stosunkami prawnymi (zob. Z. Ziembiński, O metodzie analizowania „stosunku prawnego”, PiP 1967, z. 2; tenże, Problemy podstawowe prawoznawstwa, Warszawa 1980, s. 313 i nast.; por. też A. Klein, Elementy zobowiązaniowego stosunku prawnego, Wrocław 2005; Z. Banaszczyk, [w:] System pr. pryw., t. 1).

Nb 9

3. Stosunek cywilnoprawny, o którym mówi art. 1 KC, to taki złożony stosunek prawny, w którym podmioty zachowują autonomiczną względem siebie pozycję; nie występuje zatem w tym układzie uprawnień i obowiązków zjawisko władczego określania przez jedną ze stron sytuacji prawnej drugiej strony (zob. Z. Radwański, Prawo cywilne, s. 6 i nast.; A. Stelmachowski, Zarys teorii, s. 35 i nast.). Jest to jedynie zasada, od której zachodzą wyjątki – sytuacje, gdy jedna ze stron stosunku cywilnoprawnego ma kompetencję do samodzielnego zaktualizowania, zniesienia czy określenia treści uprawnień lub obowiązków drugiej strony (tzw. uprawnienie kształtujące). Element ten zawsze jednak ma w stosunku cywilnoprawnym znaczenie drugorzędne względem podstawowego układu uprawnień i obowiązków, zbudowanego na zasadzie autonomiczności.

Nb 10

Kryterium braku cech władztwa i podporządkowania nie zawsze pozwala bez wątpliwości rozstrzygnąć o charakterze łączącej strony więzi prawnej, lepszego jednak dotąd nie znaleziono. Niektóre inne wskazywane w literaturze i orzecznictwie cechy stosunków cywilnoprawnych mogą mieć dla kwalifikacji konkretnego stosunku prawnego jedynie znaczenie uzupełniające. Tak np. rodzaj aktu normatywnego regulującego dany stosunek prawny przesądza o jego cywilnoprawnym charakterze w zasadzie tylko wówczas, gdy aktem tym jest Kodeks cywilny. Podobnie uzupełniające znaczenie ma kryterium źródła stosunku prawnego (zdarzenia, którego zaistnienie spowodowało powstanie tego stosunku). Poszczególne typy stosunków cywilnoprawnych powstają z różnych źródeł, przy czym z niektórymi stanami faktycznymi może łączyć się powstanie zarówno stosunków cywilnoprawnych, jak i innych (zwłaszcza administracyjnoprawnych). Charakterystycznym dla prawa cywilnego zdarzeniem prawnym jest czynność prawna, zatem w praktyce właściwie tylko fakt, że konkretny stosunek prawny powstał w wyniku umowy zawartej przez jego strony może być w miarę pewną wskazówką za tym, iż ma on charakter cywilnoprawny.

Nb 11

W nauce i judykaturze (zwłaszcza dawniejszej) wskazywano także zupełnie niewłaściwe kryteria wyróżniania stosunku cywilnoprawnego, takie jak majątkowy charakter uprawnień stron czy ekwiwalentność świadczeń. Zarówno prawo cywilne normuje stosunki o charakterze niemajątkowym, jak i stosunki majątkowe są wyznaczane przez normy bezspornie należące do innych gałęzi prawa (zwłaszcza prawa finansowego). Także ekwiwalentność świadczeń nie może stanowić kryterium wyróżniania stosunków cywilnoprawnych, gdyż wiele z nich nie ma tej cechy, a podobne relacje można dostrzegać m.in. w stosunkach prawa administracyjnego (w postaci np. opłat za wydanie zezwoleń czy korzystanie z nich). Zob. szerzej M. Safjan, [w:] System pr. pryw., t. 1, s. 34 i nast.

Nb 12

4. Zasadnicze znaczenie praktyczne ma odróżnianie stosunków cywilnoprawnych od stosunków prawa publicznego, w tym przede wszystkim szeroko rozumianego prawa administracyjnego. Te ostatnie cechuje występowanie po jednej ze stron stosunku prawnego organu państwa lub samorządu terytorialnego (bądź innego podmiotu wykonującego funkcje administracyjne) i przysługująca temu organowi kompetencja do władczego rozstrzygania o uprawnieniach i obowiązkach drugiej strony. Podkreślić należy, że to właśnie cechy konstrukcyjne stosunku prawnego (autonomiczność podmiotów lub podporządkowanie), a nie rodzaj regulowanych zjawisk społecznych decydują o charakterze stosunku prawnego (zob. E. Łętowska, Prawo cywilne a prawo administracyjne, [w:] Rozprawy z polskiego i europejskiego prawa prywatnego, Kraków 1994).

Nb 13

Szereg przykładów odróżniania stosunków cywilnoprawnych od innych stosunków prawnych dostarcza orzecznictwo. Sąd Najwyższy i Naczelny Sąd Administracyjny trafnie wskazały m.in., że nie jest stosunkiem cywilnoprawnym stosunek pomiędzy więźniem a zakładem karnym, w ramach którego więzień ma obowiązek pracy (zob. post. SN z 4.3.1971 r., I CZ 13/71, Biul. SN 1971, Nr. 9, s. 140; zob. też J. Borowicz, Wolność pracy, [w:] B. Banaszak, A. Preisner, Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, Warszawa 2002, s. 514 i nast.); stosunek między podatnikiem a organem podatkowym (zob. wyr. SN z 16.10.1972 r., I PR 268/72, Legalis; wyr. NSA z 27.10.1993 r., III SA 689/93, PG 1994, Nr. 3, poz. 16); stosunek zawodowej służby wojskowej (zob. post. SN z 2.11.1982 r., I CZ 85/82, Legalis; post. SN z 7.8.1996 r., III PO 12/96, OSNAPiUS 1997, Nr. 7, poz. 120); stosunki z zakresu ubezpieczenia społecznego (zob. uchw. SN z 4.9.1992 r., II UZP 17/92, OSN 1993, Nr. 6, poz. 91; uchw. SN (7) z 30.6.1994 r., II UZP 15/94, OSNAPiUS 1994, Nr. 8, poz. 131). Do tych stosunków prawnych nie mają zatem zastosowania przepisy Kodeksu cywilnego.

III. Stosowanie kodeksu do stosunków prawnych uregulowanych innymi ustawami

Nb 14

1. Kodeks cywilny nie jest jedynym źródłem prawa cywilnego i nie normuje całości stosunków cywilnoprawnych. Poza kodeksem istnieją liczne akty normatywne wyrażające normy prawa cywilnego. Te pozakodeksowe źródła prawa cywilnego można podzielić na dwie grupy:

1) akty normatywne wyrażające wyłącznie lub przynajmniej głównie normy prawa cywilnego (np. KRO, KWU, KSH, ObligU, PrWeksl, PrCzek, WłLokU, SpółdzMieszkU, ZastRejU);

2) tzw. akty normatywne kompleksowe – regulujące we względnie całościowy sposób poszczególne dziedziny stosunków społecznych i wyrażające zarówno normy prawa cywilnego, jak i prawa administracyjnego, a często także karnego (np. GospNierU, OchrLokU, PrBank).

Nb 15

2. Kodeks cywilny nie jest aktem normatywnym hierarchicznie nadrzędnym w stosunku do innych ustaw regulujących stosunki cywilnoprawne. Jest natomiast aktem o najszerszym zakresie regulacji, obejmującym podstawowe instytucje prawa cywilnego, opartym na jednolitych założeniach ogólnych i wciąż jeszcze (mimo licznych nowelizacji) cechującym się spójnością redakcyjną. Cechy te skłaniają do sformułowania dyrektywy interpretacyjnej nakazującej w razie rozbieżności wyników wykładni przepisów pozakodeksowych przyjęcie wykładni zgodnej z treścią kodeksowego uregulowania odpowiedniej instytucji (zob. Z. Radwański, Prawo cywilne, s. 26).

Nb 16

Podobny pogląd wyraził Trybunał Konstytucyjny w orz. z 18.10.1994 r. (K 2/94, OTK 1994, Nr. 2, poz. 36); orzeczenie to odnosiło się wprost do Kodeksu handlowego, nie cywilnego, nie ma to jednak w tym przypadku znaczenia. Trybunał stwierdził, że kodeksom przysługuje szczególne miejsce w systemie prawa ustawowego, nie polegające wprawdzie na nadrzędności hierarchicznej, ale na tym, że istotą kodeksu jest stworzenie koherentnej i – w miarę możliwości – zupełnej oraz trwałej regulacji w danej dziedzinie prawa. Dlatego też – zdaniem TK – terminy i pojęcia używane przez kodeksy traktuje się jako wzorcowe i domniemuje się, iż inne ustawy nadają im takie samo znaczenie. Stąd Trybunał wyprowadził wniosek, że ustawodawca powinien powstrzymywać się od nowelizowania kodeksu drogą pośrednią, „gdy pozornie niezmieniony tekst kodeksu zostaje wydrążony z treści postanowieniami ustaw szczegółowych”, zwłaszcza gdy nowelizacja ma dotyczyć unormowań kodeksowych o zasadniczym charakterze, rozstrzygających o istocie poszczególnych instytucji danej gałęzi prawa. Nie oznacza to, że w przypadku sprzeczności merytorycznej pomiędzy kodeksem a ustawą szczególną wyłączone jest stosowanie zasad rozstrzygających konflikty norm o tej samej mocy prawnej (zwłaszcza zasady lex posterior derogat legi priori), „jednak przy interpretacji nowych ustaw można posługiwać się domniemaniem, że nie było celem ustawodawcy dokonywanie zmian w kodeksach całościowo regulujących poszczególne dziedziny prawa. Domniemanie takie musi jednak ustąpić, gdy tekst nowej ustawy jest na tyle wyraźny, iż nie pozostawia wyboru między kilku możliwymi sposobami ustalania jego znaczenia i nie pozwala na przyjęcie wykładni szanującej treści zawarte w kodeksach. W takiej sytuacji norma wcześniejsza musi ustąpić miejsca normie późniejszej”.

Nb 17

3. Zagadnienie stosowania przepisów KC do stosunków cywilnoprawnych normowanych aktami pozakodeksowymi przedstawia się różnie w odniesieniu do poszczególnych aktów pozakodeksowych. Część z nich zawiera przepisy przesądzające o konieczności uzupełniającego stosowania do regulowanej danym aktem materii przepisów KC (np. art. 1 ust. 2 WłLokU); inne takiego odesłania nie zawierają, a o sposobie i zakresie stosowania przepisów KC rozstrzyga przedmiot regulacji danej ustawy szczególnej. Zasadą jest stosowanie wprost (nie odpowiednio) na całym obszarze prawa cywilnego przepisów księgi pierwszej (części ogólnej) KC. Ponadto do uregulowanych poza KC stosunków prawnych o charakterze zobowiązaniowym mają zastosowanie wprost przepisy tzw. części ogólnej prawa zobowiązań, normujące zagadnienia wspólne dla wszystkich stosunków prawnych tego rodzaju (art. 353–534 KC), a do uregulowanych poza KC praw rzeczowych ograniczonych mają zastosowanie wprost kodeksowe przepisy ogólne o tych prawach (art. 244–251 KC).

Nb 18

4. Wbrew pozorom nie przedstawia się odmiennie kwestia stosowania przepisów KC do stosunków prawnych unormowanych w KRO. Formalne wyodrębnienie tej regulacji w akcie o randze kodeksowej oraz wyróżnianie w nauce pewnych zasad przewodnich, rządzących tym działem prawa cywilnego nie zmienia faktu, że przepisy KC (zwłaszcza części ogólnej, ale w pewnym zakresie też prawa rzeczowego i prawa zobowiązań) mają tu zastosowanie wprost.

Nb 19

5. Nieco inaczej rozwiązał ustawodawca zagadnienie stosowania przepisów KC do zagadnień normowanych przez KSH. Przedmiotem regulacji KSH są szczególne podmioty prawa – spółki handlowe. Regulacja ta dotyczy zatem kwestii wiążących się z problematyką księgi pierwszej KC (podmioty, czynności prawne), ale także księgi drugiej i trzeciej (w zakresie stosunków pomiędzy wspólnikami oraz pomiędzy nimi a spółką).

Nb 20

Artykuł 1 § 1 KSH stanowi, że: „Ustawa reguluje tworzenie, organizację, funkcjonowanie, rozwiązywanie, łączenie, podział i przekształcanie spółek handlowych”, natomiast w myśl art. 2 KSH: „W sprawach określonych w art. 1 § 1 nieuregulowanych w ustawie stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego. Jeżeli wymaga tego właściwość (natura) stosunku prawnego spółki handlowej, przepisy Kodeksu cywilnego stosuje się odpowiednio”. Ponadto szereg przepisów szczegółowych KSH odsyła do KC.

Nb 21

Zasadnicze znaczenie art. 2 KSH polega na wykluczeniu automatycznego stosowania wprost przepisów KC do każdej kwestii nieuregulowanej w KSH. Przede wszystkim ustalenie istnienia „sprawy nieuregulowanej” wymaga przeprowadzenia dość złożonej sekwencji rozumowań. W razie stwierdzenia braku unormowania danego zagadnienia we właściwej grupie przepisów KSH należy bowiem rozważyć, czy nie zachodzi przypadek regulacji negatywnej (zamierzonego pominięcia określonej kwestii w przepisach) oraz czy nie można zastosować przez analogię innego przepisu KSH. Dopiero w razie uzyskania przeczącej odpowiedzi na te pytania możliwe jest zastosowanie przepisu KC. Stosowanie tego przepisu należy jednak poprzedzić oceną, czy właściwość (natura) stosunku prawnego spółki handlowej pozwala na stosowanie przepisów KC wprost, czy też wymaga stosowania odpowiedniego (czyli dopuszczającego modyfikację treści normy wyinterpretowanej z przepisów KC w celu dostosowania jej do specyfiki stosunków regulowanych przez KSH). Zob. szerzej w tej kwestii M. Pazdan, Kodeks spółek handlowych a kodeks cywilny, PiP 2001, z. 2; S. Sołtysiński, [w:] Komentarz KSH, t. 1.

Nb 22

6. Szczególne problemy wiążą się ze stosowaniem przepisów KC na gruncie prawa pracy. Prawo pracy, choć wyrosło z prawa zobowiązań, nie jest już częścią prawa cywilnego. Można je uważać za odrębną gałąź prawa prywatnego lub sytuować w ogóle poza zakresem prawa prywatnego (zob. M. Safjan, [w:] System pr. pryw., t. 1, s. 65 i nast.). Podkreślić jednak trzeba, że wobec braku ustalonych normatywnie kryteriów podziału systemu prawa na gałęzie podział ten jest jedynie sprawą konwencji. Jak widać z przykładów prawa rodzinnego i prawa spółek handlowych, ani własny szczególny przedmiot regulacji (tu: indywidualne i zbiorowe stosunki pracy), ani samodzielna kodyfikacja, ani własne zasady danej dziedziny prawa, ani też ustawowo określone zasady subsydiarnego stosowania KC (tu: art. 300 KP) nie przesądzają jeszcze o odrębności gałęzi prawa. Wydaje się, że najsilniej za oddzielaniem prawa pracy od prawa cywilnego przemawiają wytworzone w tej dziedzinie prawa, odmienne od cywilnoprawnych, podstawowe instytucje ogólne: specyficzne źródła prawa (art. 9 KP) i szczególnie uregulowana podmiotowość prawna w zakresie stosunków pracy (art. 3 KP).

Nb 23

Jak już sygnalizowano, zasady stosowania KC do stosunków prawa pracy określa art. 300 KP, który stanowi, iż: „W sprawach nie unormowanych przepisami prawa pracy do stosunku pracy stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego, jeżeli nie są one sprzeczne z zasadami prawa pracy”. Nie wdając się w spory toczone w nauce prawa pracy, należy jedynie zarejestrować dominujące stanowisko, według którego do stosunku pracy mogą mieć zastosowanie przepisy części ogólnej KC (przede wszystkim dotyczące nieretroakcji, rozkładu ciężaru dowodu, osób fizycznych i prawnych, czynności prawnych i oświadczeń woli, przedstawicielstwa, terminów) oraz części ogólnej prawa zobowiązań (zwłaszcza zasad wykonywania zobowiązań i skutków ich niewykonania). Co do innych poglądów zob. B. Wagner, Związki prawa pracy z prawem cywilnym, [w:] A. Zoll, J. Stelmach, J. Halberda (red.), Dziedzictwo prawne XX wieku. Księga pamiątkowa z okazji 150-lecia Towarzystwa Biblioteki Słuchaczów Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2001. Obszerne zestawienie orzeczeń SN sporządził A. M. Świątkowski, Kodeks pracy. Komentarz, t. 2, Kraków 2002, s. 595 i nast.

Nb 24

Stosowanie przepisów KC wymaga ustalenia, że dana sprawa bądź w ogóle nie jest uregulowana przepisami prawa pracy (rozumianymi zgodnie z art. 9 KP), bądź jest uregulowana w sposób niewyczerpujący. Następnie należy ustalić, czy norma wyinterpretowana z przepisów Kodeksu cywilnego nie jest sprzeczna z zasadami prawa pracy, co jest o tyle trudne, iż pojęcie zasad prawa jest jednym z bardziej niejasnych pojęć języka prawnego i prawniczego. Dopiero w razie stwierdzenia braku sprzeczności można stosować przepis KC, przy czym ma to być stosowanie odpowiednie. W tej kwestii zob. zwłaszcza A. Kijowski, [w:] T. Zieliński (red.), Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 2001, s. 1247 i nast.

Nb 25

Moim zdaniem, nie są objęte odesłaniem z art. 300 KP inne niż stosunek pracy stosunki prawne pomiędzy pracodawcą a pracownikiem, np. zobowiązania wynikające z faktu wyrządzenia szkody czynem niedozwolonym czy z bezpodstawnego wzbogacenia. Przepisy KC mają tu zastosowanie bezpośrednie, po prostu z tej racji, że zaistniały opisane w tych przepisach zjawiska (ziściły się hipotezy norm wyrażonych np. w art. 405 czy art. 415 KC). Podobnie trzeba, jak sądzę, traktować stosunki prawne poprzedzające nawiązanie stosunku pracy oraz powstające po jego rozwiązaniu. W przypadku zobowiązania z umowy przedwstępnej dotyczącej zawarcia umowy o pracę mamy do czynienia ze stosunkiem prawnym bezpośrednio uregulowanym w art. 389 i nast. KC. W drugiej sytuacji, której przykładem jest umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, w zakresie nieuregulowanym w art. 101² i nast. KP należy stosować przepisy księgi pierwszej oraz księgi trzeciej (tzw. części ogólnej prawa zobowiązań) nie z racji odesłania zawartego w art. 300 KP, ale dlatego, że jest to odmienny od stosunku pracy typ stosunku zobowiązaniowego, a jedyna regulacja stosunków prawnych tego rodzaju zawarta jest w Kodeksie cywilnym.

IV. Podmioty prawa cywilnego

Nb 26

1. Podmiotami prawa cywilnego są wskazani w treści norm cywilnoprawnych adresaci tych norm (nosiciele obowiązków prawnych) oraz wymienione w sformułowaniach norm prawnych osoby, na których rzecz ma być podjęte nakazane adresatowi zachowanie, czy też od czynności, których obowiązek prawny adresata jest uzależniony (nosiciele uprawnień). Występują oni zatem jako strony stosunków prawnych.

Nb 27

2. Wbrew sformułowaniu art. 1 KC prawo cywilne zna nie dwa, lecz trzy rodzaje podmiotów (zob. Z. Radwański, Podmioty, s. 11 i nast.). Największe znaczenie mają niewątpliwie wymienione w komentowanym przepisie osoby fizyczne (zob. uw. do art. 8 i nast. KC) oraz osoby prawne (zob. uw. do art. 33 i nast. KC). Oprócz nich jednak normy prawa cywilnego nakładają obowiązki i przyznają uprawnienia ściśle określonym jednostkom organizacyjnym nieuznanym przez przepisy za osoby prawne. Jednostki te można uznać za trzecią kategorię podmiotów prawa cywilnego, choć art. 33¹ KC odsyła w tym przypadku do przepisów o osobach prawnych (zob. uw. do art. 33¹ KC). Chodzi tu głównie o osobowe spółki handlowe (spółkę jawną, partnerską, komandytową i komandytowo-akcyjną; por. art. 8 § 1 KSH) oraz wspólnotę mieszkaniową (art. 6 WłLokU). Brak niestety wygodnego określenia dla tej kategorii podmiotów. Stosowana powszechnie, a wprowadzona przez A. Woltera (dla nieco innego desygnatu) nazwa „ułomne osoby prawne” nie wydaje się odpowiednia, jeżeli weźmie się pod uwagę fakt, że ani nie są to osoby prawne, ani nie są „ułomne” w tym sensie, by ich podmiotowość była ograniczona.

Nb 28

3. Treść art. 1 KC podkreśla uniwersalny charakter Kodeksu cywilnego, obejmującego swoją regulacją stosunki prawne pomiędzy osobami fizycznymi i prawnymi (oraz jednostkami organizacyjnymi wyposażonymi w zdolność prawną, lecz niebędącymi osobami prawnymi) bez względu na to, czy dla jednej lub obu stron dany stosunek prawny związany jest z prowadzoną działalnością gospodarczą. Kodeks normuje zatem zarówno stosunki cywilnoprawne pomiędzy przedsiębiorcami, jak i pomiędzy podmiotami nieprowadzącymi działalności gospodarczej oraz stosunki pomiędzy przedsiębiorcami a osobami nieprowadzącymi działalności gospodarczej.

Nb 29

4. Ten uniwersalizm kodeksu nie oznacza jednak, że zróżnicowanie podmiotów w ogóle się w nim nie zaznacza, a regulacja prawna jest dla wszystkich jednolita. Niektóre uprawnienia lub obowiązki cywilnoprawne mogą odnosić się tylko do osób fizycznych lub tylko do osób prawnych.

Nb 30

5. Niezależnie od podziału na osoby fizyczne, osoby prawne i jednostki organizacyjne wyposażone w zdolność prawną, lecz niebędące osobami prawnymi, przepisy KC pozwalają z ogółu podmiotów prawa cywilnego wyróżnić dwie szczególne kategorie. W ramach klasy osób fizycznych wyróżnia się konsumentów, przy czym „bycie konsumentem” nie jest cechą trwale przypisaną osobie, ale przejściową kwalifikacją osoby dokonującej czynności prawnej (zob. uw. do art. 22¹ KC). Ponadto, spośród wszystkich podmiotów prawa cywilnego kodeks wyróżnia przedsiębiorców – podmioty prowadzące we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową (zob. uw. do art. 43¹ KC).

Nb 31

Szereg przepisów kodeksu odnosi się zatem wyłącznie do stosunków z udziałem konsumentów (np. art. 385¹ i nast. KC) albo wyłącznie do stosunków z udziałem przedsiębiorców czy szczególnych ich kategorii. Stosunki z udziałem konsumentów uregulowane są w sposób mający zapewnić ochronę tej grupy podmiotów, uważanych za faktycznie słabszą stronę stosunku prawnego; dominują w tej regulacji normy semiimperatywne. Wśród przepisów dotyczących przedsiębiorców można wskazać przepisy modyfikujące w odniesieniu do tej kategorii osób pewne ogólne rozwiązania kodeksu (np. art. 66², 68¹, 68², 355 § 2 KC) i przepisy wyznaczające stosunki prawne, w których po jednej lub obu stronach uczestniczyć mogą wyłącznie przedsiębiorcy (np. art. 709¹ i nast., art. 725 i nast., art. 758 i nast., art. 853 i nast. KC).

Art. 2.³ (skreślony)

Art. 3. [Nieretroakcja]

Ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu.

Spis treści

Nb

I.

Moc wsteczna ustawy

1

II.

Znaczenie art. 3 KC

6

III.

Zagadnienia międzyczasowe nieobjęte regulacją art. 3 KC

15

IV.

Retroaktywność prawa cywilnego a Konstytucja

19

I. Moc wsteczna ustawy

Nb 1

1. „Ustawa” w art. 3 KC rozumiana jest szeroko, nie oznacza tylko Kodeksu cywilnego. W pojęciu tym mieszczą się wszelkie akty normatywne z zakresu prawa cywilnego o randze ustawowej oraz rozporządzenia wykonawcze (por. uchw. SN(7) z 25.3.1997 r., III CZP 126/96, OSN 1997, Nr. 8, poz. 97). Co do rozporządzeń zob. Nb 14.

Nb 2

Nie są natomiast „ustawą” w rozumieniu art. 3 KC i nie podlegają temu przepisowi wzorce umowne (tak trafnie E. Łętowska, O potrzebie zmiany poglądów na znaczenie art. 3 k.c., [w:] Studia z prawa gospodarczego i handlowego. Księga pamiątkowa ku czci profesora Stanisława Włodyki, Kraków 1996, s. 292; odmiennie uchw. SN(7) z 26.5.1988 r., III CZP 87/87, OSN 1989, Nr. 2, poz. 19).

Nb 3

2. Dla prawidłowego rozumienia komentowanego przepisu niezbędne jest rozróżnienie obowiązywania aktu normatywnego, jego wejścia w życie oraz zasięgu czasowego jego działania. Akt normatywny obowiązuje, gdy spełni się ostatni z przewidzianych przez dany system prawa warunków koniecznych do nabycia mocy obowiązującej przez akty normatywne danego rodzaju (zwykle urzędowe ogłoszenie aktu). Dzień wejścia aktu normatywnego w życie to dzień, od którego wszyscy, których może to dotyczyć, mają obowiązek realizować wyrażone w tym akcie normy postępowania (stosować się do dyspozycji tych norm). Wreszcie określenie zasięgu czasowego działania prawa polega na powiązaniu wyznaczonych w akcie normatywnym konsekwencji prawnych ze zdarzeniami, stanami rzeczy czy zachowaniami z jakiegoś przedziału czasowego. Zasięg czasowy działania normy prawnej określa jej część nazywana hipotezą.

Nb 4

„Moc wsteczna” aktu normatywnego, o której mówi art. 3 KC, polega na powiązaniu wyznaczonych w akcie normatywnym konsekwencji prawnych wyłącznie ze zdarzeniami, stanami rzeczy czy zachowaniami zaistniałymi przed wejściem aktu w życie (tzw. wyłącznie retroaktywne działanie prawa) lub ich powiązaniu zarówno ze zdarzeniami, stanami rzeczy czy zachowaniami powstałymi wcześniej, jak i następującymi po wejściu aktu normatywnego w życie (tzw. między innymi retroaktywne działanie prawa).

Nb 5

3. O ile wejście aktu normatywnego w życie przed pierwszym dniem jego obowiązywania jest wykluczone ze względu na sprzeczność takiego rozwiązania z podstawową zasadą tworzenia prawa (nie można formułować nakazu postępowania, które miałoby mieć miejsce zanim nakaz został wydany), to dopuszczalność wstecznego działania prawa jest zagadnieniem o wiele bardziej złożonym.

II. Znaczenie art. 3 KC

Nb 6

1. Zasięg czasowy działania nowo ustanowionych norm prawnych (odpowiedni element hipotez tych norm) określa się zwykle na podstawie wydzielonych przepisów danego aktu normatywnego, innych niż te, które wyrażają zasadniczą część normy (przepisów końcowych) lub nawet na podstawie przepisów zawartych w odrębnym akcie normatywnym (tzw. ustawie wprowadzającej). Fragment normy prawnej określający czasowy zasięg jej działania może jednak także być wyrażony w tym samym przepisie, który wyraża zasadniczą część normy.

Nb 7

2. Komentowany przepis można określić jako przepis drugiego stopnia. Wyraża on ogólną regułę interpretacyjną dotyczącą ustalania treści norm merytorycznych, a dokładnie tego ich fragmentu, który określa zasięg ich czasowego działania. Jest to zatem skierowana do organów stosujących prawo dyrektywa nakazującą uznać nowy akt normatywny za działający wyłącznie na przyszłość, chyba że z brzmienia lub celu nowych przepisów wynika ich działanie wstecz (zob. T. Pietrzykowski, Zasada, s. 42).

Nb 8

3. Komentowany przepis nakazuje ustalać treść nowej normy rozstrzygającą o czasowym zasięgu jej działania przy użyciu reguł wykładni językowej (moc wsteczna wynikająca z „brzmienia ustawy”) i celowościowej (moc wsteczna wynikająca z „celu ustawy”). W pierwszym przypadku chodzi o ustalenie sensu przepisów ze względu na zasady semantyki i składni języka polskiego. W drugim przypadku zasięg czasowy normy merytorycznej ustala się przez odwołanie się do celu, jaki chciał osiągnąć prawodawca, wprowadzając tę normę, bądź funkcji społecznej, jaką ma ta norma pełnić. Oczywiście interpretacja celowościowa nie jest możliwa bez sięgnięcia do pewnych założeń o systemie wartości, jakim kieruje się prawodawca (a raczej, jaki przypisujemy prawodawcy na podstawie całokształtu systemu prawnego, a zwłaszcza treści norm konstytucyjnych).

Nb 9

4. Trzeba przyjąć, że komentowany przepis nie uchyla powszechnie przyjętej dyrektywy interpretacyjnej drugiego stopnia, przyznającej prymat jednoznacznym wynikom interpretacji językowej i systemowej przed interpretacją celowościową, która ma znaczenie jedynie uzupełniające i korygujące. Oznacza to, że mimo iż według art. 3 KC moc wsteczna normy może wynikać z brzmienia lub celu ustawy, to cel normy może być miarodajny dla ustalenia zasięgu czasowego jej obowiązywania tylko wówczas, gdy za pomocą językowych dyrektyw interpretacyjnych nie da się jednoznacznie tej kwestii rozstrzygnąć. Nie można zatem ustalić zasięgu czasowego działania ustawy na podstawie jej celu, a wbrew jej brzmieniu (tak uchw. SN z 24.2.1972 r., III CZP 2/72, OSN 1972, Nr. 10, poz. 172; wyr. SN z 16.3.1972 r., II CR 8/72, OSN 1972, Nr. 9, poz. 168). W praktyce oznacza to, że wyraźna klauzula retroakcyjna bądź sformułowanie przepisu w taki sposób, że hipoteza zawartej w nim normy nawiązuje wyraźnie do zdarzeń, stanów rzeczy czy zachowań z przeszłości wyłącza sięganie do dyrektyw interpretacji celowościowej. Podobnie w przypadku odwrotnym, jeżeli z treści przepisów końcowych lub z treści przepisu wyrażającego normę merytoryczną wynika wyraźnie, że odnosi się ona do zdarzeń, stanów rzeczy czy zachowań przyszłych, nie można ustalić jej mocy wstecznej na podstawie jej celu. Nie jest natomiast, moim zdaniem, równoznaczna z wyraźnym rozstrzygnięciem o zasięgu czasowym działania normy sytuacja, gdy przepisy wprowadzające nowy akt prawny zawierają szczegółową regulację czasu wejścia w życie poszczególnych jego przepisów (odmiennie T. Pietrzykowski, Zasada, s. 49).

Nb 10

5. Ustalenie mocy wstecznej ustawy na podstawie jej celu polega, jak już wspomniano, na wyinterpretowaniu treści hipotezy nowej normy w jej części określającej zasięg czasowy działania przez odwołanie się do celu, jaki chciał osiągnąć prawodawca, wprowadzając tę normę, lub funkcji społecznej, jaką ma ta norma pełnić. Cel normy należy badać przy uwzględnieniu całej treści danego aktu normatywnego. Nie można jednak wykluczyć sytuacji, że cel poszczególnej normy jest inny od ogólnego celu całego zespołu norm zawartych w danym akcie prawnym (zwłaszcza w przypadku aktów normujących złożoną problematykę, np. kodeksów).

Nb 11

6. Należy przy tym stanowczo podkreślić, że operacja ustalania zasięgu czasowego ustawy dokonywana na podstawie art. 3 KC ma charakter wykładni prawa i musi być przeprowadzana zgodnie z uznanymi w naszej kulturze prawnej regułami interpretacji. Niewątpliwie wykładnia celowościowa wymaga przypisania ustawodawcy przez podmiot stosujący prawo określonych celów i wartości, niesie więc ze sobą ryzyko subiektywizmu i arbitralności. Pozostaje jednak działalnością interpretacyjną, a nie prawotwórczą. Nie ma podstaw do uznania art. 3 KC za przepis przyznający organowi stosującemu prawo kompetencję do samodzielnego rozstrzygania o zasięgu czasowym działania norm prawnych (odmiennie E. Łętowska, O potrzebie, s. 291; T. Pietrzykowski, Zasada, s. 49).

Nb 12

7. Do organów stosujących prawo odnosi się postulat szczególnie starannego uzasadniania decyzji o uznaniu bądź odmowie uznania wstecznego działania normy prawnej, zwłaszcza wówczas, gdy decyzja ta opiera się na ustaleniu celu normy. Niezbędne jest nie tylko określenie celu danej normy, ale także wykazanie, że jest on zgodny z przyjętymi w naszym społeczeństwie ocenami moralnymi i wartościami konstytucyjnymi oraz wyjaśnienie, dlaczego ten cel uzasadnia czy też wyklucza przyznanie danej normie mocy wstecznej.

Nb 13

8. Problem zasięgu czasowego działania normy prawnej jest zagadnieniem prawnym, nie faktycznym. Sąd bada to zagadnienie w ramach rozumowań składających się na ustalenie podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Błędny jest zatem pogląd, iż ciężar wykazania w procesie, iż naruszenie zasady lex retro non agit nie wywoła kolizji z innymi wartościami konstytucyjnymi obciąża, zgodnie z art. 6 KC, stronę wywodzącą z tego faktu skutki prawne (tak S. Dmowski, [w:] Komentarz do KC, Warszawa 2004, s. 30).

Nb 14

9. Jakkolwiek art. 3 KC odnosi się także do rozporządzeń (zob. Nb 1), to jego znaczenie w tym obszarze jest niewielkie. Podstawową rolę odgrywa tu wymóg przestrzegania zakresu upoważnienia ustawowego oraz zasada interpretowania rozporządzenia zgodnie z ustawą. Należy przyjąć, że możliwość nadania rozporządzeniu mocy wstecznej wymaga wyraźnego upoważnienia w ustawie. Jeżeli zatem przepisy rozporządzenia przyznają zawartym w nim normom prawnym moc wsteczną, trzeba w pierwszym rzędzie ustalić, czy na takie unormowanie zezwala przepis ustawy, na którego podstawie rozporządzenie wydano. Jeżeli natomiast przepisy rozporządzenia nie rozstrzygają o zasięgu czasowym działania wyrażonych w nim norm, brak upoważnienia ustawowego do tworzenia przepisów z mocą wsteczną przesądzi o konieczności uznania rozporządzenia za działające wyłącznie na przyszłość, gdyż odmienna interpretacja prowadziłaby do wniosku o niezgodności rozporządzenia z aktem normatywnym wyższego rzędu. Dopiero brak wyraźnego rozstrzygnięcia kwestii retroakcji w rozporządzeniu, przy jednoczesnym istnieniu ustawowego upoważnienia do nadania mu mocy wstecznej pozwala stosować art. 3 KC. Treść upoważnienia będzie wówczas poważnie przemawiała za przyznaniem normom rozporządzenia mocy wstecznej ze względu na ich cel.

III. Zagadnienia międzyczasowe nieobjęte regulacją art. 3 KC

Nb 15

1. W nauce prawa cywilnego przyjmuje się powszechnie, że odmiennym od retroaktywności problemem jest retrospektywność prawa, czyli stosowanie nowych norm prawnych do stosunków prawnych powstałych przed wejściem w życie tych nowych norm, a istniejących nadal po ich wejściu w życie (tzw. bezpośrednie działanie nowego prawa, przeciwieństwo dalszego działania dawnego prawa). Zasadność rozróżniania retroaktywności i retrospektywności bywa jednak kwestionowana (zob. W. Wróbel, O definiowaniu retroaktywności w orzeczeniach Trybunału Konstytucyjnego, [w:] Konstytucja i gwarancje jej przestrzegania. Księga pamiątkowa ku czci prof. Janiny Zakrzewskiej, Warszawa 1996, s. 228 i nast.).

Nb 16

Do oceny retrospektywności nowych norm prawnych nie ma zastosowania art. 3 KC (tak też wyr. SN z 4.9.2008 r., IV CSK 196/08, Pal. 2010, Nr. 7–8, poz. 286; odmiennie uchw. SN(7) z 26.5.1988 r., III CZP 87/87, OSN 1989, Nr. 2, poz. 19). Rozstrzygnięcia pomiędzy dalszym stosowaniem do istniejącego stosunku prawnego norm dawnych a stosowaniem do niego norm nowych powinien dokonać prawodawca w przepisach końcowych nowego aktu prawnego. W razie braku takiego rozstrzygnięcia stosuje się pewne zasady wypracowane w doktrynie (uzasadnione również analogią z PWKC), opierające się przede wszystkim na wyróżnieniu z ogółu stosunków prawnych prawa cywilnego kategorii stosunków prawnych trwałych (zob. Z. Radwański, Prawo cywilne, s. 57). Co do zobowiązań o takim charakterze zob. art. 365¹, Nb 1–3; do tej kategorii należą też stosunki prawne prawa rzeczowego oraz stosunki małżeństwa i pokrewieństwa. Do tych stosunków prawnych co do zasady należy stosować normy prawne nowe od chwili ich wejścia w życie. Co do pozostałych stosunków prawnych preferuje się zasadę dalszego działania normy dawnej (zmienionej).

Nb 17

2. Problem retrospektywności prawa pojawia się wówczas, gdy nowa norma reguluje istniejące stosunki prawne inaczej niż dawna. Odmienna sytuacja istnieje wówczas, gdy zmiana stanu prawnego nie polega na wprowadzeniu nowej normy prawnej w miejsce dawnej, a jedynie na uchyleniu normy dotychczas wyznaczającej określony typ stosunku prawnego. W tym przypadku uznaje się, że nie następuje wygaśnięcie istniejących w dniu uchylenia stosunków prawnych danego typu; stosuje się do nich nadal normę uchyloną.

Nb 18

3. Złożone jest zagadnienie oceny skutków zdarzeń prawnych następujących po wejściu w życie nowej normy, a powodujących zmianę lub wygaśnięcie stosunku prawnego powstałego pod rządem dawnego uregulowania. Chodzi oczywiście o przypadki, gdy nowa norma inaczej określa skutki prawne danego zdarzenia niż dawna. Jako zasadę przyjmuje się stosowanie normy nowej. Doktryna uznaje jednak, że skutki takiego zdarzenia prawnego należy oceniać według normy dawnej, jeżeli zdarzenie to i jego skutki związane są z istotą danego stosunku prawnego (jako przykład podaje się odwołanie darowizny). Szerzej zob. J. Gwiazdomorski, Międzyczasowe, s. 622 i nast.; Z. Radwański, Prawo cywilne, s. 56 i nast.; T. Pietrzykowski, [w:] System pr. pryw., t. 1, s. 662 i nast.

IV. Retroaktywność prawa cywilnego a Konstytucja

Nb 19

1. Konstytucja nie wyraża wprost zakazu wstecznego działania norm prawa prywatnego. Nie ulega jednak wątpliwości, że retroaktywność (a w mniejszym stopniu też retrospektywność) prawa jest zjawiskiem niepożądanym. Najogólniej mówiąc, osoba, której dotyczy norma retroaktywna, nie ma możliwości dostosowania swojego postępowania do treści normy w celu wpływania na jego skutki prawne. Może to naruszać wolność obywateli i ich zaufanie do państwa i tworzonego przez nie prawa. Dlatego zasadę nieretroakcji uważa się za podstawową zasadę prawa (zob. W. Łączkowski, Zasada lex retro non agit jako problem konstytucyjny w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, [w:] Studia i materiały Trybunału Konstytucyjnego, t. 2, Warszawa 1996, s. 65). Za podstawę prawną tej zasady uznaje się konstytucyjną klauzulę państwa prawnego. Wprawdzie TK ogranicza zasięg działania zasady nieretroakcji do sytuacji, gdy nowa norma pogarsza sytuację prawną podmiotów prawa, ale w dziedzinie prawa cywilnego, posługującego się konstrukcją stosunku prawnego, będzie tak niemal zawsze, gdyż poprawa sytuacji jednej strony tego stosunku oznacza z reguły pogorszenie sytuacji drugiej strony.

Nb 20

2. W orzecznictwie TK i SN utrwalił się pogląd, że zasada nieretroakcji nie ma charakteru bezwzględnego. Odstępstwa od niej powinny mieć jednak charakter wyjątkowy i być uzasadnione bardzo ważnymi powodami. Powodem takim, według orzecznictwa TK, jest potrzeba przyznania prymatu określonej innej wartości konstytucyjnej, np. sprawiedliwości społecznej (zob. E. Morawska, Zasada lex retro non agit w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, PS 2002, Nr. 4, s. 102 i powoływane tam orzeczenia TK; wyr. SN z 15.5.2000 r., II CKN 293/00, OSN 2000, Nr. 11, poz. 209).

Nb 21

3. Część doktryny uważa, że art. 3 KC jest niekonstytucyjny w części dotyczącej retroakcji „wynikającej z celu ustawy”, gdyż w tym zakresie jest on sprzeczny z wymaganiami i standardami państwa prawa (tak E. Łętowska, O potrzebie, s. 292; P. Tuleja, Konstytucyjne podstawy prawa intertemporalnego w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, KPP 1997, z. 1, s. 173; K. Pietrzykowski, [w:] K. Pietrzykowski, KC. Komentarz, Warszawa 2011, t. I, art. 3 Nb 4; przeciwnie T. Pietrzykowski, Zasada, s. 49; S. Dmowski, [w:] Komentarz do KC, Warszawa 2003, s. 29; M. Pyziak-Szafnicka (red.), Kodeks, s. 65; ostrożnie wypowiada się w tej kwestii Z. Radwański, Prawo cywilne, s. 56). Podstawę takiego twierdzenia stanowi wyrażony przez TK w uzasadnieniach orzeczeń z 28.5.1986 r. (U 1/86, OTK 1986, Nr. 1, poz. 2) i z 8.11.1989 r. (K 7/89, OTK 1989, Nr. 1, poz. 8) pogląd, iż odstępstwo od zasady nieretroakcji powinno wynikać z samego „brzmienia” czy „treści” ustawy.

Nb 22

Wydaje się, że twierdzenie o niekonstytucyjności art. 3 KC jest zbyt kategoryczne. Przede wszystkim, wobec braku uprawnień sądów powszechnych do badania zgodności ustaw z Konstytucją, miarodajne dla praktyki byłoby jedynie orzeczenie TK, którego bezpośrednim przedmiotem byłaby ocena konstytucyjności art. 3 KC. Orzeczenie takie nie zapadło, powoływane wypowiedzi TK pojawiały się niejako przy okazji rozstrzygania innych zagadnień. Po drugie, należy pamiętać, iż wobec braku konstytucyjnego zakazu wstecznego działania ustawy jego istnienie i zakres wywodzi się (w drodze dość złożonych wnioskowań) z zasady państwa prawa. Ta sama zasada oraz dalsze przepisy konstytucyjne chronią jednak i inne wartości, które mogą pozostawać w konflikcie z wartościami, którym służy zakaz retroakcji. Sądzę, że prezentowane tu rozumienie art. 3 KC jako ogólnej reguły interpretacyjnej, nakazującej ustalać treść nowych norm co do zasięgu ich czasowego działania przy użyciu reguł wykładni językowej oraz (uzupełniająco i korygująco) celowościowej pozwala obronić tezę o zgodności tego przepisu z ustawą zasadniczą. Nie można bowiem wykluczyć sytuacji, iż podstawowe wartości konstytucyjne ważniejsze niż ochrona zaufania obywateli do prawa będą przemawiały za uznaniem mocy wstecznej określonej normy prawa cywilnego (zob. też T. Pietrzykowski, [w:] System pr. pryw., t. 1, s. 657 i nast.).

Nb 23

O retroaktywnym stosowaniu znowelizowanego art. 49 KC ze względu na jego cel orzekł Sąd Najwyższy w wyr. z 22.1.2010 r. (V CSK 206/09, Legalis). Niejasne jest natomiast stanowisko zajęte w wyr. SN z 17.11.2011 r. (IV CSK 70/11, Legalis), gdzie Sąd stwierdził, że odstępstwo od zasady nieretroakcji powinno wynikać zawsze z brzmienia lub celu, ale dodał, że nie może ono być „wyprowadzone w drodze interpretacji, a musi być jasno wypowiedziane w samej ustawie”. Niejasność tego poglądu wynika stąd, że ustawy niezmiernie rzadko wypowiadają się w sprawie swojego własnego celu, niemal zawsze jest on ustalany właśnie w drodze interpretacji.

Nb 24

4. Warto podkreślić, że podobne zastrzeżenia do tych, które podnoszone są wobec wstecznego działania nowego prawa, można zgłaszać wobec zjawiska retrospektywności normy. Także więc decyzja ustawodawcy o bezpośrednim działaniu nowych norm (wyrażona wprost w przepisie lub ustalona w sposób wskazany powyżej – zob. Nb 16) powinna podlegać wnikliwej kontroli co do zgodności z Konstytucją (zob. w tej kwestii W. Wróbel, O definiowaniu, s. 239; E. Morawska, Zasada, s. 99 i nast. oraz powoływane tam orzeczenia TK).

² Art. 1 w brzmieniu ustawy z dnia 28.07.1990 r. (Dz.U. Nr 55, poz. 321), która wchodzi w życie 1.10.1990 r.

³ Art. 2 skreślony ustawą z dnia 28.07.1990 r. (Dz.U. Nr 55, poz. 321), która wchodzi w życie 1.10.1990 r.